Binûn

Mâide Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال القاضي أبو محمد: فهذا مثال في حال عدم المأكول حتى يؤدي ذلك إلى ذهاب القوى والحياة وقرأ ابن محيصن «فمن اطر» بإدغام الضاد في الطاء وليس بالقياس ولكن العرب استعملته في ألفاظ قليلة استعمالا كثيرا وقد تقدم القول في أحكام الاضطرار في نظير هذه الآية في سورة البقرة، و «المخمصة» المجاعة التي تخمص فيها البطون أي تضمر والخمص ضمور البطن فالخلقة منه حسنة في النساء ومنه يقال خمصانة وبطن خميص ومنه أخمص القدم، ويستعمل ذلك كثيرا في الجوع والغرث، ومنه قول الأعشى:

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu, yiyecek bulunamaması ve durumun takatin ve hayatın tükenmesine varması haline bir örnektir. İbn Muhaysın, dâd harfini tâ harfine idgam ederek "فمن اطر" şeklinde okumuştur; bu kıyasa uygun olmasa da Araplar az sayıdaki lafızda bu kullanımı çokça tercih etmiştir. Zaruret hallerine ilişkin hükümler, bu ayetin Bakara Suresi'ndeki benzerinde daha önce geçmişti. "el-Mahmasa" (الْمَخْمَصَة), karınların çöktüğü yani zayıflayıp büzüştüğü açlık demektir. el-Hams (الخمص) ise karnın zayıf ve ince olmasıdır; bu fıtraten kadınlarda güzel sayılır. Nitekim bundan dolayı karnı ince kadına "hamsâne", ince karna da "batnün hamîs" denilir. Ayağın çukuruna da "ahmasu'l-kadem" denmesi bundandır. Bu kelime açlık ve şiddetli açlık (gasas) durumunda çokça kullanılır. el-A'şâ'nın şu beyti de bundandır:

تبيتون في المشتى ملاء بطونكم ... وجاراتكم غرثى يبتن خمائصا

Siz kış mevsiminde karınlarınız tıka basa dolu gecelersiniz, / Komşu kadınlarınız ise açlıktan büzülmüş karınlarla gecelerler.

أي منطويات على الجوع قد أضمر بطونهن، وقوله تعالى: غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ هو بمعنى غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ [البقرة: ١٧٣] وقد تقدم تفسيره وفقهه في سورة البقرة والجنف الميل، وقرأ أبو عبد الرحمن ويحيى بن وثاب وإبراهيم النخعي «غير متجنف» ، دون ألف وهي أبلغ في المعنى من مُتَجانِفٍ، لأن شد العين يقتضي مبالغة وتوغلا في المعنى وثبوتا لحكمه، وتفاعل إنما هي محاكاة الشيء والتقرب منه. ألا ترى إذا قلت تمايل الغصن فإن ذلك يقتضي تأودا، ومقاربة ميل، وإذا قلت تميل فقد ثبت حكم الميل، وكذلك تصاون وتصون وتغافل وتغفل وقوله تعالى: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ نائب مناب فلا حرج عليه إلى ما يتضمن من زيادة الوعد وترجية النفوس وفي الكلام محذوف يدل عليه المذكور تقديره فأكل من هذه المحرمات المذكورات.

Yani açlıktan iki büklüm olmuş, karınları çökmüş vaziyette [gecelerler]. Yüce Allah'ın: { غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ } “günaha meyletmeksizin” buyruğu; { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } [el-Bakara: 173] “haddi aşmamak ve başkaldırmamak şartıyla” anlamındadır. Bunun tefsiri ve fıkhî hükümleri Bakara Suresi'nde geçmişti. el-Cenef (الجنف) ise meyil/sapma demektir. Ebû Abdirrahmân, Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm en-Nehaî, elifsiz olarak "غير متجنف" şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat, mana bakımından { مُتَجانِفٍ } lafzından daha mübalağalıdır. Çünkü ayn harfinin şeddeli olması mübalağa, manada derinleşme ve hükmün kesinleşmesini gerektirir. Tefâul (تفاعل) kalıbı ise bir şeye öykünmeyi ve ona yaklaşmayı ifade eder. Görmez misin; dal eğrildi anlamında "تمايل الغصن" dediğinde bu bir esnemeyi ve eğilmeye yaklaşmayı gerektirir; "تميل" dediğinde ise eğilme hükmü kesinleşmiş olur. Aynı şekilde "تصاون" ile "تصون", "تغافل" ile "تغفل" kelimeleri de böyledir. Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu, "ona hiçbir günah yoktur" ifadesinin yerine geçmiş olup ayrıca vaadin artırılmasını ve nefislerin ümitvar kılınmasını da içermektedir. Cümlede, zikredilen ifadenin delalet ettiği takdiri "bu zikredilen haramlardan yerse" şeklinde olan hazfedilmiş bir öge vardır.

وسبب نزول قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ ماذا أُحِلَّ لَهُمْ أن جبريل جاء إلى رسول الله ﷺ فوجد في البيت كلبا فلم يدخل فقال له النبي ﷺ ادخل فقال أنا لا أدخل بيتا فيه كلب فأمر رسول الله ﷺ بقتل الكلاب فقتلت حتى بلغت العوالي فجاء عاصم بن عدي وسعد بن خيثمة وعويم بن ساعدة فقالوا يا رسول الله، ماذا يحل لنا من هذه الكلاب؟

Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَكَ ماذا أُحِلَّ لَهُمْ } “Sana kendilerine nelerin helal kılındığını soruyorlar” buyruğunun iniş sebebi şudur: Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmiş, evde bir köpek görünce içeri girmemişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "İçeri gir" deyince, o: "Ben içinde köpek bulunan eve girmem" demiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem köpeklerin öldürülmesini emretti; öyle ki Âvâlî bölgesine varıncaya kadar köpekler öldürüldü. Bunun üzerine Âsım b. Adiy, Sa'd b. Hayseme ve Uveym b. Sâide gelerek: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu köpeklerden bize helal olan nedir?" diye sordular.

قال القاضي أبو محمد: وروى هذا السبب أبو رافع مولى النبي ﷺ وهو كان المتولي لقتل الكلاب، وحكاه أيضا عكرمة ومحمد بن كعب القرظي موقوفا عليهما وظاهر الآية أن سائلا سأل عما أحل للناس من المطاعم لأن قوله تعالى: قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ ليس الجواب على ما يحل لنا من اتخاذ الكلاب اللهم إلا أن يكون هذا من إجابة السائل بأكثر مما سأل عنه وهذا موجود كثيرا من النبي ﷺ كجوابه في لباس المحرم وغير ذلك وهو ﷺ مبين الشرع فإنما يجاوب مادّا أطناب التعليم لأمته، والطَّيِّباتُ الحلال هذا هو المعنى عند مالك وغيره ولا يراغى مستلذا كان أم لا، وقال الشافعي: الطَّيِّباتُ الحلال المستلذ وكل مستقذر كالوزغ والخنافس وغيرها فهي من الخبائث حرام.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu nüzul sebebini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Ebû Râfi' rivayet etmiştir; köpekleri öldürme görevini bizzat üstlenen de oydu. İkrime ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî de bunu mevkûf olarak nakletmişlerdir. Ayetin zahiri, bir kimsenin insanlara yiyeceklerden nelerin helal kılındığını sorduğunu göstermektedir. Zira Yüce Allah'ın: { قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “De ki: Size temiz ve iyi şeyler helal kılındı” buyruğu, "köpek edinmekten bize helal olan nedir?" sorusunun cevabı değildir. Ancak bunun, soruyu sorana sorduğundan fazlasıyla cevap verme kabilinden olması müstesnadır; nitekim ihramlının giysisi ve diğer konularda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in verdiği cevaplarda bu durum çokça görülür. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatı açıklayandır ve ümmetine öğretim sınırlarını genişleterek cevap vermektedir. "et-Tayyibât" (الطَّيِّباتُ), helal olan şeyler demektir. Mâlik ve diğerlerine göre mana budur; lezzetli olup olmadığına bakılmaz. Şâfiî ise: "et-Tayyibât, lezzetli olan helaldir; kertenkele, kınkanatlılar ve benzeri her pis şey ise habîs (pis) şeylerden olup haramdır" demiştir.

وقوله تعالى: وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ تقديره وصيد ما علمتم أو فاتخاذ ما علمتم وأعلى مراتب التعليم أن يشلى الحيوان فينشلي ويدعى فيجيب ويزجر بعد ظفره بالصيد فينزجر وأن يكون لا يأكل من صيده فإذا كان كلب بهذه الصفات ولم يكن أسود بهيما فأجمعت الأمة على صحة الصيد به بشرط أن يكون تعليم مسلم ويصيد به مسلم، هنا انعقد الإجماع فإذا انخرم شيء مما ذكرنا دخل الخلاف، فإن كان الذي يصاد به غير كلب كالفهد وما أشبهه وكالبازي والصقر ونحوهما من الطير فجمهور الأمة على أن كل ما صاد بعد تعليم فهو جارح أي كاسب يقال: جرح فلان واجترح إذا كسب ومنه قوله تعالى: وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ [الأنعام: ٦٠] أي كسبتم من حسنة وسيئة وكان ابن عمر يقول إنما يصاد بالكلاب فأما ما صيد به من البزاة وغيرها من الطير فما أدركت ذكاته فذكه فهو حلال لك وإلا فلا تطعمه هكذا حكى ابن المنذر قال: وسئل أبو جعفر عن البازي والصقر أيحل صيده قال: لا إلا أن تدرك ذكاته قال واستثنى قوم البزاة فجوزوا صيدها لحديث عدي بن حاتم قال: سألت رسول الله ﷺ عن صيد البازي فقال إذا أمسك عليك فكل، وقال الضحاك والسدي: وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ هي الكلاب خاصة فإن كان الكلب أسود بهيما فكره صيده الحسن بن أبي الحسن وقتادة وإبراهيم النخعي. وقال أحمد بن حنبل ما أعرف أحدا يرخص فيه إذا كان بهيما وبه قال ابن راهويه، فأما عوام أهل العلم بالمدينة والكوفة فيرون جواز صيد كل كلب معلم.

Yüce Allah'ın: { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ } “ve eğittiğiniz avcı hayvanların [tuttukları da helal kılındı]” buyruğunun takdiri; "eğittiğiniz hayvanların avı" veya "eğittiğiniz hayvanları edinmeniz" şeklindedir. Eğitimin en üst mertebesi; hayvan ava kışkırtıldığında gitmesi, çağrıldığında gelmesi, avı yakaladıktan sonra menedildiğinde vazgeçmesi ve avından yememesidir. Bir köpek bu özelliklere sahip olur ve kapkara (saf siyah) da olmazsa, bir Müslümanın eğitmesi ve bir Müslümanın onunla avlanması şartıyla onunla avlanmanın caiz olduğu hususunda ümmet icma etmiştir. İcma burada hasıl olmuştur; zikrettiğimiz bu hususlardan biri eksilirse ihtilaf başlar. Avlanmada kullanılan hayvan; pars ve benzeri hayvanlar ile doğan, şahin ve benzeri yırtıcı kuşlar gibi köpek dışındaki bir hayvan ise, ümmetin cumhuruna göre eğitimden sonra avlanan her hayvan "cârih" yani kazanan/avlayandır. Nitekim bir kimse kazanç elde ettiğinde "جرح فلان واجترح" denir. Yüce Allah'ın: { وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } [el-En'âm: 60] “ve gündüzün ne kazandığınızı bilir” buyruğu da bundandır; yani sevap ve günahtan ne kazandığınızı [bilir]. İbn Ömer: "Yalnızca köpeklerle avlanılır; doğan ve diğer yırtıcı kuşlarla avlanan şeylere gelince, canlı yetişip kestiklerin sana helaldir, aksi halde onu yeme" derdi. İbnü'l-Münzir bunu böyle nakletmiş ve şöyle demiştir: Ebû Ca'fer'e doğan ve şahin avının helal olup olmadığı sorulunca: "Canlı yetişip kesmedikçe helal değildir" demiştir. İbnü'l-Münzir der ki: Bir topluluk doğanı istisna ederek Adiy b. Hâtim'in: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğan avını sordum; 'Senin için tuttuğunda ye' buyurdu" hadisinden dolayı onun avını caiz görmüştür. Dahhâk ve es-Süddî: "{ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ } [ifadesi] özellikle köpeklerdir" demişlerdir. Şayet köpek kapkara olursa Hasan-ı Basrî, Katâde ve İbrâhîm en-Nehaî onun avını mekruh görmüştür. Ahmed b. Hanbel: "Kapkara olduğunda buna ruhsat veren kimse bilmiyorum" demiştir; İbn Râhûye de aynı görüştedir. Medine ve Kûfe ehlinin ilim adamlarının geneli ise eğitilmiş her köpeğin avını caiz görmektedir.

وأما أكل الكلب من الصيد فقال ابن عباس وأبو هريرة والشعبي وإبراهيم النخعي وسعيد بن جبير وعطاء بن أبي رباح وقتادة وعكرمة والشافعي وأحمد وإسحاق وأبو ثور والنعمان وأصحابه، لا يؤكل ما بقي لأنه إنما أمسك على نفسه ولم يمسك على ربه ويعضد هذا القول قول النبي ﷺ لعدي بن حاتم في الكلب المعلم وإذا أكل فلا تأكل فإنما أمسك على نفسه، وتأول هؤلاء قوله تعالى: فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ أي الإمساك التام ومتى أكل فلم يمسك على الصائد، وقال سعد بن أبي وقاص وعبد الله ابن عمر وأبو هريرة أيضا وسلمان الفارسي ﵃: إذا أكل الجارح أكل ما بقي وإن لم تبق إلا بضعة. وهذا قول مالك وجميع أصحابه فيما علمت وتأولوا قوله تعالى: مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ [المائدة: ٤] على عموم الإمساك فمتى حصل إمساك ولو في بضعة حل أكلها وروي عن النخعي وأصحاب الرأي والثوري وحماد بن أبي سليمان أنهم رخصوا فيما أكل البازي منه خاصة في البازي.

Köpeğin avdan yemesi meselesine gelince; İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, eş-Şa'bî, İbrâhîm en-Nehaî, Saîd b. Cübeyr, Atâ b. Ebî Rabâh, Katâde, İkrime, Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, en-Nu'mân [Ebû Hanîfe] ve arkadaşları: "Geriye kalan yenmez; çünkü o avı sahibi için değil, kendi nefsi için tutmuştur" demişlerdir. Bu görüşü, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eğitilmiş köpek hakkında Adiy b. Hâtim'e söylediği: "Eğer [köpek avdan] yerse sen yeme; zira o ancak kendi nefsi için tutmuştur" sözü desteklemektedir. Bu âlimler Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “sizin için tuttuklarından yiyin” buyruğunu, "tam bir tutuş" olarak yorumlamışlardır; köpek avdan yediğinde ise avcı için tutmuş olmaz. Sa'd b. Ebî Vakkâs, Abdullah b. Ömer, yine Ebû Hüreyre ve Selmân-ı Fârisî radıyallâhu anhum ise: "Avcı hayvan [avdan] yese bile geriye kalan et parçası tek bir lokma dahi olsa yenir" demişlerdir. Bildiğim kadarıyla bu, Mâlik'in ve bütün ashabının da görüşüdür. Onlar Yüce Allah'ın: { مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } [el-Mâide: 4] “sizin için tuttuklarından [yiyin]” buyruğunu tutmanın umumiliği şeklinde tevil etmişlerdir; dolayısıyla tek bir et parçasında bile olsa tutma gerçekleştiğinde onu yemek helal olur. Nehaî, re'y ehli, Sevrî ve Hammâd b. Ebî Süleymân'dan ise özellikle doğanın yediği av konusunda buna ruhsat verdikleri rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: كأنه لا يمكن فيه أكثر من ذلك لأن حد تعليمه أن يدعى فيجيب، وأن يشلى

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Sanki onda bundan fazlası mümkün değildir; zira onun eğitiminin sınırı, çağrıldığında gelmesi ve kışkırtıldığında

فينشلي، وإذا كان الجارح يشرب من دم الصيد فجمهور الناس على أن ذلك الصيد يؤكل، وقال عطاء:

gitmesidir. Avcı hayvan avın kanından içerse, insanların cumhuruna göre o av yenir. Atâ:

ليس شرب الدم بأكل. وكره أكل ذلك الصيد الشعبي وسفيان الثوري.

