[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤١ الى ١٤٣]
[Nisâ Suresi (4), 141-143. Ayetler]
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١) إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣)
{ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١) إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣) } “Onlar sizi gözetleyip dururlar. Eğer Allah'tan size bir fetih gelirse: 'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler. Şayet kâfirlerin bir payı olursa [bu defa da onlara]: 'Biz size üstünlük sağlamadık mı ve sizi müminlerden korumadık mı?' derler. Artık Allah kıyamet günü aranızda hükmünü verecektir. Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir. Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya kalkışırlar; Oysa O, onların hilelerini başlarına geçirendir. Namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar. Bunlar ikisi arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara [bağlanırlar]. Allah kimi saptırırsa artık onun için asla bir yol bulamazsın.”
الَّذِينَ صفة للمنافقين، ويَتَرَبَّصُونَ معناه: ينتظرون دور الدوائر عليكم، فإن كان فتح للمؤمنين ادعوا فيه النصيب بحكم ما يظهرونه من الإيمان، وإن كان للكافرين نيل من المؤمنين ادعوا فيه النصيب بحكم ما يبطنونه من موالاة الكفار، وهذا حال المنافقين، ونَسْتَحْوِذْ معناه: نغلب على أمركم، ونحطكم ونحسم أمركم، ومنه قول العجاج في صفة ثور وبقر: [الرجز] يحوذهن وله حوذي أي يغلبهن على أمرهن، ويغلب الثيران عليهن، ويروى يحوزهن بالزاي، ومن اللفظة قول لبيد في صفة عير وأتن:
{ الَّذِينَ } “Onlar” ifadesi münafıkların sıfatıdır. { يَتَرَبَّصُونَ } ifadesinin manası; başınıza gelecek felaketleri ve devranın aleyhinize dönmesini beklerler demektir. Şayet müminlere bir fetih nasip olursa, dışa vurdukları iman gereğince bundan pay iddia ederler; eğer kâfirler müminlere karşı bir kazanç elde ederlerse, kâfirlere besledikleri gizli dostluk gereğince bundan pay iddia ederler. İşte münafıkların hâli budur. { نَسْتَحْوِذْ } ifadesinin manası; işinize galip gelip sizi koruma altına almadık mı ve işinizi karara bağlamadık mı demektir. el-Accâc'ın bir boğa ve ineklerin vasfı hakkındaki şu recez beyti de bundandır: [Recez] 'Onların işine üstün gelir ve onu güden bir çobanı vardır.' Yani onların işine galip gelir ve boğaları onlara üstün kılar. Bu lafız zâ (ز) harfiyle 'yahûzuhunne' (يحوزهن) şeklinde de rivayet edilmiştir. Lebîd'in yabani bir erkek ve dişi eşeği vasfederken söylediği şu beyit de bu lafızdandır:
إذا اجتمعت وأحوذ جانبيها ... وأوردها على عوج طوال
Toplandığı ve iki yanına hâkim olup üstün geldiği zaman ... Onları uzun ve eğri [bacaklar] üzerinde suya indirdi.
أحوذ جانبيها قهرها وغلب عليها. وقوله تعالى: اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ [المجادلة: ١٩] معناه:
İki yanına hâkim olup üstün gelmesi, onu kahredip ona galip gelmesidir. Yüce Allah'ın: { اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan onları hâkimiyeti altına almış” [Mücâdele 19] ayetinin manası:
غلب عليهم، وشذ هذا الفعل في أن لم تعل واوه، بل استعملت على الأصل، وقرأ أبيّ بن كعب «ومنعناكم من المؤمنين» وقرأ ابن أبي عبلة «ونمنعكم» بفتح العين على الصرف، ثم سلى وأنس المؤمنين بما وعدهم به في قوله فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أي وبينهم وينصفكم من جميعهم، وبقوله وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا وقال يسيع الحضرمي: كنت عند علي بن أبي طالب فقال له رجل: يا أمير المؤمنين أرأيت قول الله تعالى: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا كيف ذلك وهم يقاتلوننا ويظهرون علينا أحيانا؟ فقال علي ﵁: معنى ذلك: يوم القيامة يكون الحكم، وبهذا قال جميع أهل التأويل.
Onlara galip geldi demektir. Bu fiil, vav harfinin ilale uğramayıp aslı üzere kullanılması bakımından kural dışı (şâz) kalmıştır. Übey b. Ka'b «ve mena'nâkum mine'l-mü'minîn» (ومنعناكم من المؤمنين) şeklinde okumuştur. İbn Ebî Able ise sarf kuralı gereği ayın harfinin fethasıyla «ve nemnea'kum» (ونمنعكم) şeklinde okumuştur. Sonra Yüce Allah: { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Artık Allah kıyamet günü aranızda hükmünü verecektir” yani sizinle onlar arasında [hüküm verecek] ve hepinizden hakkınızı alarak sizi adalete kavuşturacaktır buyruğuyla ve: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” buyruğuyla müminleri teselli edip ferahlatmıştır. Yesî' el-Hadramî şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib'in yanındaydım, bir adam ona: 'Ey Müminlerin Emiri! Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } buyruğu hakkında ne dersin? Onlar bizimle savaşıp bazen bize üstün geldikleri hâlde bu nasıl olur?' diye sordu. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh: 'Bunun manası; hükmün kıyamet günü olacağıdır' dedi. Bütün tefsir ehli de böyle demiştir.
و «السبيل» : الحجة والغلبة، ومخادعة المنافقين هي لأولياء الله تعالى، إذ يظنونهم غير أولياء، ففي الكلام حذف مضاف، وإلزام ذنب اقتضته أفعالهم، وإن كانت نياتهم لم تقتضه، لأنه لا يقصد أحد من البشر مخادعة الله تعالى وقوله وَهُوَ خادِعُهُمْ
«Sebîl» (سَبِيل): Hüccet (delil) ve galibiyettir. Münafıkların aldatması ise Allah Teâlâ'nın veli kullarınadır; çünkü onları veli olmayan kimseler sanırlar. Dolayısıyla sözde muzaf hazfi (tamlanan düşmesi) vardır ve niyetleri bunu gerektirmese bile fiillerinin gerektirdiği bir günah onlara yüklenmiştir; zira hiçbir insan doğrudan Allah Teâlâ'yı aldatmayı kastetmez. Yüce Allah'ın { وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Oysa O, onların hilelerini başlarına geçirendir” buyruğu ise,
أي منزل الخداع بهم، وهذه عبارة عن عقوبة سماها باسم الذنب، فعقوبتهم في الدنيا ذلهم وخوفهم وغم قلوبهم، وفي الآخرة عذاب جهنم، وقال السدي وابن جريج والحسن وغيرهم من المفسرين: إن هذا الخدع هو أن الله تعالى يعطي لهذه الأمة يوم القيامة نورا لكل إنسان مؤمن أو منافق، فيفرح المنافقون ويظنون أنهم قد نجوا، فإذا جاؤوا إلى الصراط طفىء نور كل منافق، ونهض المؤمنون بذاك، فذلك قول المنافقين «انظرونا نقتبس من نوركم» وذلك هو الخدع الذي يجري على المنافقين، وقرأ مسلمة بن عبد الله النحوي «وهو خادعهم» بإسكان العين وذلك على التخفيف ثم ذكر تعالى كسلهم في القيام إلى الصلاة، وتلك حال كل من يعمل العمل كارها غير معتقد فيه الصواب تقية أو مصانعة، وقرأ ابن هرمز الأعرج «كسالى» بفتح الكاف، وقرأ جمهور الناس «يرءّون» بهمزة مضمومة مشددة بين الراء والواو دون ألف، وهي تعدية رأى بالتضعيف وهي أقوى في المعنى من يُراؤُنَ
Yani aldatmanın cezasını onların başına indirendir demektir. Bu, günahın adıyla anılmış bir cezalandırma ifadesidir. Onların dünyadaki cezaları zilletleri, korkuları ve kalplerinin kederidir; ahiretteki cezaları ise cehennem azabıdır. es-Süddî, İbn Cüreyc, el-Hasan ve diğer müfessirler şöyle demişlerdir: Bu aldatma, Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde bu ümmetten mümin olsun münafık olsun her insana bir nur vermesidir. Münafıklar sevinir ve kurtulduklarını zannederler; fakat sırata geldiklerinde her münafığın nuru söner, müminler ise nurlarıyla ilerleyip giderler. İşte münafıkların «Bize bakın da nurunuzdan bir parça alalım» demeleri bundandır ve münafıkların başına gelen aldatma da işte budur. Dilbilimci Mesleme b. Abdillâh, hafifletme amacıyla ayın harfinin sükûnuyla «ve hüve hâdi'uhum» (وهو خادعهم) şeklinde okumuştur. Sonra Yüce Allah onların namaza kalkarken gösterdikleri tembelliği zikretmiştir; bu, takiyye veya gösteriş amacıyla bir işi kerhen yapan ve onun doğruluğuna inanmayan herkesin hâlidir. İbn Hürmüz el-A'rec, kâf harfinin fethasıyla «kesâlâ» (كسالى) şeklinde okumuştur. İnsanların cumhuru rve vâv harfleri arasında elif olmaksızın şeddeli ve zammeli bir hemze ile «yura''ûne» (يرءّون) şeklinde okumuştur; bu, 're'â' fiilinin şedde ile geçişli yapılmış hâlidir ve { يُراؤُنَ } lafzına göre anlam bakımından daha güçlüdür.
لأن معناها يحملون الناس على أن يروهم، ويتظاهرون لهم بالصلاة وهم يبطنون النفاق، وتقليله ذكرهم يحتمل وجهين، قال الحسن: قل لأنه كان لغير الله، فهذا وجه، والآخر أنه قليل بالنسبة إلى خوضهم في الباطل وقولهم الزور والكفر، ومُذَبْذَبِينَ معناه: مضطربين لا يثبتون على حال، والتذبذب: الاضطراب بخجل أو خوف أو إسراع في مشي ونحوه، ومنه قول النابغة:
Çünkü bunun manası; insanları kendilerini görmeye sevk ederler ve nifakı gizledikleri hâlde onlara namaz kılıyor görünürler demektir. Onların Allah'ı az anmalarının nitelenmesi iki ihtimal taşır. el-Hasan şöyle demiştir: Allah için olmadığı için az olmuştur; bu bir görüştür. Diğer görüş ise bâtıla dalmalarına, yalan ve küfür sözlerine kıyasla az olmasıdır. { مُذَبْذَبِينَ } kelimesinin manası; bir hâl üzere sebat etmeyip bocalayanlar demektir. Tezebzüb (التذبذب): Utançtan, korkudan veya hızlı yürümekten ve benzeri şeylerden ötürü bocalamak ve çalkalanmaktır. en-Nâbiğa'nın şu sözü bundandır:
ترى كل ملك دونها يتذبذب
Onun önünde her melikin bocalayıp sarsıldığını görürsün.
ومنه قول الآخر: [البعيث بن حريث] :
Diğer şairin [el-Ba'îs b. Hureys] şu sözü de bundandır:
خيال لأمّ السّلسبيل ودونها ... مسيرة شهر للبريد المذبذب
Ümmü's-Selsebîl'in bir hayalidir bu, onunla arasında ise ... [Haber ulaştırmak için] koşturan telaşlı ulak için bir aylık mesafe vardır.
بكسر الذال الثانية، قال أبو الفتح: أي المهتز القلق الذي لا يثبت، ولا يتمهل فهؤلاء المنافقون مترددون بين الكفار والمؤمنين، لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء كما قال رسول الله ﷺ: «مثل المنافق مثل الشاة العائرة بين الغنمين» ، فالإشارة بذلك إلى حالي الكفر والإيمان، وأشار إليه وإن لم يتقدم ذكره، لظهور تضمن الكلام له، كما جاء حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] وكُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] وقرأ جمهور الناس «مذبذبين» بفتح الذال الأولى والثانية، وقرأ ابن عباس وعمرو بن فائد، «مذبذبين» بكسر الذال الثانية، وقرأ أبي بن كعب «متذبذبين» بالتاء وكسر الذال الثانية، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «مذبذبين» بفتح الميم والذالين وهي قراءة مردودة. وقوله تعالى: فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا معناه سبيل هدى وإرشاد.
İkinci zâl harfinin kesresiyle okunmuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Yani sarsılan, tedirgin olan, yerinde duramayan ve yavaşlayamayan kimsedir. İşte bu münafıklar kâfirler ile müminler arasında ne bunlara ne de şunlara tam bağlanarak bocalayıp dururlar; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Münafığın misali, iki sürü arasında gidip gelen şaşkın koyun gibidir» buyurmuştur. Buradaki { ذلِكَ } “bu” ifadesiyle küfür ve iman hâllerine işaret edilmektedir. Önceden açıkça zikredilmemiş olsa bile sözün bunu içermesi açık olduğu için işaret edilmiştir; nitekim: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” [Sâd 32] ve { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } “[Yer] üzerindeki her şey yok olucudur” [Rahmân 26] ayetlerinde de böyle gelmiştir. İnsanların cumhuru birinci ve ikinci zâl harfinin fethasıyla «müzebzebîne» (مذبذبين) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ve Amr b. Fâid ikinci zâl harfinin kesresiyle «müzebzibîne» (مذبذبين) şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b tâ harfiyle ve ikinci zâl'in kesresiyle «mütezebzibîne» (متذبذبين) şeklinde okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise mîm'in ve her iki zâl'in fethasıyla «mezebzebîne» (مذبذبين) şeklinde okumuştur ki bu merdud bir kıraattir. Yüce Allah'ın: { فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “artık onun için asla bir yol bulamazsın” buyruğunun manası; bir hidayet ve irşad yolu bulamazsın demektir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٤ الى ١٤٧]
[Nisâ Suresi (4), 144-147. Ayetler]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤) إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦) ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤) إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦) ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧) } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak mı istiyorsunuz? Şüphesiz münafıklar cehennem ateşinin en aşağı tabakasındadırlar. Onlar için asla bir yardımcı da bulamazsın. Ancak tövbe edenler, ıslah olanlar, Allah'a sımsıkı sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere büyük bir ecir verecektir. Şayet şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir.”
