Binûn

Mâide Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأ الأعمش: «على خيانة منهم» ، ثم استثنى ﵎ منهم القليل فيحتمل أن يكون الاستثناء في الأشخاص، ويحتمل أن يكون في الأفعال، وقوله تعالى: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ منسوخ بما في براءة من الأمر بقتالهم حتى يؤدوا الجزية وباقي الآية وعد على الإحسان.

A‘meş ise: «على خيانة منهم» şeklinde okumuştur. Sonra Yüce Allah onlardan pek azını istisna etmiştir; bu istisnanın şahıslarla ilgili olması da fiillerle (davranışlarla) ilgili olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Yine de onları affet ve hoşgör” buyruğu, Tevbe Suresi'nde yer alan ve cizye verinceye kadar onlarla savaşılmasını emreden hükümle mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır). Ayetin geri kalanı ise ihsanda bulunmaya (iyilik yapmaya) yönelik bir vaattir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٤ الى ١٥]

[Mâide Suresi (5): 14-15. Ayetler]

وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١٤) يا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ (١٥)

{ وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١٤) يا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ (١٥) } “«Biz Hristiyanlarız» diyenlerden de kesin söz (misak) almıştık. Onlar da kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı unuttular. Biz de aralarına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir. (14) Ey Kitap ehli! Kitaptan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu size açıklayan ve birçoğundan da vazgeçip bağışlayan elçimiz size gelmiştir. Doğrusu size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir. (15)”

مِنَ متعلقة ب أَخَذْنا التقدير: وأخذنا من الذين قالوا إنّا نصارى ميثاقهم، ويحتمل أن يكون قوله وَمِنَ معطوفا على قوله خائِنَةٍ مِنْهُمْ [المائدة: ١٣] ، ويكون قوله أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ ابتداء خبر عنهم. والأول أرجح. وعلق كونهم نصارى بقولهم ودعواهم، من حيث هو اسم شرعي يقتضي نصر دين الله، وسموا به أنفسهم دون استحقاق ولا مشابهة بين فعلهم وقولهم، فجاءت هذه العبارة موبخة لهم مزحزحة عن طريق نصر دين الله وأنبيائه، وقوله تعالى: فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ معناه أثبتناها بينهم وألصقناها، والإغراء مأخوذ من الغراء الذي يلصق به، والضمير في بَيْنَهُمُ يحتمل أن يعود على اليهود والنصارى لأن العداوة بينهم، موجودة مستمرة، ويحتمل أن يعود على النصارى فقط لأنها أمة متقاتلة بينها الفتن إلى يوم القيامة، ثم توعدهم الله تعالى بعقاب الآخرة إذ أنباؤهم بصنعهم إنما هو تقرير وتوبيخ للعذاب، إذ صنعهم كفر يوجب الخلود في النار.

{ مِنَ } harf-i cerri { أَخَذْنا } fiiline bağlıdır; takdiri: "Ve 'Biz Hristiyanlarız' diyenlerden de misaklarını aldık" şeklindedir. { وَمِنَ } ifadesinin, { خائِنَةٍ مِنْهُمْ } [Mâide: 13] buyruğuna atfedilmiş olması ve { أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ } ifadesinin de onlar hakkında yeni bir haber (cümle) başlangıcı olması muhtemeldir; ancak birinci ihtimal daha tercihe şayandır. Onların Hristiyan (Nasârâ) oluşları kendi sözlerine ve iddialarına bağlanmıştır; zira bu, Allah'ın dinine yardım etmeyi (nusreti) gerektiren şer‘î bir isimdir. Hak etmedikleri ve fiilleri ile sözleri arasında hiçbir benzerlik olmadığı halde kendilerini böyle adlandırmışlardır. Bu sebeple bu ifade, onları azarlayan ve Allah'ın dinine ve peygamberlerine yardım etme yolundan uzaklaştıran bir şekilde gelmiştir. Yüce Allah'ın: { فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ } “Aralarına saldık” buyruğunun anlamı; aralarında düşmanlığı perçinledik ve birbirine yapıştırdık demektir. el-İğrâ (إغراء) kelimesi, kendisiyle yapıştırma yapılan tutkaldan (el-ğırâ') türetilmiştir. { بَيْنَهُمُ } “aralarına” ifadesindeki zamirin Yahudiler ve Hristiyanlara dönmesi muhtemeldir; çünkü aralarındaki düşmanlık mevcut ve süreklidir. Sadece Hristiyanlara dönmesi de muhtemeldir; zira onlar kıyamet gününe kadar aralarında fitneler eksik olmayan, birbiriyle savaşan bir ümmettir. Ardından Allah Teâlâ onları ahiret azabıyla tehdit etmiştir; zira yaptıklarının kendilerine haber verilmesi, azap öncesinde bir tescil ve azarlamadır; çünkü onların yaptıkları, cehennemde ebedi kalmayı gerektiren bir küfürdür.

وقوله تعالى: يا أَهْلَ الْكِتابِ لفظ يعم اليهود والنصارى ولكن نوازل الإخفاء كالرحم وغيره إنما حفظت لليهود، لأنهم كانوا مجاوري رسول الله ﷺ في مهاجره، وقال محمد بن كعب القرظي: أول ما نزل من هذه السورة هاتان الآيتان في شأن اليهود والنصارى، ثم نزل سائر السورة بعرفة في حجة الوداع وقوله: رَسُولُنا يعني محمدا ﷺ، وفي الآية الدلالة على صحة نبوته. لأن إعلامه بخفيّ ما في كتبهم وهو أمي لا يقرأ ولا يصحب القراءة دليل على أن ذلك إنما يأتيه من عند الله ﵎، وأشهر النوازل التي أخفوها فأظهرها الله على لسان نبيه أمر الرجم، وحديثه مشهور. ومن ذلك صفات محمد ﷺ إلى غير ذلك. ومِنَ الْكِتابِ يعني من التوراة وقوله: وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ معناه ويترك كثيرا لا يفضحكم فيه إبقاء عليكم. وهذا المتروك هو في معنى افتخارهم ووصفهم أيام الله قبلهم ونحو ذلك مما لا يتعين في ملة الإسلام فضحهم فيه وتكذيبهم، والفاعل في يَعْفُوَ هو محمد ﷺ، ويحتمل أن يستند الفعل إلى الله تعالى وإذا كان العفو من النبي ﵇ فبأمر ربه، وإن كان من الله تعالى فعلى لسان نبيه ﵇، والاحتمالان قريب بعضهما من بعض.

Yüce Allah'ın: { يا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Kitap ehli!” buyruğu, Yahudileri de Hristiyanları da kapsayan genel bir lafızdır; fakat recim ve benzeri şeyleri gizleme olayları özellikle Yahudiler için nakledilmiştir; çünkü onlar hicret yurdunda Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem komşuları idiler. Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî şöyle demiştir: "Bu sureden ilk inen, Yahudiler ve Hristiyanlar hakkındaki bu iki ayettir. Sonra surenin geri kalanı Veda Haccı'nda Arafat'ta inmiştir." { رَسُولُنا } “elçimiz” buyruğu ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmektedir. Bu ayette onun peygamberliğinin doğruluğuna delil vardır; çünkü okuma yazması olmayan, okumayan ve okuyanlarla birlikte bulunmayan ümmi bir kimse olduğu halde onların kitaplarındaki gizli şeyleri bildirmesi, bunun kendisine ancak Yüce Allah katından geldiğinin delilidir. Onların gizlediği ve Allah'ın peygamberinin diliyle açığa çıkardığı en meşhur hadise recim meselesidir ve buna dair hadis meşhurdur. Yine Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatları ve diğer hususlar da böyledir. { مِنَ الْكِتابِ } ifadesiyle Tevrat kastedilmektedir. { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “birçoğundan da vazgeçip bağışlar” buyruğunun anlamı ise; size acıyıp lütufta bulunarak rezil etmediği pek çok şeyi de terk eder (açıklamaz) demektir. Bu terk edilen şeyler, onların kendi aralarındaki övünmeleri, kendilerinden önceki Allah'ın günlerini (geçmiş kavimlerin başından geçenleri) vasfetmeleri gibi İslam milletinde onları rezil edip yalanlamanın zorunlu olmadığı türden meselelerdir. { يَعْفُوَ } fiilinin faili (öznesi) Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. Fiilin Yüce Allah'a isnat edilmesi de muhtemeldir; zira af Peygamber'den aleyhisselâm ise bu Rabbinin emriyledir; şayet Yüce Allah'tan ise Peygamberi'nin aleyhisselâm diliyledir; bu iki ihtimal birbirine oldukça yakındır.