"Kan içmek yemek sayılmaz" demiştir. eş-Şa'bî ve Süfyân es-Sevrî ise o avın yenmesini mekruh görmüştür.

قال القاضي أبو محمد: وليس في الحيوان شيء يقبل التعليم التام إلا الكلب شاذا وأكثرها يأكل من الصيد ولذلك لم ير مالك ذلك من شروط التعليم. وأما الطير فقال ربيعة: ما أجاب منها إذا دعي فهو المعلم الضاري.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Hayvanlar içinde köpek müstesna, tam eğitimi kabul eden hiçbir hayvan yoktur; hayvanların çoğu ise avdan yer. İşte bu yüzden Mâlik bunu eğitimin şartlarından saymamıştır. Kuşlara gelince; Rebîa: "Çağrıldığında gelen kuş, eğitilmiş ve alıştırılmış kuştur" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: لأن أكثر الحيوان بطبعه ينشلي، وقال أصحاب أبي حنيفة: إذا صاد الكلب وأمسك ثلاث مرات ولاء فقد حصل منه التعليم، قال ابن المنذر: وكان النعمان لا يحد في ذلك عددا، وقال غيرهم: إذا فعل ذلك مرة واحدة فقد حصل معلما وإذا كان الكلب تعليم يهودي أو نصراني فكره الصيد به الحسن البصري، فأما كلب المجوسي وبازه وصقره فكره الصيد بها جابر بن عبد الله والحسن وعطاء ومجاهد وإبراهيم النخعي والثوري وإسحاق بن راهويه، ومالك ﵀ والشافعي وأبو حنيفة وأصحابهم على إباحة الصيد بكلابهم إذا كان الصائد مسلما قالوا: وذلك مثل شفرته، وأما إن كان الصائد من أهل الكتاب فجمهور الأمة على جواز صيده غير مالك ﵀ فإنه لم يجوز صيد اليهودي والنصراني وفرق بين ذلك وبين ذبيحته وتلا قول الله تعالى: تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ قال فلم يذكر الله بهذا اليهود ولا النصارى، وقال ابن وهب وأشهب: صيد اليهودي والنصراني حلال كذبيحته، وفي كتاب محمد لا يجوز صيد الصابىء ولا ذبيحته وهم قوم بين اليهود والنصارى لا دين لهم وأما إن كان الصائد مجوسيا فمنع من أكل صيده مالك والشافعي وأبو حنيفة وأصحابهم وعطاء وابن جبير والنخعي والليث بن سعد وجمهور الناس، وقال أبو ثور فيها قولين: أحدهما كقول هؤلاء، والآخر أن المجوس أهل كتاب وأن صيدهم جائز، وقرأ جمهور الناس «وما علمتم» بفتح العين واللام وقرأ ابن عباس ومحمد بن الحنفية «علّمتم» بضم العين وكسر اللام أي أمر الجوارح والصيد بها، والْجَوارِحِ الكواسر على ما تقدم، وحكى ابن المنذر عن قوم أنهم قالوا الْجَوارِحِ مأخوذ من الجارح أي الحيوان الذي له ناب وظفر أو مخلب يجرح به صيده.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Çünkü çoğu hayvan fıtratı gereği ava kışkırtılınca gider. Ebû Hanîfe'nin arkadaşları şöyle demiştir: "Köpek peş peşe üç kez avlayıp tutarsa eğitim gerçekleşmiş olur." İbnü'l-Münzir: "Nu'mân bu hususta belirli bir sayı koymazdı" demiştir. Başkaları ise: "Bunu bir defa yaparsa eğitilmiş olur" demiştir. Köpek bir Yahudi veya Hristiyan tarafından eğitilmişse, Hasan-ı Basrî onunla avlanmayı mekruh görmüştür. Mecûsînin köpeği, doğanı ve şahinine gelince; Câbir b. Abdillâh, el-Hasan, Atâ, Mücâhid, İbrâhîm en-Nehaî, es-Sevrî ve İshâk b. Râhûye bunlarla avlanmayı mekruh görmüştür. Mâlik rahimehullâh, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise, avcı Müslüman olduğu takdirde onların köpekleriyle avlanmanın caiz olduğu görüşündedir ve: "Bu, onun bıçağı gibidir" demişlerdir. Avcının kendisi Ehl-i Kitap olursa, Mâlik rahimehullâh hariç ümmetin cumhuru onun avının caiz olduğu görüşündedir. Mâlik, Yahudi ve Hristiyanın avını caiz görmemiş, bununla kestikleri hayvanı birbirinden ayırmış ve Yüce Allah'ın: { تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } buyruğunu okuyarak: "Allah bunda Yahudileri ve Hristiyanları zikretmemiştir" demiştir. İbn Vehb ve Eşheb ise: "Yahudi ve Hristiyanın avı, kestiği gibi helaldir" demiştir. Kitâbu Muhammed'de: "Sâbiîlerin avı da kestikleri de caiz değildir; onlar Yahudiler ile Hristiyanlar arasında kalmış, dini olmayan bir topluluktur" denilmektedir. Avcı Mecûsî olduğu takdirde ise Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve arkadaşları, Atâ, İbn Cübeyr, en-Nehaî, Leys b. Sa'd ve insanların cumhuru onun avının yenmesini yasaklamıştır. Ebû Sevr bu konuda iki görüş belirtmiştir: Biri bu âlimlerin görüşü gibidir; diğeri ise Mecûsîlerin Ehl-i Kitap olduğu ve avlarının caiz olduğudur. İnsanların cumhuru "وما علّمتم" lafzını ayın ve lâm harflerinin fethasıyla okumuştur. İbn Abbâs ve Muhammed b. el-Hanefiyye ise "علّمتم" şeklinde ayının zammesi ve lâmın kesresiyle okumuşlardır; yani avcı hayvanlar ve onlarla avlanma konusu size bildirildi demektir. "el-Cevârih" (الْجَوارِحِ), daha önce geçtiği üzere yırtıcı hayvanlardır. İbnü'l-Münzir bir topluluktan, "el-Cevârih" kelimesinin "el-cârih"ten türediğini, bunun da avını yaraladığı azı dişi, tırnağı veya pençesi olan hayvan anlamına geldiğini söylediklerini nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف أهل اللغة على خلافه وقرأ جمهور الناس «مكلّبين» بفتح الكاف وشد اللام والمكلب معلم الكلاب ومضريها ويقال لمن يعلم غير كلب مكلب لأنه يرد ذلك الحيوان كالكلب، وقرأ الحسن وأبو زيد «مكلبين» بسكون الكاف وتخفيف اللام ومعناه أصحاب كلاب يقال: أمشى الرجل كثرت ماشيته وأكلب كثرت كلابه، وقال بعض المفسرين: المكلب بفتح الكاف وشد اللام صاحب الكلاب.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu zayıf bir görüştür, dil âlimleri bunun aksini söylemektedir. İnsanların cumhuru "مكلّبين" lafzını kâfın fethası ve lâmın şeddesiyle okumuştur. el-Mukellib (المكلب), köpekleri eğiten ve ava alıştıran kimsedir. Köpek dışındaki bir hayvanı eğiten kimseye de "mukellib" denir; çünkü o hayvanı tıpkı bir köpek gibi geri çevirir/eğitir. el-Hasan ve Ebû Zeyd, kâfın sükûnu ve lâmın şeddesiz oluşuyla "مكلبين" şeklinde okumuşlardır; bunun manası köpek sahipleridir. Nitekim davarı çoğalan kimse için "أمشى الرجل", köpekleri çoğalan kimse için "أكلب" denilir. Bazı müfessirler ise: "Kâfın fethası ve lâmın şeddesiyle el-mukellib, köpekler sahibidir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وليس هذا بمحرر.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu tahkik edilmiş bir görüş değildir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ....

{ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “Artık onların sizin için tuttuklarından yiyin...”

أي يعلمونهن من الحيلة في الاصطياد والتأتي لتحصيل الحيوان وهذا جزء مما علمه الله الإنسان ف «من» للتبعيض، ويحتمل أن تكون لابتداء الغاية وأنث الضمير في تُعَلِّمُونَهُنَّ مراعاة للفظ الْجَوارِحِ إذ هو جمع جارحة، وقوله تعالى: فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ يحتمل أن يريد مما أمسكن فلم يأكلن منه شيئا.

Yani avlanma hilesi ve hayvanı ele geçirme becerisi konusunda onlara öğretiyorsunuz. Bu da Allah'ın insana öğrettiği şeylerin bir parçasıdır; dolayısıyla [ayetin öncesindeki "mimmâ" ifadesindeki] "min" teb'îz (kısmiyet) içindir; gaye başlangıcı (ibtidâ-i gâye) için olması da muhtemeldir. { تُعَلِّمُونَهُنَّ } fiilindeki zamirin müennes kılınması, câriha kelimesinin çoğulu olan { الْجَوارِحِ } lafzının gözetilmesindendir. Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } buyruğu; tuttukları ve kendisinden hiçbir şey yemedikleri avdan [yiyin] anlamını kastediyor olabilir.

ويحتمل أن يريد مما «أمسكن» وإن أكلن بعض الصيد وبحسب هذا الاحتمال اختلف العلماء في جواز أكل الصيد إذا أكل منه الجارح وقد تقدم ذلك، وقوله تعالى: وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ أمر بالتسمية عند الإرسال على الصيد وفقه الصيد والذبح في معنى التسمية واحد فقال بعض العلماء هذا الأمر على الوجوب ومتى ترك المرسل أو الذابح التسمية عمدا أو نسيانا لم تؤكل وممن رويت عنه كراهية ما لم يسم عليه الله نسيانا الشعبي وابن سيرين ونافع وأبو ثور، ورأى بعض العلماء هذا الأمر بالتسمية على الندب وإلى ذلك ينحو أشهب في قوله إن ترك التسمية مستخفا لم تؤكل وإن تركها عامدا لا يدري قدر ذلك لكنه غير متهاون بأمر الشريعة فإنها تؤكل ومذهب مالك وجمهور أهل العلم: أن التسمية واجبة مع الذكر ساقطة مع النسيان فمن تركها عامدا فقد أفسد الذبيحة والصيد ومن تركها ناسيا سمى عند الأكل وكانت الذبيحة جائزة، واستحب أكثر أهل العلم أن لا يذكر في التسمية غير الله تعالى وأن لفظها بسم الله والله كبر، وقال قوم: إن صلى مع ذلك على النبي ﷺ فجائز، ثم أمر تعالى بالتقوى على الجملة والإشارة الغريبة هي إلى ما تضمنته هذه الآيات من الأوامر وسرعة الحساب هي من أنه ﵎ قد أحاط بكل شيء علما فلا يحتاج إلى محاولة عد ويحاسب جميع الخلائق دفعة واحدة، وتحتمل الآية أن تكون وعيدا بيوم القيامة كأنه قال إن حساب الله لكم سريع إتيانه إذ يوم القيامة قريب، ويحتمل أن يريد ب الْحِسابِ المجازاة فكأنه توعد في الدنيا بمجازاة سريعة قريبة إن لم يتق الله.

Avın bir kısmını yemiş olsalar bile "tuttukları" şeyden kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu ihtimale binaen âlimler, avcı hayvan avdan yediği takdirde o avın yenmesinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu konu daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ } “ve üzerine Allah'ın adını anın” buyruğu, hayvanı avın üzerine salarken besmele çekme emridir. Av ve boğazlama fıkhı besmele manasında birdir. Bazı âlimler bu emrin vücub (farzlık) ifade ettiğini söylemişlerdir; salan veya boğazlayan kimse besmeleyi kasten yahut unutarak terk ederse [o hayvan] yenmez. Unutularak üzerine Allah'ın adı anılmayan şeyin yenmesini mekruh görenlerden rivayet edilenler arasında eş-Şa'bî, İbn Sîrîn, Nâfi' ve Ebû Sevr yer alır. Bazı âlimler ise besmele konusundaki bu emrin mendupluk ifade ettiği görüşündedir. Eşheb'in: "Besmeleyi küçümseyerek terk ederse yenmez; şayet bunun derecesini bilmeksizin kasten terk eder ama şeriatın emrini hafife almazsa yenir" sözü de bu yaklaşıma dayanmaktadır. Mâlik ve ilim ehlinin cumhurunun mezhebi şudur: Besmele hatırlama halinde vacip, unutma halinde ise sakıttır; dolayısıyla onu kasten terk eden kimse kurbanı ve avı ifsat etmiş olur, unutan kimse ise yerken besmele çeker ve kurban geçerli olur. İlim ehlinin çoğu besmelede Allah Teâlâ'dan başkasının zikredilmemesini ve lafzının "Bismillâhi vallâhu ekber" olmasını müstehap görmüştür. Bir topluluk ise: "Bununla birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salavat getirirse caizdir" demiştir. Sonra Allah Teâlâ genel anlamda takvayı emretmiştir; buradaki garip/dikkat çekici işaret bu ayetlerin içerdiği emirleredir. Hesabın çabukluğu ise, O'nun celle celâluh her şeyi ilmiyle kuşatmış olmasından ve bir sayma çabasına ihtiyaç duymayıp bütün mahlukatı tek bir anda hesaba çekecek olmasındandır. Ayetin kıyamet günüyle bir tehdit olması da muhtemeldir; sanki Allah'ın sizi hesaba çekmesi çok yakındır, zira kıyamet günü yakındır demiştir. { الْحِسابِ } lafzı ile cezalandırmanın kastedilmiş olması da muhtemeldir; sanki Allah'tan sakınmadıkları takdirde dünyada hızlı ve yakın bir ceza ile tehdit etmiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : آية ٥]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 5]

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٥)

{ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٥) } “Bugün size temiz ve iyi şeyler helal kılındı. Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helal, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir. Mümin kadınlardan iffetli olanlar ile daha önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da, mehirlerini vermeniz, zina etmeksizin ve gizli dost tutmaksızın namuslu yaşamanız şartıyla size helal kılındı. Kim imanı inkâr ederse ameli boşa gitmiştir ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır.”

وقوله تعالى: الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ إشارة إلى الزمن والأوان، والخطاب للمؤمنين، وتقدم القول في الطَّيِّباتُ وقوله تعالى: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ ابتداء وخبر، وحِلٌّ معناه حلال، والطعام في هذه الآية الذبائح كذا قال أهل التفسير، وذلك أن الطعام الذي لا محاولة فيه كالبر والفاكهة ونحوه لا يضر فيه ويحرم عينه تملك أحد، والطعام الذي تقع فيه محاولة على ضربين فمنه ما محاولته صنعة لا تعلق للدين بها كخبز الدقيق وتعصير الزيت ونحوه فهذا إن جنب من الذمي فعلى جهة التقزز، والضرب الثاني هي التزكية التي هي محتاجة إلى الدين والنية فلما كان القياس ألا تجوز ذبائحهم كما تقول: إنهم لا صلاة لهم ولا صوم ولا عبادة مقبولة رخص الله تعالى في ذبائحهم على هذه الأمة وأخرجها بالنص عن القياس، ثم إن العلماء اختلفوا في لفظ طعام فقال الجمهور: وهي الذبيحة كلها وتذكية الذمي عاملة لنا في كل الذبيحة ما حل له منها وما حرم عليه لأنه مذك. وقالت جماعة من أهل العلم إنما أحل لنا طعامهم من الذبيحة أي الحلال لهم لأن ما لا يحل لهم لا تعمل فيه تذكيتهم فمنعت هذه الطائفة الطريف والشحوم المحضة من ذبائح أهل الكتاب، وهذا الخلاف موجود في مذهب مالك ﵀، واختلف

Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Bugün size temiz ve iyi şeyler helal kılındı” buyruğu zamana ve vakte bir işarettir; hitap ise müminleredir. { الطَّيِّباتُ } kelimesi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir” buyruğu mübteda ve haberdir; { حِلٌّ } kelimesi helal manasındadır. Bu ayetteki yiyecek (taâm), tefsir ehlinin belirttiğine göre kesilen hayvanlardır. Zira buğday, meyve ve benzeri gibi bir işlem gerektirmeyen yiyeceklere bir kimsenin sahip olması zarar vermez ve bizzat kendisini haram kılmaz. İşlem gerektiren yiyecekler ise iki kısımdır: Birincisi, unun ekmek yapılması ve zeytinin sıkılması gibi din ile ilgisi olmayan bir sanat işlemi gerektiren yiyeceklerdir; bu zimmîden sakınılırsa ancak tiksinme yönüyle sakınılır. İkinci kısım ise din ve niyete muhtaç olan boğazlama/tezkiyedir. Kıyas; tıpkı onların namazları, oruçları ve makbul hiçbir ibadetleri olmadığını söylediğin gibi kestiklerinin de caiz olmamasını gerektirirken, Allah Teâlâ bu ümmete onların kestikleri konusunda ruhsat vermiş ve bunu nass ile kıyasın dışına çıkarmıştır. Sonra âlimler "taâm" lafzında ihtilaf etmişlerdir; cumhur: "O, hayvanın tamamıdır; zimmînin boğazlaması bizim için hayvanın bütününde, yani kendisine helal olanında da haram kılınanında da geçerlidir, çünkü o boğazlamıştır" demiştir. İlim ehlinden bir cemaat ise: "Bize onların kestiklerinden ancak yiyecekleri yani kendilerine helal olan kısmı helal kılınmıştır; zira kendilerine helal olmayan şeyde onların boğazlaması geçerli olmaz" demiştir. Bu grup, Ehl-i Kitab'ın kestiklerinden olan tırnaklı hayvanların etini ve halis iç yağlarını yasaklamıştır. Bu ihtilaf Mâlik'in rahimehullâh mezhebinde de mevcuttur. Âlimler

العلماء في لفظة أُوتُوا فقالت فرقة إنما أحلت لنا ذبائح بني إسرائيل والنصارى الصرحاء الذين نزل عليهم التوراة والإنجيل، فمنعت هذه الفرقة ذبائح نصارى بني تغلب من العرب وذبائح كل دخيل في هذين الدينين وكان علي بن أبي طالب ﵁ ينهى عن ذبائح نصارى بني تغلب ويقول لأنهم لم يتمسكوا بشيء من النصرانية إلا بشرب الخمر.