خطابه تعالى للمؤمنين، يدخل فيه بحكم الظاهر المنافقون المظهرون للإيمان، ففي اللفظ رفق بهم، وهم المراد بقوله تعالى: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً لأن التوقيف إنما هو لمن ألم بشيء من الفعل المؤدي إلى هذه الحال، والمؤمنون المخلصون ما ألموا قط بشيء من ذلك، ويقوي هذا المنزع قوله تعالى: مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أي والمؤمنون العارفون المخلصون غيب عن هذه الموالاة، وهذا لا يقال للمؤمنين المخلصين، بل المعنى: يا أيها الذين أظهروا الإيمان والتزموا لوازمه، و «السلطان» : الحجة، وهي لفظة تؤنث وتذكر، والتذكير أشهر، وهي لغة القرآن حيث وقع، والسلطان إذا سمي به صاحب الأمر فهو على حذف مضاف، والتقدير: ذو السلطان أي ذو الحجة على الناس، إذ هو مدبرهم، والناظر في منافعهم، ثم أخبر تعالى عن المنافقين أنهم فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ من نار جهنم، وهي ادراك بعضها فوق بعض سبعة طبقة على طبقة، أعلاها هي جهنم وقد يسمى جميعها باسم الطبقة العليا، فالمنافقون الذين يظهرون الإيمان ويبطنون الكفر هم في أسفل طبقة من النار، لأنهم أسوأ غوائل من الكفار وأشد تمكنا من أذى المسلمين، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو «في الدرك» مفتوحة الراء، وقرأ حمزة والكسائي والأعمش ويحيى بن وثاب «في الدرك» بسكون الراء، واختلف عن عاصم فروي عنه الفتح والسكون، وهما لغتان، قال أبو علي: كالشمع والشمع ونحوه، وروي عن أبي هريرة وعبد الله بن مسعود وغيرهما أنهم قالوا: المنافقون في الدرك الأسفل من النار في توابيت من النار تقفل عليهم، و «النصير» : بناء مبالغة من النصر، ثم استثنى ﷿ التائبين من المنافقين، ومن شروط التائب أن يصلح في قوله وفعله، ويعتصم بالله، أي يجعله منعته وملجأه، ويخلص دينه لله تعالى، وإلا فليس بتائب، وقال حذيفة بن اليمان بحضرة عبد الله بن مسعود: والله ليدخلن الجنة قوم كانوا منافقين، فقال له عبد الله بن مسعود: وما علمك بذلك؟ فغضب حذيفة وتنحى، فلما تفرقوا مر به علقمة فدعاه وقال: أما إن صاحبكم يعلم الذي قلت، ثم تلا إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا الآية، وأخبر تعالى أنهم مع المؤمنين في رحمة الله وفي منازل الجنة، ثم وعد المؤمنين «الأجر العظيم» ، وحذفت الياء من يُؤْتِ في المصحف تخفيفا قال الزجّاج: لسكونها وسكون اللام في اللَّهُ كما حذفت من قوله يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ [ق: ٤١] وكذلك سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [العلق: ١٨] وأمثال هذا كثير، و «الأجر العظيم» : التخليد في الجنة، ثم قال تعالى للمنافقين، ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ الآية، أي: أي منفعة له في ذلك أو حاجة؟ والشكر على الحقيقة لا يكون إلا مقترنا بالإيمان، لكنه ذكر الإيمان تأكيدا وتنبيها على جلالة موقعه، ثم وعد الله تعالى بقوله: وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً، أي يتقبل أقل شيء من العمل وينميه، فذلك شكر منه لعباده، والشكور من البهائم الذي يأكل قليلا ويظهر به بدنه، والعرب
Allah Teâlâ'nın müminlere olan hitabına, zahiri duruma göre imanlarını açığa vuran münafıklar da dâhildir; dolayısıyla bu lafızda onlara karşı bir nezaket vardır. Yüce Allah'ın: { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } buyruğu ile kastedilenler onlardır; zira azarlama ancak bu hâle yol açan bir fiile bulaşan kimseye yöneliktir, ihlaslı müminler ise böyle bir şeye asla bulaşmamışlardır. Yüce Allah'ın: { مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu da bu görüşü güçlendirmektedir; yani hakikati bilen ihlaslı müminler bu tür dostluklardan uzaktırlar. Bu durum ihlaslı müminlere söylenmez; aksine mana şudur: 'Ey imanını açığa vurup onun gereklerine bağlananlar!' «Sultan» (السُّلْطَان): Delil (hüccet) demektir; bu kelime hem müzekker hem müennes olarak kullanılır, ancak müzekker kullanımı daha yaygındır ve Kur'an'ın geçtiği her yerdeki dili de böyledir. Sultan kelimesiyle emir sahibi (yönetici) kastedildiğinde, bu muzaf hazfi iledir ve takdiri: İnsanların yöneticisi ve onların maslahatlarını gözeten kişi olması hasebiyle 'insanlar üzerinde hüccet sahibi olan kimse' (zü's-sultân) demektir. Sonra Yüce Allah münafıkların cehennem ateşinin en alt tabakasında { فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ } olduklarını haber vermiştir. Cehennem, birbiri üzerinde kat kat yedi derekedir (tabakadır); bunların en üstü cehennemdir ve bazen bu en üst tabakanın ismiyle bütünü de adlandırılabilir. İmanını açığa vurup küfrünü gizleyen münafıklar ateşin en alt tabakasındadırlar; çünkü onların vereceği zararlar kâfirlerinkinden daha kötü, Müslümanlara eziyet etme imkânları ise daha fazladır. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr râ harfinin fethasıyla «fi'd-deraki» (في الدَّرَكِ) şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî, A'meş ve Yahyâ b. Vessâb râ harfinin sükûnuyla «fi'd-derki» (في الدَّرْكِ) şeklinde okumuştur. Âsım'dan ise ihtilaf edilmiş, kendisinden hem fetha hem sükûn rivayet edilmiştir; bunlar iki ayrı lehçedir. Ebû Ali: 'Şem' (شَمْع) ve şema' (شَمَع) gibidir' demiştir. Ebû Hureyre, Abdullah b. Mes'ûd ve başkalarından şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: 'Münafıklar ateşin en alt tabakasında, üzerlerine kilit vurulan ateşten tabutlar içindedirler.' «Nasîr» (النَّصِير): Yardım etmekten türetilmiş mübalağa kalıbıdır. Sonra Azîz ve Celîl olan Allah münafıklardan tövbe edenleri istisna kılmıştır. Tövbe edenin şartlarından biri sözünde ve fiilinde ıslah olması, Allah'a sımsıkı sarılması yani O'nu sığınağı ve korunağı kılması, dinini de Allah Teâlâ için ihlaslı yapmasıdır; aksi takdirde o kimse tövbe etmiş sayılmaz. Huzeyfe b. el-Yemân, Abdullah b. Mes'ûd'un huzurunda: 'Vallahi, vaktiyle münafık olan bir topluluk mutlaka cennete girecektir' dedi. Bunun üzerine Abdullah b. Mes'ûd ona: 'Bunu nereden biliyorsun?' deyince Huzeyfe öfkelenip bir kenara çekildi. Dağıldıkları vakit Alkame onun yanına uğradı; Huzeyfe onu çağırıp: 'Şunu iyi bil ki arkadaşınız benim söylediğimi biliyor' dedi ve: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا } ayetini okudu. Yüce Allah onların Allah'ın rahmetinde ve cennet konaklarında müminlerle beraber olacaklarını haber vermiş, ardından müminlere 'büyük bir ecir' vaat etmiştir. Mushafta { يُؤْتِ } kelimesindeki yâ harfi hafifletme amacıyla hazfedilmiştir. Zeccâc: 'Kendisi sakin olduğu ve { اللَّهُ } lafzındaki lâm harfi de sakin olduğu için düşürülmüştür; nitekim: { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } [Kâf 41] ve { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } [Alak 18] buyruklarında da düşürülmüştür, bunun benzerleri pek çoktur' demiştir. «Büyük ecir» cennette ebedî kalmaktır. Sonra Yüce Allah münafıklara hitaben: { ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ } ayetini buyurmuştur; yani: 'Bunda O'nun ne faydası veya ne ihtiyacı olabilir?' Hakikatte şükür ancak iman ile birlikte olur; fakat imanın makamının yüceliğine dikkat çekmek ve pekiştirmek için imanı ayrıca zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً } buyruğu ile vaatte bulunmuştur; yani amelin en azını kabul eder ve onu çoğaltır; işte bu, O'nun kullarına olan bir şükrüdür (karşılık vermesidir). Hayvanlardan az yiyip bedeni semiren hayvana da 'şekûr' (şükreden/et tutan) denir. Araplar,
تقول في مثل أشكر من بروقة، لأنها يقال: تخضر وتنضر بظل السحاب دون مطر، وفي قوله عَلِيماً تحذير وندب إلى الإخلاص.
Darbımeselde: 'Berûka bitkisinden daha şükredici' derler; zira bu bitkinin yağmur olmaksızın sadece bulutun gölgesiyle yeşerip tazelendiği söylenir. { عَلِيماً } “her şeyi bilendir” buyruğunda ise bir uyarı ve ihlasa teşvik vardır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٨ الى ١٥١]
[Nisâ Suresi (4), 148-151. Ayetler]
لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩) إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١)
{ لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩) إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١) } “Allah, zulme uğrayan kimse müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Eğer bir hayrı açıklar veya onu gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kadirdir. Allah'ı ve peygamberlerini inkâr eden, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyen ve: 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyen ve bunlar arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.”
المحبة في الشاهد إرادة يقترن بها استحسان وميل اعتقاد، فتكون الأفعال الظاهرة من المحب بحسب ذلك، والْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ لا يكون من الله تعالى فيه شيء من ذلك، أما أنه يريد وقوع الواقع منه ولا يحبه هو في نفسه. والْجَهْرَ: كشف الشيء، ومنه الجهرة في قول الله تعالى أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النساء: ٥٣] ومنه قولهم: جهرت البير، إذا حفرت حتى أخرجت ماءها، واختلف القراء في قوله تعالى إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وقراءة جمهور الناس بضم الظاء وكسر اللام، وقرأ ابن أبي إسحاق وزيد بن أسلم والضحاك بن مزاحم وابن عباس وابن جبير وعطاء بن السائب وعبد الأعلى بن عبد الله بن مسلم بن يسار ومسلم بن يسار وغيرهم «إلا من ظلم» بفتح الظاء واللام، واختلف المتأولون على القراءة بضم الظاء، فقالت فرقة: المعنى لا يحب الله أن يجهر أحد بالسوء من القول «إلا من ظلم» فلا يكره له الجهر به، ثم اختلفت هذه الفرقة في كيفية الجهر بالسوء وما هو المباح من ذلك، فقال الحسن: هو الرجل يظلم الرجل فلا يدع عليه، ولكن ليقل: اللهم أعنّي عليه، اللهم استخرج لي حقي، اللهم حل بيني وبين ما يريد من ظلمي، وقال ابن عباس وغيره: المباح لمن ظلم أن يدعو على من ظلمه، وإن صبر فهو أحسن له، وقال مجاهد وغيره: هو في الضيف المحول رحله، فإنه يجهر الذي لم يكرمه بالسوء من القول، فقد رخص له أن يقول فيه: وفي هذا نزلت الآية، ومقتضاها ذكر الظلم وتبيين الظلامة في ضيافة وغيرها، وقال ابن عباس والسدي: لا بأس لمن ظلم أن ينتصر ممن ظلمه بمثل ظلمه، ويجهر له بالسوء من القول.
Gözlemlenen âlemde muhabbet; beraberinde beğenme ve inanç meyli bulunan bir iradedir; sevenin zahirî fiilleri de buna göre şekillenir. { الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } “kötü sözün açıkça söylenmesi” hususunda Allah Teâlâ için böyle bir şey söz konusu olamaz. Ancak O, vuku bulan şeyin vukuunu irade eder ama bizzat kendisini sevmez. «Cehr» (الْجَهْر): Bir şeyi açığa çıkarmaktır; Allah Teâlâ'nın: { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı açıkça göster” [Nisâ 153] buyruğundaki 'cehreten' lafzı da bundandır. Nitekim kazılıp suyu çıkarıldığında 'kuyuyu açığa çıkardım' manasında 'cehertü'l-bi'r' (جهرت البير) denilmesi de bu köktendir. Kıraat imamları Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } buyruğunda ihtilaf etmişlerdir. İnsanların cumhurunun kıraati zâ harfinin dammesi ve lâm harfinin kesresiyle «illâ men zulime» (إِلَّا مَنْ ظُلِمَ) şeklindedir. İbn Ebî İshâk, Zeyd b. Eslem, Dahhâk b. Müzâhim, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Atâ b. es-Sâib, Abdüla'lâ b. Abdillâh b. Müslim b. Yesâr, Müslim b. Yesâr ve diğerleri zâ ve lâm harflerinin fethasıyla «illâ men zaleme» (إلا من ظلم) şeklinde okumuşlardır. Zâ harfinin dammesiyle olan kıraat üzerinde tefsirciler ihtilaf etmiştir. Bir grup şöyle demiştir: Mana; Allah hiç kimsenin kötü sözü açıkça söylemesini sevmez, «ancak zulme uğrayan müstesna» { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ }, onun bunu açıkça söylemesi mekruh değildir. Sonra bu grup kötü sözü açığa vurmanın keyfiyeti ve bundan mubah olanın ne olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. el-Hasan şöyle demiştir: Bu, bir adamın başka bir adama zulmetmesi hâlidir; mazlum ona beddua etmemeli, fakat şöyle demelidir: 'Allahım, ona karşı bana yardım et; Allahım, hakkımı bana çıkartıp ver; Allahım, benimle onun bana yapmak istediği zulüm arasına engel koy.' İbn Abbâs ve başkaları: 'Zulme uğrayan kimseye kendisine zulmedene beddua etmesi mubah kılınmıştır, ancak sabrederse bu onun için daha hayırlıdır' demiştir. Mücâhid ve başkaları: 'Bu, ağırlanmayan misafir hakkındadır; zira o, kendisine ikramda bulunmayan kimse hakkında kötü sözü açıkça söyler, onun hakkında konuşmasına ruhsat verilmiştir. Ayet de bu hususta inmiştir' demiştir. Ayetin gereği; misafirlikte veya başka durumlarda zulmü zikretmek ve haksızlığı beyan etmektir. İbn Abbâs ve es-Süddî ise: 'Zulme uğrayan kimsenin kendisine zulmedenden onun zulmü nispetinde intikam almasında ve ona karşı kötü sözü açıkça söylemesinde bir beis yoktur' demişlerdir.
قال القاضي ﵀: فهذه الأقوال على أربع مراتب:
Kadı [İbn Atıyye] rahimehullâh şöyle demiştir: Bu görüşler dört mertebe üzeredir:
قول الحسن دعاء في المدافعة، وتلك أقل منازل السوء من القول.
el-Hasan'ın sözü, defetme hususunda bir duadır ve bu, sözden olan kötülüğün en alt mertebesidir.
وقول ابن عباس الدعاء على الظالم بإطلاق في نوع الدعاء.
İbn Abbâs'ın sözü, dua türünde mutlak olarak zalime beddua etmektir.
وقول مجاهد، ذكر الظلامة والظلم.
Mücâhid'in sözü, uğranılan haksızlığı ve zulmü dile getirmektir.
وقول السدي الانتصار بما يوازي الظلامة.
es-Süddî'nin sözü, haksızlığa denk gelecek şekilde hakkını almaktır.
وقال ابن المستنير: إِلَّا مَنْ ظُلِمَ معناه إلا من أكره على أن يجهر بسوء من القول كفرا أو نحوه،
İbnü'l-Müstennîr ise şöyle demiştir: { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } ifadesinin manası; küfür ve benzeri kötü bir sözü açıkça söylemeye zorlanan kimse müstesnadır demektir,
فذلك مباح، والآية في الإكراه، واختلف المتأولون على القراءة بفتح الضاد واللام، فقال ابن زيد: المعنى «إلا من ظلم» في قول أو في فعل، فاجهروا له بالسوء من القول في معنى النهي عن فعله والتوبيخ والرد عليه، قال: وذلك أنه لما أخبر الله تعالى عن المنافقين أنهم في الدرك الأسفل من النار، كان ذلك جهرا بالسوء من القول. ثم قال لهم بعد ذلك ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ [النساء: ١٤٧] الآية، على معنى التأنيس والاستدعاء إلى الشكر والإيمان، ثم قال للمؤمنين: «ولا يحب الله أن يجهر بالسوء من القول إلا لمن ظلم» في إقامته على النفاق، فإنه يقال له: ألست المنافق الكافر الذي لك في الآخرة الدرك الأسفل؟
Bu durumda olan kişi için bu mubahtır ve ayet ikrah (zorlama) hakkındadır. Zâ ve lâm harflerinin fethasıyla olan kıraat üzerinde de tefsirciler ihtilaf etmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Mana; 'sözde veya fiilde zulmeden kimse müstesna' «illâ men zaleme», onun fiilini nehyetmek, azarlamak ve reddetmek amacıyla ona kötü sözü açıkça söyleyin demektir. O şöyle demiştir: Zira Allah Teâlâ münafıkların ateşin en alt tabakasında olduğunu haber verince, bu kötü sözün açıkça söylenmesi kabilinden oldu. Ardından onlara bir ferahlatma, şükre ve imana davet sadedinde: { ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ } [Nisâ 147] ayetini buyurdu. Sonra müminlere: 'Allah, nifak üzere kalmak suretiyle zulmeden kimse hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez' dedi; nitekim böyle birine: 'Sen ahirette en alt tabakada kalacak olan münafık ve kâfir değil misin?' denir.