قوله ﷿: نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ يحتمل أن يريد محمدا ﷺ والقرآن، وهذا هو ظاهر الألفاظ، ويحتمل أن يريد موسى ﵇ والتوراة، أي ولو اتبعتموها حق الاتباع لآمنتم بمحمد، إذ هي آمرة بذلك مبشرة به قوله ﷿:

Yüce Allah'ın: { نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } “bir nur ve apaçık bir Kitap” buyruğu ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an'ın kastedilmiş olması muhtemeldir ki lafızların zahiri de budur. Musa aleyhisselâm ve Tevrat'ın kastedilmiş olması da muhtemeldir; yani şayet siz ona hakkıyla uysaydınız Muhammed'e de iman ederdiniz, zira o kitap bunu emretmekte ve onu müjdelemektedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٦ الى ١٧]

[Mâide Suresi (5): 16-17. Ayetler]

يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)

{ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧) } “Allah rızasını arayanları onunla kurtuluş yollarına eriştirir ve onları kendi izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarıp dosdoğru bir yola iletir. (16) 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler andolsun ki kâfir olmuşlardır. De ki: 'Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese, Allah'a karşı kim ne yapabilir (O'na kim bir şeyle engel olabilir)?' Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'ındır. O dilediğini yaratır ve Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (17)”

وقرأ عبيد بن عمير والزهري وسلام وحميد ومسلم بن جندب «به الله» بضم الهاء حيث وقع مثله، واتَّبَعَ رِضْوانَهُ معناه بالتكسب والنية والإقبال عليه، والسبل الطرق، والقراءة في «رضوان» بضم الراء وبكسرها وهما لغتان، وقد تقدم ذكر ذلك وقرأ ابن شهاب والحسن بن أبي الحسن «سبل» ساكنة الباء. والسَّلامِ في هذه الآية يحتمل أن يكون اسما من أسماء الله تعالى، فالمعنى طرق الله تعالى التي أمر بها عباده وشرعها لهم، ويحتمل أن يكون مصدرا كالسلامة فالمعنى طرق النجاة والسلامة من النار. وقوله تعالى: وَيُخْرِجُهُمْ يعني المتبعين الرضوان، فالضمير على معنى من لا على لفظها، والظُّلُماتِ الكفر، والنُّورِ الإيمان، وقوله تعالى: بِإِذْنِهِ أي يمكنهم من أقوال الإيمان وأفعاله، ويعلم فعلهم لذلك والتزامهم إياه، فهذا هو حد الإذن، العلم بالشيء والتمكين منه، وقد تقدم شرحه في سورة البقرة والصراط المستقيم هو دين الله وتوحيده وما تركب عليه من شرعه.

Ubeyd b. Umeyr, ez-Zührî, Sellâm, Humeyd ve Müslim b. Cündeb, benzeri yerlerde olduğu gibi burada da hâ harfini zammeli olarak «بهُ الله» şeklinde okumuşlardır. { اتَّبَعَ رِضْوانَهُ } “rızasını arayan” ifadesinin manası; çaba sarf ederek, niyet ederek ve O'na yönelerek demektir. Sübül (السبل), yollar demektir. “Rıdvân” (رضوان) kelimesindeki rı harfi zamme ve kesre ile iki lügat olarak okunmuştur; bu husus daha önce geçmişti. İbn Şihâb ve el-Hasen b. Ebi'l-Hasen ise { سُبُلَ } kelimesini bâ harfinin sükûnuyla okumuştur. Bu ayetteki { السَّلامِ } ifadesinin Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri olması muhtemeldir; bu takdirde mana: "Allah Teâlâ'nın kullarına emrettiği ve onlar için teşri kıldığı yollar" demek olur. es-Selâme (السلامة) gibi masdar olması da muhtemeldir; bu durumda mana: "Kurtuluş ve cehennem ateşinden selamet yolları" demek olur. Yüce Allah'ın: { وَيُخْرِجُهُمْ } “ve onları çıkarır” buyruğu, rızasına uyanları kastetmektedir; dolayısıyla zamir, { مَنِ } kelimesinin lafzına değil manasına dönmektedir. { الظُّلُماتِ } küfür, { النُّورِ } ise imandır. Yüce Allah'ın: { بِإِذْنِهِ } “kendi izniyle” buyruğu; onlara imanın sözlerini ve fiillerini yapma imkânı vermesi, onların bunu yaptıklarını ve buna bağlandıklarını bilmesi demektir. İznin (izin kavramının) tanımı budur: Bir şeyi bilmek ve ona imkân sağlamak; bu husus Bakara Suresi'nde açıklanmıştı. Sırat-ı Müstakim (صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ) ise Allah'ın dini, tevhidi ve O'nun şeriatından bu temele dayalı olarak kurulan hükümlerdir.

ثم أخبر تعالى بكفر النصارى القائلين بأن الله هو المسيح، وهذه فرقة من النصارى وكل فرقهم على اختلاف أقوالهم يجعل للمسيح ﵇ حظا من الألوهية، وقد تقدم القول في لفظ الْمَسِيحُ في سورة آل عمران، ثم رد عليهم تعالى قوله لنبيه: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أي لا مالك ولا رادّ لإرادة الله تعالى في المسيح ولا في غيره فهذا مما تقضي العقول معه أن من تنفذ الإرادة فيه ليس بإله، ثم قرر تعالى ملكه في السموات والأرض وما بينهما فحصل المسيح ﵇ أقل أجزاء ملك الله تعالى، وقوله تعالى: يَخْلُقُ ما يَشاءُ إشارة إلى خلقه المسيح في رحم مريم من غير والد. بل اختراعا كآدم ﵇، وقد تقدم في آل عمران الفرق بين قوله تعالى في قصة زكرياء يَفْعَلُ ما يَشاءُ [آل عمران: ٤٠] وفي قصة مريم يَخْلُقُ ما يَشاءُ وقوله تعالى: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ عموم معناه الخصوص في ما عدا الذات والصفات والمحالات، والشيء في اللغة هو الموجود.

Sonra Yüce Allah, Allah'ın Mesih olduğunu söyleyen Hristiyanların küfrünü haber vermiştir; bunlar Hristiyanlardan bir fırkadır. Farklı görüşlerine rağmen onların bütün fırkaları Mesih'e aleyhisselâm uluhiyetten bir pay nispet ederler. “Mesih” (الْمَسِيحُ) lafzına dair açıklama Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. Ardından Allah Teâlâ Peygamberi'ne: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “De ki: '...Allah'a karşı kim ne yapabilir?'” buyurarak onlara reddiye vermiştir; yani Mesih hakkında da başkası hakkında da Allah'ın iradesine mâlik olacak veya O'nu geri çevirecek hiç kimse yoktur. Bu durum, akılların, üzerinde iradenin geçerli olduğu bir kimsenin ilah olamayacağına hükmettiği hususlardandır. Sonra Yüce Allah göklerde, yerde ve ikisi arasındakilerde mülkiyetin Kendisine ait olduğunu vurgulamıştır; böylece Mesih aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın mülkünün en küçük cüzlerinden biri olmuştur. Yüce Allah'ın: { يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “O dilediğini yaratır” buyruğu, Mesih'i Meryem'in rahminde bir baba olmaksızın, tıpkı Âdem aleyhisselâm gibi örneksiz bir yaratışla (ihtirâ‘ yoluyla) yaratmasına işarettir. Âl-i İmrân Suresi'nde Zekeriyyâ kıssasında geçen { يَفْعَلُ ما يَشاءُ } “dilediğini yapar” [Âl-i İmrân: 40] ile Meryem kıssasındaki { يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “dilediğini yaratır” buyrukları arasındaki fark açıklanmıştı. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyruğu, lafzı umumi fakat manası zat, sıfatlar ve imkânsız olanlar (muhalât) dışındaki şeyler için hususi bir ifadedir. Arap dilinde “şey” (الشيء), mevcut olan (varlık) demektir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٨ الى ١٩]