{ أُوتُوا } lafzında da ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, "Bize sadece İsrâiloğulları ile kendilerine Tevrat ve İncil indirilmiş olan halis Hristiyanların kestikleri helal kılınmıştır" diyerek Araplardan Benî Tağlib Hristiyanlarının ve bu iki dine sonradan giren herkesin kestiklerini yasaklamıştır. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, Benî Tağlib Hristiyanlarının kestiklerini nehyeder ve: "Çünkü onlar Hristiyanlıktan şarap içmek dışında hiçbir şeye tutunmamışlardır" derdi.

قال القاضي أبو محمد: فهذا ليس بنهي عن ذبائح النصارى المحققين منهم، وقال جمهور الأمة ابن عباس والحسن وعكرمة وابن المسيب والشعبي وعطاء وابن شهاب والحكم وحماد وقتادة ومالك ﵀ وغيرهم: إن ذبيحة كل نصراني حلال سواء كان من بني تغلب أو غيرهم، وكذلك اليهود وتأولوا قول الله تعالى: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ [المائدة: ٥١] وقوله تعالى: وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ أي ذبائحكم، فهذه رخصة للمسلمين لا لأهل الكتاب لما كان الأمر يقتضي أن شيئا قد تشرعنا فيه بالتذكية ينبغي لنا أن نحميه منهم ورخص الله تعالى في ذلك رفعا للمشقة بحسب التجاوز، وقوله تعالى: وَالْمُحْصَناتُ عطف على الطعام المحلل، والإحصان في كلام العرب وفي تصريف الشرع مأخوذ من المنعة ومنه الحصن، وهو مترتب بأربعة أشياء: الإسلام والعفة والنكاح والحرية، فيمتنع في هذا الموضع أن يكون الإسلام لأنه قد نص أنهن من أهل الكتاب ويمتنع أن يكون النكاح لأن ذات الزوج لا تحل، ولم يبق إلا الحرية والعفة فاللفظة تحتملهما، واختلف أهل العلم بحسب هذا الاحتمال فقال مالك ﵀ ومجاهد وعمر بن الخطاب وجماعة من أهل العلم «المحصنات» في هذه الآية الحرائر فمنعوا نكاح الأمة الكتابية، وقالت جماعة من أهل العلم: «المحصنات» في هذه الآية العفائف، منهم مجاهد أيضا والشعبي وغيرهم فجوزوا نكاح الأمة الكتابية وبه قال سفيان والسدي، وقال الشعبي: إحصان الذمية ألا تزني وأن تغتسل من الجنابة، وقال أبو ميسرة: مملوكات أهل الكتاب بمنزلة حرائرهن العفائف منهن حلال نكاحهن.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu, gerçek Hristiyan olanların kestiklerinden bir nehiy değildir. Ümmetin cumhuru olan İbn Abbâs, el-Hasan, İkrime, İbnü'l-Müseyyeb, eş-Şa'bî, Atâ, İbn Şihâb, el-Hakem, Hammâd, Katâde, Mâlik rahimehullâh ve diğerleri şöyle demişlerdir: İster Benî Tağlib'den olsun ister başkalarından olsun, her Hristiyanın kestiği helaldir; Yahudiler de böyledir. Onlar Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } [el-Mâide: 51] “Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır” buyruğunu bu şekilde tevil etmişlerdir. Yüce Allah'ın: { وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ } “sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir” buyruğu, yani kestiğiniz hayvanlardır. Şeriatına uygun şekilde kestiğimiz bir şeyi onlardan korumamız gerekirken durumun bunu gerektirmesi karşısında bu, Ehl-i Kitap için değil Müslümanlar için bir ruhsattır; Allah Teâlâ müsamaha gereği meşakkati kaldırmak için buna ruhsat vermiştir. Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَناتُ } “ve iffetli kadınlar da” buyruğu, helal kılınan yiyeceğe atfedilmiştir. el-İhsân (الإحصان) kelimesi Arap dilinde ve şeriatın kullanımında korunma/engelleme kökünden türemiştir; kale manasındaki el-hısn (الحصن) da bundandır. Bu da dört şeye bağlıdır: İslam, iffet, evlilik ve hürriyet. Bu makamda İslam olması imkânsızdır; çünkü onların Ehl-i Kitap'tan olduğu nass ile belirtilmiştir. Evlilik olması da imkânsızdır; zira evli kadın helal olmaz. Geriye sadece hürriyet ve iffet kalmıştır ki lafız ikisini de muhtemeldir. İlim ehli bu ihtimale göre görüş ayrılığına düşmüştür: Mâlik rahimehullâh, Mücâhid, Ömer b. el-Hattâb ve bir grup ilim adamı bu ayetteki "el-muhsanât"ın hür kadınlar olduğunu söylemiş ve Ehl-i Kitap cariyenin nikahlanmasını yasaklamışlardır. Yine aralarında Mücâhid'in de bulunduğu bir grup ilim adamı, eş-Şa'bî ve diğerleri ise: "Bu ayetteki 'el-muhsanât' iffetli kadınlardır" diyerek Ehl-i Kitap cariyenin nikahlanmasını caiz görmüşlerdir; Süfyân ve es-Süddî de bu görüşü benimsemiştir. eş-Şa'bî: "Zimmî kadının ihsanı (iffeti); zina etmemesi ve cünüplükten gusletmesidir" demiştir. Ebû Meysere ise: "Ehl-i Kitab'ın cariyeleri onların hür kadınları hükmündedir; iffetli olanlarının nikahı helaldir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ومنع بعض العلماء زواج غير العفيفة بهذه الآية، وقال الحسن بن أبي الحسن: إذا اطلع الرجل من امرأته على فاحشة فليفارقها. وفرق ابن عباس بين نساء أهل الحرب ونساء أهل الذمة فقال: من أهل الكتاب من يحل لنا وهم كل من أعطى الجزية، ومنهم من لا يحل لنا وهم أهل الحرب، وكره مالك ﵀ نكاح نساء أهل الحرب مخافة ضياع الولد أو تغير دينه، والأجور في هذه الآية المهور، وانتزع أهل العلم لفظة آتَيْتُمُوهُنَّ أنه لا ينبغي أن يدخل زوج بزوجته إلا بعد أن يبذل من المهر ما يستحلها به، ومن جوز أن يدخل دون أن يبذل ذلك فرأى أنه بحكم الارتباط والالتزام في حكم الموتى، ومُحْصِنِينَ معناه متزوجين على السنة، والإحصان في هذا الموضع هو بالنكاح، والمسافح المزاني، والسفاح الزنى، والمسافحة هي المرأة التي لا ترد يد لامس وتزني مع كل أحد وهن أصحاب الرايات في الجاهلية، والمخادنة أن يكون الزانيان قد وقف كل واحد نفسه على صاحبه، وقد تقدم نظير هذه الآية وفسر بأوعب من هذا، وقوله تعالى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ يحتمل أن يكون المعنى على أن الكفر هو بنفس الإيمان، وفي هذا مجاز واستعارة لأن الإيمان لا يتصور كفر به إنما الكفر بالأمور التي حقها أن يقع الإيمان بها، وباقي الآية بين.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bazı âlimler bu ayete dayanarak iffetli olmayan kadınla evlenmeyi yasaklamıştır. Hasan-ı Basrî: "Kişi eşinden bir fuhuş görürse ondan ayrılsın" demiştir. İbn Abbâs harbî ehlinin kadınları ile zimmîlerin kadınları arasını ayırarak: "Ehl-i Kitap'tan bize helal olanlar cizye verenlerin tamamıdır; bize helal olmayanlar ise harbîlerdir" demiştir. Mâlik rahimehullâh ise çocuğun zayi olması veya dininin değişmesi endişesiyle harbî kadınlarıyla evlenmeyi mekruh görmüştür. Bu ayetteki "el-ücûr" (الأجور) mehirler demektir. İlim ehli, { آتَيْتُمُوهُنَّ } “onlara verdiğiniz [takdirde]” lafzından; bir kocanın, eşini kendine helal kılacak mehri vermedikçe onunla zifafa girmemesi gerektiği hükmünü çıkarmıştır. Bunu vermeden zifafa girmeyi caiz görenler ise, nikah bağı ve taahhüt hükmüyle bunu ödenmiş hükmünde saymışlardır. { مُحْصِنِينَ } lafzının anlamı sünnete uygun evlilik yapanlar demektir; buradaki ihsan nikah iledir. el-Müsâfih (المسافح) zina eden kimsedir; es-sifâh (السفاح) ise zinadır. el-Müsâfiha ise dokunan hiçbir eli geri çevirmeyen ve herkesle zina eden kadındır; bunlar Câhiliye dönemindeki bayrak sahipleridir. el-Muhâdene (المخادنة) ise iki zaninin her birinin kendisini yalnızca arkadaşına hasretmesidir (dost hayatı yaşamasıdır). Bu ayetin bir benzeri daha önce geçmiş ve bundan daha kapsamlı bir şekilde açıklanmıştı. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı inkâr ederse” buyruğunun anlamının bizzat imanı inkâr etmek olması muhtemeldir. Bunda bir mecaz ve istiare vardır; çünkü imanın bizzat kendisine küfür tasavvur edilemez, inkâr ancak iman edilmesi gereken hususlara yönelik olur. Ayetin geri kalanı ise açıktır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : آية ٦]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 6]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦) } “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı meshedin ve topuklara kadar ayaklarınızı [yıkayın]. Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (boy abdesti alın). Şayet hasta veya yolculukta iseniz yahut sizden biri tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuşsanız ve su da bulamamışsanız, o zaman temiz bir toprağa yönelin de ondan yüzlerinize ve ellerinize sürün (teyemmüm edin). Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez; fakat sizi tertemiz kılmak ve şükredesiniz diye üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister.”

لا يختلف أن هذه الآية هي التي قالت عائشة ﵂ فيها نزلت آية التيمم وهي آية الوضوء، لكن من حيث كان الوضوء متقررا عندهم مستعملا فكأن الآية لم تزدهم فيه إلا تلاوته، وإنما أعطتهم الفائدة والرخصة في التيمم واستدل على حصول الوضوء بقول عائشة فأقام رسول الله بالناس وليسوا على ماء وليس معهم ماء، وآية النساء إما نزلت معها أو بعدها بيسير، وكانت قصة التيمم في سفر رسول الله ﷺ في غزوة المريسيع وهي غزوة بني المصطلق. وفيها كان هبوب الريح فيما روي، وفيها كان قول عبد الله بن أبي ابن سلول لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ [المنافقون: ٨] القصة بطولها، وفيها وقع حديث الإفك. ولما كانت محاولة الصلاة في الأغلب إنما هي بقيام جاءت العبارة إِذا قُمْتُمْ، واختلف الناس في القرينة التي أريدت مع قوله إِذا قُمْتُمْ فقالت طائفة: هذا لفظ عام في كل قيام سواء كان المرء على طهور أو محدثا فإنه ينبغي له إذا قام إلى الصلاة أن يتوضأ وروي أن علي بن أبي طالب كان يفعل ذلك ويقرأ الآية، وروي نحوه عن عكرمة، وقال ابن سيرين: كان الخلفاء يتوضؤون لكل صلاة، وروي أن عمر بن الخطاب توضأ وضوءا فيه تجوز ثم قال هذا وضوء من لم يحدث وقال عبد الله بن حنظلة بن أبي عامر الغسيل: إن النبي ﷺ أمر بالوضوء عند كل صلاة فشق ذلك عليه فأمر بالسواك ورفع عنه الوضوء إلا من حدث.

Âişe'nin radıyallâhu anhâ hakkında "Teyemmüm ayeti indi" dediği ayetin bu ayet olduğu hususunda ihtilaf yoktur; bu aynı zamanda abdest ayetidir. Fakat abdest onların nezdinde zaten yerleşmiş ve uygulanmakta olduğundan, ayet onlara abdest konusunda tilavetinden başka bir şey katmamış gibiydi; onlara asıl faydayı ve ruhsatı teyemmüm konusunda verdi. Abdestin daha önce mevcut olduğuna Âişe'nin: "Resûlullah insanlarla birlikte bir su başında olmadıkları ve yanlarında da su bulunmadığı halde konakladı" sözü delil getirilmiştir. Nisâ Suresi'ndeki ayet ise ya bununla beraber ya da bundan az sonra inmiştir. Teyemmüm hadisesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müreysî' yani Benî Mustalık Gazvesi yolculuğunda gerçekleşmiştir. Rivayet edildiğine göre şiddetli rüzgâr esmesi de bu seferde olmuştu; Abdullah b. Übey b. Selûl'ün: { لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ } [el-Münâfikûn: 8] “Andolsun, eğer Medine'ye dönersek...” dediği uzun kıssa da bu seferde geçmişti; İfk hadisesi de bu seferde vuku bulmuştu. Namaza yönelmek çoğunlukla kalkmakla gerçekleştiği için { إِذا قُمْتُمْ } “kalktığınız zaman” ifadesi gelmiştir. İnsanlar { إِذا قُمْتُمْ } sözüyle birlikte kastedilen karine hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, "Bu, ister temiz ister abdestsiz olsun her kalkış için genel bir lafızdır; kişi namaza kalktığı zaman abdest alması gerekir" demiştir. Ali b. Ebî Tâlib'in böyle yaptığı ve bu ayeti okuduğu rivayet edilmiştir; İkrime'den de benzeri nakledilmiştir. İbn Sîrîn: "Halifeler her namaz için abdest alırlardı" demiştir. Ömer b. el-Hattâb'ın hafif/kolay bir abdest alıp sonra: "Bu, abdestsiz olmayan kimsenin abdestidir" dediği rivayet edilmiştir. Gasîlü'l-Melâike Ebû Âmir'in oğlu Abdullah b. Hanzala şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e her namaz vaktinde abdest alması emredilmişti; bu ona meşakkat verince misvak kullanması emredildi ve abdestsizlik hali hariç abdest alma [zorunluluğu] kendisinden kaldırıldı."