ونحو هذا من الأقوال، وقال قوم معنى الكلام: «ولا يحب الله أن يجهر أحد بالسوء من القول» ، ثم استثنى استثناء منقطعا، تقديره: لكن من ظلم فهو يجهر بالسوء وهو ظالم في ذلك وإعراب مِنَ يحتمل في بعض هذه التأويلات النصب، ويحتمل الرفع على البدل من أحد المقدر، و «سميع عليم» : صفتان لائقتان بالجهر بالسوء وبالظلم أيضا، فإنه يعلمه ويجازي عليه، ولما ذكر تعالى عذر المظلوم في أن يجهر بالسوء لظالمه، أتبع ذلك عرض إبداء الخير وإخفائه، والعفو عن السوء، ثم وعد عليه بقوله فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً وعدا خفيا تقتضيه البلاغة ورغب في العفو إذ ذكر أنها صفته مع القدرة على الانتقام، ففي هذه الألفاظ اليسيرة معان كثيرة لمن تأملها، وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ إلى آخر الآية. نزل في اليهود والنصارى، لأنهم في كفرهم بمحمد ﵇ كأنهم قد كفروا بجميع الرسل. وكفرهم بالرسل كفر بالله، وفرقوا بين الله ورسله في أنهم قالوا: نحن نؤمن بالله ولا نؤمن بفلان وفلان من الأنبياء، وقولهم نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ قيل: معناه من الأنبياء، وقيل: هو تصديق بعضهم لمحمد في أنه نبي، لكن ليس إلى بني إسرائيل، ونحو هذا من تفريقاتهم التي كانت تعنتا وروغانا. وقوله بَيْنَ ذلِكَ أي بين الإيمان والإسلام والكفر الصريح المجلح، ثم أخبر تعالى عنهم أنهم الكافرون حقا، لئلا يظن أحد أن ذلك القدر الذي عندهم من الإيمان ينفعهم، وباقي الآية وعيد.
Ve benzeri sözler söylenir. Bir topluluk ise sözün manasının şöyle olduğunu söylemiştir: 'Allah hiç kimsenin kötü sözü açıkça söylemesini sevmez'; sonra munkatı bir istisna yapılmıştır ve takdiri şöyledir: Fakat kim zulmetmişse o kötü sözü açıkça söyler ve bu hususta zalimdir. { مَنْ } kelimesinin irabı bu tefsirlerin bazısında nasb, takdir edilen 'ahad' kelimesinden bedel olarak ref ihtimalini taşır. { سَمِيعاً عَلِيماً } “hakkıyla işiten, hakkıyla bilen” kötü sözü açıkça söylemeye ve zulme de uygun iki sıfattır; zira O bunu bilir ve karşılığını verir. Yüce Allah mazlumun zalimine karşı kötü sözü açıkça söylemedeki mazeretini zikredince, hemen ardından hayrı açığa vurmayı, onu gizlemeyi ve kötülüğü affetmeyi sunmuş; sonra: { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً } “şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğuyla belagatin gerektirdiği üstü kapalı bir vaatte bulunmuş ve intikam almaya kadir olduğu hâlde affetmenin Kendi sıfatı olduğunu zikrederek affa teşvik etmiştir. Düşünen kimse için bu az lafızlarda pek çok anlam vardır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } ayetinin sonuna kadar olan kısmı Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında inmiştir; çünkü onlar Muhammed aleyhisselâm'ı inkâr etmekle sanki bütün peygamberleri inkâr etmiş gibi olmuşlardır. Peygamberleri inkâr etmek ise Allah'ı inkârdır. Onlar: 'Biz Allah'a inanırız, fakat falan ve falan peygamberlere inanmayız' diyerek Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmışlardır. Onların: { نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz” sözlerinin peygamberlerden bir kısmı manasına geldiği söylenmiştir. Bir kısmının Muhammed'in peygamber olduğunu tasdik etmesi ancak onun İsrâiloğullarına gönderilmediğini söylemesi ve onların inatlaşma ve hilekârlıktan ibaret olan benzeri ayrımları olduğu da söylenmiştir. { بَيْنَ ذلِكَ } “bunlar arasında” ifadesi; iman ve İslam ile açık ve küstahça olan küfür arasında demektir. Sonra Yüce Allah, hiç kimse onların sahip olduğu o kadarcık imanın kendilerine fayda vereceğini sanmasın diye onların hakikaten kâfirlerin ta kendileri olduğunu haber vermiştir. Ayetin kalanı ise bir tehdittir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٢ الى ١٥٣]
[Nisâ Suresi (4), 152-153. Ayetler]
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢) يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢) يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣) } “Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlara gelince; işte onlara Allah mükâfatlarını verecektir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Ehl-i kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Nitekim onlar Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: 'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi. Bunun üzerine zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarpmıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler; yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir delil verdik.”
لما ذكر الله تعالى أن المفرقين بين الرسل هم الكافرون حقا، عقب ذلك بذكر المؤمنين بالله ورسله جميعا. وهم المؤمنون بمحمد ﵇ ليصرح بوعد هؤلاء كما صرح بوعيد أولئك، فبين الفرق بين المنزلتين، وقرأ بعض السبعة «سوف يؤتيهم» بالياء أي يؤتيهم الله، وقرأ الأكثر «سوف نؤتيهم» بالنون، منهم ابن كثير ونافع وأبو عمرو، واختلف المتأولون في كيفية سؤال أهل الكتاب لمحمد ﵇ أن ينزل عليهم كتابا من السماء، فقال السدي: قالت اليهود: يا محمد إن كنت صادقا فجىء بكتاب من
Allah Teâlâ peygamberlerin arasını ayıranların hakiki kâfirler olduğunu zikredince, ötekilerin tehdidini açıkça bildirdiği gibi bunların mükâfat vaadini de açıkça bildirmek ve iki makam arasındaki farkı beyan etmek için hemen ardından Allah'a ve bütün peygamberlerine iman edenleri zikretmiştir; bunlar Muhammed aleyhisselâm'a iman edenlerdir. Yedi kıraat imamından bazıları yâ harfiyle «sevfe yü'tîhim» (سوف يؤتيهم) yani 'Allah onlara verecektir' şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr'ın da aralarında bulunduğu çoğunluk ise nûn harfiyle «sevfe nü'tîhim» (سوف نؤتيهم) şeklinde okumuştur. Tefsirciler Ehl-i kitabın Muhammed aleyhisselâm'dan kendilerine gökten bir kitap indirmesini nasıl istedikleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. es-Süddî şöyle demiştir: Yahudiler: 'Ey Muhammed! Şayet doğru sözlü isen, Mûsâ'nın bir kitap getirdiği gibi sen de gökten bir kitap getir' dediler.
السماء كما جاء موسى بكتاب، وقال محمد بن كعب القرظي: قد جاء موسى بألواح فيها التوراة فجيء أنت بألواح فيها كتابك، وقال قتادة: بل سألوه أن يأتي بكتاب خاص لليهود، يأمرهم فيه بالإيمان بمحمد، وقال ابن جريج: قالت اليهود: يا محمد لن نتابعك على ما تدعونا إليه حتى تأتينا بكتاب من عند الله إلى فلان وإلى فلان أنك رسول الله.
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: 'Mûsâ içinde Tevrat bulunan levhalarla gelmişti; sen de içinde kitabın bulunan levhalar getir' dediler. Katâde ise şöyle demiştir: Bilakis onlar kendisinden sadece Yahudilere özel, içinde Muhammed'e iman etmelerini emreden bir kitap getirmesini istediler. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Yahudiler: 'Ey Muhammed! Bize Allah katından falan ve falan kimselere hitaben senin Allah'ın elçisi olduğuna dair yazılı bir kitap getirmedikçe bizi davet ettiğin şeyde sana uymayacağız' dediler.
قال القاضي أبو محمد- ﵀: فقول ابن جريج يقتضي أن سؤالهم كان على نحو سؤال عبد الله بن أبي أمية المخزومي القرشي، ثم قال تعالى فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ على جهة التسلية لمحمد ﵇، وعرض الأسوة، وفي الكلام متروك يدل عليه المذكور، تقديره: فلا تبال يا محمد عن سؤالهم وتشططهم فإنها عادتهم، فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ، وقرأ جمهور الناس «أكبر» بالباء المنقوطة بواحدة، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «أكثر» بالثاء المثلثة، وجمهور الناس «أكبر» بالباء المنقوطة بواحدة، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «أكثر» بالثاء المثلثة، وجمهور المتأولين على أن جَهْرَةً معمول ل أَرِنَا، أي: حتى نراه جهارا أي عيانا رؤية منكشفة بينة، وروي عن ابن عباس أنه كان يرى أن جَهْرَةً معمول لقالوا، أي قالوا جهرة منهم وتصريحا أَرِنَا اللَّهَ.
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle demiştir: İbn Cüreyc'in bu sözü, onların isteklerinin Abdullah b. Ebî Ümeyye el-Mahzûmî el-Kureşî'nin isteği doğrultusunda olduğunu gerektirir. Sonra Yüce Allah Muhammed aleyhisselâm'ı teselli etmek ve bir örnek sunmak amacıyla: { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ } “Nitekim onlar Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi” buyurmuştur. Sözde zikredilenin delalet ettiği hazfedilmiş bir kısım vardır; takdiri şöyledir: 'Ey Muhammed! Onların bu taleplerine ve haddi aşmalarına aldırma, zira bu onların âdetidir; nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi.' İnsanların cumhuru tek noktalı bâ harfiyle «ekbere» (أكبر) şeklinde okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise üç noktalı sâ harfiyle «eksere» (أكثر) şeklinde okumuştur. Tefsircilerin cumhuruna göre { جَهْرَةً } lafzı { أَرِنَا } fiilinin mefulüdür; yani açıkça, apaçık ve net bir görmeyle onu görelim demektir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, { جَهْرَةً } lafzını 'kālû' fiilinin mefulü olarak görmekteydi; yani kendilerinden açıkça ve alenen 'Bize Allah'ı göster' dediler demektir.
قال القاضي أبو محمد: وأهل السنة معتقدون أن هؤلاء لم يسألوا محالا عقلا، لكنه محال من جهة الشرع، إذ قد أخبر تعالى على ألسنة أنبيائه أنه لا يرى في هذه الحياة الدنيا، والرؤية في الآخرة ثابتة عن النبي ﷺ بالخبر المتواتر، وهي جائزة عقلا دون تحديد ولا تكييف ولا تحيز، كما هو تعالى معلوم لا كالمعلومات كذاك هو مرئي لا كالمرئيات، هذه حجة أهل السنة وقولهم، ولقد حدثني أبي ﵁ عن أبي عبد الله النحوي أنه كان يقول عند تدريس هذه المسألة: مثال العلم بالله حلق لحا المعتزلة في إنكارهم الرؤية، والجملة التي قالت أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً هي التي مضت مع موسى لحضور المناجاة، وقد تقدم قصصها في سورة البقرة، وقرأ جمهور الناس «فأخذتهم الصاعقة» وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي وإبراهيم النخعي «الصعقة» والمعنى يتقارب، إذ ذلك كله عبارة عن الوقع الشديد من الصوت يصيب الإنسان بشدته وهو له خمود وركود حواس، وبِظُلْمِهِمْ هو تعنتهم وسؤالهم ما ليس لهم أن يسألوه. وقوله تعالى: قد كان من أمرهم أن اتخذوا العجل، وذلك أن اتخاذ العجل كان عند أمر المضي للمناجاة، فلم يكن الذين صعقوا ممن اتخذوا العجل، لكن الذين اتخذوه كانوا قد جاءتهم البينات في أمر إجازة البحر وأمر العصا وغرق فرعون وغير ذلك، وقوله تعالى: فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ يعني بما امتحنهم به من القتل لأنفسهم، ثم وقع العفو عن الباقين منهم، و «السلطان» الحجة.
Kadı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Ehl-i Sünnet, bunların aklen imkânsız olan bir şeyi istemediklerine, ancak bunun şer'an imkânsız olduğuna inanmaktadır; zira Allah Teâlâ peygamberlerinin diliyle bu dünya hayatında Kendisinin görülemeyeceğini haber vermiştir. Ahiretteki rüyet (Allah'ın görülmesi) ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevâtir haberle sabittir ve bir sınır koyma, keyfiyet belirleme ve mekân tayin etme olmaksızın aklen de caizdir. Nitekim Yüce Allah bilinen varlıklar gibi olmaksızın bilindiği gibi, görülen varlıklar gibi olmaksızın da görülür. Ehl-i Sünnet'in hücceti ve görüşü budur. Babam radıyallâhu anh bana Ebû Abdillâh en-Nahvî'den naklettiğine göre o, bu meseleyi okuturken şöyle derdi: 'Allah hakkındaki ilmin misali, rüyeti inkâr etmelerinde Mutezile'nin sakallarını tıraş etmek gibidir.' { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı açıkça göster” diyen topluluk, münacatta hazır bulunmak üzere Mûsâ ile birlikte giden gruptur; kıssaları Bakara Suresi'nde geçmişti. İnsanların cumhuru «fe-ehazethumu's-sâikatu» (فأخذتهم الصاعقة) şeklinde, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve İbrâhim en-Nehaî ise «es-sa'katu» (الصَّعْقَةُ) şeklinde okumuşlardır; anlamlar birbirine yakındır, zira bunların hepsi insana şiddetiyle çarpan, onun için bir baygınlık ve duyuların durması hâli oluşturan şiddetli bir sestir. { بِظُلْمِهِمْ } “zulümleri sebebiyle” ifadesi, onların inatçılıkları ve isteme hakları olmayan bir şeyi istemeleridir. Yüce Allah'ın buyurduğu üzere onların buzağıyı ilah edinme işi de vuku bulmuştu; zira buzağıyı ilah edinmeleri münacata gitme emri esnasında olmuştu. Dolayısıyla yıldırım çarpan kimseler buzağıyı ilah edinenlerden değildi; fakat onu edinenlere denizin yarılması, asâ hadisesi, Firavun'un boğulması ve benzeri konularda apaçık deliller gelmişti. Yüce Allah'ın: { فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ } “yine de bunu affettik” buyruğu, kendi nefislerini öldürmekle onları imtihan etmesi ve ardından geride kalanları affetmesi demektir. «Sultan» ise hüccet (açık delil) demektir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٤ الى ١٥٦]
[Nisâ Suresi (4), 154-156. Ayetler]
وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤) فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦)
{ وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤) فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦) } “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık ve onlara: 'Kapıdan secde ederek girin' dedik; yine onlara: 'Cumartesi günü haddi aşmayın' dedik ve kendilerinden sapasağlam bir söz aldık. Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve: 'Kalplerimiz örtülüdür' demeleri sebebiyle [onları cezalandırdık]. Bilakis inkârları yüzünden Allah o kalpleri mühürlemiştir; artık pek azı müstesna iman etmezler. Bir de inkârları ve Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle...”