[Mâide Suresi (5): 18-19. Ayetler]

وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨) يا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩)

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨) يا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩) } “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor? Hayır, siz de O'nun yarattığı insanlardansınız. O, dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'ındır ve dönüş de yalnız O'nadır.' (18) Ey Kitap ehli! 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde size (hakikati) açıklayan elçimiz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (19)”

في الكلام لف وإيجاز يحال المستمع على تفريقه بذهنه وذلك أن ظاهر اللفظ يقتضي أن جميع الْيَهُودُ وَالنَّصارى يقولون عن جميعهم: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وليس الأمر كذلك بل كل فرقة تقول خاصة نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ. والبنوة في قولهم هذا بنوة الحنان والرأفة. وذكروا أن الله تعالى أوحى إلى إسرائيل أن أول أولادك بكري فضلوا بذلك. وقالوا نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ ولو صح ما رووا لكان معناه بكرا في التشريف أو النبوة ونحوه، وأحباء جمع حبيب، وكانت هذه المقالة منهم عند ما دعاهم النبي ﷺ إلى الإيمان به وخوفهم العذاب، فقالوا نحن لا نخاف ما تقول لأننا أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وذكر ذلك ابن عباس، وقد كانوا قالوا للنبي ﷺ في غير ما موطن نحن ندخل النار فنقيم بها أربعين يوما ثم تخلفوننا فيها، فرد الله عليهم بقولهم فقال لمحمد ﷺ: قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ أي لو كانت منزلتكم فوق منازل البشر لما عذبكم وأنتم قد أقررتم أنه يعذبكم.

Bu ifadede, dinleyicinin zihninde ayrıştırmasına havale edilen bir leff (toplama) ve îcâz (özlü anlatım) vardır. Çünkü lafzın zahiri, bütün Yahudilerin ve Hristiyanların hep birlikte { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” dediklerini gerektirmektedir; oysa durum böyle değildir, bilakis her fırka yalnızca kendisi hakkında { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” demektedir. Onların bu sözündeki oğulluk (bünuvvet), şefkat ve merhamet oğulluğudur. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ İsrâil'e (Yakup'a): "Çocuklarının ilki benim ilkimdir (seçkinimdir)" diye vahyetti de onlar bu sebeple sapkınlığa düşüp: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” dediler. Şayet rivayet ettikleri doğru olsaydı, bunun anlamı şerefte veya peygamberlikte ve benzeri şeylerde ilklik olurdu. “Ehibbâ” (أحباء) kelimesi “habîb”in çoğuludur. Bu sözü, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini imana davet edip azap ile korkuttuğunda söylemişler ve: "Biz senin söylediklerinden korkmayız, çünkü biz { أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" demişlerdir; bunu İbn Abbas zikretmiştir. Nitekim Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem birçok yerde: "Biz ateşe gireceğiz ve orada ancak kırk gün kalacağız, sonra siz bizim yerimize geçeceksiniz" demişlerdi. Bunun üzerine Allah, onların bu sözlerini reddederek Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: { قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor?'” buyurmuştur; yani şayet sizin konumunuz insanların konumunun üzerinde olsaydı size azap etmezdi, oysa siz O'nun size azap edeceğini ikrar etmiş bulunuyorsunuz.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا على أن التعذيب هو بنار الآخرة، وقد تحتمل الآية أن يكون المراد ما كان الله تعالى «يعذبهم» به في الدنيا. وذلك أن بني إسرائيل كانوا إذا أصاب الرجل منهم خطيئة أصبح مكتوبا على بابه ذكر ذنبه وذكر عقوبته فينفذ ذلك عليه فهذا تعذيب في الدنيا على الذنوب ينافي أنهم أبناء وأحباء. ثم ترك الكلام الأول وأضرب عنه غيره مفسد له ودخل في غيره من تقرير كونهم بشرا كسائر الناس، والخلق أكرمهم أتقاهم، يهدي من يشاء للإيمان فيغفر له ويورط من يشاء في الكفر فيعذبه، وله ملك السماوات والأرض وما بينهما، فله بحق الملك أن يفعل ما شاء لا معقب لحكمه وإليه مصير العالم بالحشر والمعاد.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu açıklama, azabın ahiret ateşiyle olması esasına göredir. Ayetin, Allah Teâlâ'nın onları dünyada çarptırdığı cezaları kastetmiş olması da muhtemeldir. Şöyle ki; İsrâiloğullarından bir adam bir günah işlediğinde, sabahleyin kapısının üzerinde günahının ve cezasının yazılmış olduğunu görür ve bu ceza onun üzerinde infaz edilirdi. İşte bu, günahlar sebebiyle dünyada bir azaptır ve onların Allah'ın oğulları ve sevgilileri olması iddiasıyla bağdaşmaz. Sonra Allah ilk sözü bırakıp geçersiz kılacak şekilde ondan yüz çevirmiş ve diğer hususa geçerek onların da diğer insanlar gibi birer beşer olduğunu vurgulamıştır; yaratılanların en şereflisi en takvalı olanlarıdır. O, dilediğini imana iletir ve onu bağışlar; dilediğini de küfre sürükler ve ona azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti O'nundur. Mülk sahibi olması hasebiyle dilediğini yapma hakkı O'na aittir, O'nun hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur ve haşir ve mead (yeniden diriliş) ile bütün âlemin dönüşü ancak O'nadır.

وقوله تعالى: يا أَهْلَ الْكِتابِ خطاب لليهود والنصارى، والرسول في قوله: رَسُولُنا محمد ﷺ، وقوله: عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ، أي على انقطاع من مجيئهم مدة ما، والفترة سكون بعد حركة في جرم، ويستعار ذلك في المعاني، وقد قال النبي ﷺ «لكل عمل شدة، ولكل شدة فترة» ، وقال الشاعر:

Yüce Allah'ın: { يا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Kitap ehli!” buyruğu Yahudilere ve Hristiyanlara hitaptır. { رَسُولُنا } “elçimiz” ifadesindeki resul Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. { عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ } “peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde” buyruğu, belirli bir süre peygamberlerin gelişinin kesintiye uğraması demektir. Fetret (فترة), bir cisimde hareketten sonra meydana gelen durgunluktur; bu kavram manevi durumlar için de istiare yoluyla kullanılır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her amelin bir coşkusu ve gayreti (şidde), her coşkunun da bir durulma dönemi (fetre) vardır» buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:

وإني لتعروني لذكراك فترة

Seni andığımda beni öyle bir durgunluk (fetret) kaplar ki...