قال القاضي أبو محمد ﵁: فكان كثير من الصحابة منهم ابن عمر وغيره يتوضؤون لكل صلاة انتدابا إلى فضيلة وكذلك كان رسول الله ﷺ يفعل ثم جمع بين صلاتين بوضوء واحد في حديث سويد بن النعمان وفي غير موطن إلى أن جمع يوم الفتح بين الصلوات الخمس بوضوء واحد إرادة البيان لأمته وروى ابن عمر أن النبي ﷺ قال: من توضأ على طهر كتب له عشر حسنات، وقال: إنما رغبت في هذا، وقالت فرقة: نزلت هذه الآية رخصة لرسول الله ﷺ، لأنه كان لا يعمل عملا إلا وهو على وضوء ولا يكلم أحدا ولا يرد سلاما إلى غير ذلك فأعلمه الله بهذه الآية أن الوضوء إنما هو عند القيام إلى الصلاة فقط دون سائر الأعمال، قال ذلك علقمة بن الفغواء وهو من الصحابة، وكان دليل رسول الله ﷺ إلى تبوك، وقال زيد بن أسلم والسدي: معنى الآية إذا قمتم إلى الصلاة من المضاجع يعني النوم.

Ebû Muhammed İbn Atıyye radıyallâhu anh der ki: İbn Ömer ve diğerleri gibi birçok sahabî bir fazilete yönelme gayesiyle her namaz için abdest alırlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle yapardı; daha sonra Süveyd b. en-Nu'mân hadisinde ve diğer yerlerde geçtiği üzere tek bir abdestle iki namazı kıldı, nihayet Fetih günü ümmetine açıklamak maksadıyla beş vakit namazı tek bir abdestle kıldı. İbn Ömer, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Kim abdestli iken abdest alırsa kendisine on sevap yazılır" buyurduğunu rivayet etmiş ve: "Ben ancak buna rağbet ettim" demiştir. Bir fırka şöyle demiştir: Bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir ruhsat olarak inmiştir; çünkü o abdestli olmaksızın hiçbir iş yapmaz, hiç kimseyle konuşmaz, selama dahi karşılık vermezdi; Allah bu ayetle ona abdestin diğer ameller için değil yalnızca namaza kalkıldığında gerekli olduğunu bildirdi. Bunu sahâbî olan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük rehberliğini yapan Alkame b. el-Fağvâ söylemiştir. Zeyd b. Eslem ve es-Süddî ise: "Ayetin anlamı, yataklarınızdan yani uykudan namaza kalktığınız zamandır" demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: والقصد بهذا التأويل أن تعم الأحداث بالذكر ولا سيما النوم الذي هو مختلف فيه هل هو في نفسه حدث، وفي الآية على هذا التأويل تقديم وتأخير تقديره يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ من النوم أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ يعني الملامسة الصغرى فَاغْسِلُوا فتمت أحكام المحدث حدثا أصغر ثم قال: وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا فهذا حكم نوع آخر، ثم قال للنوعين جميعا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً وقال بهذا التأويل محمد بن مسلمة من أصحاب مالك ﵀ وغيره، وقال جمهور أهل العلم معنى الآية إذا قمتم إلى الصلاة محدثين وليس في الآية على هذا تقديم ولا تأخير بل يترتب في الآية حكم واجد الماء إلى قوله:

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu tevil ile kastedilen; bizzat kendisinin hades olup olmadığı tartışmalı olan uyku başta olmak üzere bütün hadeslerin (abdesti bozan hallerin) zikre dâhil edilmesidir. Bu tevile göre ayette bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri şöyledir: "Ey iman edenler! Uykudan namaza kalktığınız zaman yahut sizden biri tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuşsanız -yani küçük dokunma- yıkayın." Böylece küçük abdestsizliğin hükümleri tamamlanmış oldu. Sonra: "Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın)" buyurdu ki bu da başka bir türün hükmüdür. Sonra her iki tür için birden: "Şayet hasta veya yolculukta iseniz ve su da bulamamışsanız temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin)" buyurdu. Mâlik'in rahimehullâh ashabından Muhammed b. Mesleme ve başkaları bu tevili benimsemiştir. İlim ehlinin cumhuru ise ayetin anlamının "abdestsiz olarak namaza kalktığınız zaman" olduğunu söylemiştir; buna göre ayette hiçbir takdim ve tehir yoktur, bilakis ayette su bulan kimsenin hükmü şu sözüne kadar sırasıyla yer alır:

فَاطَّهَّرُوا ودخلت الملامسة الصغرى في قوله محدثين، ثم ذكر بعد ذلك بقوله: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى إلى آخر الآية حكم عادم الماء من النوعين جميعا وكانت الملامسة هي الجماع ولا بد ليذكر الجنب العادم للماء كما ذكر الواجد، وهذا هو تأويل الشافعي وغيره وعليه تجيء أقوال الصحابة كسعد بن أبي وقاص وابن عباس وأبي موسى وغيرهم.

{ فَاطَّهَّرُوا } “iyice temizlenin”. Küçük dokunma da "abdestsiz olarak" ifadesinin kapsamına girmiştir. Bundan sonra Yüce Allah: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Şayet hasta iseniz...” ifadesinden ayetin sonuna kadar her iki gruptan da suyu bulamayanların hükmünü zikretmiştir; su bulan cünüp zikredildiği gibi su bulamayan cünübün de zikredilmesi için dokunmanın (mülâmese) mutlaka cinsel ilişki olması gerekirdi. Bu, Şâfiî ve diğerlerinin tevilidir; Sa'd b. Ebî Vakkâs, İbn Abbâs, Ebû Mûsâ ve diğer sahabilerin görüşleri de buna dayanmaktadır.

وقوله تعالى: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ الغسل في اللغة إيجاد الماء في المغسول مع إمرار شيء عليه كاليد أو ما قام مقامها، وهو يتفاضل بحسب الانغمار في الماء أو التقليل منه، وغسل الوجه في الوضوء هو بنقل الماء إليه وإمرار اليد عليه، والوجه ما راجه الناظر وقابله، وحدّه في الطول منابت الشعر فوق الجبهة إلى آخر الذقن، وعبر بعض الناس إلى تحت الذقن، واختلف في ذي اللحية فقيل: حده من اللحية إلى ما قابل آخر الذقن، وقيل بل حده فيها آخر الشعر، واختلف العلماء في تخليل اللحية على قولين روي تخليلها عن النبي ﷺ من حديث أنس ذكره الطبري، واختلف في حده عرضا فهو في المرأة والأمرد من الأذن إلى الأذن وفي ذي اللحية ثلاثة أقوال فقيل: من الشعر إلى الشعر يعني شعر العارضين وقيل: من الأذن إلى الأذن ويدخل البياض الذي بين العارض والأذن في الوجه وقيل: يغسل ذلك البياض استحبابا، واختلف في الأذنين فقيل هما من الرأس، وقال الزهري من الوجه، وقيل هما عضو قائم بنفسه ليسا من الوجه ولا من الرأس، وقيل: ما أقبل منهما من الوجه وما أدبر فهو من الرأس، واختلف في المضمضة والاستنشاق فجمهور الأمة يرونها سنة ولا يدخل هذان الباطنان عندهم في الوجه وقال مجاهد:

Yüce Allah'ın: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “yüzlerinizi yıkayın” buyruğunda geçen gasl (الغسل), sözlükte el veya onun yerine geçen bir şeyi yıkama yerinin üzerinden geçirmekle birlikte suyu yıkanan yere ulaştırmaktır; suya tamamen daldırma veya suyu az kullanma durumuna göre dereceleri değişir. Abdestte yüzün yıkanması, suyun yüze nakledilmesi ve elin yüz üzerinde gezdirilmesiyle olur. Yüz (vech), bakan kimsenin yöneldiği ve karşılaştığı yerdir. Uzunlamasına sınırı alnın üzerindeki saç bitim yerlerinden çenenin ucuna kadardır; bazı kimseler çenenin altına kadar diye ifade etmiştir. Sakallı kimse hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre onun sakaldaki sınırı çenenin ucuna denk gelen kısımdır; diğer bir görüşe göre ise sakaldaki sınır kılların bittiği yerdir. Âlimler sakalın hilallenmesi konusunda iki görüşe ayrılmışlardır; Taberî'nin zikrettiğine göre Enes hadisinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalını hilallediği rivayet edilmiştir. Yüzün enlemesine sınırında da ihtilaf edilmiştir: Kadında ve kösede kulaktan kulağadır; sakallı kimsede ise üç görüş vardır: Kıldan kıla yani iki favori kılı arası denilmiştir; kulaktan kulağa denilmiş olup favori ile kulak arasındaki beyazlık da yüze dâhil edilmiştir; bu beyazlığın müstehap olarak yıkanacağı da söylenmiştir. Kulaklar hakkında ihtilaf edilmiştir: Başın bir parçası olduğu söylenmiştir; Zührî yüzden olduğunu söylemiştir; ne yüzden ne de baştan olmayıp kendi başına müstakil bir organ olduğu da söylenmiştir; yüze bakan ön kısmının yüzden, arkaya bakan kısmının ise baştan olduğu da söylenmiştir. Ağza ve burna su verme (mazmaza ve istinşak) hakkında da ihtilaf edilmiştir: Ümmetin cumhuru bunları sünnet olarak görür ve bu iki iç kısım onlara göre yüze dâhil değildir. Mücâhid:

الاستنشاق شطر الوضوء، وقال حماد بن أبي سليمان وقتادة وعطاء والزهري وابن أبي ليلى وابن راهويه:

"Burna su çekmek abdestin yarısıdır" demiştir. Hammâd b. Ebî Süleymân, Katâde, Atâ, ez-Zührî, İbn Ebî Leylâ ve İbn Râhûye:

من ترك المضمضة والاستنشاق في الوضوء أعاد الصلاة، وقال أحمد: يعيد من ترك الاستنشاق ولا يعيد من ترك المضمضة والناس كلهم على أن داخل العينين لا يلزم غسله إلا ما روي عن عبد الله بن عمر أنه كان ينضح الماء في عينيه.

"Abdestte mazmaza ve istinşakı terk eden kimse namazı iade eder" demişlerdir. Ahmed: "İstinşakı terk eden iade eder, mazmazayı terk eden iade etmez" demiştir. Abdullah b. Ömer'den gözlerinin içine su serptiğine dair rivayet edilen husus müstesna, insanların tamamı gözlerin içinin yıkanmasının gerekmediği konusunda müttefiktir.

وقوله تعالى: وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ اليد في اللغة تقع على العضو الذي هو من المنكب إلى أطراف الأصابع ولذلك كان أبو هريرة يغسل جميعه في الوضوء أحيانا ليطيل الغرة، وحد الله تعالى موضع الغسل منه بقوله: إِلَى الْمَرافِقِ يقال في واحدها مرفق ومرفق، وكسر الميم وفتح الفاء أشهر، واختلف العلماء هل تدخل المرافق في الغسل أم لا فقالت طائفة لا تدخل لأن إلى غاية تحول بين ما قبلها وما بعدها، وقالت طائفة تدخل المرافق في الغسل لأن ما بعد إلى إذا كان من نوع ما قبلها فهو داخل، ومثل أبو

Yüce Allah'ın: { وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ } “ve dirseklere kadar ellerinizi [yıkayın]” buyruğunda geçen el (yed), sözlükte omuz başından parmak uçlarına kadar olan uzva denir; nitekim Ebû Hüreyre abdest nurunu uzatmak maksadıyla bazen abdestte bu uzvun tamamını yıkardı. Allah Teâlâ ondan yıkanacak yeri { إِلَى الْمَرافِقِ } “dirseklere kadar” buyruğuyla sınırlandırmıştır. Bunun tekiline "mirfak" ve "marfık" denir; mîmin kesresi ve fânın fethasıyla olanı daha meşhurdur. Âlimler dirseklerin yıkamaya dâhil olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, "Dâhil değildir; çünkü 'ilâ' (إلى) harfi kendisinden önceki ile sonrasını ayıran bir sınırdır" demiştir. Diğer bir grup ise: "Dirsekler yıkamaya dâhildir; çünkü 'ilâ'dan sonrası kendisinden öncekinin cinsinden ise sınıra dâhildir" demiştir. Ebû

العباس المبرد في ذلك بأن تقول: اشتريت الفدان إلى حاشيته أو بأن تقول اشتريت الفدان إلى الدار وبقوله: أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ [البقرة: ١٨٧] .

el-Abbâs el-Müberred buna: "Tarlayı sınırına kadar satın aldım" veya "Tarlayı eve kadar satın aldım" sözlerini ve Yüce Allah'ın: { أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } [el-Bakara: 187] “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğunu örnek vermiştir.

قال القاضي أبو محمد: وتحرير العبارة في هذا المعنى أن يقال: إذا كان ما بعد إِلَى ليس مما قبلها فالحد أول المذكور بعدها وإذا كان ما بعدها من جملة ما قبلها فالاحتياط يعطي أن الحد المذكور بعدها ولذلك يترجح دخول المرفقين في الغسل. والروايتان محفوظتان عن مالك بن أنس ﵁، روى عنه أشهب أن المرفقين غير داخلين في الحد، وروي عنه أنهما داخلان.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu manada ifadenin tahkiki şöyle demektir: 'İlâ'dan (إلى) sonraki kısım öncesine ait değilse sınır sonrasındaki zikredilenin başlangıcıdır; eğer sonrasındaki öncesinin cinsinden ise ihtiyat gereği sınır sonrasındaki zikredilendir. Bu sebeple dirseklerin yıkamaya dâhil olması tercihe şayandır. Mâlik b. Enes'ten radıyallâhu anh iki rivayet de nakledilmiştir; Eşheb ondan dirseklerin sınıra dâhil olmadığını rivayet etmiş, ondan dâhil oldukları da rivayet edilmiştir.

وقوله تعالى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ المسح أن يمر على الشيء بشيء مبلول بالماء وسنة مسح الرأس أن يؤخذ ماء باليدين ثم يرسل ثم يمسح الرأس بما تعلق باليدين، واختلف في مسح الرأس في مواضع منها هيئة المسح فقالت طائفة منها مالك والشافعي وجماعة من الصحابة والتابعين يبدأ بمقدم رأسه ثم يذهب بهما إلى قفاه ثم يردهما إلى مقدمه، وقالت فرقة يبدأ من مؤخر الرأس حتى يجيء إلى المقدم ثم يرد إلى المؤخر، وقالت فرقة: يبدأ من وسط الرأس فيجيء بيديه نحو الوجه ثم يرد فيصيب باطن الشعر فإذا انتهى إلى وسط الرأس أمرّ يديه كذلك على ظاهر شعر مؤخر الرأس ثم يرد فيصيب باطنه ويقف عند وسط الرأس، وقالت فرقة يمسح رأسه من هنا وهنا على غير نظام ولا مبدأ محدود حتى يعمه.