الطُّورَ الجبل اسم جنس، هذا قول، وقيل الطُّورَ: كل جبل غير منبت، وبالشام جبل قد
{ الطُّورَ } bir cins isim olarak dağ demektir; bu bir görüştür. 'et-Tûr', üzerinde bitki bitmeyen her dağdır da denilmiştir. Şam bölgesinde
عرف بالطور ولزمه الاسم وهو طور سيناء، وليس بالمرفوع على بني إسرائيل، لأن رفع الجبل كان فيما يلي فحص التيه من جهة ديار مصر، وهم ناهضون مع موسى ﵇، وقد تقدم في سورة البقرة قصص رفع الطور، وقوله بِمِيثاقِهِمْ أي بسبب ميثاقهم أن يعطوه في أخذ الكتاب بقوة والعمل بما فيه، وقوله تعالى: وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً هو باب بيت المقدس المعروف بباب حطة، أمروا أن يتواضعوا شكرا لله تعالى على الفتح الذي منحهم في تلك البلاد، وأن يدخلوا باب المدينة سجّدا. وهذا نوع من سجدة الشكر التي قد فعلها كثير من العلماء، ورويت عن النبي ﷺ، وإن كان مالك بن أنس ﵀ لا يراها. وقوله تعالى وَقُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ أي على الحيتان وفي سائر الأعمال، وهؤلاء كانوا بأيلة من ساحل البحر فأمروا بالسكون عن كل شغل في يوم السبت فلم يفعلوا، بل اصطادوا وتصرفوا، وقد تقدم قصص ذلك، وأخذ الله تعالى منهم «الميثاق الغليظ» هو على لسان موسى وهارون وغيرهما من الأنبياء، أي بأنهم يأخذون التوراة بقوة، ويعملون بجميع ما فيها، ويوصلونه إلى أبنائهم ويؤدون الأمانة فيه.
Tûr adıyla bilinen ve bu ismin ayrılmaz bir parçası olduğu bir dağ vardır ki o Tûr-i Sînâ'dır. Fakat İsrâiloğullarının üzerine kaldırılan o değildir; zira dağın kaldırılması, Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte ilerlerlerken Mısır diyarı cihetinden Tîh sahrasına bakan kısımda meydana gelmiştir. Tûr'un kaldırılması kıssası Bakara Suresi'nde geçmişti. { بِمِيثاقِهِمْ } buyruğu; kitabı kuvvetle tutacaklarına ve içindekilerle amel edeceklerine dair sağlam söz vermeleri sebebiyle demektir. Yüce Allah'ın: { وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } buyruğu, Beytülmakdis'in Hıtta kapısı diye bilinen kapısıdır; o beldelerde kendilerine bahşettiği fethe karşılık Allah Teâlâ'ya şükretmek üzere tevazu göstermeleri ve şehrin kapısından secde ederek girmeleri emredilmiştir. Bu, birçok âlimin yaptığı ve Mâlik b. Enes rahimehullâh bunu kabul etmese de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şükür secdesi türündendir. Yüce Allah'ın: { وَقُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ } buyruğu; balıklara karşı ve diğer işlerde [haddi aşmayın] demektir. Bunlar deniz sahilindeki Eyle halkı idi; cumartesi günü her türlü işten el çekip durmaları emredilmişti fakat bunu yapmadılar, bilakis avlandılar ve iş gördüler; bu kıssa da daha önce geçmişti. Allah Teâlâ'nın onlardan «sapasağlam söz» alması ise Mûsâ, Hârûn ve diğer peygamberlerin lisanıyla Tevrat'ı kuvvetle tutacakları, içindeki her şeyle amel edecekleri, onu evlatlarına ulaştıracakları ve bu husustaki emaneti yerine getirecekleri yönündedir.
وقوله تعالى فَبِما نَقْضِهِمْ الآية، إخبار عن أشياء واقعوها هي في الضد مما أمروا به وذلك أن الميثاق الذي رفع الطور من أجله نقضوه، والإيمان الذي تضمنه ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً إذ ذلك التواضع إنما هو ثمرة الإيمان والإخبات جعلوا بدله كفرهم بآيات الله، وقولهم: حبة في شعرة وحنطة في شعيرة، ونحو ذلك مما هو استخفاف بأمر الله وكفر به، وكذلك أمروا أن لا يعتدوا في السبت، وفي ضمن ذلك الطاعة وسماع الأمر، فجعلوا بدل ذلك الانتهاء إلى انتهاك أعظم حرمة، وهي قتل الأنبياء، وكذلك أخذ «الميثاق الغليظ» منهم تضمن فهمهم بقدر ما التزموه، فجعلوا بدل ذلك تجاهلهم. وقولهم قُلُوبُنا غُلْفٌ أي هي في حجب وغلف، فهي لا تفهم، وأخبر الله تعالى أن ذلك كله عن طبع منه على قلوبهم، وأنهم كذبة فيما يدعونه من قلة الفهم، وقرأ نافع «تعدّوا» بسكون العين وشد الدال المضمومة، وروى عنه ورش «تعدّوا» بفتح العين وشد الدال المضمومة، وقرأ الباقون «لا تعدوا» ساكنة العين خفيفة الدال مضمومة، وقرأ الأعمش والحسن «لا تعتدوا» وقوله تعالى: فَبِما ما زائدة مؤكدة، التقدير فبنقضهم، وحذف جواب هذا الكلام بليغ منهم، متروك مع ذهن السامع، تقديره لعناهم وأذللناهم، وحتمنا على الموافين منهم الخلود في جهنم.
Yüce Allah'ın: { فَبِما نَقْضِهِمْ } ayeti, emrolundukları şeylerin zıddı olarak işledikleri şeyleri haber vermektedir: Uğrunda Tûr'un kaldırıldığı sözü bozdular; o tevazu ancak imanın ve huşunun bir meyvesi olduğu hâlde { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } emrinin içerdiği imanın yerine Allah'ın ayetlerini inkâr etmeyi ve 'arpada tane, buğdayda arpa' ve benzeri şekilde Allah'ın emrini hafife alma ve onu inkâr etme kabilinden sözleri koydular. Aynı şekilde cumartesi gününde haddi aşmamaları emredilmişti ve bunun zımnında itaat edip emri dinlemek vardı; onlar bunun yerine en büyük hürmeti çiğnemeye varıp peygamberleri öldürdüler. Yine kendilerinden «sapasağlam söz» alınması, bağlandıkları şeyin değerini anlamalarını gerektiriyordu; onlar bunun yerine anlamazlıktan gelmeyi ve: { قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Kalplerimiz örtülüdür” yani perdeler ve kılıflar içindedir, dolayısıyla anlamaz demeyi koydular. Allah Teâlâ bütün bunların, kalplerini mühürlemesinden kaynaklandığını ve anlayışlarının azlığı yönündeki iddialarında yalancı olduklarını haber vermiştir. Nâfi' ayın harfinin sükûnu ve zammeli dâl'ın şeddesiyle «ta'ddû» (تَعْدُّوا) şeklinde okumuştur; Verş'in ondan rivayetine göre ise ayın harfinin fethası ve zammeli dâl'ın şeddesiyle «te'addû» (تَعَدُّوا) şeklindedir. Diğer kıraat imamları ayın harfinin sükûnu, şeddesiz ve zammeli dâl ile «lâ ta'dû» (لا تَعْدُوا) şeklinde okumuşlardır. el-A'meş ve el-Hasan ise «lâ ta'tedû» (لا تَعْتَدُوا) şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { فَبِما } ifadesindeki «mâ» pekiştirme için gelen zâit bir edattır; takdiri 'fe-bi-nakzihim'dir. Bu cümlenin cevabının hazfedilmesi beliğ bir üsluptur ve dinleyicinin zihnine bırakılmıştır; takdiri ise 'onları lanetledik, zelil kıldık ve bu hâl üzere ölenlerin cehennemde ebedî kalmalarını hükme bağladık' şeklindedir.
ثم قال تعالى: وَبِكُفْرِهِمْ أي في أمر عيسى ﵇، وقولهم على مريم بهتانا، يعني رميهم إياها بالزنا مع رؤيتهم الآية في كلام عيسى في المهد، وإلا فلولا الآية لكانوا في قولهم جارين على حكم البشر في إنكار حمل من غير ذكر و «البهتان» : مصدر من قولك بهته إذا قابله بأمر مبهت يحار معه الذهن وهو رمي بباطل.
Sonra Yüce Allah: { وَبِكُفْرِهِمْ } yani Îsâ aleyhisselâm hakkındaki inkârları sebebiyle ve Meryem'e attıkları iftira sebebiyle buyurmuştur; bu iftira, beşikte iken Îsâ'nın konuşması mucizesini görmelerine rağmen ona zina isnat etmeleridir. Aksi takdirde o mucize olmasaydı, erkek olmaksızın bir hamileliği inkâr etme hususunda insanların genel tutumuna uygun davranmış olurlardı. «Bühtân» (الْبُهْتَان): Bir kimseyi zihnini hayrete düşürecek şaşırtıcı bir durumla karşı karşıya getirdiğinde kullanılan 'behetehû' (بهته) sözünden gelen bir masdardır ve asılsız bir isnatta bulunmaktır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٧ الى ١٥٩]
[Nisâ Suresi (4), 157-159. Ayetler]
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٥٨) وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (١٥٩)
{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٥٨) وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (١٥٩) } “Ve: 'Biz Allah'ın peygamberi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük' demeleri sebebiyle... Hâlbuki onu ne öldürdüler ne de çarmıha gerdiler; fakat [o kişi] kendilerine benzer gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşenler, bu konuda kesin bir şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka bu hususta hiçbir bilgileri yoktur. Onu kesin olarak öldürmediler. Bilakis Allah onu Kendi katına yükseltti. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki ölümünden önce ona iman edecek olmasın; kıyamet günü de o, onların aleyhine şahitlik edecektir.”
هذه الآية والتي قبلها عدد الله تعالى فيها أقوال بني إسرائيل وأفعالهم على اختلاف الأزمان وتعاقب القرون، فاجتمع من ذلك توبيخ خلفهم المعاصرين لمحمد ﷺ، وبيان الحجة في أن وجبت لهم اللعنة وضربت عليهم الذلة والمسكنة، فهذه الطائفة التي قالت إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ غير الذين نقضوا الميثاق في الطور، وغير الذين اتخذوا العجل، وقول بني إسرائيل إنما هو إلى قوله: عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ وقوله ﷿: رَسُولَ اللَّهِ إنما هو إخبار من الله تعالى بصفة لعيسى وهي الرسالة، على جهة إظهار ذنب هؤلاء المقرين بالقتل، ولزمهم الذنب وهم لم يقتلوا عيسى لأنهم صلبوا ذلك الشخص على أنه عيسى، وعلى أن عيسى كذاب ليس برسول، ولكن لزمهم الذنب من حيث اعتقدوا أن قتلهم وقع في عيسى فكأنهم قتلوه، وإذا كانوا قتلوه فليس يرفع الذنب عنهم اعتقادهم أنه غير رسول، كما أن قريشا في تكذيبها رسول الله لا ينفعهم فيه اعتقادهم أنه كذاب، بل جازاهم الله على حقيقة الأمر في نفسه، ثم أخبر تعالى أن بني إسرائيل ما قتلوا عيسى ولا صلبوه ولكن شبه لهم، واختلفت الرواة في هذه القصة وكيفيتها اختلافا شديدا أنا أختصر عيونه، إذ ليس في جميعه شيء يقطع بصحته، لأنه لم يثبت عن النبي ﵇ فيه شيء، وليس لنا متعلق في ترجيح شيء منه إلا ألفاظ كتاب الله، فالذي لا نشك فيه أن عيسى ﵇ كان يسيح في الأرض ويدعو إلى الله، وكانت بنو إسرائيل تطلبه، وملكهم في ذلك الزمان يجعل عليه الجعائل، وكان عيسى قد انضوى إليه الحواريون يسيرون معه حيث سار، فلما كان في بعض الأوقات شعر بأمر عيسى، فروي أن أحد الحواريين رشي عليه فقبل الرشوة ودل على مكانه فأحيط به، ثم ندم ذلك الحواري وخنق نفسه، وروي أن رجلا من اليهود جعل له جعل فما زال ينقر عليه حتى دل على مكانه، فلما أحس عيسى وأصحابه بتلاحق الطالبين بهم دخلوا بيتا بمرأى من بني إسرائيل فروي: أنهم عدوهم ثلاثة عشر، وروي ثمانية عشر وحصروا ليلا فروي أن عيسى فرق الحواريين عن نفسه تلك الليلة، ووجههم إلى الآفاق، وبقي هو ورجل معه فرفع عيسى وألقي شبهه على الرجل فصلب ذلك الرجل، وروي أن الشبه ألقي على اليهودي الذي دل عليه فصلب، وروي أن عيسى ﵇ لما أحيط بهم قال لأصحابه: أيكم يلقى شبهي عليه فيقتل ويخلص هؤلاء وهو رفيقي في الجنة؟ فقال سرجس: أنا، وألقي عليه شبه عيسى، ويروى أن شبه عيسى ﵇ ألقي على الجماعة كلها، فلما أخرجهم بنو إسرائيل نقص واحد من العدة، فأخذوا واحدا ممن ألقي عليه الشبه حسب هذه الروايات التي ذكرتها، فصلب ذلك الشخص، وروي: أن الملك والمتناولين لم يخف عليهم أمر رفع عيسى لما رأوه من نقصان العدة واختلاط الأمر، فصلب ذلك الشخص وأبعد الناس عن خشبته أياما حتى تغير ولم تثبت له صفة، وحينئذ دنا الناس منه ومضى الحواريون يحدثون بالآفاق أن عيسى صلب، فهذا أيضا يدل على أنه فرقهم وهو في البيت، أو على أن الشبه ألقي على الكل، وروي أن هذه القصة كلها لم يكن فيها إلقاء شبه شخص عيسى على أحد وإنما المعنى وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ أي شبه عليهم الملك الممخرق، ليستديم ملكه، وذلك أنه لما نقص واحد من