معناه سكون بعد اضطراب، واختلف الناس في قدر الفترة التي كانت بين عيسى ومحمد صلى الله عليهما فقال قتادة خمسمائة عام وستون عاما. وقال الضحاك أربعمائة سنة وبضع وثلاثون سنة وفي

Manası, bir çalkantıdan sonra gelen durgunluktur. İnsanlar İsa ile Muhammed (Allah'ın salâtı ikisinin üzerine olsun) arasında geçen fetret döneminin süresi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Katâde, beş yüz altmış yıl demiştir. Dahhâk, dört yüz otuz küsur yıl demiştir. Sahih

الصحيح أن الفترة بينهما ستمائة سنة. وهذه الآية نزلت بسبب قول اليهود: ما أنزل الله على بشر بعد موسى من شيء، قاله ابن عباس، وقوله تعالى: أَنْ تَقُولُوا مفعول من أجله، المعنى حذار أن تقولوا محتجين يوم القيامة: ما جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فقد جاءكم وقامت الحجة عليكم، وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فهو الهادي والمضل والمنعم والمعذب لا رب غيره.

rivayette ise ikisi arasındaki fetretin altı yüz yıl olduğu yer almaktadır. Bu ayet Yahudilerin: "Allah Musa'dan sonra hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir" demeleri sebebiyle inmiştir; bunu İbn Abbas söylemiştir. Yüce Allah'ın: { أَنْ تَقُولُوا } “demeyesiniz diye” buyruğu mef'ulün lieclihdir (içinlik zarfıdır); manası: Kıyamet gününde mazeret ileri sürerek: { ما جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” dersiniz endişesiyle [gönderdik] demektir; nitekim size müjdeleyici ve uyarıcı gelmiş ve aleyhinize hüccet ikame edilmiştir. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”; O, hidayet veren, saptıran, nimet bahşeden ve azap edendir, O'ndan başka rab yoktur.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٠ الى ٢٢]

[Mâide Suresi (5): 20-22. Ayetler]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠) يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠) يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢) } “Hani Musa kavmine: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, aranızdan peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar yaptı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi. (20) Ey kavmim! Allah'ın sizin için takdir ettiği kutsal toprağa girin, arkanıza dönmeyin, yoksa hüsrana uğramış olarak geri dönersiniz' demişti. (21) Dediler ki: 'Ey Musa! Orada zorba bir topluluk var. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyeceğiz. Eğer oradan çıkarlarsa, biz de mutlaka gireriz.' (22)”

المعنى واذكر لهم يا محمد على جهة إعلامهم بغير كتبهم ليتحققوا نبوتك وينتظم في ذلك نعم الله عليهم وتلقيهم تلك النعم بالكفر وقلة الطاعة والإنابة. وقرأ ابن محيصن «يا قوم» بالرفع وكذلك حيث وقع من القرآن. وروي ذلك عن ابن كثير، ونِعْمَتَ اللَّهِ هنا اسم الجنس، ثم عدد عيون تلك النعم، والأنبياء الذين جعل فيهم أمرهم مشهور من لدن إسرائيل إلى زمان عيسى ﵇ والأنبياء حاطة ومنقذون من النار وشرف في الدنيا والآخرة. وقوله: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً يحتمل معاني أحدها أن يعدد عليهم ملك من ملك من بني إسرائيل لأن الملوك شرف في الدنيا وحاطة من نوائبها، والمعنى الآخر: أن يريد استنقذكم من القبط الذين كانوا يستخدمونكم فصرتم أحرارا تملكون ولا تملكون، فهم ملوك بهذا الوجه وبنحو هذا فسر السدي وغيره. وقال قتادة إنما قال: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً لأنا كنا نتحدث أنهم أول من خدمه أحد من بني آدم.

Manası: Ey Muhammed, onların peygamberliğini kesin olarak bilmeleri için, kendi kitaplarında olmayan şeyleri onlara bildirmek suretiyle [bunu] onlara hatırlat; bu hatırlatmanın içinde Allah'ın onlara olan nimetleri ve onların bu nimetleri küfürle, itaatsizlikle ve tevbenin azlığıyla karşılamaları da yer alsın. İbn Muhaysın, Kur'an'da geçtiği her yerde olduğu gibi burayı da ref ile «يا قومُ» şeklinde okumuştur; bu kıraat İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. Buradaki { نِعْمَتَ اللَّهِ } cins ismidir. Ardından Allah o nimetlerin başlıcalarını saymıştır. Aralarından çıkarılan peygamberlerin durumu İsrâil'den İsa'ya aleyhisselâm kadar meşhurdur. Peygamberler koruyucudurlar, cehennem ateşinden kurtarıcılardır, dünyada ve ahirette şereftirler. { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “ve sizi hükümdarlar yaptı” buyruğunun birkaç manası vardır: Birincisi; İsrâiloğullarından hükümdar olanların mülkünü onlara sayıp hatırlatmasıdır, çünkü hükümdarlar dünyada şereftir ve dünya felaketlerine karşı koruyucudur. Diğer mana ise; sizi kendilerine hizmet ettiren Kıptîlerin elinden kurtardı da başkalarının sahip olduğu köleler değil, sahip olan hür kimseler haline geldiniz demektir; nitekim bu açıdan onlar hükümdardırlar. Süddî ve başkaları da buna benzer tefsir yapmışlardır. Katâde ise şöyle demiştir: { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } buyurdu, çünkü biz onların Âdemoğulları içinde kendisine ilk hizmetçi tutulan kimseler olduğunu konuşurduk.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف لأن القبط كانوا يستخدمون بني إسرائيل. وظاهر أمر بني آدم أن بعضهم كان يسخر بعضا مذ تناسلوا وكثروا، وإنما اختلفت الأمم في معنى التملك فقط. وقال عبد الله ابن عمرو بن العاصي والحسن بن أبي الحسن وجماعة من أهل العلم من كان له مسكن وامرأة وخادم فهو ملك، وقيل من له مسكن لا يدخل عليه فيه إلا بإذن فهو ملك، وقوله تعالى: وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ قال فيه أبو مالك وسعيد بن جبير: الخطاب لأمة محمد ﷺ، وهذا ضعيف، وقال جمهور المفسرين الخطاب هو من موسى ﵇ لقومه، ثم اختلف المفسرون ماذا الذي أوتوا ولم يؤت أحد مثله؟ فقال مجاهد، المن والسلوى والحجر والغمام، وقال غيره: كثرة الأنبياء.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür; zira Kıptîler İsrâiloğullarını hizmetçi olarak kullanıyorlardı. Âdemoğullarının durumunun zahiri gösteriyor ki, üreyip çoğaldıklarından beri bir kısmı diğerini hizmetinde kullanmıştır. Milletler sadece sahip olma (mülkiyet) anlayışında ayrışmışlardır. Abdullah b. Amr b. el-Âs, el-Hasen b. Ebi'l-Hasen ve bir grup ilim ehli: "Kimin bir evi, bir hanımı ve bir hizmetçisi varsa o bir hükümdardır" demişlerdir. Kimin yanına ancak izinle girilebilen bir evi varsa onun hükümdar olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi” buyruğu hakkında Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr: "Hitap Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinedir" demişlerdir; fakat bu zayıftır. Müfessirlerin cumhuru ise hitabın Musa'dan aleyhisselâm kavmine olduğunu söylemişlerdir. Ardından müfessirler, onlara verilip de başka kimseye benzeri verilmeyen şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid; kudret helvası, bıldırcın eti, taş ve buluttur demiştir. Başkası ise peygamberlerin çokluğudur demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا في كثرة الأنبياء فالعالمون على العموم والإطلاق، وعلى القول بأن المؤتى هو آيات موسى فالعالمون مقيدون بالزمان الذي كانوا فيه، لأن أمة محمد قد أوتيت من آيات محمد ﵇ أكثر من ذلك، قد ظلل رسول الله ﷺ بغمامة قبل مبعثه، وكلمته الحجارة والبهائم، وأقبلت إليه الشجرة وحن الجذع، ونبع الماء من بين أصابعه وشبع كثير من الناس من

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu açıklamaya göre, peygamberlerin çokluğu kastedilirse 'âlemler' genel ve mutlak anlamdadır. Şayet verilen şeyin Musa'nın mucizeleri olduğu söylenirse, o takdirde 'âlemler' onların yaşadığı dönemle kayıtlıdır; çünkü Muhammed'in ümmetine Muhammed'in aleyhisselâm mucizelerinden bundan çok daha fazlası verilmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinden önce bir bulutla gölgelenmiş, taşlar ve hayvanlar onunla konuşmuş, ağaç ona doğru yürüyüp gelmiş, kuru hurma kütüğü inlemiş, parmaklarının arasından su fışkırmış, pek çok insan onun bereketiyle

قليل الطعام ببركته، وانشق له القمر، وعاد العود سيفا، ورجع الحجر المعترض في الخندق رملا مهيلا.

az bir yemekten doymuş, onun için ay yarılmış, kuru dal kılıca dönüşmüş ve Hendek'te çıkan sert kaya akıp giden bir kum yığınına dönmüştür.