Yüce Allah'ın: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “ve başlarınızı meshedin” buyruğunda geçen mesh; su ile ıslatılmış bir şeyi bir nesnenin üzerinden geçirmektir. Başın meshedilmesindeki sünnet, iki el ile su alıp sonra suyu döküp ellerde kalan ıslaklıkla başı meshetmektir. Başın meshedilmesi konusunda çeşitli hususlarda ihtilaf edilmiştir: Bunlardan biri meshin şeklidir; Mâlik, Şâfiî, bir grup sahabe ve tabiinin de aralarında bulunduğu bir topluluk, başının ön kısmından başlayıp ellerini ensesine kadar götürür, sonra başladığı ön kısma geri getirir demiştir. Bir grup, başın arkasından başlayıp ön kısma gelir, sonra arkaya geri döner demiştir. Bir fırka ise başın ortasından başlar, ellerini yüze doğru getirir, sonra geri döndürerek saçın iç kısmına ulaştırır; başın ortasına varınca ellerini aynı şekilde başın arka kısmındaki saçların dışından geçirir, sonra geri döndürerek iç kısmına ulaştırır ve başın ortasında durur demiştir. Bir grup da başını belirli bir düzen ve sınırlı bir başlangıç olmaksızın her tarafını kaplayacak şekilde şuradan buradan mesheder demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كله قول بالعموم، واختلف في رد اليدين على شعر الرأس هل هو فرض أم سنة بعد الإجماع على أن المسحة الأولى فرض بالقرآن فالجمهور على أنه سنة وقيل: هو فرض، ومن مواضع الخلاف في مسح الرأس قدر ما يمسح فقالت جماعة: الواجب من مسح الرأس عمومه، ثم اختلفوا في الهيئات على ما ذكرناه، وقال محمد بن مسلمة أن مسح ثلثي الرأس وترك الثلث أجزأ وقال أبو الفرج المالكي: وروي عن مالك أنه أن مسح الثلث أجزأ لأنه كثير في أمور من الشرع، وقال أشهب إن مسح الناصية أجزأ.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bütün bunlar başın tamamının meshedilmesi görüşüdür. İlk meshin Kur'an ile farz olduğu icmaından sonra, ellerin başın saçları üzerinde geri getirilmesinin farz mı sünnet mi olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir: Cumhur onun sünnet olduğu görüşündedir; farz olduğu da söylenmiştir. Başın meshedilmesindeki ihtilaf noktalarından biri de meshedilecek miktardır: Bir cemaat, başın meshedilmesinde vacip olan miktarın tamamını kaplaması olduğunu söylemiş, sonra zikrettiğimiz şekiller üzerinde ihtilaf etmişlerdir. Muhammed b. Mesleme: "Başın üçte ikisini meshedip üçte birini bırakırsa caizdir" demiştir. Mâlikî fakihi Ebü'l-Ferec: "Mâlik'ten üçte birini meshetmenin caiz olduğu rivayet edilmiştir, çünkü bu şeriattaki birçok konuda çok sayılır" demiştir. Eşheb ise: "Alın perçemini (nâsiye) meshetmek caizdir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وكل من أحفظ عنه إجزاء بعض الرأس فإنه يرى ذلك البعض من مقدم الرأس، وذلك أنه قد روي في ذلك أحاديث في بعضها ذكر الناصية وفي بعضها ذكر مقدم الرأس، إلا ما روي عن إبراهيم والشعبي قالا: أي نواحي رأسك مسحت أجزأك، وكان سلمة بن الأكوع يمسح مقدم رأسه. وروي عن ابن عمر أنه مسح اليافوخ فقط، وقال أصحاب الرأي: إن مسح بثلاث أصابع أجزأه وإن كان الممسوح أقل مما يمر عليه ثلاث أصابع لم يجزىء وقال قوم: يجزىء من مسح الرأس أن يمسح مسحة بأصبع واحدة، وقال الحسن بن أبي الحسن: إن لم تصب المرأة إلا شعرة واحدة أجزأها، وحكى الطبري وغيره عن سفيان الثوري أن الرجل إذا مسح شعرة واحدة أجزأه، ومن مواضع الخلاف في مسح الرأس ما العضو الذي يمسح به؟ فالإجماع على استحسان المسح باليدين جميعا وعلى الإجزاء إن مسح بواحدة، واختلف فيمن مسح بأصبع واحدة حتى عم ما يرى أنه يجزئه من الرأس فالمشهور أن ذلك يجزىء وقيل لا يجزىء.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Başın bir kısmının meshedilmesini caiz görenlerden ezberimde olan herkes, o kısmı başın ön tarafı olarak görmektedir. Zira bu hususta hadisler rivayet edilmiştir; bazılarında alın perçemi (nâsiye), bazılarında ise başın önü zikredilmiştir. Ancak İbrâhîm ve eş-Şa'bî'den rivayet edilen: "Başının hangi tarafını meshetsen sana yeterlidir" sözü müstesnadır. Seleme b. el-Ekva' başının ön kısmını meshederdi. İbn Ömer'den de yalnızca başın tepesini meshettiği rivayet edilmiştir. Re'y ehli [Hanefîler]: "Üç parmağıyla meshederse caizdir; şayet meshedilen miktar üç parmağın üzerinden geçeceği miktardan az olursa caiz olmaz" demişlerdir. Bir topluluk: "Başın meshedilmesinde tek bir parmakla bir defa meshetmek yeterlidir" demiştir. Hasan-ı Basrî: "Kadın sadece tek bir saça isabet ettirse bile bu ona yeterlidir" demiştir. Taberî ve diğerleri, Süfyân es-Sevrî'nin de kişinin tek bir saçı meshetmesi durumunda bunun kendisine yeteceği görüşünde olduğunu nakletmiştir. Başın meshedilmesindeki ihtilaf noktalarından biri de ne ile meshedileceğidir: İki elle birden meshetmenin müstehap olduğu ve tek elle meshedilirse de geçerli olduğu hususunda icma vardır. Tek bir parmakla meshedip başından yeterli gördüğü miktarı kaplayan kimse hakkında ise ihtilaf edilmiştir; meşhur görüşe göre bu yeterlidir, caiz olmadığı da söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويترجح أنه لا يجزىء لأنه خروج عن سنة المسح وكأنه لعب إلا أن يكون

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Caiz olmaması tercihe şayandır; çünkü bu, meshin sünnetinin dışına çıkmaktır ve adeta bir oyun gibidir. Ancak

ذلك عن ضرورة مرض فينبغي أن لا يختلف في الاجزاء، ومن مواضع الخلاف عدد المسحات، فالجمهور على مرة واحدة ويجزىء ذلك عند الشافعي وثلاثا أحب إليه وروي عن ابن سيرين أنه مسح رأسه مرتين، وروي عن أنس أنه قال يمسح الرأس ثلاثا، وقاله سعيد بن جبير وعطاء وميسرة، والباء في قوله بِرُؤُسِكُمْ مؤكدة زائدة عند من يرى عموم الرأس، والمعنى عنده وامسحوا رؤوسكم، وهي للإلزاق المحض عند من يرى إجزاء بعض الرأس كأن المعنى أوجدوا مسحا برؤوسكم فمن مسح شعرة فقد فعل ذلك، ثم اتبعوا في المقادير التي حدوها آثارا وأقيسة بحسب اجتهاد العلماء ﵏.

bu bir hastalık zaruretinden kaynaklanıyorsa geçerli olduğunda ihtilaf edilmemelidir. İhtilaf edilen noktalardan biri de mesh sayısıdır: Cumhur bir defa meshetme görüşündedir; Şâfiî'ye göre bu caizdir, ancak üç defa meshetmek ona daha sevimlidir. İbn Sîrîn'den başını iki defa meshettiği rivayet edilmiştir. Enes'ten ise başın üç defa meshedileceğini söylediği rivayet edilmiştir; Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Meysere de böyle demiştir. { بِرُؤُسِكُمْ } buyruğundaki bâ (ب) harfi, başın tamamının meshedilmesi gerektiğini savunanlara göre tekit için gelmiş zâid bir harftir ve onlara göre mana "başlarınızı meshedin" demektir. Başın bir kısmının meshedilmesini caiz görenlere göre ise bu harf sırf temas (ilsâk) içindir; sanki mana "başlarınıza bir mesh iliştirin/yapın" demektir; bu durumda tek bir saçı mesheden kimse de bunu yapmış olur. Daha sonra âlimler rahimehumullâh belirledikleri bu miktarlarda kendi içtihatlarına göre nakillere ve kıyaslara tabi olmuşlardır.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة «وأرجلكم» خفضا وقرأ نافع وابن عامر والكسائي وأرجلكم نصبا، وروى أبو بكر عن عاصم الخفض، وروى عنه حفص النصب، وقرأ الحسن والأعمش «وأرجلكم» بالرفع المعنى فاغسلوها، ورويت عن نافع، وبحسب هذا اختلاف الصحابة والتابعين، فكل من قرأ بالنصب جعل العامل اغسلوا وبنى على أن الفرض في الرجلين الغسل بالماء دون المسح، وهنا هو الجمهور وعليه علم فعل النبي ﷺ وهو اللازم من قوله ﷺ وقد رأى قوما يتوضؤون وأعقابهم تلوح فنادى بأعلى صوته، «ويل للأعقاب من النار» ومن قرأ بالخفض جعل العامل أقرب العاملين، واختلفوا، فقالت فرقة منهم، الفرض في الرجلين المسح لا الغسل وروي عن ابن عباس أنه قال: الوضوء غسلتان ومسحتان، وروي أن الحجاج خطب بالأهواز فذكر الوضوء فقال: اغسلوا وجوهكم وأيديكم وامسحوا برؤوسكم وأرجلكم وأنه ليس شيء من ابن آدم أقرب من خبثه من قدميه «فاغسلوا» بطونهما وظهورهما وعراقيبهما فسمع ذلك أنس بن مالك فقال صدق الله وكذب الحجاج قال الله تعالى:

İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hamza "وأرجلكم" kelimesini kesre ile [cer makamında] okumuşlardır. Nâfi', İbn Âmir ve el-Kisâî ise fetha ile [nasb makamında] "وأرجلكم" okumuşlardır. Ebû Bekr, Âsım'dan cer ile rivayet etmiş; Hafs ise ondan nasb ile rivayet etmiştir. el-Hasan ve el-A'meş ise "fağsilûhâ" (onları yıkayın) takdiriyle "وأرجلكم" kelimesini ref ile okumuşlardır; bu kıraat Nâfi'den de rivayet edilmiştir. Sahabe ve tabiinin ihtilafı da buna göredir: Nasb ile okuyan herkes âmili "fağsilû" fiili kılmış ve ayaklardaki farzın meshetmek değil su ile yıkamak olduğu esasına dayanmıştır; cumhurun görüşü de budur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilî sünneti de bu yöndedir ve abdest alan bir topluluğun ökçelerinin kuru parladığını görünce yüksek sesle: "Ateşte yanacak o ökçelerin vay haline!" buyurmasından lazım gelen hüküm de budur. Cer ile okuyanlar ise âmili en yakın lafız [olan mesih fiili] kılmışlardır ve ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir grup, ayaklardaki farzın yıkamak değil meshetmek olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs'tan: "Abdest iki yıkama ve iki meshten ibarettir" dediği rivayet edilmiştir. Haccâc'ın Ahvaz'da hutbe irat ederken abdesti zikredip: "Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın, başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin; insanoğlunun ayaklarından daha çok pisliğe yakın hiçbir azası yoktur, bu yüzden ayaklarınızın altını, üstünü ve topuklarını yıkayın" dediği, bunu duyan Enes b. Mâlik'in ise: "Allah doğru söyledi, Haccâc yalan söyledi; Allah Teâlâ:

وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ قال وكان أنس إذا مسح رجليه بلهما، وروي أيضا عن أنس أنه قال: نزل القرآن بالمسح والسنة بالغسل وكان عكرمة يمسح على رجليه وليس في الرجلين غسل إنما نزل فيهما المسح.

{ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ } buyurdu" dediği rivayet edilmiştir. Rivayette Enes'in ayaklarını meshettiğinde onları ıslattığı nakledilmiştir. Yine Enes'ten: "Kur'an mesihle, sünnet ise yıkamakla inmiştir" dediği rivayet edilmiştir. İkrime de ayaklarını mesheder ve: "Ayaklarda yıkamak yoktur, onlar hakkında ancak meshetmek inmiştir" derdi.

وقال الشعبي: نزل جبريل بالمسح ثم قال: ألا ترى أن التيمم يمسح فيه ما كان غسلا ويلغى ما كان مسحا وروي عن أبي جعفر أنه قال: امسح على رأسك وقدميك، وقال قتادة: افترض الله غسلتين ومسحتين، وكل من ذكرنا فقراءته «وأرجلكم» بكسر اللام، وبذلك قرأ علقمة والأعمش والضحاك وغيرهم، وذكرهم الطبري تحت ترجمة القول بالمسح، وذهب قوم ممن يقر بكسر اللام إلى أن المسح في «الرجلين» هو الغسل، وروي عن أبي زيد أن العرب تسمي الغسل الخفيف مسحا ويقولون تمسحت للصلاة بمعنى غسلت أعضائي، وقال أبو عبيدة وغيره في تفسير قوله تعالى: فَطَفِقَ مَسْحاً [ص: ٣٣] أنه الضرب، ويقال: مسح علاوته إذا ضربه، قال أبو علي: فهذا يقوي أن المراد بمسح الرجلين الغسل، ومن الدليل على أن مسح الرجلين يراد به الغسل أن الحد قد وقع فيهما ب إِلَى كما وقع في الأيدي وهي مغسولة ولم يقع في الممسوح حد.

eş-Şa'bî şöyle demiştir: "Cibrîl mesih hükmünü indirdi; görmez misin ki teyemmümde yıkanan yerler meshedilmekte, meshedilen yerler ise tamamen düşmektedir." Ebû Ca'fer'den: "Başını ve ayaklarını meshet" dediği rivayet edilmiştir. Katâde ise: "Allah iki yıkama ve iki meshi farz kıldı" demiştir. Zikrettiğimiz bu kişilerin tamamı "وأرجلكم" kelimesini lâmın kesresiyle okumuşlardır; Alkame, el-A'meş, ed-Dahhâk ve başkaları da böyle okumuştur ve Taberî onları mesih görüşü başlığı altında zikretmiştir. Lâmın kesresiyle okuyanlardan bir topluluk, ayaktaki meshin yıkamak anlamına geldiği görüşüne varmıştır. Ebû Zeyd'den rivayet edildiğine göre Araplar hafif yıkamaya mesih derler ve "uzuvlarımı yıkadım" manasında "namaz için meshettim (temessehtü)" derler. Ebû Ubeyde ve başkaları Yüce Allah'ın: { فَطَفِقَ مَسْحاً } [Sâd: 33] buyruğunun tefsirinde bunun vurmak anlamına geldiğini söylemişlerdir; nitekim boynunu vurduğunda "مسح علاوته" denir. Ebû Ali: "Bu, ayakları meshetmekten kastın yıkamak olduğunu güçlendirmektedir" demiştir. Ayakları meshetmekten kastın yıkamak olduğuna dair bir delil de; yıkanan ellerde olduğu gibi ayaklarda da sınırın { إِلَى } ile belirlenmiş olmasıdır, oysa meshedilen organda bir sınır tayin edilmemiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويعترض هذا التأويل بترك الحد في الوجه فكان الوضوء مغسولين حد أحدهما وممسوحين حد أحدهما، وقال الطبري ﵀ إن مسح الرجلين هو بإيصال الماء إليهما ثم

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Yüzde sınır tayin edilmemesi sebebiyle bu tevile itiraz edilir; bu durumda abdest, biri sınırlandırılmış iki yıkanan uzuv ile yine biri sınırlandırılmış iki meshedilen uzuvdan ibaret olmuş olur. Taberî rahimehullâh şöyle demiştir: Ayakların meshedilmesi, önce onlara suyun ulaştırılması, sonra

يمسح بيديه بعد ذلك فيكون المرء غاسلا ماسحا، قال: ولذلك كره أكثر العلماء للمتوضىء أن يدخل رجليه في الماء دون أن يمر يديه.

kişinin bundan sonra elleriyle meshetmesi şeklindedir; böylece kişi hem yıkayan hem mesheden olur. Taberî: "İşte bu yüzden âlimlerin çoğu abdest alan kimsenin ellerini sürmeksizin ayaklarını suya daldırmasını mekruh görmüştür" der.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وقد جوز ذلك قوم منهم الحسن البصري وبعض فقهاء الأمصار. وجمهور الأمة من الصحابة والتابعين على أن الفرض في الرجلين الغسل وأن المسح لا يجزىء. وروي ذلك عن الضحاك وهو يقرأ بضم اللام، والكلام في قوله إِلَى الْكَعْبَيْنِ كما تقدم في قوله إِلَى الْمَرافِقِ. واختلف اللغويون في الْكَعْبَيْنِ فالجمهور على أنهما العظمان الناتئان في جنبي الرجل. وهذان هما حد الوضوء بإجماع فيما علمت، واختلف هل يدخلان في الغسل أم لا كما تقدم في المرفق. وقال قوم الكعب هو العظم الناتئ في وجه القدم حيث يجتمع شراك النعل.