Bu ayet ve bundan önceki ayette Allah Teâlâ, farklı zamanlarda ve birbirini takip eden asırlarda İsrâiloğullarının söyledikleri sözleri ve yaptıkları fiilleri saymıştır. Böylece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yaşayan torunlarının azarlanması ve üzerlerine lanetin vacip olup zillet ve meskenetin vurulmasının hücceti ortaya konulmuştur. { إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ } “Biz Mesîh'i öldürdük” diyen bu topluluk, Tûr'da sözleşmeyi bozanlardan ve buzağıyı edinenlerden başkasıdır. İsrâiloğullarının sözü sadece: { عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } “Meryem oğlu Îsâ” kısmına kadardır. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın peygamberi” buyruğu ise, öldürdüklerini ikrar eden bu kimselerin günahının büyüklüğünü ortaya koymak üzere Îsâ'nın bir sıfatı olan risaleti Allah Teâlâ'nın bildirmesidir. Îsâ'yı öldürmedikleri hâlde bu günah onlara yüklenmiştir; çünkü onlar o şahsı Îsâ olduğu ve Îsâ'nın da bir peygamber olmayıp yalancı olduğu inancıyla çarmıha germişlerdir. Fakat cinayetlerinin Îsâ'ya isabet ettiği inancı sebebiyle bu günah onlara yüklenmiştir, dolayısıyla onu öldürmüş gibi sayılmışlardır. Onu öldürmüş olduklarına göre, onun peygamber olmadığı yönündeki inançları günahı üzerlerinden kaldırmaz; nitekim Kureyş'in Resûlullah'ı yalanlamasında onun yalancı olduğuna inanmaları kendilerine bir fayda sağlamamış, bilakis Allah onlara meselenin asıl hakikatine göre karşılık vermiştir. Sonra Yüce Allah İsrâiloğullarının Îsâ'yı öldürmediklerini ve asmadıklarını, fakat kendilerine benzer gösterildiğini haber vermiştir. Rivayet edenler bu kıssa ve keyfiyeti hususunda çok şiddetli ihtilaf etmişlerdir; ben bunlardan en mühim olanlarını özetleyeceğim, zira bunların hiçbirinde sıhhati kesin olan bir şey yoktur; çünkü Peygamber aleyhisselâm'dan bu hususta sabit bir bilgi nakledilmemiştir ve bunlardan birini tercih etmede Allah'ın kitabının lafızlarından başka dayanağımız yoktur. Şüphe etmediğimiz husus şudur: Îsâ aleyhisselâm yeryüzünde dolaşır ve Allah'a davet ederdi. İsrâiloğulları ise onu arıyordu; o devirdeki kralları da onu yakalayana ödüller vadediyordu. Havariler Îsâ'ya bağlanmışlardı, nereye giderse onunla birlikte giderlerdi. Bir vakit Îsâ'nın durumu fark edildi. Rivayet edildiğine göre havarilerden birine rüşvet teklif edildi, o da rüşveti kabul edip Îsâ'nın yerini gösterdi ve onun etrafı kuşatıldı; sonra o havari pişman olup kendini astı. Yine rivayet edildiğine göre Yahudilerden bir adama ödül vadedildi, o da Îsâ'nın izini süre süre nihayet yerini gösterdi. Îsâ ve arkadaşları peşlerindekilerin kendilerine yetiştiğini hissedince İsrâiloğullarının gözü önünde bir eve girdiler. Rivayet edildiğine göre onları on üç kişi saydılar; on sekiz kişi oldukları ve geceleyin kuşatıldıkları da rivayet edilmiştir. Rivayet edildiğine göre Îsâ o gece havarileri yanından ayırıp onları çeşitli beldelere gönderdi; geriye kendisi ve yanında bir adam kaldı; bunun üzerine Îsâ yükseltildi ve onun benzerliği o adama verildi, böylece o adam çarmıha gerildi. Benzerliğin Îsâ'nın yerini gösteren Yahudiye verildiği ve onun asıldığı da rivayet edilmiştir. Yine rivayet edildiğine göre Îsâ aleyhisselâm etrafları kuşatılınca arkadaşlarına: 'İçinizden hanginiz benim benzerliğimin kendi üzerine verilmesini, öldürülmeyi ve bunların kurtulmasını kabul eder? O cennette benim arkadaşımdır' dedi. Bunun üzerine Serces: 'Ben' dedi ve ona Îsâ'nın benzerliği verildi. Îsâ aleyhisselâm'ın benzerliğinin oradaki bütün topluluğa verildiği de rivayet edilir; İsrâiloğulları onları dışarı çıkardığında sayının bir eksildiğini gördüler ve zikrettiğim bu rivayetlere göre benzerlik verilenlerden birini alıp o şahsı çarmıha gerdiler. Şöyle de rivayet edilmiştir: Kral ve adamları sayının eksildiğini ve işin karıştığını görünce Îsâ'nın yükseltildiği gerçeği onlara gizli kalmadı; o şahsı astılar ve tanınmaz hâle gelip hiçbir vasfı kalmayıncaya kadar insanları günlerce onun asıldığı ağaçtan uzak tuttular; o vakit insanlar ona yaklaştı ve havariler de çeşitli beldelere gidip Îsâ'nın asıldığını anlattılar. Bu durum da Îsâ'nın onları henüz evdeyken dağıttığına yahut benzerliğin hepsinin üzerine verildiğine delalet eder. Bütün bu kıssada Îsâ'nın şahsının benzerliğinin hiç kimseye verilmediği de rivayet edilmiştir; { وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “fakat [o kişi] kendilerine benzer gösterildi” ayetinin manası: Hilekâr kralın saltanatını sürdürmek için onlara meseleyi karmaşık gösterip öyle hissettirmesidir; zira
الجماعة وفقد عيسى عمد إلى أحدهم وبطش بصلبه وفرق الناس عنه. وقال: هذا عيسى قد صلب وانحل أمره، وقوله تعالى وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ يعني اختلاف المحلولين لأخذه، لأنهم حين فقدوا واحدا من العدد وتحدث برفع عيسى اضطربوا واختلفوا، وعلى رواية من روى أنه ألقي شبه يوشك أنه بقي في ذلك الشبه مواضع للاختلاف، لكن أجمعوا على صلب واحد على غير ثقة ولا يقين أيهم هو.
Topluluktan bir kişi eksilip Îsâ da kaybolunca, kral onlardan birine yönelip onu yakalayarak astırdı ve insanları onun başından uzaklaştırdı; sonra da: 'İşte bu asılan Îsâ'dır ve meselesi bitmiştir' dedi. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Onun hakkında ihtilafa düşenler” buyruğu, onu yakalamak üzere gönderilenlerin ihtilafıdır; zira sayıdan bir kişiyi eksik bulup Îsâ'nın yükseltildiği konuşulunca telaşlanıp ihtilafa düştüler. Benzerliğin birine verildiğini rivayet edenlerin görüşüne göre ise muhtemelen o benzerlikte ihtilafa yol açacak bazı noktalar kalmıştı; fakat hangisi olduğu konusunda hiçbir güven ve kesin bilgiye dayanmaksızın bir kişinin asılması üzerinde birleştiler.
قال القاضي- ﵀: الذي صح فيه نقل الكافة عن حواسها هو أن شخصا صلب، وأما هل هو عيسى أم لا؟ فليس من علم الحواس، فلذلك لم ينفع في ذلك نقل كافة اليهود والنصارى، ونفى الله عنهم أن يكون لهم في أمره علم على ما هو به، ثم استثنى اتباع الظن وهو استثناء متصل، إذ الظن والعلم يضمهما جنس واحد أنهما من معتقدات النفس، وقد يقول الظان على طريق التجوز: علمي في هذا الأمر أنه كذا، وهو يعني ظنه. وقوله تعالى: وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً اختلف المتأولون في عود الضمير من قَتَلُوهُ فقالت فرقة: هو عائد على الظن كما تقول: قتلت هذا الأمر علما، فالمعنى وما صح ظنهم عندهم ولا تحققوه يقينا، هذا قول ابن عباس والسدي وجماعة، وقال قوم: الضمير عائد على عيسى، أخبر أنهم لم يقتلوه يقينا، فيصح لهم الإصفاق ويثبت نقل كافتهم، ومضمن الكلام أنهم ما قتلوه في الحقيقة جملة واحدة لا يقينا ولا شكا، لكن لما حصلت في ذلك الدعوى صار قتله عندهم مشكوكا فيه، وقال قوم من أهل اللسان: الكلام تام في قوله وَما قَتَلُوهُ ويَقِيناً مصدر مؤكد للنفي في قوله وَما قَتَلُوهُ المعنى يخبركم يقينا، أو يقص عليكم يقينا، أو أيقنوا بذلك يقينا، وقوله تعالى بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ يعني إلى سمائه وكرامته، وعيسى ﵇ حي في السماء الثانية على ما تضمن حديث الإسراء في ذكر ابني الخالة عيسى ويحيى ذكره البخاري في حديث المعراج، وذكره غيره، وهو هناك مقيم حتى ينزله الله لقتل الدجال، وليملأ الأرض عدلا، ويحيا فيها أربعين سنة ثم يموت كما يموت البشر.
Kadı [İbn Atıyye] rahimehullâh şöyle demiştir: Bütün bir topluluğun kendi duyularına dayanarak yaptığı doğru nakil, bir şahsın çarmıha gerilmiş olduğudur. Ancak o şahsın Îsâ olup olmadığı meselesi duyuların bileceği bir şey değildir; bu sebeple bütün Yahudi ve Hristiyanların bu husustaki müşterek nakli bir fayda vermemiştir. Allah Teâlâ onun durumu hakkında hakikate uygun bir bilgiye sahip olduklarını onlardan nefyetmiştir. Ardından zanna uymayı istisna etmiştir ki bu muttasıl bir istisnadır; zira zann ve ilim, her ikisinin de nefsin kanaatlerinden olması yönüyle tek bir cinste birleşir. Nitekim zanneden bir kimse mecaz yoluyla: 'Bu husustaki bilgim şöyledir' diyebilir ve bununla zannını kasteder. Yüce Allah'ın: { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً } “Onu kesin olarak öldürmediler” buyruğundaki { قَتَلُوهُ } fiilinin zamirinin nereye döndüğü hususunda tefsirciler ihtilaf etmiştir. Bir grup: 'Bu zamir zanna dönmektedir; nitekim bir meseleyi tam anlamıyla bildiğinde 'bu meseleyi bilgiyle öldürdüm' (kateltü hâze'l-emre ilmen) denir. Buna göre mana; onların zannı kendi yanlarında kesinleşmedi ve onu yakînen doğrulamadılar demektir' demiştir; bu İbn Abbâs, es-Süddî ve bir cemaatin görüşüdür. Bir topluluk ise: 'Zamir Îsâ'ya dönmektedir; onu kesin bir şekilde öldürmediklerini haber vermiştir ki bu sayede icmaları sahih olsun ve bütününün nakli sabit olsun' demiştir. Sözün özü; onu hakikatte yakînen de şüpheyle de hiçbir şekilde kesinlikle öldürmedikleri, fakat bu hususta bir iddia ortaya çıkınca onun öldürülmesi onlar nezdinde şüpheli bir hâl aldığıdır. Dil ehlinden bir topluluk ise şöyle demiştir: { وَما قَتَلُوهُ } “Onu öldürmediler” buyruğunda söz tamamlanmıştır; { يَقِيناً } lafzı ise { وَما قَتَلُوهُ } ifadesindeki nefyi (olumsuzluğu) pekiştiren bir masdardır; mana; [Allah] size kesin olarak haber veriyor veya kesin olarak anlatıyor yahut siz buna kesinlikle inanın demektir. Yüce Allah'ın: { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu Kendi katına yükseltti” buyruğu, yani Kendi semasına ve lütfuna [yükseltti] demektir. Îsâ aleyhisselâm, Buhârî ve diğerlerinin Mi'rac hadisinde zikrettiği teyzezâdeler Îsâ ve Yahyâ hakkındaki İsrâ hadisinin içerdiği bilgiye göre ikinci semada hayattadır. Allah onu Deccâl'i öldürmek ve yeryüzünü adaletle doldurmak için indirinceye kadar orada ikamet etmektedir; yeryüzünde kırk yıl yaşayacak, sonra da diğer insanlar gibi vefat edecektir.
وقوله تعالى: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ اختلف المتأولون في معنى الآية فقال ابن عباس وأبو مالك والحسن بن أبي الحسن وغيرهم: الضمير في مَوْتِهِ راجع إلى عيسى، والمعنى أنه لا يبقى من أهل الكتاب أحد إذا نزل عيسى إلى الأرض إلا يؤمن بعيسى كما يؤمن سائر البشر، وترجع الأديان كلها واحدا، وقال مجاهد وابن عباس أيضا وغيرهما: الضمير في بِهِ لعيسى وفي مَوْتِهِ للكتابي الذي تضمنه قوله وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ التقدير: وإن من أهل الكتاب أحد، قالوا: وليس يموت يهودي حتى يؤمن بعيسى روح الله، ويعلم أنه نبي ولكن عند المعاينة للموت، فهو إيمان لا ينفعه، كما لم ينفع فرعون إيمانه عند المعاينة، وقال هذا القول عكرمة والضحاك والحسن بن أبي الحسن أيضا، وقال عكرمة أيضا: الضمير في بِهِ لمحمد ﵇، وقَبْلَ مَوْتِهِ للكتابي، قال: وليس يخرج يهودي ولا نصراني من الدنيا حتى يؤمن بمحمد، ولو غرق أو سقط عليه جدار فإنه يؤمن في ذلك الوقت، وفي مصحف أبي بن كعب «قبل موتهم» ففي هذه القراءة تقوية لعود الضمير على الكتابي، وقرأ الفياض بن غزوان «وإنّ من أهل الكتاب» بتشديد «إن» . والضمير المستتر في يكون هو لعيسى ﵇ في جل الأقوال، ولمحمد ﵇ في قول عكرمة.
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki ölümünden önce ona iman edecek olmasın” buyruğunun anlamı hususunda tefsirciler ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Ebû Mâlik, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve diğerleri şöyle demişlerdir: { مَوْتِهِ } lafzındaki zamir Îsâ'ya dönmektedir; manası ise Îsâ yeryüzüne indiğinde diğer insanlar gibi Ehl-i kitaptan da ona iman etmedik hiçbir kimsenin kalmayacağı ve bütün dinlerin tek bir din hâline geleceğidir. Mücâhid, yine İbn Abbâs ve başkaları ise şöyle demişlerdir: { بِهِ } lafzındaki zamir Îsâ'ya, { مَوْتِهِ } lafzındaki zamir ise { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } buyruğunun içerdiği kitap ehline dönmektedir; takdiri: 'Kitap ehlinden hiçbir fert yoktur ki...' demektir. Onlar şöyle demişlerdir: Hiçbir Yahudi, Allah'ın ruhu olan Îsâ'ya iman edip onun peygamber olduğunu bilmeden ölmez; fakat bu ölüm anında (can çekişirken) olur, dolayısıyla tıpkı Firavun'un ölümle karşılaştığı andaki imanının fayda vermediği gibi bu iman da ona fayda vermez. Bu görüşü İkrime, Dahhâk ve yine el-Hasan b. Ebi'l-Hasan söylemiştir. İkrime ayrıca: { بِهِ } lafzındaki zamirin Muhammed aleyhisselâm'a, { قَبْلَ مَوْتِهِ } lafzındaki zamirin de kitap ehline ait olduğunu söylemiş ve şöyle demiştir: 'Boğulsa veya üzerine bir duvar yıkılsa bile hiçbir Yahudi veya Hristiyan o anda Muhammed'e iman etmeden dünyadan çıkmaz.' Übey b. Ka'b'ın mushafında «kable mevtihim» (قبل موتهم) şeklindedir ki bu kıraatte zamirin kitap ehline dönüşünü güçlendiren bir durum vardır. el-Fayyâd b. Gazvân 'in' edatının şeddesiyle «ve inne min ehli'l-kitâbi» (وإنّ من أهل الكتاب) şeklinde okumuştur. { يَكُونُ } fiilindeki müstetir (gizli) zamir ise görüşlerin çoğuna göre Îsâ aleyhisselâm'a, İkrime'nin görüşüne göre ise Muhammed aleyhisselâm'a aittir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٠ الى ١٦٢]
[Nisâ Suresi (4), 160-162. Âyetler]
فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢)
{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢) } “Yahudilerin zulümleri ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları, kendilerine yasaklandığı hâlde faizi almaları ve insanların mallarını haksız yere yemeleri sebebiyle, [daha önce] kendilerine helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık. İçlerinden inkâr edenlere de elem verici bir azap hazırladık. Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler, sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. Namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenler var ya; işte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz.”