قال القاضي أبو محمد: وهذه المقالة من موسى توطئة لنفوسهم حتى يتعزز ويأخذ الأمر بدخول أرض الجبارين بقوة، وتنفذ في ذلك نفوذ من أعزه الله ورفع شأنه، والْمُقَدَّسَةَ معناه المطهرة، وقال مجاهد: المباركة.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Musa'nın bu sözü, içlerindeki izzet duygusunu uyandırmak, zorbaların diyarına girme emrini kuvvetle karşılamalarını sağlamak ve Allah'ın kendisini aziz kılıp şanını yücelttiği bir kimsenin kararlılığıyla hareket etmelerini temin etmek için nefislerini hazırlamaya yöneliktir. { الْمُقَدَّسَةَ } kelimesinin anlamı tertemiz kılınmış (arındırılmış) demektir; Mücâhid ise "bereketli kılınmış" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: والبركة تطهير من القحوط والجوع ونحوه. واختلف الناس في تعيينها، فقال ابن عباس ومجاهد هي الطور وما حوله، وقال قتادة: هي الشام، وقال ابن زيد: هي أريحا وقاله السدي وابن عباس أيضا، وقال قوم: هي الغوطة وفلسطين وبعض الأردن، قال الطبري: ولا يختلف أنها بين الفرات وعريش مصر.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bereket; kıtlıktan, açlıktan ve benzeri şeylerden arındırılmaktır. İnsanlar bu yerin belirlenmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas ve Mücâhid, Tûr Dağı ve çevresidir demiştir. Katâde, Şam bölgesidir demiştir. İbn Zeyd ise Eriha'dır demiştir; bunu es-Süddî ve İbn Abbas da söylemiştir. Bir topluluk ise Guta, Filistin ve Ürdün'ün bir kısmıdır demiştir. Taberî: "Fırat ile Mısır sınırı (Ariş) arasında olduğu hususunda ihtilaf yoktur" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وتظاهرت الروايات أن دمشق هي قاعدة الجبارين، وقوله: «التي كتاب الله لكم» معناه التي «كتب الله» في قضائه وقدره أنها لكم ترثونها وتسكنونها مالكين لها، ولكن فتنتكم في دخولها بفرض قتال من فيها عليكم تمحيصا وتجربة، ثم حذرهم موسى ﵇ الارتداد على الأدبار، وذلك الرجوع القهقهرى، ويحتمل أن يكون تولية الدبر والرجوع في الطريق الذي جيء منه، والخاسر:

Kadı Ebû Muhammed der ki: Rivayetler, Şam'ın (Dımaşk) o zorbaların ana merkezi olduğu hususunda birleşmektedir. { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için takdir ettiği” ifadesinin anlamı; Allah'ın kaza ve kaderinde mâlikler olarak miras alacağınızı ve yerleşeceğinizi yazdığı yer demektir; fakat oraya girmeniz hususunda bir sınama ve imtihan olarak oradakilerle savaşmak üzerinize farz kılınmıştır. Ardından Musa aleyhisselâm onları arkalarına dönüp kaçmaktan (irtidat etmekten) sakındırmıştır; bu, geri geri kaçmaktır. Arkasını dönüp geldiği yoldan geri kaçması manasına gelmesi de muhtemeldir. Hâsir (خاسِرِينَ) ise:

الذي قد نقص حظه.

nasibi eksilen kimsedir.

ثم ذكر ﷿ عن بني إسرائيل أنهم تعنتوا ونكصوا فقالوا إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ. والجبار فعال من الجبر كأنه لقوته وغشمه وبطشه يجبر الناس على إرادته، والنخلة الجبارة العالية التي لا تنال بيد، وكان من خبر الجبارين أنهم كانوا أهل قوة فلما بعث «موسى» الاثني عشر نقيبا مطلعين على أمر الجبارين وأحوالهم رأوا لهم قوة وبطشا وتخيلوا أن لا طاقة لهم بهم فجاؤوا بني إسرائيل ونقضوا العهد في أن أخبروهم بحال ال جَبَّارِينَ حسبما قدمناه في ذكر بعث النقباء، ولم يف منهم إلا يوشع بن نون وكالب بن يوفنا، ثم إن بني إسرائيل كعوا وجبنوا وقالوا: كوننا عبيدا للقبط أسهل من قتال هؤلاء، وهم كثير منهم أن يقدموا رجلا على أنفسهم ويصير بهتم إلى أرض مصر مرتدين على الأعقاب، ونسوا أن الله تعالى إذا أيد الضعيف غلب القوي وأخبروا «موسى» أنهم لن يدخلوا الأرض ما دام الجبارون فيها، وطلبوا منه أن يخرج الله الجبارين بجند من عنده وحينئذ يدخل بنو إسرائيل.

Sonra Yüce Allah İsrâiloğullarının inatçılık edip geri durduklarını haber vermiş ve onların: { إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Orada zorba bir topluluk var” dediklerini zikretmiştir. Cebbâr (جَبَّارِينَ) kelimesi, 'cebr' kökünden mübalağa bildiren fa''âl veznindedir; sanki o, gücü, zorbalığı ve şiddetiyle insanları kendi iradesine mecbur kılan (zorlayan) kimsedir. 'Nahletün cebbâre' de elle ulaşılamayan çok yüksek hurma ağacı demektir. Zorbaların kıssasına gelince; onlar çok güçlü bir kavimdi. Musa o zorbaların durumunu ve ahvalini gözetlemek üzere on iki nakip (temsilci) gönderdiğinde, onlarda büyük bir güç ve şiddet görmüş ve onlarla baş edemeyeceklerini zannetmişlerdi. Bunun üzerine İsrâiloğullarına dönüp, nakîplerin gönderilişinde daha önce zikrettiğimiz üzere, zorbaların durumunu kavimlerine anlatarak verdikleri ahdi bozdular. İçlerinden sadece Yûşa b. Nûn ile Kâlib b. Yûfennâ ahde vefa gösterdi. Ardından İsrâiloğulları korkup sindiler ve: "Kıptîlere köle olmak bunlarla savaşmaktan daha kolaydır" dediler. Onlardan birçoğu başlarına bir adam geçirip onunla birlikte ökçeleri üzerine geri dönerek Mısır topraklarına gitmeye niyetlendiler. Allah Teâlâ'nın zayıfı desteklediğinde güçlüyü alt edeceğini unuttular ve Musa'ya zorbalar orada bulunduğu sürece asla o toprağa girmeyeceklerini bildirdiler; ayrıca Allah'ın Kendi katından bir orduyla o zorbaları oradan çıkarmasını, ancak o zaman kendilerinin gireceğini talep ettiler.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٣ الى ٢٦]

[Mâide Suresi (5): 23-26. Ayetler]

قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤) قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦)

{ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤) قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦) } “Korkanlar arasından Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki: 'Onların üzerine kapıdan girin; oraya girdiğiniz an şüphesiz galip gelirsiniz. Eğer mümin iseniz yalnız Allah'a tevekkül edin.' (23) Dediler ki: 'Ey Musa! Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyeceğiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz işte burada oturacağız!' (24) [Musa] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle yoldan çıkmış bu fasıklar topluluğunun arasını ayır!' (25) [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Artık o fasık topluluk için üzülme!' (26)”

قرأ ابن عباس وسعيد بن جبير ومجاهد «يخافون» بضم الياء. وقرأ الجمهور «يخافون» بفتح الياء،

İbn Abbas, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid { يَخافُونَ } fiilini yâ harfinin zammesiyle "yuhâfûne" şeklinde okumuşlardır. Cumhur ise yâ harfinin fethasıyla { يَخافُونَ } ("yehafûne") şeklinde okumuştur.