Ebû Muhammed İbn Atıyye radıyallâhu anh der ki: Hasan-ı Basrî ve bazı şehir fakihlerinin de aralarında bulunduğu bir topluluk bunu caiz görmüştür. Sahabe ve tabiinden ümmetin cumhuru ise ayaklardaki farzın yıkamak olduğu ve meshin yeterli gelmeyeceği görüşündedir. Bu görüş ed-Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir; o, lâmın zammesiyle okumaktadır. Yüce Allah'ın: { إِلَى الْكَعْبَيْنِ } “topuklara kadar” buyruğundaki açıklama, daha önce { إِلَى الْمَرافِقِ } buyruğunda geçtiği gibidir. Dil âlimleri "el-ka'beyn" (الْكَعْبَيْنِ) hakkında ihtilaf etmişlerdir; cumhurun görüşü, bunların ayağın iki yanındaki çıkıntılı iki kemik olduğudur. Bildiğim kadarıyla icma ile abdestin sınırı bu iki kemiktir; tıpkı dirsekte geçtiği gibi bunların yıkamaya dâhil olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir topluluk ise: "Ka'b (topuk), ayakkabı bağının birleştiği yerdeki ayak sırtında bulunan çıkıntılı kemiktir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ولا أعلم أحدا جعل حد الوضوء إلى هذا ولكن عبد الوهاب في التلقين جاء في ذلك بلفظ فيه تخليط وإبهام. قال الشافعي ﵀ لم أعلم مخالفا في أن الْكَعْبَيْنِ هما العظمان في مجمع مفصل الساق، وروى الطبري عن يونس عن أشهب عن مالك قال: الكعبان اللذان يجب الوضوء إليهما هما العظمان الملتصقان بالساق المحاذيان للعقب وليس الكعب بالظاهر في وجه القدم.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Abdestin sınırını buna kadar yapan bir kimse bilmiyorum; ancak Abdülvehhâb et-Telkîn adlı eserinde bu konuda karışık ve müphem bir lafız getirmiştir. Şâfiî rahimehullâh: "Topukların (el-ka'beyn) bacak ekleminin birleştiği yerdeki iki kemik olduğu konusunda hiçbir muhalif bilmiyorum" demiştir. Taberî, Yûnus kanalıyla Eşheb'den, Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kendilerine kadar abdest alınması vacip olan iki topuk, bacağa bitişik ve ökçeyi hizalayan iki kemiktir; yoksa topuk ayak sırtındaki belirgin kemik değildir."

قال القاضي أبو محمد: ويظهر ذلك من الآية من قوله في الأيدي إِلَى الْمَرافِقِ أي في كل يد مرفق ولو كان كذلك في الأرجل لقيل إلى الكعوب فلما كان في كل رجل كعبان خصا بالذكر، وألفاظ الآية تقتضي الموالاة بين الأعضاء واختلف العلماء في ذلك فقال ابن أبي سلمة وابن وهب ذلك من فروض الوضوء في الذكر والنسيان، وقال ابن عبد الحكم ليس بفرض مع الذكر، وقال مالك هو فرض مع الذكر ساقط مع النسيان، وكذلك تتضمن ألفاظ الآية الترتيب واختلف فيه فقال الأبهري الترتيب سنة، وظاهر المذهب أن التنكيس للناسي مجزىء، واختلف في العامد فقيل: يجزىء ويرتب في المستقبل، وقال أبو بكر القاضي وغيره: لا يجزىء لأنه عابث.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu durum ayetten de açıkça anlaşılmaktadır; zira eller hakkında: { إِلَى الْمَرافِقِ } “dirseklere kadar” buyrulmuştur ki bu, her elde bir dirsek demektir. Şayet ayaklarda da durum böyle olsaydı, şüphesiz “el-küûb” (çoğul olarak topuklara) denilirdi. Fakat her ayakta iki topuk bulunduğu için bunlar özellikle [tesniye/ikil olarak] zikredilmiştir. Ayetin lafızları uzuvlar arasında muvalatı (ara vermeden peş peşe yıkamayı) gerektirmektedir. Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: İbn Ebî Seleme ve İbn Vehb, bunun hem hatırlama hem de unutma durumunda abdestin farzlarından olduğunu söylemişlerdir. İbnü'l-Hakem, hatırlama durumunda bile farz olmadığını söylerken, Mâlik ise hatırlama durumunda farz, unutma durumunda ise düşen bir yükümlülük olduğunu ifade etmiştir. Aynı şekilde ayetin lafızları tertibi (sırayı gözetmeyi) de içermektedir. Bu hususta da ihtilaf edilmiştir: Ebherî tertibin sünnet olduğunu söylemiştir. Mezhebin zahirine göre, unutan kimsenin sırayı tersine çevirmesi (tenkîs) geçerlidir. Kasten yapan kimse hakkında ise ihtilaf edilmiştir; bir görüşe göre geçerlidir ve bundan sonraki abdestlerinde sıraya riayet eder; Ebû Bekir el-Kâdî ve başkaları ise: "Geçersizdir, çünkü o hafife alıp oynamıştır" demişlerdir.

وقوله تعالى: وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً الجنب مأخوذ من الجنب لأنه يمس جنبه جنب امرأة في الأغلب، ومن المجاورة والقرب قيل وَالْجارِ الْجُنُبِ [النساء: ٣٦] ، ويحتمل الجنب أن يكون من البعد إذ البعد جنابة ومنه تجنبت الشيء إذا بعدت عنه، فكأنه جانب الطهارة وعلى هذا يحتمل أن يكون الْجارِ الْجُنُبِ [النساء: ٣٦] هو البعيد الجوار ويكون مقابلا للصاحب بالجنب و «اطهروا» أمر بالاغتسال بالماء، ولذلك رأى عمر بن الخطاب ﵁ وابن مسعود وغيرهما أن الجنب لا يتيمم البتة بل يدع الصلاة حتى يجد الماء، وقال جمهور الناس: بل هذه العبارة هي لواجد الماء، وقد ذكر الجنب أيضا بعد في أحكام عادم الماء بقوله تعالى: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ إذ الملامسة هنا الجماع، والطهور بالماء صفته أن يعم الجسد بالماء وتمر اليد مع ذلك عليه، هذا هو مشهور المذهب، وروى محمد بن مروان الظاهري وغيره عن مالك أنه يجزىء في غسل الجنابة أن ينغمس الرجل في الماء دون تدلك، وقد تقدم في سورة النساء تفسير قوله ﷿: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى إلى قوله تعالى: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ وقراءة من قرأ «من الغيط» .

Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً } “Eğer cünüp iseniz” buyruğuna gelince; “el-cünub” (cünüp) kelimesi “el-cenb” (yan/taraf) kökünden türetilmiştir; zira çoğunlukla erkeğin yanı kadının yanına değer. Komşuluk ve yakınlıktan ötürü { وَالْجارِ الْجُنُبِ } “yakın komşuya” denilmiştir. “el-Cünub” kelimesinin uzaklık anlamından gelmesi de muhtemeldir; zira uzaklık da bir nevi cenâbettir. Nitekim bir şeyden uzaklaştığın zaman “tecennebtü'ş-şey'e” (ondan uzak durdum) dersin; sanki o kişi temizlikten uzaklaşmış gibidir. Buna göre { الْجارِ الْجُنُبِ } ifadesinin, uzaktaki komşu olması ve [hemen yanı başındaki] arkadaşın (es-sâhibi bi'l-cenb) zıddı olması da muhtemeldir. { اطهروا } “iyice temizlenin” emri ise su ile gusletme emridir. Bu sebepledir ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, İbn Mes'ûd ve başkaları cünüp olan kimsenin kesinlikle teyemmüm edemeyeceği, bilakis suyu buluncaya kadar namazı terk edeceği görüşüne varmışlardır. İnsanların cumhuru ise: "Bilakis bu ifade suyu bulan kimse içindir" demişlerdir. Nitekim Yüce Allah, su bulamayanların hükümleri zımnında da: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “yahut kadınlara dokunmuşsanız” buyurarak cünüp olanı zikretmiştir; çünkü buradaki dokunma (mülâmese) cinsel ilişkidir. Su ile temizliğin niteliği, suyun bütün bedeni kaplaması ve bununla birlikte elin beden üzerinde gezdirilmesidir; mezhepte meşhur olan görüş budur. Muhammed b. Mervân ez-Zâhirî ve başkaları Mâlik'ten, cünüplük guslünde kişinin ovalamadan (tedellük) sadece suya dalmasının yeterli olacağını rivayet etmişlerdir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Eğer hasta iseniz...” buyruğundan, { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } “yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin” buyruğuna kadar olan kısmın tefsiri ve “mine'l-ğayt” şeklinde okuyanın kıraati daha önce Nisâ Suresi'nde geçmişti.

وقوله تعالى: ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ الإرادة صفة ذات وجاء الفعل مستقبلا مراعاة

Yüce Allah'ın: { ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ } “Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez” buyruğuna gelince; irade zâtî bir sıfattır. Fiil ise, iradeden meydana gelen hâdiseleri (yaratılan fiilleri) gözeterek muzâri (gelecek zamanlı) olarak gelmiştir; çünkü bunlar,

للحوادث التي تظهر عن الإرادة فإنها تجيء مؤتنفة من تطهير المؤمنين وإتمام النعم عليهم، وتعدية أراد وما تصرف منه بهذه اللام عرف في كلام العرب، ومنه قول الشاعر:

müminlerin temizlenmesi ve üzerlerindeki nimetlerin tamamlanması kabilinden art arda yenilenerek gelir. “Erâde” (istedi) fiilinin ve ondan türeyen kelimelerin bu lâm (لِ) harfiyle geçişli kılınması Arap kelamında bilinen bir kullanımdır. Şairin şu sözü de bundandır:

أريد لأنسى ذكرها فكأنما ... تمثل لي ليلى بكل سبيل

Onun anısını unutmak isterim, sanki ... Leylâ her yolda karşıma dikiliverir.

قال سيبويه وسألته ﵀ عن هذا فقال، المعنى إرادتي لأنسى، ومن ذلك قول قيس بن سعد:

Sîbeveyh şöyle demiştir: Ben Halil'e rahimehullâh bunu sordum, o da: "Manası; unutmam için olan irademdir" dedi. Kays b. Sa'd'ın şu sözü de bu kabildendir:

أردت لكيما يعلم الناس أنها ... سراويل قيس والوفود شهود

İstedim ki elçiler şahitken ... İnsanlar onun Kays'ın şalvarı olduğunu bilsinler.

ويحتمل أن يكون في الكلام مفعول محذوف تتعلق به اللام وما قال الخليل لسيبويه أخصر وأحسن، ويعترض هذا الاحتمال في المفعول المحذوف بأن من تصير زائدة في الواجب وينفصل بأن قوة النفي الذي في صدر الكلام يشفع لزيادة من وإن لم يكن النفي واقعا على الفعل الواقع على الحرج، ولهذا نظائر، والحرج الضيق، والحرجة الشجر الملتف المتضايق، ومنه قيل يوم بدر في أبي جهل إنه كان في مثل الحرج من الرماح ويجري مع معنى هذه الآية قول النبي ﷺ «دين الله يسر» وقوله «بعثت بالحنيفية السمحة» . وجاء لفظ الآية على العموم والشيء المذكور بقرب هو أمر التيمم والرخصة فيه وزوال الحرج في تحمل الماء أبدا ولذلك قال أسيد: ما هي بأول بركتكم يا آل أبي بكر.

Cümlede, lâm harfinin taalluk ettiği hazfedilmiş (gizli) bir mefulün bulunması da muhtemeldir; ancak Halil'in Sîbeveyh'e söylediği açıklama daha veciz ve daha güzeldir. Hazfedilmiş meful ihtimaline, bu durumda "min" (مِنْ) harfinin olumlu cümlede zâit kılınmış olacağı gerekçesiyle itiraz edilir; buna ise kelamın başındaki nefyin (olumsuzluğun) gücünün, nefiy bizzat haracın üzerine vaki olan fiile yönelmemiş olsa bile "min" harfinin ziyadeliğine imkân tanıdığı şeklinde cevap verilir. Bunun dilde benzerleri vardır. Harac (حَرَج) darlık demektir; “el-harace” (الْحَرَجَة) ise birbirine girmiş sık ağaçlıktır. Nitekim Bedir günü Ebû Cehil hakkında, onun mızrakların oluşturduğu böylesi bir sık çalılık/darlık içinde bulunduğu söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah'ın dini kolaylıktır» hadisi ile: «Ben müsamahakâr Hanîflikle gönderildim» hadisi bu ayetin anlamıyla örtüşmektedir. Ayetin lafzı umumi gelmiştir; yakın bağlamda zikredilen husus ise teyemmüm emri, bundaki ruhsat ve sürekli su taşıma meşakkat ve darlığının kalkmasıdır. İşte bu sebeple Üseyd: "Ey Ebû Bekir ailesi! Bu sizin ilk bereketiniz değildir" demiştir.

وقوله تعالى: وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ الآية، إعلام بما لا يوازى بشكر من عظيم تفضله ﵎، ولَعَلَّكُمْ: ترجّ في حق البشر، وقرأ سعيد بن المسيب «يطهركم» بسكون الطاء وتخفيف الهاء.

Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “Fakat O sizi tertemiz kılmak... ister” ayeti, O'nun şükürle karşılığı ödenemeyecek derecedeki büyük lütfunu bildirmektir. { لَعَلَّكُمْ } “Umulur ki siz” ifadesi ise kullar açısından bir ümit ve temenni ifade eder. Saîd b. el-Müseyyeb bu kelimeyi tâ harfinin sükûnu ve he harfinin tahfifiyle "yuthirküm" şeklinde okumuştur.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧ الى ٨]

[Mâide Suresi (5): 7-8. Ayetler]

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٧) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٨)

{ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve 'İşittik ve itaat ettik' dediğinizde sizden aldığı kesin sözü (misakı) hatırlayın. Allah'tan korkun; şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (7) { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır. Allah'tan korkun; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (8)

الخطاب بقوله: وَاذْكُرُوا إلى آخر الآية هو للمؤمنين بمحمد ﷺ ونِعْمَةَ اللَّهِ اسم جنس يجمع الإسلام وجمع الكلمة وعزة الحياة وغنى المال وحسن المآل، هذه كلها نعم هذه الملة، والميثاق المذكور هو ما وقع للنبي ﷺ في بيعات العقبة وبيعة الرضوان وكل موطن قال الناس فيه سمعنا وأطعنا هذا قول ابن عباس والسدي وجماعة من المفسرين. وقال مجاهد: الميثاق المذكور هو المأخوذ على النسم حين استخرجوا من ظهر آدم، والقول الأول أرجح وأليق بنمط الكلام.

{ وَاذْكُرُوا } “Hatırlayın” buyruğundan ayetin sonuna kadar olan hitap, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenleredir. { نِعْمَةَ اللَّهِ } “Allah'ın nimeti” ise İslam'ı, birlik ve beraberliği, hayatın izzetini, mal zenginliğini ve güzel bir akıbeti içine alan bir cins ismidir; bunların tümü bu dinin nimetleridir. Zikredilen misak ise, Akabe biatlarında, Rıdvan biatında ve insanların "İşittik ve itaat ettik" dedikleri her yerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile yapılan ahitleşmedir; İbn Abbas, Süddî ve müfessirlerden bir cemaatin görüşü budur. Mücâhid ise şöyle demiştir: Zikredilen misak, Âdem'in sırtından çıkarıldıkları vakit ruhlardan alınan misaktır. Birinci görüş daha tercihe şayan olup sözün akışına daha uygundur.

ثم أمر تعالى المؤمنين بالقيام دأبا متكررا بالقسط وهو العدل، وقد تقدم نظير هذا في سورة النساء وتقدم في صدر هذه السورة نظير قوله: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ [المائدة: ٢] وباقي الآية بيّن متكرر والله المعين.

Daha sonra Yüce Allah, müminlere adaleti -ki o kısttır- sürekli ve ısrarlı bir şekilde ayakta tutmalarını emretmiştir. Bunun bir benzeri daha önce Nisâ Suresi'nde geçmişti. Yine bu surenin başında: { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ } “Bir topluluğa olan kininiz sizi sevk etmesin” [Mâide: 2] buyruğunun benzeri geçmişti. Ayetin geri kalanı ise açık olup tekrar niteliğindedir; yardım eden yalnızca Allah'tır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩ الى ١١]

[Mâide Suresi (5): 9-11. Ayetler]

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٠) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١)

{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah, iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.” (9) { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler.” (10) { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size el uzatmaya yeltenmişti de Allah onların ellerini sizden çekmişti. Allah'tan korkun ve müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” (11)

هذه آية وعد للمؤمنين بستر الذنوب عليهم وبالجنة فهي الأجر العظيم، ووَعَدَ يتعدى إلى مفعولين، ويجوز الاقتصار على أحدهما، وكذلك هو في هذه الآية، فالمفعول الثاني مقدر يفسره ويدل عليه قوله تعالى: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ ثم عقب تعالى بذكر حال الكفار ليبين الفرق.