قوله تعالى: فَبِظُلْمٍ عطف على قوله فَبِما نَقْضِهِمْ [النساء: ١٥٥] كأنه قال فبنقضهم لعناهم وأوجبنا عذابهم، فبظلم منهم حرمنا عليهم المطاعم، وجعل الله تعالى هذه العقوبة الدنيوية إزاء ظلم بني إسرائيل في تعنتهم وسائر أخلاقهم الدميمة، و «الطيبات» هنا: هي الشحوم وبعض الذبائح والطير والحوت وغير ذلك، وقرأ ابن عباس «طيبات كانت أحلت لهم» وقوله تعالى وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً يحتمل أن يريد صدهم في ذاتهم، ويحتمل أن يريد صدهم غيرهم، وإلى هذا ذهب الطبري، وقال: هو جحدهم أمر محمد ﷺ فإنهم صدوا بذلك جمعا عظيما من الناس عن سبيل الله وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا: هو الدرهم بالدرهمين إلى أجل ونحو ذلك مما هو مفسدة، وقد نهوا عنه فشرعوه لأنفسهم واستمروا عليه من ذلك، ومن كراء العين ونحوه، وأكل أموال الناس بالباطل: هو الرشى، ثم استثنى الله تعالى من بني إسرائيل «الراسخين» في علم التوراة الذين قد تحققوا أمر محمد ﵇ وعلاماته، وهم: عبد الله بن سلام، ومخيريق، ومن جرى مجراهما، وَالْمُؤْمِنُونَ: عطف على الراسخين، و «ما أنزل» إلى محمد هو القرآن، والذي أنزل من قبله: هو التوراة والإنجيل، واختلف الناس في معنى قوله وَالْمُقِيمِينَ وكيف خالف إعرابها إعراب ما تقدم وتأخر، فقال أبان بن عثمان بن عفان وعائشة ﵂: ذلك من خطأ كاتب المصحف، وروي أنها في مصحف أبيّ بن كعب «والمقيمون» وقد روي أنها فيه وَالْمُقِيمِينَ كما هي في مصحف عثمان. قال الفراء: وفي مصحف ابن مسعود «والمقيمون» وكذلك روى عصمة عن الأعمش، وكذلك قرأ سعيد بن جبير، وكذا قرأ عمرو بن عبيد والجحدري وعيسى بن عمر ومالك بن دينار، وكذلك روى يونس وهارون عن أبي عمرو، وقال آخرون: ليس ذلك من خطأ الكاتب ولا خطأ في المصحف، وإنما هذا من قطع النعوت إذا كثرت على النصب بأعني، والرفع بعد ذلك بهم، وذهب إلى هذا المعنى بعض نحويي الكوفة والبصرة، وحكي عن سيبويه: أنه قطع على المدح، وخبر لكِنِ يُؤْمِنُونَ لأن المدح لا يكون إلا بعد تمام الجملة الأولى، وهذا كقول خرنق بنت هفان:
Yüce Allah'ın: { فَبِظُلْمٍ } buyruğu, O'nun { فَبِما نَقْضِهِمْ } [Nisâ: 155] buyruğuna matuftur. Sanki şöyle buyurmuştur: 'Sözlerini bozmaları sebebiyle onlara lanet ettik ve azabı hak ettirdik; zulümleri sebebiyle de kendilerine yiyecekleri haram kıldık.' Yüce Allah, İsrâiloğulları'nın inatçılıkları ve diğer çirkin ahlaklarındaki zulümlerine karşılık bu dünyevi cezayı vermiştir. Buradaki “tayyibât” (طَيِّباتٍ / temiz ve hoş şeyler); iç yağları, bazı kurbanlık hayvanlar, kuşlar, balıklar ve diğerleridir. İbn Abbâs «tayyibâtin kânet uhillet lehum» (طَيِّبَاتٍ كَانَتْ أُحِلَّتْ لَهُمْ) şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً } “birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları” buyruğu, hem bizzat kendilerinin yüz çevirmesi hem de başkalarını alıkoymaları anlamına gelebilir. Taberî bu ikinci görüşü benimsemiş ve şöyle demiştir: 'Bu, onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu inkâr etmeleridir; çünkü onlar bu tutumlarıyla insanlardan büyük bir topluluğu Allah yolundan alıkoymuşlardır.' { وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا } “ve faizi almaları”; vadeli olarak bir dirhemi iki dirhem karşılığında vermek ve benzeri fesat türleridir. Kendilerine yasaklandığı hâlde bunu kendi kendilerine meşru kılmışlar ve bu uygulamayı, ayrıca 'ıyne kiralama' (hileli faiz) ve benzeri yolları sürdürmüşlerdir. İnsanların mallarını haksız yere yemeleri ise rüşvettir. Sonra Yüce Allah İsrâiloğulları içinden Tevrat ilminde “râsih” (derinleşmiş) olup Muhammed aleyhisselâm'ın hakikatini ve alametlerini iyice kavramış kimseleri istisna etmiştir. Bunlar: Abdullah b. Selâm, Muhayrîk ve onların yolunu takip edenlerdir. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “ve müminler” lafzı, râsihûn üzerine matuftur. Muhammed'e “indirilen” Kur'ân; “ondan önce indirilen” ise Tevrat ve İncil'dir. { وَالْمُقِيمِينَ } “kılanlar” buyruğunun manası ve irabının kendisinden önceki ve sonraki lafızlardan nasıl farklılaştığı hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir. Ebân b. Osmân b. Affân ve Âişe radıyallâhu anhümâ: 'Bu, mushaf kâtibinin hatasındandır' demişlerdir. Übey b. Ka'b'ın mushafında «ve'l-mukîmûne» (وَالْمُقِيمُونَ) şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. Ancak onun mushafında da Osmân'ın mushafında olduğu gibi { وَالْمُقِيمِينَ } şeklinde bulunduğu rivayet edilmiştir. Ferrâ: 'İbn Mes'ûd'un mushafında «ve'l-mukîmûne» (وَالْمُقِيمُونَ) şeklindedir; İsme de el-A'meş'ten böyle rivayet etmiştir. Saîd b. Cübeyr, Amr b. Ubeyd, el-Cahderî, Îsâ b. Ömer ve Mâlik b. Dînâr da bu şekilde okumuşlardır. Yûnus ve Hârûn da Ebû Amr'dan böyle rivayet etmiştir' demiştir. Başkaları ise şöyle demiştir: 'Bu, ne kâtibin hatasıdır ne de mushafta bir yanlışlıktır. Bu durum, sıfatlar çoğaldığında [araya giren bir sıfatın] 'a'nî' (yani şunu kastediyorum) takdiriyle mensub kılınması, sonrakinin ise 'hum' (onlar) takdiriyle merfû kılınması kuralındandır (kat'u'n-nuût).' Kûfe ve Basra nahivcilerinden bir kısmı bu görüşe meyletmiştir. Sîbeveyh'ten, bunun medih (övme) amacıyla mensub kılındığı (kat' ale'l-medh) ve { لكِنِ } lafzının haberinin ise { يُؤْمِنُونَ } olduğu nakledilmiştir; zira medih ancak ilk cümlenin tamamlanmasından sonra gerçekleşir. Bu, Hırnık bint Heffân'ın şu sözü gibidir:
[الكامل]
[Kâmil]
لا يبعدن قومي الّذين هم ... سمّ العداة وآفة الجزر
Düşmanların zehri, [kesilen] develerin afeti olan kavmim benden uzak kalmasın,
النّازلين بكلّ معترك ... والطّيّبون معاقد الأزر
Her savaş alanına inen [o yiğitler] ve belleri(ne bağladıkları kuşakları) tertemiz olanlar!
قال القاضي أبو محمد: وقد فرق بين الآية والبيت بحرف العطف الذي في الآية، فإنه يمنع عند بعضهم تقدير الفعل، وفي هذا نظر، وقال قوم: قوله تعالى وَالْمُقِيمِينَ ليس بعطف على قوله
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Âyetteki atıf harfi sebebiyle âyet ile bu beyit arasında bir ayrım yapılmıştır; zira atıf harfi, bazılarına göre fiil takdir edilmesine engeldir; ancak bu tartışmalıdır. Bir topluluk şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَالْمُقِيمِينَ } buyruğu,
وَالْمُؤْمِنُونَ ولكن على ما في قوله وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ والمعنى ويؤمنون بالمقيمين الصلاة وهم الملائكة، وقال بعضهم: بل من تقدم من الأنبياء، قالوا: ثم رجع بقوله وَالْمُؤْتُونَ فعطف على قوله وَالْمُؤْمِنُونَ وقال قوم وَالْمُقِيمِينَ عطف على ما أُنْزِلَ، والمراد بهم المؤمنون بمحمد، أي يؤمن الراسخون بهم وبما هم عليه، ويكون قوله الْمُؤْتُونَ أي وهم المؤتون، وقال قوم وَالْمُقِيمِينَ عطف على الضمير في منهم، وقال آخرون: بل على الكاف في قوله مِنْ قَبْلِكَ ويعني الأنبياء، وقرأت فرقة «سنؤتيهم» بالنون، وقرأت فرقة «سيؤتيهم» بالياء.
{ وَالْمُؤْمِنُونَ } buyruğu üzerine matuf olmayıp, { وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } buyruğundaki ma'ya matuftur. Anlamı ise şudur: 'Ve namazı dosdoğru kılanlara da inanırlar.' Bunlar meleklerdir. Bazıları ise bunların geçmiş peygamberler olduğunu söylemiştir. Onlar şöyle derler: Sonra { وَالْمُؤْتُونَ } buyruğuyla geri dönülmüş ve { وَالْمُؤْمِنُونَ } buyruğuna atfedilmiştir. Bir topluluk ise { وَالْمُقِيمِينَ } lafzının { ما أُنْزِلَ } ifadesine matuf olduğunu, kastedilenlerin ise Muhammed'e inanan müminler olduğunu söylemiştir; yani 'İlimde derinleşenler onlara ve bulundukları hâle de iman ederler' demektir; { الْمُؤْتُونَ } buyruğu ise 've onlar zekât verenlerdir' anlamında olur. Bir topluluk { وَالْمُقِيمِينَ } lafzının { مِنْهُمْ } içindeki zamire matuf olduğunu söylemiştir. Başkaları ise: 'Aksine { مِنْ قَبْلِكَ } buyruğundaki hitap kefine matuftur ve peygamberleri kastetmektedir' demiştir. Bir grup «senü'tîhim» (سَنُؤْتِيهِمْ) şeklinde nûn ile, bir grup da «seyü'tîhim» (سَيُؤْتِيهِمْ) şeklinde yâ ile okumuştur.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٣ الى ١٦٤]
[Nisâ Suresi (4), 163-164. Âyetler]
إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤)
{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) } “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kūb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleyman'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. Daha önce sana anlattığımız peygamberler de [gönderdik], sana anlatmadığımız peygamberler de. Ve Allah, Mûsâ ile bizzat konuştu.”
روي عن عبد الله بن عباس: أن سبب هذه الآية أن سكينا الحبر وعدي بن زيد قالا: يا محمد ما نعلم أن الله أنزل على بشر شيئا بعد موسى، ولا أوحى إليه، فنزلت هذه الآية تكذيبا لقولهما. وقال محمد بن كعب القرظي: لما أنزل الله يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ [النساء:
Abdullah b. Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Bu âyetin iniş sebebi; Yahudi din adamı Sükkîn ile Adiy b. Zeyd'in: 'Ey Muhammed! Allah'ın Mûsâ'dan sonra hiçbir beşere bir şey indirdiğini veya vahyettiğini bilmiyoruz' demeleridir. Bunun üzerine onların bu sözlerini yalanlamak üzere bu âyet inmiştir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Allah: { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ } [Nisâ:
١٥٣] إلى آخر الآيات، فتليت عليهم وسمعوا الخبر بأعمالهم الخبيثة قالوا: ما أنزل الله على بشر من شيء ولا على موسى ولا على عيسى وجحدوا جميع ذلك فأنزل الله وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام: ٩١] والوحي: إلقاء المعنى في خفاء، وعرفه في الأنبياء بواسطة جبريل ﵇، وذلك هو المراد بقوله كَما أَوْحَيْنا أي بملك ينزل من عند الله، ونُوحٍ أول الرسل في الأرض إلى أمة كافرة، وصرف نوح مع العجمة والتعريف لخفته، وإِبْراهِيمَ ﵇ هو الخليل، وَإِسْماعِيلَ
153] âyetinden itibaren sonuna kadar indirdiğinde, bu âyetler onlara okununca ve çirkin amellerinin haberi kendilerine bildirilince: 'Allah hiçbir beşere, ne Mûsâ'ya ne de Îsâ'ya hiçbir şey indirmemiştir' dediler ve bütün bunları inkâr ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } [En'âm: 91] “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi' dediklerinde Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” âyetini indirdi. Vahiy: bir manayı gizli bir şekilde ulaştırmaktır. Peygamberler için olanı ise Cebrâil aleyhisselâm vasıtasıyla gerçekleşir. { كَما أَوْحَيْنا } buyruğundan kasıt da budur; yani Allah katından inen bir melek vasıtasıyla demektir. Nûh, yeryüzünde kâfir bir kavme gönderilen ilk resuldür. Yabancı kökenli (ucme) ve özel isim (ma'rife) olmasına rağmen Nûh kelimesi hafifliğinden dolayı tenvin almıştır (munsarıftır). İbrâhim aleyhisselâm Halîl'dir; İsmâil
ابنه الأكبر وهو الذبيح في قول المحققين، وهو أبو العرب، وَإِسْحاقَ ابنه الأصغر وَيَعْقُوبَ هو ولد إسحاق وهو إسرائيل، وَالْأَسْباطِ: بنو يعقوب، يوسف وإخوته، وَعِيسى هو المسيح، وَأَيُّوبَ هو المبتلى الصابر، وَيُونُسَ هو ابن متى، وروى ابن جماز عن نافع: يونس بكسر النون، وقرأ ابن وثاب والنخعي- بفتحها، وهي كلها لغات، وَهارُونَ هو ابن عمران، وَسُلَيْمانَ هو النبي الملك، وداوُدَ: أبوه، وقرأ جمهور الناس «زبورا» بفتح الزاي، وهو اسم كتاب داود تخصيصا، وكل كتاب في اللغة فهو زبور من حيث تقول زبرت الكتاب إذا كتبته، وقرأ حمزة وحده «زبورا» بضم الزاي، قال أبو علي: يحتمل أن يكون جمع زبر، أوقع على المزبور اسم الزبر، كما قالوا ضرب الأمير. ونسج اليمن. وكأن سمي المكتوب كتابا، ويحتمل أن يكون جمع زبور على حذف الزيادة، كما قالوا: ظريف وظروف وكروان وكروان وورشان وورشان، ونحو ذلك مما جمع بحذف الزيادة، ويقوي هذا الوجه أن التكسير مثل التصغير. وقد اطرد هذا المعنى في
onun büyük oğludur, muhakkik âlimlerin görüşüne göre kurban edilmek istenen odur ve Arapların atasıdır. İshâk küçük oğludur; Ya'kūb ise İshâk'ın oğludur ve o İsrâil'dir. Esbât: Ya'kūb'un oğulları, yani Yûsuf ve kardeşleridir. Îsâ Mesîh'tir; Eyyûb ise belaya uğrayıp sabredendir; Yûnus, Mettâ'nın oğludur. İbn Cemmaz, Nâfi'den 'Yûnis' şeklinde nûn'un kesresiyle rivayet etmiştir; İbn Vessâb ve en-Nehaî ise nûn'un fethasıyla okumuşlardır ve bunların hepsi birer lehçedir. Hârûn, İmrân'ın oğludur; Süleyman, hükümdar peygamberdir; Dâvûd ise onun babasıdır. İnsanların çoğunluğu zâ harfinin fethasıyla «Zebûran» (زَبُوراً) şeklinde okumuştur; bu, Dâvûd'un kitabının özel ismidir. Dil açısından ise yazılan her kitaba 'zebûr' denir; nitekim yazdığın zaman 'zebartü'l-kitâbe' dersin. Yalnızca Hamza zâ harfinin dammesiyle «Zübûran» (زُبُوراً) şeklinde okumuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: 'Zübür kelimesinin çoğulu olması muhtemeldir; mezbûr (yazılmış) olana züber ismi verilmiştir, nitekim 'darbü'l-emîr' (emirin darbetmesi/bastığı para) ve 'nescü'l-Yemen' (Yemen dokuması) denildiği gibi. Sanki yazılmış olana kitap ismi verilmesi gibidir. Ayrıca zâit harfin atılmasıyla zübûr kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir; nitekim 'zarîf-zurûf', 'kervân-kirvân' ve 'vereşân-virşân' gibi zâit harfin atılmasıyla çoğul yapılan kelimeler böyledir. Bu yönü güçlendiren husus, kırık çoğulun (teksîr) tıpkı küçültme ismi (tasgîr) gibi olmasıdır. Bu mana,
تصغير الترخيم نحو أزهر وزهير، وحارث وحريث، وثابت وثبيت، فالجمع مثله في القياس إن كان أقل منه في الاستعمال.
ezher-züheyr, hâris-hureys ve sâbit-sübeyt gibi tasgîr-i terhîmde (kısaltmalı küçültmede) kurallı olarak cereyan etmiştir. Dolayısıyla çoğul da kullanımda daha az olsa bile kıyas bakımından onun gibidir.'