وقال أكثر المفسرين: الرجلان يوشع بن نون وهو ابن أخت موسى وكالب بن يوفنا، ويقال فيه كلاب، ويقال كالوث بثاء مثلثة ويقال في اسم أبيه يوفيا، وهو صهر «موسى» على أخته، قال الطبري: اسم زوجته مريم بنت عمران، ومعنى يَخافُونَ أي الله، وأنعم عليهما بالإيمان الصحيح وربط الجأش والثبوت في الحق، وقال قوم المعنى يخافون العدو لكن أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا بالإيمان والثبوت مع خوفهما، ويقوي التأويل الأول أن في قراءة ابن مسعود: «قال رجلان من الذين يخافون الله أنعم عليهما» . وأما من قرأ بضم الياء فلقراءته ثلاثة معان، أحدها ما روي من أن الرجلين كانا من الجبارين آمنا بموسى واتبعاه، فكانا من القوم الذين يخافون لكن أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا بالإيمان بموسى فقالا نحن أعلم بقومنا، والمعنى الثاني أنهما يوشع وكالوث لكنهما من الذين يوقرون ويسمع كلامهم ويهابون لتقواهم وفضلهم. فهم «يخافون» بهذا الوجه.

Müfessirlerin çoğunluğu şöyle demiştir: Bu iki adam, Musa'nın kız kardeşinin oğlu Yûşa b. Nûn ile Kâlib b. Yûfennâ'dır. Ona Kilâb veya üç noktalı sâ ile Kâlûs da denir. Babasının adı için Yûfiyâ da denmiştir. O, kız kardeşi sebebiyle Musa'nın eniştesidir; Taberî hanımının adının Meryem bint İmrân olduğunu söylemiştir. { يَخافُونَ } “korkanlar” ifadesinin anlamı; yani Allah'tan korkanlar demektir; Allah onlara sahih iman, yürek sağlamlığı ve hakta sebat nimeti vermiştir. Bir grup ise: "Düşmandan korkuyorlardı fakat Allah onlara korkularına rağmen iman ve sebat lütfetmişti" demiştir. Birinci tevili, İbn Mes'ûd'un kıraatinde: «قال رجلان من الذين يخافون الله أنعم عليهما» (Allah'tan korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki) şeklinde olması da güçlendirmektedir. Yâ harfinin zammesiyle okuyanların kıraatine gelince, bunun üç manası vardır: Birincisi; rivayet edildiğine göre bu iki adam o zorbalardandı; Musa'ya iman edip ona uymuşlardı. Yani korkulan o topluluktandılar, fakat Allah onlara Musa'ya iman etme nimeti bahşetmişti ve: "Biz kavmimizi daha iyi biliriz" demişlerdi. İkinci mana; onlar Yûşa ve Kâlûs idiler, fakat takvaları ve faziletleri sebebiyle kendilerine saygı duyulan, sözleri dinlenen ve kendilerinden çekinilen kimselerdendi; dolayısıyla bu açıdan "korkulan/saygı duyulan" kimseler idiler.

والمعنى الثالث أن يكون الفعل من أخاف والمعنى من الذين يخافون بأوامر الله ونواهيه ووعيده وزجره، فيكون ذلك مدحا لهم على نحو المدح في قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى [الحجرات: ٣] وقوله تعالى: أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا صفة للرجلين، والباب هو باب مدينة الجبارين فيما ذكر المفسرون والمعنى اجتهدوا وكافحوا حتى تدخلوا الباب، وقوله: فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ ظن منهما ورجاء وقياس أي إنكم بذلك تفتون في أعضادهم ويقع الرعب في قلوبهم فتغلبونهم، وفي قراءة ابن مسعود «عليهما ويلكم ادخلوا» . وقولهما: وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ يقتضي أنهما استرابا بإيمانهم حين رأياهم يعصون الرسول ويجبنون مع وعد الله تعالى لهم بالنصر.

Üçüncü mana ise; fiilin "ehâfe" (korkutmak) kökünden gelmesidir ve manası: Allah'ın emirleri, yasakları, tehdidi ve azarlaması ile korkutan (insanları uyaran) kimselerden olmalarıdır; bu takdirde bu durum, Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini takva için imtihan ettiği kimselerdir” [Hucurât: 3] buyruğundaki övgü kabilinden bir övgü olur. Yüce Allah'ın: { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” buyruğu o iki adamın sıfatıdır. Müfessirlerin zikrettiğine göre kapı, zorbaların şehrinin kapısıdır; manası: Gayret edin ve kapıdan girinceye kadar mücadele edin demektir. { فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } “şüphesiz galip gelirsiniz” sözleri ise onların bir zannı, ümidi ve kıyasıdır; yani siz böyle yaparsanız onların azmini kırarsınız, kalplerine korku düşer ve onlara galip gelirsiniz demektir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «عليهما ويلكم ادخلوا» (üzerlerine; yazıklar olsun size, girin!) şeklindedir. Onların: { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz yalnız Allah'a tevekkül edin” sözü, Allah Teâlâ'nın kendilerine yardım vaadine rağmen onların peygambere isyan ettiklerini ve korkaklık gösterdiklerini gördüklerinde, onların imanlarından şüphe ettiklerini gösterir.

ثم إن بني إسرائيل لجوا في عصيانهم وسمعوا من العشرة النقباء الجواسيس الذين خوفوهم أمر الجبارين ووصفوا لهم قوة الجبارين وعظم خلقهم فصمموا على خلاف أمر الله تعالى: وقالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ وهذه عبارة تقتضي كفرا، وذهب بعض الناس إلى أن المعنى اذهب أنت وربك يعينك وأن الكلام معصية لا كفر.

Sonra İsrâiloğulları isyanlarında ısrar ettiler ve kendilerini zorbaların durumundan korkutan, onların güçlerini ve cüsselerinin büyüklüğünü anlatan on casus nakîbi dinlediler de Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etmeye kesin karar verdiler. { وقالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Dediler ki: 'Ey Musa! Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyeceğiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz işte burada oturacağız!'” Bu ifade, küfür gerektiren bir ifadedir. Bazı kimseler ise mananın: "Sen git, Rabbin sana yardım etsin" demek olduğunu, dolayısıyla bu sözün küfür değil bir günah ve isyan olduğunu savunmuşlardır.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وقولهم فَقاتِلا يقطع بهذا التأويل، وذكر النقاش عن بعض المفسرين أن المراد بالرب هنا هارون لأنه كان اسنّ من «موسى» وكان معظما في بني إسرائيل محببا لسعة خلقه ورحب صدره، فكأنهم قالوا اذهب أنت وكبيرك.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Onların { فَقاتِلا } “ikiniz savaşın” sözü bu tevili kesin olarak geçersiz kılar. Nakkâş bazı müfessirlerden nakletmiştir ki, buradaki rab kelimesiyle Hârun kastedilmiştir; çünkü o Musa'dan daha yaşlıydı, güzel ahlakı ve geniş gönüllülüğü sebebiyle İsrâiloğulları arasında saygı duyulan ve sevilen biriydi; sanki onlar "Sen ve büyüğün gidin" demiş gibiydiler.

قال القاضي أبو محمد: وهذا تأويل بعيد، وهارون إنما كان وزيرا لموسى وتابعا له في معنى الرسالة، ولكنه تأويل يخلص بني إسرائيل من الكفر، وذكر الطبري عن قتادة أنه قال: بلغنا أن رسول الله ﷺ لما عزم على قتال قريش في عام الحديبية، جمع العسكر وكلم الناس في ذلك فقال له المقداد بن الأسود: لسنا نقول لك كما قالت بنو إسرائيل «اذهب أنت وربك فقاتلا إنا هنا قاعدون» .