Bu ayet, müminlere günahlarının örtüleceği ve büyük mükâfat olan cennetin verileceği yönünde bir vaaddir. “Vaade” (وَعَدَ) fiili iki meful alır ve bunlardan biriyle yetinilmesi de caizdir. Bu ayette de durum böyledir; zira ikinci meful takdir edilmiş olup, Yüce Allah'ın: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “onlar için bir bağışlanma vardır” buyruğu onu açıklamakta ve ona delalet etmektedir. Ardından Yüce Allah, aradaki farkı beyan etmek üzere kâfirlerin durumunu zikretmiştir.

وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الآية خطاب للنبي ﷺ وأمته، والنعمة هي العاملة في إذ وهي نعمة مخصوصة، وهم الرجل بالشيء إذا أراد فعله، ومنه قول الشاعر:

Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” ayeti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun ümmetine hitaptır. { إِذْ } zarfında amil olan kelime "en-ni'met"tir ve bu özel bir nimettir. Bir kimse bir şeyi yapmayı kastettiğinde “hemme'r-raculü bi'ş-şey'i” denir. Şairin şu sözü de bundandır:

هل ينفعنك اليوم أن همت بهم ... كثرة ما توصي وتعقاد الرتم

Bugün onlara kastettiğinde sana fayda verir mi ... Onca tavsiyen ve retem ağacını bağlayışın?

ومنه قول الآخر:

Bir diğer şairin şu sözü de bundandır:

هممت ولم أفعل وكدت وليتني ... تركت على عثمان تبكي حلائله

Kastettim ama yapmadım, az kalsın yapacaktım; keşke ... Osman'ın ardından eşlerini ağlar bıraksaydım.

واختلف الناس في سبب هذه الآية وما النازلة التي وقع فيها الهم ببسط اليد والكف من الله تعالى؟

İnsanlar bu ayetin iniş sebebi ile el uzatmaya yeltenmenin ve Yüce Allah'ın bunu engellemesinin vuku bulduğu hadise hakkında ihtilaf etmişlerdir.

فقال الجمهور: إن سبب هذه الآية أنه لما قتل أهل بئر معونة نجا من القوم عمرو بن أمية الضمري ورجل آخر معه، فلقيا بقرب المدينة رجلين من سليم قد كانا أخذا عهدا من النبي ﷺ وانصرفا، فسألهما عمرو ممن أنتما؟ فانتسبا إلى بني عامر بن الطفيل وهو كان الجاني على المسلمين في بئر معونة، فقتلهما عمرو وصاحبه وأتيا بسلبهما النبي ﷺ، فقال لقد قتلتما قتيلين لأدينهما ثم شرع رسول الله ﷺ في جمع الدية فذهب يوما إلى بني النضير يستعينهم في الدية ومعه أبو بكر وعمر وعلي. فكلمهم فقالوا: نعم يا أبا القاسم انزل حتى نصنع لك طعاما وننظر في معونتك، فنزل رسول الله ﷺ في ظل جدار فتآمروا بينهم في قتله، وقالوا ما ظفرتم بمحمد قط أقرب مراما منه اليوم، فقال بعضهم لبعض من رجل يظهر على الحائط فيصب عليه حجرا يشدخه؟ فانتدب لذلك عمرو بن جحاش فيما روي، وجاء جبريل فأخبر النبي ﷺ، فقام رسول الله من المكان وتوجه إلى المدينة ونزلت الآية في ذلك، وفي الخبر زوائد لا تخص الآية وقد ذكره ابن إسحاق وغيره، وهذا القول يترجح بما يأتي بعد من الآيات في وصف غدر بني إسرائيل ونقضهم المواثيق، وقالت جماعة من العلماء: سبب الآية فعل الأعرابي في غزوة ذات الرقاع، وهي غزوة النبي ﷺ بني محارب بن خصفة بن قيس بن عيلان، وذلك أنه نزل بواد كثير العضاه، فتفرق الناس في الظلال وتركت للنبي ﷺ شجرة ظليلة، فعلق سيفه بها ونام فجاء رجل

Cumhur şöyle demiştir: Bu ayetin iniş sebebi şudur: Bi'r-i Maûne ehli öldürüldüğünde, o topluluktan Amr b. Ümeyye ed-Damrî ve beraberindeki bir adam kurtuldu. Medine yakınlarında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den eman almış ve geri dönmekte olan Süleymoğulları'ndan iki adamla karşılaştılar. Amr onlara: "Siz kimlerdensiniz?" diye sordu; onlar da Bi'r-i Maûne'de Müslümanlara saldıran kişi olan Âmir b. et-Tufeyl'in oğullarına nispet ettiler. Bunun üzerine Amr ve arkadaşı o iki adamı öldürüp eşyalarını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiler. Allah Resulü: «Öyle iki adam öldürdünüz ki, onların diyetini mutlaka ödeyeceğim» buyurdu ve sonra diyeti toplamaya başladı. Bir gün diyet konusunda kendilerinden yardım istemek üzere beraberinde Ebû Bekir, Ömer ve Ali olduğu halde Nadîroğulları'na gitti. Onlarla konuştu; onlar da: "Olur ey Ebu'l-Kâsım, otur sana yemek hazırlayalım ve yardımın hususuna bakalım" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir duvarın gölgesine oturdu. Onlar ise kendi aralarında onu öldürmek için anlaştılar ve: "Muhammed'i hiçbir zaman bugünkü kadar kolay bir hedef olarak ele geçirememiştiniz" dediler. Birbirlerine: "Kim duvarın üstüne çıkıp da üzerine bir taş yuvarlayarak başını ezecek?" dediler. Rivayet edildiğine göre bu iş için Amr b. Cihâş gönüllü oldu. Cebrail gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e durumu haber verdi. Bunun üzerine Resûlullah o mekândan kalkıp Medine'ye yöneldi ve bu hususta ayet indi. Haberde ayetle doğrudan ilgisi olmayan ziyade kısımlar da vardır ve bunu İbn İshâk ve başkaları zikretmiştir. Bu görüş, İsrailoğulları'nın hıyanetini ve misakları bozmalarını vasfeden sonraki ayetlerle de kuvvet kazanmaktadır. Âlimlerden bir cemaat ise şöyle demiştir: Ayetin iniş sebebi, Zâtü'r-Rikâ' Gazvesi'nde bir bedevînin yaptığı fiildir. Bu gazve, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muhârib b. Hasafe b. Kays b. Aylân oğullarına karşı yaptığı gazvedir. Şöyle ki; Peygamber bol dikenli ağaçların bulunduğu bir vadide konaklamıştı. İnsanlar gölgelere dağıldı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise gölgeli bir ağaç bırakıldı. Kılıcını o ağaca asıp uyudu. Derken Muhârib kabilesinden bir adam gelip

من محارب فاخترط السيف فانتبه النبي ﷺ والسيف صلت في يده، فقال للنبي ﷺ أتخافني؟ فقال لا، فقال له ومن يمنعك مني، فقال: الله، فشام السيف في غمده وجلس، وفي البخاري أن النبي ﷺ دعا الناس فاجتمعوا وهو جالس عند النبي ﷺ ولم يعاقبه، وذكر الواقدي وابن أبي حاتم عن أبيه أنه أسلم، وذكر قوم أنه ضرب برأسه في ساق الشجرة حتى مات، فنزلت الآية بسبب ذلك، وفي البخاري في غزوة ذات الرقاع أن اسم الرجل غورث بن الحارث بالغين منقوطة، وحكى بعض الناس أن اسمه دعثور بن الحارث وحكى الطبري أن الآية نزلت بسبب قوم من اليهود أرادوا قتل النبي ﷺ في طعام، فأشعره الله بذلك، ثم أدخل الطبري تحت هذه الترجمة عن ابن عباس خلاف ما ترجم به من أن قوما من اليهود صنعوا للنبي ﷺ وأصحابه طعاما ليقتلوه إذا أتى الطعام.

kılıcı kınından çekti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kılıç adamın elinde kınından çıkmış vaziyetteyken uyandı. Adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Benden korkuyor musun?" dedi; o da: «Hayır» buyurdu. Adam: "Peki seni benden kim koruyacak?" deyince, «Allah» buyurdu. Bunun üzerine adam kılıcı kınına sokup oturdu. Buhârî'de geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanları çağırdı, onlar da adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında otururken toplandılar ve Peygamber onu cezalandırmadı. Vâkıdî ve İbn Ebî Hâtim'in babasından aktardıklarına göre adam Müslüman oldu. Bir topluluk ise adamın, ölünceye kadar başını ağacın gövdesine vurduğunu zikretmiştir. İşte ayet bu sebeple inmiştir. Buhârî'de Zâtü'r-Rikâ' Gazvesi bahsinde adamın adının noktalı gayn ile Gavres b. el-Hâris olduğu geçmektedir. Bazı kimseler ise adının Da'sûr b. el-Hâris olduğunu nakletmiştir. Taberî, ayetin Yahudilerden bir topluluğun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir yemek esnasında öldürmek istemeleri ve Allah'ın bunu ona bildirmesi sebebiyle indiğini nakletmiştir. Ardından Taberî, bu başlık altında İbn Abbas'tan, attığı başlığın aksine Yahudilerden bir grubun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına, yemeğe geldiğinde onu öldürmek üzere bir yemek hazırladıklarını rivayet etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: فيشبه أن ابن عباس إنما وصف قصة بني النضير المتقدمة، وقال قتادة: سبب الآية ما همت به محارب وبنو ثعلبة يوم ذات الرقاع من الحمل على المسلمين في صلاة العصر، فأشعره الله تعالى بذلك ونزلت صلاة الخوف، فذلك كف أيديهم عن المسلمين، وحكى ابن فورك عن الحسن بن أبي الحسن أن الآية نزلت بسبب أن قريشا بعثت إلى النبي ﷺ رجلا ليغتاله ويقتله.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Görünen o ki İbn Abbas, daha önce geçen Nadîroğulları kıssasını anlatmıştır. Katâde ise şöyle demiştir: Ayetin iniş sebebi, Zâtü'r-Rikâ' günü Muhârib ve Sa'lebeoğulları'nın ikindi namazında Müslümanların üzerine saldırmaya yeltenmeleridir; Yüce Allah bunu Peygamber'e bildirmiş ve korku namazı [ayeti] inmiştir; işte onların ellerinin Müslümanlardan çekilmesi bu şekilde olmuştur. İbn Fûrek, Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan, ayetin Kureyş'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast düzenleyip onu öldürmesi için bir adam göndermesi sebebiyle indiğini nakletmiştir.

فأطلعه الله تعالى على ذلك وكفاه شره.

Yüce Allah bunu Peygamber'e bildirmiş ve onun şerrinden onu korumuştur.

قال القاضي أبو محمد: والمحفوظ في هذا هو نهوض عمير بن وهب لهذا المعنى بعد اتفاقه على ذلك مع صفوان بن أمية والحديث بكماله في سيرة ابن هشام، وذكر قوم من المفسرين وأشار إليه الزجاج أن الآية نزلت في قوله تعالى: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ [المائدة: ٣] فكأنه تعالى عدد على المؤمنين نعمه في أن أظهرهم وكف بذلك أيدي الكفار عنهم التي كانوا هموا ببسطها إلى المؤمنين.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu hususta sahih olarak bilinen rivayet, Umeyr b. Vehb'in Safvân b. Ümeyye ile bu konuda anlaştıktan sonra bu maksatla harekete geçmesidir; hadisin tamamı İbn Hişâm'ın Sîret'inde yer almaktadır. Müfessirlerden bir grup -ki Zeccâc da buna işaret etmiştir- ayetin, Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir” [Mâide: 3] buyruğu hakkında indiğini zikretmiştir; sanki Yüce Allah, müminleri üstün kılarak kâfirlerin müminlere uzatmaya yeltendikleri ellerini bu yolla çekmek suretiyle üzerlerindeki nimetlerini saymıştır.

قال القاضي أبو محمد: ويحسن على هذا القول أن تكون الآية نزلت عقب غزوة الخندق وحين هزم الله الأحزاب وكفى الله المؤمنين القتال، وباقي الآية أمر بالتقوى والتوكل.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Bu görüşe göre, ayetin Hendek Gazvesi'nin ardından, Allah'ın ahzâbı (birlik gruplarını) hezimete uğrattığı ve müminleri savaştan koruduğu vakitte inmiş olması güzel bir izah olur. Ayetin geri kalanı ise takva ve tevekkül emridir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : آية ١٢]

[Mâide Suresi (5): 12. Ayet]

وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٢)

{ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz (misak) almıştı. İçlerinden on iki de temsilci (nakib) göndermiştik. Allah şöyle demişti: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim. Andolsun, eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime inanır, onlara saygı gösterip yardım eder ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, mutlaka sizin kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz dosdoğru yoldan sapmış olur.'” (12)

هذه الآيات المتضمنة الخبر عن نقضهم مواثيق الله تعالى تقوي أن الآية المتقدمة في كف الأيدي إنما كانت في أمر بني النضير، واختلف المفسرون في كيفية بعثة هؤلاء النقباء بعد الإجماع على أن النقيب كبير القوم القائم بأمورهم الذي ينقب عنها وعن مصالحهم فيها، والنقاب الرجل العظيم الذي هو في الناس

Onların Allah'ın misaklarını bozduklarını haber veren bu ayetler, ellerin çekilmesiyle ilgili önceki ayetin Nadîroğulları meselesi hakkında olduğunu kuvvetlendirmektedir. “Nakîb”in, bir topluluğun işlerini üstlenen, onların durumlarını ve menfaatlerini araştırıp soruşturan önderi olduğu hususundaki icmadan sonra, müfessirler bu nakiblerin nasıl gönderildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. “Nakkâb” ise bütün insanlar arasında

كلهم على هذه الطريقة ومنه قيل في عمر: إنه كان لنقابا، فالنقباء قوم كبار من كل سبط تكفل كل واحد بسبطه بأن يؤمنوا ويتقوا الله تعالى.

bu nitelikte olan yüce kimsedir; nitekim Ömer hakkında: "O tam bir nakkâb (derin kavrayışlı/araştırmacı) idi" denilmiştir. Nakibler, her bir oymaktan (sıbttan) ileri gelen, kendi oymağının iman edip Allah'tan korkacağına kefil olan kimselerdir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ونحو هذا كان النقباء ليلة بيعة العقبة مع محمد ﷺ، وهي العقبة الثالثة بايع فيها سبعون رجلا وامرأتان فاختار رسول الله ﷺ من السبعين اثني عشر رجلا وسماهم النقباء، وقال الربيع والسدي وغيرهما إنما بعث النقباء من بني إسرائيل أمناء على الاطلاع على الجبارين والسبر لقوتهم ومنعتهم فساروا حتى لقيهم رجل من الجبارين فأخذهم جميعا فجعلهم في حجزته.

Ebû Muhammed Abdülhak İbn Atıyye radıyallâhu anh der ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile Akabe Biatı gecesindeki nakibler de buna benziyordu; bu, yetmiş erkek ve iki kadının biat ettiği Üçüncü Akabe idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o yetmiş kişi arasından on iki adam seçmiş ve onları nakibler olarak isimlendirmişti. Rebî', Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: İsrailoğulları'ndan nakibler, ancak zorba kavmin (Cebbârîn) durumunu öğrenmek, onların güç ve kuvvetlerini araştırmak üzere güvenilir temsilciler olarak gönderilmişlerdi. Gittiler, nihayet Cebbârîn'den bir adam onlarla karşılaştı ve hepsini yakalayıp eteğinin/kuşağının içine koydu.