وقوله تعالى: وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ الآية، نصب رُسُلًا على المعنى، لأن المعنى إنا أرسلناك كما أرسلنا نوحا، ويحتمل أن ينصب رُسُلًا بفعل مضمر تقديره أرسلنا رسلا، لأن الرد على اليهود إنما هو في إنكارهم إرسال الرسل واطراد الوحي، وفي حرف أبي بن كعب «ورسل» في الموضعين بالرفع على تقديرهم رسل، وقَصَصْناهُمْ معناه ذكرنا أسماءهم وأخبارهم، وقوله تعالى: وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ يقتضي كثرة الأنبياء دون تحديد بعدد، وقد قال تعالى وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ [فاطر: ٢٤] وقال تعالى: وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً [الفرقان: ٣٨] وما يذكر من عدد الأنبياء فغير صحيح، الله أعلم بعدتهم، صلى الله عليهم، وقوله تعالى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً إخبار بخاصة موسى، وأن الله تعالى شرفه بكلامه ثم أكد تعالى الفعل بالمصدر، وذلك منبىء في الأغلب عن تحقيق الفعل ووقوعه، وأنه خارج عن وجوه المجاز والاستعارة، لا يجوز أن تقول العرب: امتلأ الحوض وقال:
Yüce Allah'ın: { وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ } “Daha önce sana anlattığımız peygamberler...” [meâlindeki] âyetinde { رُسُلًا } kelimesinin nasbı (üstün okunması) manaya göredir; çünkü mana: 'Nûh'u gönderdiğimiz gibi şüphesiz seni de gönderdik' şeklindedir. { رُسُلًا } kelimesinin, takdiri 'أرسلنا رسلا' (peygamberler gönderdik) olan gizli bir fiille mensup olması da muhtemeldir; zira Yahudilere verilen cevap, onların peygamberlerin gönderilmesini ve vahyin sürekliliğini inkâr etmelerine yöneliktir. Ubeyy b. Ka'b'ın kıraatinde ise her iki yerde de, takdiri 'هم رسل' (onlar peygamberlerdir) şeklinde olmak üzere «ورسل» kelimesi ref ile (ötreli) okunmuştur. { قَصَصْناهُمْ } ifadesinin manası; onların isimlerini ve haberlerini zikrettik demektir. Yüce Allah'ın: { وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “Sana anlatmadığımız peygamberler[e de vahyettik]” buyruğu, bir sayıyla sınırlandırmaksızın peygamberlerin çokluğunu gerektirir. Nitekim Yüce Allah: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } [Fâtır: 24] “Hiçbir ümmet yoktur ki, aralarında mutlaka bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” buyurmuştur. Yüce Allah: { وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً } [Furkān: 38] “Ve bunların arasında daha birçok nesiller [helâk ettik]” diye de buyurmuştur. Peygamberlerin sayısına dair zikredilenler ise sahih değildir; Allah onların sayısını en iyi bilendir, Allah'ın salâtı üzerlerine olsun. Yüce Allah'ın: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah, Mûsâ ile bizzat konuştu” buyruğu, Mûsâ'nın hususiyetini ve Yüce Allah'ın onu kelâmıyla şereflendirdiğini haber vermektedir. Sonra [Allah] Teâlâ fiili masdar ile tekit etmiştir. Bu da çoğunlukla fiilin tahakkuk ettiğini, [bizzat] vuku bulduğunu ve mecaz ile istiare yollarının dışında kaldığını bildirir. Arapların: 'Havuz doldu ve [şöyle] dedi:' demesi caiz değildir:
قطني قولا، فإنما تؤكد بالمصادر الحقائق. ومما شذ قول هند بنت النعمان بن بشير:
‘Bana yetti' diyerek [bunu masdar ile pekiştirmesi caiz değildir]. Zira masdarlarla ancak hakikatler tekit edilir. Hind bint en-Nu'mân b. Beşîr'in şu sözü ise şâzdır (kural dışıdır):
وعجت عجيجا من جذام المطارف.
Ve cüzzamlı elbiselerinden [ötürü] bir feryatla feryat etti.
وكلام الله للنبي موسى ﵇ دون تكييف ولا تحديد ولا تجويز حدوث ولا حروف ولا أصوات، والذي عليه الراسخون في العلم: أن الكلام هو المعنى القائم في النفس، ويخلق الله لموسى أو جبريل إدراكا من جهة السمع يتحصل به الكلام، وكما أن الله تعالى موجود لا كالموجودات، معلوم لا كالمعلومات فكذلك كلامه لا كالكلام، وما روي عن كعب الأحبار وعن محمد بن كعب القرظي ونحوهما:
Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm ile konuşması; keyfiyetsiz, sınırsız, sonradan olma (hudûs) kabul etmeksizin, harf ve sesler olmaksızın gerçekleşmiştir. İlimde derinleşenlerin (râsihûn) benimsediği görüşe göre: Kelâm, zat ile kaim olan manadır (kelâm-ı nefsî). Allah, Mûsâ veya Cebrâil için işitme yönünden bir idrak yaratır ve kelâm bu yolla hâsıl olur. Yüce Allah'ın varlığı diğer varlıklar gibi olmadığı, bilinmesi diğer bilinenler gibi olmadığı gibi, O'nun kelâmı da diğer kelâmlar gibi değildir. Kâ'b el-Ahbâr ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ile benzerlerinden rivayet edilen:
من أن الذي سمع موسى كان كأشد ما يسمع من الصواعق، وفي رواية أخرى كالرعد الساكن فذلك كله غير مرضي عند الأصوليين، وقرأ جمهور الأمة «وكلم الله موسى» بالرفع في اسم الله، وقرأ يحيى بن وثاب وإبراهيم النخعي «وكلم الله» بالنصب على أن موسى هو المكلم، وهي قراءة ضعيفة من جهة الاشتهار، لكنها مخرجة من عدة تأويلات.
Mûsâ'nın işittiği sesin, yıldırımlardan işitilen en şiddetli ses gibi olduğu veya başka bir rivayette sakin bir gök gürültüsü gibi olduğu şeklindeki rivayetlerin tamamı kelâm âlimleri (usûlcüler) nezdinde makbul değildir. Ümmetin çoğunluğu Allah lafzının ref'iyle «ve kellemallāhu mûsâ» (وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى) şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm en-Nehaî ise Mûsâ'nın konuşan olduğunu ifade edecek şekilde lafzatullahın nasbı ile «ve kellemallāhe» (وَكَلَّمَ اللَّهَ) şeklinde okumuşlardır. Bu, meşhurluk bakımından zayıf bir kıraattir; ancak çeşitli tevillere göre açıklanmıştır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٥ الى ١٦٩]
[Nisâ Suresi (4), 165-169. Âyetler]
رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥) لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩)
{ رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥) لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩) } “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı elçiler [gönderdik]. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder; onu Kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de buna şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter. İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak derin bir sapıklığa düşmüşlerdir. İnkâr edip zulmedenleri Allah asla bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir; içinde ebediyen kalacakları cehennem yolundan başka! Bu da Allah'a çok kolaydır.”
رُسُلًا بدل من الأول قبل. ومُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ حالان أي يبشرون بالجنة من آمن وأطاع،
{ رُسُلاً } kelimesi, daha önceki birinci kelimeden bedeldir. { مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } kelimeleri haldir; yani iman edip itaat edeni cennetle müjdelerler,
وينذرون بالنار من كفر وعصى، وأراد الله تعالى أن يقطع بالرسل احتجاج من يقول: لو بعث إليّ الرسول لآمنت، والله تعالى عزيز لا يغالبه شيء ولا حجة لأحد عليه، وهو مع ذلك حكيم تصدر أفعاله عن حكمة، فكذلك قطع الحجة بالرسل حكمة منه تعالى.
inkâr edip isyan edeni de cehennemle uyarırlar. Yüce Allah peygamberler aracılığıyla: 'Bana bir peygamber gönderilseydi kesinlikle iman ederdim' diyen kimsenin hüccetini ortadan kaldırmak istemiştir. Yüce Allah mutlak güç sahibidir (Azîz), hiçbir şey O'na galip gelemez ve hiç kimsenin O'na karşı bir hücceti olamaz; bununla birlikte O, fiilleri hikmetten kaynaklanan bir Hakîm'dir. Dolayısıyla peygamberlerle hücceti ortadan kaldırması da O'nun hikmetindendir.
وقوله تعالى: لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ الآية، سببها قول اليهود ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام:
Yüce Allah'ın: { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } âyetinin iniş sebebi, Yahudilerin: { ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } [En'âm:
٩١] وقال بعضهم لمحمد ﵇: ما نعلم يا محمد أن الله أرسل إليك ولا أنزل عليك شيئا، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي والجراح الحكمي «لكنّ الله يشهد» بشد النون ونصب المكتوبة على اسم «لكن» وقوله تعالى: أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ هذه الآية من أقوى متعلقات أهل السنة في إثبات علم الله تعالى خلافا للمعتزلة في أنهم يقولون: عالم بلا علم، والمعنى عند أهل السنة: أنزله وهو يعلم إنزاله ونزوله، ومذهب المعتزلة في هذه الآية أنه أنزله مقترنا بعلمه، أي فيه علمه من غيوب وأوامر ونحو ذلك، فالعلم عبارة عن المعلومات التي في القرآن، كما هو في قول الخضر: ما نقص علمي وعلمك من علم الله إلا ما نقص هذا العصفور من هذا البحر، معناه: من علم الله الذي بث في عباده، وقرأ الجمهور «أنزل» على بناء الفعل للفاعل، وقرأ الحسن «أنزل» بضم الهمزة على بنائه للمفعول، وقوله تعالى: وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ تقوية لأمر محمد ﵇ ورد على اليهود، قال قتادة: شهود والله غير متهمة، وقوله تعالى: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً تقديره: وكفى الله شهيدا، لكن دخلت الباء لتدل على أن المراد بالله.
91] “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” demeleridir. Onlardan bazıları Muhammed aleyhisselâm'a: 'Ey Muhammed! Allah'ın sana peygamber gönderdiğini de sana bir şey indirdiğini de bilmiyoruz' dediler. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve el-Cerrâh el-Hukemî, nûn'un şeddesi ve lafzatullahın 'lâkinne'nin ismi olarak nasbıyla «lâkinnallāhe yeşhedü» (لكِنَّ اللَّهَ يَشْهَدُ) şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “onu Kendi ilmiyle indirmiştir” buyruğu; Mu'tezile'nin 'Allah ilimsiz bir âlimdir' sözüne karşılık, Ehl-i Sünnet'in Allah Teâlâ'nın ilim sıfatını ispat etmede dayandığı en kuvvetli delillerdendir. Ehl-i Sünnet'e göre anlam: 'O'nu, inişini ve indirilişini bilerek indirmiştir' demektir. Mu'tezile'nin bu âyetteki mezhebi ise; O'nun, ilmiyle bitişik olarak indirdiği, yani gayblar, emirler ve benzeri şekillerde O'nun ilminin Kur'ân'da bulunduğu yönündedir; dolayısıyla ilim, Kur'ân'daki malumatlardan ibarettir; tıpkı Hızır'ın şu sözünde olduğu gibi: 'Benim ve senin ilmin, Allah'ın ilminden ancak bu serçenin şu denizden eksilttiği kadar eksiltebilir'; yani Allah'ın kullarına yaydığı ilminden demektir. Çoğunluk «enzele» fiilini malum (etken) olarak okumuştur. el-Hasan ise hemzenin dammesiyle meçhul (edilgen) olarak «ünzile» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ } “Melekler de şahitlik ederler” buyruğu, Muhammed aleyhisselâm'ın davasını güçlendirmekte ve Yahudilere reddiye olmaktadır. Katâde: 'Vallahi onlar asla itham edilemeyecek şahitlerdir' demiştir. Yüce Allah'ın: { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } buyruğunun takdiri: 'Ve kefallāhu şehîden' (Şahit olarak Allah yeter) şeklindedir; ancak maksadın bizzat Allah olduğunu vurgulamak için bâ harf-i cerri dâhil olmuştur.
ثم أخبر تعالى عن الكافرين الذين يصدون الناس عن سبيل الله أنهم قد بعدوا عن الحق وضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً لا يقرب رجوعهم عنه ولا تخلصهم معه، وقرأ عكرمة وابن هرمز «وصدوا» بضم الصاد.
Sonra Yüce Allah, insanları Allah yolundan alıkoyan kâfirlerin haktan uzaklaştıklarını ve dönmeleri veya kurtulmaları artık mümkün olmayacak derecede derin bir sapıklığa saptıklarını { ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً } buyurarak haber vermiştir. İkrime ve İbn Hürmüz sâd harfinin dammesiyle «ve suddû» (وَصُدُّوا) şeklinde okumuşlardır.