قال القاضي أبو محمد: في قصص طويل ضعيف مقتضاه أنهم اطلعوا من الجبارين على قوة عظيمة وظنوا أنهم لا قبل لهم بهم فتعاقدوا بينهم على أن يخفوا ذلك عن بني إسرائيل وأن يعلموا به موسى ﵇ ليرى فيه أمر ربه فلما انصرفوا إلى بني إسرائيل خان منهم عشرة فعرفوا قراباتهم ومن وثقوه على سرهم ففشا الخبر حتى اعوج أمر بني إسرائيل وقالوا اذهب أنت وربك فقاتلا إنّا هاهنا قاعدون، وأسند الطبري عن ابن عباس قال: النقباء من بني إسرائيل بعثهم موسى لينظروا إلى مدينة الجبارين فذهبوا ونظروا فجاءوا بحبة من فاكهتهم وقر رجل فقالوا: اقدروا قدر قوة قوم هذه فاكهتهم فكان ذلك سبب فتنة بني إسرائيل ونكولهم، وذكر النقاش أن معنى قوله تعالى: وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً أي ملكا وأن الآية تعديد نعمة الله عليهم في أن بعث لإصلاحهم هذا العدد من الملوك قال فما وفى منهم إلا خمسة داود ﵇ وابنه سليمان وطالوت وحزقيا وابنه وكفر السبعة وبدلوا وقتلوا الأنبياء وخرج خلال الاثني عشر اثنان وثلاثون جبارا كلهم يأخذ الملك بالسيف ويعيث فيهم والضمير في مَعَكُمْ لبني إسرائيل جميعا ولهم كانت هذه المقالة وقال الربيع: بل الضمير للاثني عشر ولهم كانت هذه المقالة.

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Uzun ve zayıf bir kıssada anlatıldığına göre, onlar Cebbârîn'in muazzam bir güce sahip olduğunu gördüler ve onlara güç yetiremeyeceklerini düşündüler. Bu durumu İsrailoğulları'ndan gizlemek ve Rabbinin bu konudaki emrini görmesi için sadece Mûsâ aleyhisselâm'a bildirmek üzere kendi aralarında sözleştiler. İsrailoğulları'na döndüklerinde içlerinden onu hıyanet etti ve akrabalarına ve sırlarına güvendikleri kimselere haber verdiler. Böylece haber yayıldı, İsrailoğulları'nın işi bozuldu ve: "Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturacağız" dediler. Taberî, İbn Abbas'tan isnadıyla rivayet eder ki o şöyle demiştir: İsrailoğulları'ndan nakibleri Mûsâ, Cebbârîn'in şehrini görüp incelemeleri için gönderdi. Gidip baktılar ve onların meyvelerinden bir tane getirdiler ki bir adamın yükü kadardı. Dediler ki: "Meyvesi böyle olan bir kavmin gücünü siz takdir edin!" İşte bu durum İsrailoğulları'nın fitneye düşmesine ve geri adım atmasına sebep oldu. Nakkâş, Yüce Allah'ın: { وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } buyruğunun anlamının "on iki hükümdar gönderdik" demek olduğunu ve ayetin, onları ıslah etmesi için bu sayıda hükümdar göndermek suretiyle Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini saydığını zikretmiştir. Nakkâş der ki: Onlardan yalnızca beşi ahde vefa gösterdi; bunlar Dâvûd aleyhisselâm, oğlu Süleyman, Tâlût, Hizkıyâ ve oğludur. Yedisi ise inkâr edip hükümleri değiştirdi ve peygamberleri öldürdü. Bu on iki kişinin döneminde otuz iki zorba hükümdar ortaya çıktı ki hepsi de krallığı kılıç zoruyla alıyor ve aralarında fesat çıkarıyordu. { مَعَكُمْ } “sizinle beraberim” buyruğundaki zamir bütün İsrailoğulları'na aittir ve bu söz onlara söylenmiştir. Rebî' ise: "Bilakis zamir on iki kişiye aittir ve bu söz onlar için söylenmiştir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: والقول الأول أرجح ومَعَكُمْ معناه بنصري وحياطتي وتأييدي واللام في قوله لَئِنْ هي المؤذنة بمجيء لام القسم ولام القسم هي قوله لَأُكَفِّرَنَّ والدليل على أن هذه اللام إنما هي مؤذنة أنها قد يستغنى عنها أحيانا ويتم الكلام دونها ولو كانت لام القسم لن يترتب ذلك، وإقامة الصلاة توفية شروطها والزَّكاةَ هنا شيء من المال كان مفروضا فيما قال بعض المفسرين ويحتمل أن يكون المعنى وأعطيتم من أنفسكم كل ما فيه زكاة لكم حسبما ندبتم إليه وقدم هذه على الإيمان تشريفا للصلاة والزكاة وإذ قد علم وتقرر أنه لا ينفع عمل إلا بإيمان، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «برسلي» ساكنة السين في كل القرآن. وَعَزَّرْتُمُوهُمْ معناه وقرتموهم وعظمتموهم ونصرتموهم ومنه قول الشاعر:

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Birinci görüş daha tercihe şayandır. { مَعَكُمْ } ifadesinin manası; "yardımım, korumam ve desteğimle [sizinleyim]" demektir. { لَئِنْ } buyruğundaki lâm, kasem (yemin) lâmının geleceğini bildiren (müezzine) lâmdır; kasem lâmı ise { لَأُكَفِّرَنَّ } “mutlaka örterim” buyruğundaki lâmdır. Bu lâmın sadece haber verici olduğuna delil, bazen ona ihtiyaç duyulmaması ve kelamın onsuz da tamamlanabilmesidir; şayet o bizzat kasem lâmı olsaydı böyle olmazdı. Namazın ikame edilmesi, şartlarının eksiksiz yerine getirilmesidir. { الزَّكاةَ } ise bazı müfessirlerin dediğine göre burada farz kılınan bir miktar maldır. Mananın; "çağrıldığınız şekilde kendiniz için arınma vesilesi olan her şeyi nefislerinizden verdiniz" şeklinde olması da muhtemeldir. Namaz ve zekâtın şerefini yüceltmek için bunlar imandan önce zikredilmiştir; zira amelin ancak imanla fayda vereceği zaten bilinmekte ve yerleşmiş bulunmaktadır. Hasan b. Ebi'l-Hasan, bütün Kur'an'da bu kelimeyi sîn harfinin sükûnuyla "bi-ruslî" şeklinde okumuştur. { وَعَزَّرْتُمُوهُمْ } buyruğunun manası; onlara saygı gösterdiniz, onları yücelttiniz ve onlara yardım ettiniz demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

وكم من ماجد لهم كريم ... ومن ليث يعزر في الندى

Nice şerefli ve cömert insanları vardır onların ... Ve mecliste saygı görüp desteklenen nice yiğitleri.

وقرأ عاصم الجحدري «وعزرتموهم» خفيفة الزاي حيث وقع وقرأ في سورة الفتح «وتعزوه» بفتح التاء وسكون العين وضم الزاي، وقد تقدم في سورة البقرة تفسير الإقراض، وتكفير السيئات تغطيتها بالمحو والإذهاب فهي استعارة وسَواءَ السَّبِيلِ وسطه ومنه سَواءِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٥٥] ومنه قول الأعرابي قد انقطع سوائي، وأوساط الطرق هي المعظم اللاحب منها، وسائر ما في الآية بيّن والله المستعان.

Âsım el-Cahderî, geçtiği her yerde zây harfinin tahfifiyle "ve azer-tumûhum" şeklinde okumuş; Fetih Suresi'nde ise tâ'nın fethası, ayn'ın sükûnu ve zây'ın zammesiyle "ve ta'zûrûhu" şeklinde okumuştur. Karz (borç) vermenin tefsiri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Kötülüklerin keffâret kılınması (tekfîr), silinip yok edilerek üzerlerinin örtülmesidir ki bu bir istiaredir. { سَواءَ السَّبِيلِ } ise yolun ortası demektir; { سَواءِ الْجَحِيمِ } “cehennemin ortası” [Sâffât: 55] ayeti ve bir bedevînin "Benim ortalanmam (orta yerim) kesildi/tükendi" sözü bundandır. Yolların ortaları, onun en belirgin ve en işlek olan kısmıdır. Ayetteki diğer hususlar açıktır; yardımına sığınılan yalnız Allah'tır.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : آية ١٣]

[Mâide Suresi (5): 13. Ayet]

فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣)

{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik ve kalplerini katılaştırdık. Onlar kelimeleri yerlerinden kaydırarak tahrif ederler. Kendilerine hatırlatılan şeyden bir pay almayı da unuttular. İçlerinden pek azı müstesna, onlardan daima bir hainlik görürsün. Yine de sen onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever.” (13)

يحتمل أن تكون «ما» زائدة والتقدير «فبنقضهم» ويحتمل أن تكون اسما نكرة أبدل منه النقض على بدل المعرفة من النكرة التقدير فبفعل هو نقضهم للميثاق وهذا هو المعنى في هذا التأويل، وقد تقدم في النساء نظير هذا ولَعَنَّاهُمْ معناه بعدناهم من الخير أجمعه وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وأبو عمرو وابن عامر «قاسية» بالألف وقرأ حمزة والكسائي «قسية» دون ألف وزنها فعيلة فحجة الأولى قوله تعالى: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وقوله: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ [البقرة: ٧٤] والقسوة غلظ القلب ونبوه عن الرقة والموعظة وصلابته حتى لا ينفعل لخير ومن قرأ قسية فهو من هذا المعنى فعيلة بمعنى فاعلة كشاهد وشهيد وغير ذلك من الأمثلة، وحكى الطبري عن قوم أنهم قالوا «قسية» ليست من معنى القسوة وإنما هي كالقسي من الدراهم وهي التي خالطها غش وتدليس فكذا القلوب لم تصف للإيمان بل خالطها الكفر والفساد ومن ذلك قول أبي زبيد:

«Mâ» (ما) edatının zâit olması ve takdirin "febi-nakzihim" (ahitlerini bozmaları sebebiyle) şeklinde olması muhtemeldir; nekire bir isim olup marifenin nekireden bedel yapılması kuralınca "nakz" kelimesinin ondan bedel olması da muhtemeldir; bu durumda takdir: "Onların misakı bozmaları olan bir fiil sebebiyle" şeklinde olur ve bu tevildeki mana budur. Bunun bir benzeri daha önce Nisâ Suresi'nde geçmişti. { لَعَنَّاهُمْ } buyruğunun manası; onları bütün hayırlardan uzaklaştırdık demektir. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım, Ebû Amr ve İbn Âmir elif ile { قاسِيَةً } şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise elifsiz ve “fa'île” vezninde { قَسِيَّةً } şeklinde okumuşlardır. Birincilerin delili Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri katılaşanların vay haline!” ve: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı” [Bakara: 74] buyruklarıdır. Kasvet (قَسْوَة), kalbin kalınlaşması/katılaşması, incelikten ve öğütten uzaklaşması, hiçbir hayırdan etkilenmeyecek derecede sertleşmesidir. "Kasiyye" şeklinde okuyan kimseye göre ise bu kelime bu anlamdadır ve şâhid/şehîd örneklerinde olduğu gibi fâil anlamında fa'île veznindedir. Taberî bir topluluktan, "kasiyye" kelimesinin kasvet manasından olmayıp sahte ve hile karışmış dirhemleri ifade eden "kasiyy" kelimesi gibi olduğunu nakletmiştir; yani tıpkı bu dirhemler gibi kalpleri de imana karşı saf kalmamış, bilakis içine küfür ve fesat karışmıştır. Ebû Zübeyd'in şu sözü bu kabildendir:

لها صواهل في صم السلام كما ... صاح القسيات في أيدي الصياريف

Sert taşlarda öyle sesler çıkarırlar ki ... Tıpkı sarrafların elindeki sahte dirhemlerin ötüşü gibi.

ومنه قول الآخر:

Bir diğer şairin şu sözü de bundandır:

فما زوداني غير سحق عمامة ... وخمس مئي منها قسي وزائف

Bana eski bir sarıktan başka azık vermediler ... Bir de bir kısmı sahte ve değersiz olan beş yüz [dirhemden başka].

قال أبو علي: هذه اللفظة معربة وليست بأصل في كلام العرب، واختلف العلماء في معنى قوله:

Ebû Ali demiştir ki: Bu lafız muarrebdir (Arapçalaşmıştır), Arap kelamının aslından değildir. Âlimler Yüce Allah'ın:

يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ فقال قوم منهم ابن عباس، تحريفهم هو بالتأويل ولا قدرة لهم على تبديل الألفاظ في التوراة ولا يتمكن لهم ذلك ويدل على ذلك بقاء آية الرجم واحتياجهم إلى أن يضع القارئ يده عليها، وقالت فرقة: بل حرفوا الكلام وبدلوه أيضا وفعلوا الأمرين جميعا بحسب ما أمكنهم.

{ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ } “Kelimeleri tahrif ederler” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbas'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk şöyle demiştir: Onların tahrifi tevil yoluyladır; Tevrat'taki lafızları değiştirmeye güçleri yetmez ve buna imkân bulamazlar. Recim ayetinin kalması ve okuyanın elini onun üzerine koyma ihtiyacı hissetmesi de buna delildir. Bir grup ise: "Bilakis kelamı hem lafzen tahrif edip değiştirdiler hem de ellerinden geldiğince her iki yola birden başvurdular" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وألفاظ القرآن تحتمل المعنيين فقوله تعالى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ [البقرة: ٧٩] يقتضي التبديل. ولا شك أنهم فعلوا الأمرين. وقرأ جمهور الناس «الكلم» بفتح الكاف وكسر اللام وقرأ أبو عبد الرحمن وإبراهيم النخعي «الكلام» بالألف، وقرأ أبو رجاء. «الكلم» بكسر الكاف وسكون اللام، وقوله تعالى: وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ نص على سوء فعلهم بأنفسهم أي قد كان لهم حظ عظيم فيما ذكروا به فنسوه وتركوه، ثم أخبر تعالى نبيه ﵇ أنه لا يزال في مؤتنف الزمان يطلع عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ وغائلة وأمور فاسدة، واختلف الناس في معنى خائِنَةٍ في هذا الموضع فقالت فرقة خائِنَةٍ مصدر كالعاقبة وكقوله تعالى: فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ [الحاقة: ٥] فالمعنى على خيانة، وقال آخرون معناه على فرقة خائنة فهي اسم فاعل صفة المؤنث، وقال آخرون المعنى على خائن فزيدت الهاء للمبالغة كعلامة ونسابة ومنه قول الشاعر:

Ebû Muhammed İbn Atıyye der ki: Kur'an'ın lafızları her iki manaya da elverişlidir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Kitabı elleriyle yazanların vay haline!” [Bakara: 79] buyruğu lafzı değiştirmeyi gerektirmektedir. Şüphe yok ki onlar her ikisini de yapmışlardır. İnsanların cumhuru { الْكَلِمَ } kelimesini kâfın fethası ve lâmın kesresiyle "el-kelim" şeklinde; Ebû Abdurrahman ve İbrâhim en-Nehaî elif ile "el-kelâm" şeklinde; Ebû Recâ ise kâfın kesresi ve lâmın sükûnuyla "el-kilm" şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeyden bir pay almayı da unuttular” buyruğu, kendi nefislerine ettikleri kötü muamelenin açık ifadesidir; yani kendilerine hatırlatılan hususlarda onlar için büyük bir nasip ve pay vardı da onu unuttular ve terk ettiler. Ardından Yüce Allah Peygamberi'ne aleyhisselâm, gelecek zaman içinde de onlardan daima bir { خائِنَةٍ } “hainlik”, bir suikast ve bozguncu işler göreceğini haber vermiştir. İnsanlar bu ayetteki “hâine” (خائِنَةٍ) kelimesinin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, “hâine” kelimesinin tıpkı "el-âkıbe" ve Yüce Allah'ın: { فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ } “korkunç bir ses ve sarsıntı ile helak edildiler” [Hâkka: 5] buyruğundaki "et-tâğıye" gibi masdar olduğunu söylemiştir; buna göre mana "bir hıyanet üzere" demektir. Başkaları ise bunun "hain bir topluluk" manasında olduğunu, dolayısıyla müennesin sıfatı olan bir ism-i fail olduğunu söylemişlerdir. Diğer bir grup da mananın "hain bir kimse" olduğunu, "allâme" ve "nessâbe" kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için sonuna tâ harfinin eklendiğini belirtmişlerdir. Şairin şu sözü de bundandır:

حدثت نفسك بالوفاء ولم تكن ... للغدر خائنة مغل الإصبع

Kendi kendine vefalı olacağını söyledin, ama sen ... Hıyanete el uzatan bir hain olmadın.