ثم أخبر تعالى عن الكافرين الظالمين في أن وضعوا الشيء في غير موضعه، وهو الكفر بالله، والله تعالى يستوجب منهم غير ذلك لنعمه الظاهرة والباطنة أنهم بحيث لم يكن ليغفر لهم، وهذه العبارة أقوى من الإخبار المجرد أنه لا يغفر، ومثال ذلك أنك إذا قلت: أنا لا أبيع هذا الشيء فهم منك الاغتباط به، فإذا قلت: أنا ما كنت لأبيع هذا الشيء، فالاغتباط منك أكثر، هذا هو المفهوم من هذه العبارة، وقوله تعالى:
Sonra Yüce Allah, bir şeyi layık olmadığı yere koymak suretiyle zalimlik eden -ki bu, açık ve gizli nimetlerinden ötürü Allah'ın kendilerinden bunun aksini beklediği hâlde O'nu inkâr etmeleridir- kâfirlerin, Allah'ın kendilerini asla bağışlamayacağı bir durumda olduklarını haber vermiştir. Bu ifade, sadece 'bağışlamaz' şeklindeki yalın bir haberden daha kuvvetlidir. Bunun misali şudur: 'Ben bu malı satmam' dediğinde bundan o mala değer verdiğin anlaşılır; fakat 'Ben bu malı satacak değildim' dediğinde o mala verdiğin değer çok daha fazla anlaşılır. İşte bu ifadeden anlaşılan mana da budur. Yüce Allah'ın buyruğu:
وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ هذه هداية الطرق وليست بالإرشاد على الإطلاق. وباقي الآية بيّن يتضمن تحقير أمر الكفار، وأنهم لا يباليهم الله بالة كما ورد في الحديث، يذهب الصالحون الأول فالأول، حتى تبقى حثالة كحثالة التمر لا يباليهم الله بالة، المعنى: إذ هم كفار في آخر الزمان وعليهم تقوم الساعة.
{ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ } “onlara bir yol da gösterecek değildir; cehennem yolundan başka!” Bu, yolların gösterilmesi (hidâyetü't-turuk) anlamındadır, mutlak irşad anlamında değildir. Âyetin geri kalanı açıktır; kâfirlerin durumunun değersizliğini ve hadiste geçtiği üzere Allah'ın onlara hiçbir değer vermeyeceğini içermektedir: 'İyiler birbiri ardınca gider; geriye hurmanın döküntüsü gibi bir döküntü kalır ki Allah onlara hiç değer vermez.' Anlamı şudur: Çünkü onlar ahir zamanda kâfir olarak bulunurlar ve kıyamet onların üzerine kopar.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧٠ الى ١٧١]
[Nisâ Suresi (4), 170-171. Âyetler]
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١) } “Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hak ile geldi; öyleyse kendi hayrınıza olarak iman edin. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. Ey Ehl-i kitap! Dininizde aşırılığa kaçmayın ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah'ın elçisi, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Öyleyse Allah'a ve peygamberlerine iman edin; '[Tanrı] üçtür' demeyin. Kendi hayrınıza olarak [bundan] vazgeçin. Allah ancak tek bir ilahtır. O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. Vekil olarak Allah yeter.”
المخاطبة بقوله يا أَيُّهَا النَّاسُ مخاطبة لجميع الناس، والسورة مدنية، فهذا مما خوطب به جميع
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” buyruğundaki hitap bütün insanlaradır. Bu sure Medenîdir; bu hitap ise hicretten sonra bütün
الناس بعد الهجرة، لأن الآية دعاء إلى الشرع، ولو كانت في أمر من أوامر الأحكام ونحوها لكانت «يا أيها الذين آمنوا» والرَّسُولُ في هذه الآية محمد ﷺ، وبِالْحَقِّ في شرعه، وقوله تعالى:
insanlara yönelik hitaplardandır; zira bu âyet şeriata bir davettir. Eğer ahkâm emirlerinden biri veya benzeri bir konuda olsaydı 'Ey iman edenler!' şeklinde olurdu. Bu âyetteki { الرَّسُولُ } Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; { بِالْحَقِّ } ise onun şeriatıdır. Yüce Allah'ın buyruğu:
خَيْراً لَكُمْ منصوب بفعل مضمر تقديره، إيتوا خيرا لكم، أو حوزوا خيرا لكم، وقوله فَآمِنُوا وقوله انْتَهُوا بعد ذلك، أمر بترك الشيء والدخول في غيره، فلذلك حسنت صفة التفضيل التي هي خير، هذا مذهب سيبويه في نصب خير، ونظيره من الشعر قول عمر بن أبي ربيعة:
{ خَيْراً لَكُمْ } ifadesi gizli bir fiille mensubdur; takdiri: 'Sizin için hayırlı olanı yapın' veya 'sizin için hayırlı olanı elde edin' şeklindedir. { فَآمِنُوا } ve bundan sonraki { انْتَهُوا } buyrukları bir şeyi bırakıp başka bir şeye girmeyi emretmektedir; bu sebeple 'hayr' olan ism-i tafdîl sıfatı güzel düşmüştür. Hayr kelimesinin nasbı hususunda Sîbeveyh'in mezhebi budur. Bunun şiirden benzeri Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözüdür:
فواعديه سرحتي مالك ... أو الربى بينهما أسهلا
Mâlik'in iki ağacı yanında ya da ikisi arasındaki tepelerde sözleş onunla, daha kolay olsun.
أي يأت أسهل، وقال أبو عبيدة التقدير يكن الإيمان خيرا والانتهاء خيرا، فنصبه على خبر كان، وقال الفراء: التقدير فآمنوا إيمانا خيرا لكم، فنصبه على النعت لمصدر محذوف ثم قال تعالى وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وهذا خبر بالاستغناء، وأن ضرر الكفر إنما هو نازل بهم، ولله تعالى العلم والحكمة.
Yani 'daha kolay olan gelsin' demektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Takdiri 'İman etmeniz hayırlı olsun ve vazgeçmeniz hayırlı olsun' şeklindedir; dolayısıyla kâne'nin haberi olarak mensub kılınmıştır. Ferrâ ise: Takdiri 'fâminû îmânen hayran leküm' (sizin için daha hayırlı olan bir imanla iman edin) şeklindedir; dolayısıyla hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak mensub kılınmıştır demiştir. Sonra Yüce Allah: { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurmuştur ki bu, O'nun hiçbir şeye muhtaç olmadığını (istiğnâ), küfrün zararının ancak inkâr edenlerin kendilerine döneceğini bildiren bir haberdir. İlim ve hikmet ise Yüce Allah'a aittir.
ثم خاطب تعالى أهل الكتاب من النصارى بأن يدعوا «الغلو» ، وهو تجاوز الحد، ومنه غلاء السعر، ومنه غلوة السهم، وقوله تعالى: فِي دِينِكُمْ إنما معناه، في الدين الذي أنتم مطلوبون به، فكأنه اسم جنس، وأضافه إليهم بيانا أنهم مأخوذون به، وليست الإشارة إلى دينهم المضلل، ولا أمروا بالثبوت عليه دون غلو، وإنما أمروا بترك الغلو في دين الله على الإطلاق، وأن يوحدوا ولا «يقولوا على الله إلا الحق» ، وإذا سلكوا ما أمروا به، فذلك سائقهم إلى الإسلام، ثم بين تعالى أمر المسيح وأنه رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ، أي مكون عن كلمته التي هي «كن» وقوله أَلْقاها عبارة عن إيجاد هذا الحادث في مريم، وقال الطبري وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها يريد جملة مخلوقاته، ف «من» لابتداء الغاية إذا حقق النظر فيها، وقال البشارة التي بعث الملك بها إليها، وقوله تعالى: وَرُوحٌ مِنْهُ أي من الله وقال الطبري وَرُوحٌ مِنْهُ أي نفخة منه، إذ هي من جبريل بأمره، وأنشد قول ذي الرمة:
Sonra Yüce Allah, Hristiyan olan Ehl-i kitaba hitap ederek 'gulüvv'ü, yani haddi aşmayı terk etmelerini bildirmiştir. Fiyatın pahalanması (galâü's-si'r) ve okun uzağa gitmesi (galvetü's-sehm) de bu köktendir. Yüce Allah'ın: { فِي دِينِكُمْ } buyruğunun manası: 'Uymakla mükellef kılındığınız dinde' demektir; sanki bir cins isimdir ve onunla sorumlu olduklarını açıklamak üzere dini onlara izafe etmiştir. Yoksa onların saptırılmış dinlerine işaret edilmemiştir ve aşırılığa kaçmadan o dinde sebat etmeleri de emredilmemiştir; bilakis mutlak olarak Allah'ın dininde aşırılığı terk etmeleri, tevhide ermeleri ve 'Allah hakkında haktan başkasını söylememeleri' emredilmiştir. Kendilerine emredilen bu yolu tuttuklarında bu durum onları İslâm'a sevk edecektir. Sonra Yüce Allah Mesîh'in durumunu açıklayarak onun Allah'ın elçisi ve kelimesi olduğunu bildirmiştir; yani 'kün' (ol) şeklindeki kelimesinden meydana gelmiştir. { أَلْقاها } buyruğu ise bu sonradan yaratılan varlığın Meryem'de var edilmesinden ibarettir. Taberî: '{ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها } ile O'nun bütün yaratılmışlarını kastetmektedir; dikkatle incelendiğinde buradaki 'min' ibtida-i gaye (başlangıç) içindir' demiştir. Ayrıca bunun meleğin Meryem'e ulaştırdığı müjde olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَرُوحٌ مِنْهُ } buyruğu, yani Allah'tan bir ruhtur demektir. Taberî: '{ وَرُوحٌ مِنْهُ }, O'ndan bir üflemedir; zira O'nun emriyle Cebrâil'dendir' demiştir ve Zü'r-Rumme'nin şu beytini okumuştur:
فقلت له اضممها إليك وأحيها ... بروحك واقتته لها قيتة قدرا
Ona dedim ki: Onu kendine doğru çek ve soluğunla/üflemenle canlandır; ona ölçülü bir şekilde azar azar yakıt ver.
يصف سقط النار، وقال أبيّ بن كعب: روح عيسى من أرواح الله التي خلقها واستنطقها بقوله أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الأعراف: ١٧٢] فبعثه الله إلى مريم فدخل فيها، ثم أمرهم بالإيمان بالله ورسله، أي الذين من جملتهم عيسى ومحمد ﵉، وقوله تعالى: وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ المعنى:
Burada çakmaktan çıkan kıvılcımı tasvir etmektedir. Übey b. Ka'b şöyle demiştir: Îsâ'nın ruhu, Allah'ın yaratıp { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } [A'râf: 172] “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da: 'Evet!' dediler” buyruğuyla konuştukları ruhlardandır; Allah onu Meryem'e göndermiş ve o da Meryem'e girmiştir. Sonra Allah onlara Allah'a ve aralarında Îsâ ile Muhammed aleyhimesselâm'ın da bulunduğu peygamberlerine iman etmelerini emretmiştir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } buyruğunun manası:
الله ثالث ثلاثة، فحذف الابتداء والمضاف، كذا قدر أبو علي، ويحتمل أن يكون المقدر: المعبود ثلاثة، أو الإله ثلاثة، أو الآلهة ثلاثة، أو الأقانيم ثلاثة، وكيف ما تشعب اختلاف عبارات النصارى فإنه يختلف بحسب ذلك التقدير، وقد تقدم القول في معنى انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ.
'Allah üçün üçüncüsüdür' [demeyin] şeklindedir; mübteda ve muzaf hazfedilmiştir; Ebû Ali bu şekilde takdir etmiştir. Takdirin: 'Mabud üçtür' veya 'İlah üçtür' veya 'İlahlar üçtür' ya da 'Uknûmlar üçtür' şeklinde olması da muhtemeldir. Hristiyanların ifadelerindeki ihtilaflar ne kadar çeşitlenirse çeşitlensin, takdir de ona göre değişir. { انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ } buyruğunun manasına dair açıklama ise daha önce geçmişti.
إِنَّمَا في هذه الآية حاصرة، اقتضى ذلك العقل في المعنى المتكلم فيه، وليست صيغة إِنَّما تقتضي الحصر، ولكنها تصلح للحصر وللمبالغة في الصفة وإن لم يكن حصر، نحو: إنما الشجاع عنترة وغير ذلك. وسُبْحانَهُ: معناه تنزيها له وتعظيما عن أن يكون له ولد كما تزعمون أنتم أيها النصارى في أمر عيسى، إذ نقلتم أبوة الحنان والرأفة إلى أبوة النسل، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «إن يكون له ولد» بكسر الألف من «أن» وهي نافية بمعنى ما يكون له ولد، وقوله تعالى: لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ الآية: إخبار يستغرق عبودية عيسى وغير ذلك من الأمور.
Bu âyetteki { إِنَّمَا } hasr (tahsis) ifade eder; hakkında konuşulan konunun manası aklen bunu gerektirmektedir. Yoksa { إِنَّما } kalıbı tek başına her zaman hasr gerektirmez; ancak hem hasr için hem de hasr olmasa bile sıfatta mübalağa için elverişlidir; nitekim 'Şüphesiz cesur olan ancak Antere'dir' ve benzeri ifadelerde olduğu gibi. { سُبْحانَهُ } lafzının anlamı: Ey Hristiyanlar! Sizin Îsâ hakkında şefkat ve merhamet babalığını soy babalığına dönüştürerek iddia ettiğiniz gibi, O'nun çocuk sahibi olmasından O'nu tenzih ve takdis etmektir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan 'en' edatının elifinin kesresiyle «in yekûne lehû veled» (إن يكون له ولد) şeklinde okumuştur ki bu 'mâ yekûnü lehû veled' (O'nun çocuğu olamaz) manasında nefy (olumsuzluk) edatıdır. Yüce Allah'ın: { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } âyeti ise Îsâ'nın kulluğunu ve diğer bütün varlıkları kapsayan bir haberdir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧٢ الى ١٧٣]
[Nisâ Suresi (4), 172-173. Âyetler]
لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً (١٧٢) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧٣)
{ لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً (١٧٢) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧٣) } “Mesîh de Allah'a kul olmaktan asla çekinmez, [Allah'a] yakın kılınmış melekler de. Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve büyüklük taslarsa, [bilsin ki Allah] onların hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince; [Allah] onların mükâfatlarını eksiksiz ödeyecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da verecektir. Kulluktan çekinenlere ve büyüklük taslayanlara gelince; onları elem verici bir azapla cezalandıracaktır. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.”
ثم برأ تعالى جهة المسيح ﵇ من أقوالهم، وخلصه للذي يليق به فقال نْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ
Sonra Yüce Allah, Mesîh aleyhisselâm'ın zatını onların iddialarından tenzih etmiş, onu kendisine layık olan konuma yerleştirerek şöyle buyurmuştur: { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ }
الآية، والاستنكاف: إباية بأنفة، وقوله تعالى: لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ
âyetin devamı. İstinkâf: gurur ve kibirle kaçınmaktır (ibâye bi-enefe). Yüce Allah'ın: { وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } “yakın kılınmış melekler de” buyruğu,
زيادة في الحجة وتقريب من الأذهان، أي ولا هؤلاء الذين هم في أعلى درجات المخلوقين، لا يستنكفون عن ذلك فكيف سواهم، وفي هذه الآية الدليل الواضح على تفضيل الملائكة على الأنبياء، ثم أخبر تعالى عمن يستنكف أي يأنف عن عبادة الله ويستكبر، بأنه سيناله الحشر يوم القيامة والرد إلى الله، وقوله سَيَحْشُرُهُمْ
hücceti pekiştirmek ve zihinlere yaklaştırmak içindir; yani yaratılmışların en üst derecelerinde bulunan melekler dahi bundan çekinmezken, onların dışındakiler nasıl çekinebilir? Bu âyette meleklerin peygamberlerden üstün olduğuna dair açık bir delil vardır. Sonra Yüce Allah, Allah'a kulluktan çekinen, yani kibirlenip büyüklük taslayan kimseye kıyamet gününde toplanmanın (haşir) ve Allah'a döndürülmenin mutlaka erişeceğini haber vermiştir. O'nun: { فَسَيَحْشُرُهُمْ } buyruğu...