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu uzak bir tevildir; Hârun ancak Musa'nın bir yardımcısı ve risalet manasında ona tabi olan biriydi; fakat bu tevil İsrâiloğullarını küfürden kurtaran bir yorumdur. Taberî, Katâde'den şunu nakletmiştir: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye yılında Kureyş ile savaşmaya azmettiğinde orduyu toplamış ve bu hususta insanlarla konuşmuştu. Bunun üzerine Mikdâd b. el-Esved ona şöyle demiştir: "Biz sana İsrâiloğullarının 'Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz işte burada oturacağız' dediği gibi demeyiz.

لكنا نقول: اذهب أنت وربك فقاتلا إنّا معكما مقاتلون. وذكر النقاش أن الأنصار قالت هذه المقالة للنبي ﷺ.

Fakat biz: 'Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; şüphesiz biz de sizinle birlikte savaşanlarız' deriz." Nakkâş ise bu sözü Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Ensar'ın söylediğini zikretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وجميع هذا وهم، غلط قتادة ﵀ في وقت النازلة، وغلط النقاش في قائل المقالة، والكلام إنما وقع في غزوة بدر حين نزل رسول الله ﷺ ذفران فكلم الناس

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bütün bunlar birer yanılgıdır; Katâde rahmetullâhi aleyh olayın vaktinde yanılmış, Nakkâş da sözü söyleyen kimsede yanılmıştır. Bu konuşma Bedir Gazvesi'nde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zefrân'a indiğinde insanlarla konuşup

وقال لهم: أشيروا عليّ أيها الناس، فقال له المقداد هذه المقالة في كلام طويل، ذكر ذلك ابن إسحاق وغيره، ثم تكلم من الأنصار سعد بن معاذ بنحو هذا المعنى ولكن سبقه المقداد إلى التمثيل بالآية.

onlara: "Ey insanlar, bana görüşünüzü bildirin" dediği zaman gerçekleşmiştir. Bunun üzerine Mikdâd uzun bir konuşma içinde bu sözü söylemiştir; bunu İbn İshâk ve başkaları zikretmiştir. Ardından Ensar'dan Sa‘d b. Muâz da buna benzer bir manada konuşmuştur; ancak ayeti delil getirip örnek vermede Mikdâd ondan önce davranmıştır.

قال القاضي أبو محمد: وتمثل المقداد بها وتقرير النبي ﷺ لذلك يقتضي أن الرب إنما أريد به الله تعالى، ويونس أيضا في إيمان بني إسرائيل، لأن المقداد قد قال: اذهب أنت وربك فقاتلا، وليس لكلامه معنى إلا أن الله تعالى يعينك ويقاتل معك ملائكته ونصره فعسى أن بني إسرائيل أرادت ذلك، أي اذهب أنت ويخرجهم الله بنصره وقدرته من المدينة وحينئذ ندخلها، لكن قبحت عبارتهم لاقتران النكول بها، وحسنت عبارة المقداد لاقتران الطاعة والإقدام بها.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Mikdâd'ın bu ayeti örnek getirmesi ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu onaylaması, buradaki Rab lafzıyla ancak Yüce Allah'ın kastedildiğini gerektirir; ayrıca İsrâiloğullarının imanı konusunda da bir ümit verir. Çünkü Mikdâd: "Sen ve Rabbin gidin savaşın" demiştir ve onun sözünün anlamı ancak, Allah Teâlâ'nın sana yardım etmesi, meleklerinin ve nusretinin seninle birlikte savaşması demektir; belki de İsrâiloğulları da: "Sen git, Allah yardımı ve kudretiyle onları şehirden çıkarsın, o zaman biz gireriz" demek istemişlerdi. Fakat onların ifadeleri geri durma ve itaatsizlikle birleştiği için çirkinleşmiş, Mikdâd'ın ifadesi ise itaat ve fedakârca atılma ile birleştiği için güzelleşmiştir.

ولما سمع موسى ﵇ قولهم ورأى عصيانهم تبرأ إلى الله تعالى منهم، وقال داعيا عليهم:

Musa aleyhisselâm onların bu sözlerini işitip isyanlarını görünce, onlardan uzak olduğunu Allah Teâlâ'ya arz etmiş ve aleyhlerine dua ederek şöyle demiştir:

رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي يعني هارون، وقوله: وَأَخِي يحتمل أن يكون إعرابه رفعا إما على الابتداء والتقدير وأخي لا يملك إلا نفسه، وإما على العطف على الضمير الذي في أَمْلِكُ تقديره لا أملك أنا، ويحتمل أن يكون إعرابه نصبا على العطف على نَفْسِي، وذلك لأن هارون كان يطيع «موسى» فلذلك أخبر أنه يملكه، وقرأ الحسن «إلا نفسي وأخي» بفتح الياء فيهما، وقوله: فَافْرُقْ بَيْنَنا دعاء حرج، قال السدي، هي عجلة عجلها موسى ﵇، وقال ابن عباس والضحاك وغيرهما: المعنى افصل بيننا وبينهم بحكم وافتح، فالمعنى احكم بحكم يفرق هذا الاختلاف ويلم الشعث.

{ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي } “Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum” yani Hârun'dan başkasına. { وَأَخِي } kelimesinin irabı; ya mübteda olarak ref konumundadır -takdiri: "Kardeşim de ancak kendi nefsine mâliktir" şeklindedir-, ya da { أَمْلِكُ } fiilindeki zamire atıf sebebiyle ref konumundadır -takdiri: "Ben ve kardeşim mâlik olamıyoruz" demektir-. { نَفْسِي } kelimesine atfedilerek nasb konumunda olması da muhtemeldir; zira Hârun Musa'ya itaat etmekteydi, bu sebeple ona söz geçirebildiğini (mâlik olduğunu) haber vermiştir. Hasen, her ikisinde de yâ harfinin fethasıyla «إلا نفسيَ وأخيَ» şeklinde okumuştur. { فَافْرُقْ بَيْنَنا } “artık bizimle... arasını ayır” sözü, çaresizlik ve sıkıntı anında yapılmış bir duadır. es-Süddî: "Bu, Musa'nın aleyhisselâm aceleyle yaptığı bir duadır" demiştir. İbn Abbas, Dahhâk ve başkaları ise şöyle demiştir: Manası; bir hüküm vererek bizimle onların arasını ayır ve bir fetih nasip et demektir; yani bu ihtilafı ortadan kaldıracak ve dağınıklığı toparlayacak bir hüküm ver demektir.

قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا التأويل فليس في الدعاء عجلة، وقال قوم: المعنى «فافرق بيننا وبينهم» في الآخرة حتى تكون منزلة المطيع مفارقة لمنزلة العاصي الفاسق، ويحتمل الدعاء أن يكون معناه: «فرق بيننا وبينهم» بمعنى أن يقول فقدنا وجوههم «وفرق بيننا وبينهم» حتى لا نشقى بفسقهم، وبهذا الوجه تجيء العجلة في الدعاء، وقرأ عبيد بن عمير «فافرق» بكسر الراء.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tevile göre duada bir acelecilik yoktur. Bir grup ise şöyle demiştir: Mana; ahirette itaatkâr olanın makamı ile isyankâr fasığın makamının birbirinden ayrılması için "bizimle onların arasını ayır" demektir. Duanın şu manaya gelmesi de muhtemeldir: "Bizimle onların arasını ayır", yani onların yüzlerini bizden uzaklaştır ve fasıklıkları yüzünden biz de helak olmayalım diye bizi onlardan ayır demektir; bu veche göre duada bir acelecilik bulunmuş olur. Ubeyd b. Umeyr { فَافْرُقْ } kelimesini râ harfinin kesresiyle "fafrık" şeklinde okumuştur.

قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ المعنى قال الله، وأضمر الفاعل في هذه الأفعال كلها إيجازا لدلالة معنى الكلام على المراد، وحرم الله تعالى على جميع بني إسرائيل دخول تلك المدينة أَرْبَعِينَ سَنَةً وتركهم خلالها يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ أي في أرض تلك النازلة، وهو فحص التيه وهو على ما يحكى طول ثمانين ميلا في عرض ستة فراسخ، وهو ما بين مصر والشام، ويروى أنه اتفق أنه مات كل من كان قال إنّا لن ندخلها أبدا، ولم يدخل المدينة أحد من ذلك الجيل إلا يوشع وكالوث، ويروى أن هارون ﵇ مات في فحص التيه في خلال هذه المدة ولم يختلف فيها، وروي أن «موسى» ﵇ مات فيه بعد هارون بثمانية أعوام، وقيل بستة أشهر ونصف، وأن يوشع نبىء بعد كمال «الأربعين سنة» . وخرج ببني إسرائيل وقاتل الجبارين وفتح المدينة، وفي تلك الحرب وقفت له الشمس ساعة حتى استمر هزم الجبارين، وروي أن «موسى» ﵇ عاش حتى كملت الأربعون وخرج بالناس وحارب الجبارين ويوشع وكالب على مقدمته، وأنه فتح المدينة وقتل بيده عوج بن عناق، يقال كان في طول «موسى» عشرة أذرع وفي طول عصاه عشرة أذرع، ونزل من الأرض في السماء عشرة أذرع. وحينئذ لحق كعب عوج فضربه بعصاه في كعبه فخر صريعا، ويروى أن عوجا اقتلع صخرة ليطرحها على عسكر بني إسرائيل فبعث الله هدهدا بحجر الماس

{ قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ } “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse orası onlara haram kılınmıştır...'” Manası: Allah buyurdu demektir. Sözün manası kastedilen şeye delalet ettiği için îcâz kabilinden bu fiillerin hepsinde fail zamir olarak bırakılmıştır. Allah Teâlâ bütün İsrâiloğullarına o şehre girmeyi { أَرْبَعِينَ سَنَةً } “kırk yıl” haram kılmış ve bu süre zarfında onları { يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” yani o hadisenin cereyan ettiği çölde bırakmıştır; burası Tîh Çölü'dür. Anlatıldığına göre burası seksen mil uzunluğunda, altı fersah genişliğinde olup Mısır ile Şam arasındaki bölgedir. Rivayet edildiğine göre, "Biz oraya asla girmeyeceğiz" diyenlerin hepsinin bu sürede ölmesi takdir edilmiş ve o nesilden Yûşa ve Kâlûs dışında hiç kimse şehre girmemiştir. Yine rivayet edildiğine göre Hârun aleyhisselâm bu süre zarfında Tîh Çölü'nde vefat etmiştir ve bunda ihtilaf yoktur. Musa'nın aleyhisselâm da Hârun'dan sekiz yıl sonra, bir rivayete göre ise altı buçuk ay sonra orada vefat ettiği rivayet edilmiştir. Yûşa'ya ise kırk yıl tamamlandıktan sonra peygamberlik verilmiş, İsrâiloğulları ile birlikte çıkıp zorbalarla savaşmış ve şehri fethetmiştir. Bu savaşta zorbaların hezimeti tamamlanıncaya kadar güneş onun için bir süre durdurulmuştur. Başka bir rivayette ise Musa'nın aleyhisselâm kırk yıl tamamlanıncaya kadar yaşadığı, insanlarla birlikte sefere çıkıp zorbalarla savaştığı, öncü birliğin başında Yûşa ve Kâlib'in bulunduğu, Musa'nın şehri fethettiği ve Uce b. Unuk'u bizzat kendi eliyle öldürdüğü zikredilmiştir. Anlatıldığına göre Musa'nın boyu on arşın, asasının boyu on arşındı ve yerden göğe doğru on arşın sıçramıştı; ancak o zaman boyu Uce'in topuğuna yetişebilmiş, asasıyla topuğuna vurunca Uce yere yıkılıp ölmüştür. Rivayet edildiğine göre Uce, İsrâiloğulları ordusunun üzerine atmak için dev bir kayayı yerinden sökmüş, bunun üzerine Allah elmas taşından gagası olan bir hüdhüd göndermiş,

فأداره على الصخرة فتقورت ودخلت في عنق عوج، وضربه «موسى» فمات، وحكى الطبري أن طول عوج ثمانمائة ذراع، وحكي عن ابن عباس أنه قال لما خر كان جسرا على النيل سنة.

hüdhüd kayanın etrafında dönerek onu oymuş, kaya Uce'in boynuna geçmiş, Musa da ona vurup öldürmüştür. Taberî, Uce'in boyunun sekiz yüz arşın olduğunu nakletmiştir. İbn Abbas'tan da onun yere yıkıldığında bir yıl boyunca Nil üzerinde bir köprü gibi kaldığı rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والنيل ليس في تلك الأقطار وهذا كله ضعيف والله أعلم، وحكى الزجاج عن قوم أن «موسى» وهارون لم يكونا في التيه، والعامل في أَرْبَعِينَ يحتمل أن يكون مُحَرَّمَةٌ، أي حرمت عليهم أَرْبَعِينَ سَنَةً ويَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ هذه المدة ثم تفتح عليهم، أدرك ذلك من أدركه ومات قبله من مات. وخطأ أبو إسحاق أن يكون العامل مُحَرَّمَةٌ، وذلك منه تحامل، ويحتمل أن يكون العامل يَتِيهُونَ مضمرا يدل عليه يَتِيهُونَ المتأخر، ويكون قوله إنها محرمة إخبار مستمر تلقوا منه أن المخاطبين لا يدخلونها أبدا، وأنهم مع ذلك «يتيهون في الأرض أربعين سنة» يموت فيها من مات.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Nil o bölgelerde değildir ve bunların tamamı zayıf [rivayetler]dir, doğrusunu Allah bilir. Zeccâc, bir topluluktan Musa ve Harun'un Tîh'te bulunmadıklarını nakletmiştir. { أَرْبَعِينَ } “kırk” kelimesinde amel eden lafzın { مُحَرَّمَةٌ } “haram kılınmıştır” olması muhtemeldir; yani orası onlara { أَرْبَعِينَ سَنَةً } “kırk yıl” haram kılınmıştır ve bu süre boyunca { يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar”, ardından orası kendilerine fethedilecektir; buna yetişen yetişmiş, bundan önce ölen de ölmüştür. Ebû İshak ise amilin { مُحَرَّمَةٌ } “haram kılınmıştır” olmasını hatalı bulmuştur ki bu onun bir zorlamasıdır. Amilin, sonradan gelen { يَتِيهُونَ } kelimesinin delalet ettiği gizli bir { يَتِيهُونَ } olması da muhtemeldir. Bu takdirde O'nun “orası haram kılınmıştır” sözü kesintisiz bir haber olur ve muhataplar bundan kendilerinin oraya asla girmeyeceklerini, bununla birlikte ölenin öleceği “kırk yıl boyunca yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklarını” anlamış olurlar.

قال القاضي أبو محمد: والخطاب على هذا التأويل أصعب موقفا وأحضر يأسا. وروي أن من كان قد جاوز عشرين سنة لم يعش إلى الخروج من التيه، وأن من كان دون العشرين عاشوا.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu tefsire göre hitap, konum olarak daha ağır ve ümitsizliği daha kesindir. Rivayet edildiğine göre yirmi yaşını geçmiş olanlar Tîh'ten çıkışa kadar yaşamamış, yirmi yaşından küçük olanlar ise yaşamıştır.

قال القاضي أبو محمد: كأنه لم يعش المكلفون أشار إلى ذلك الزجاج، والتيه الذهاب في الأرض إلى غير مقصد معلوم، ويروى أن بني إسرائيل كانوا يرحلون بالليل ويسيرون ليلهم أجمع في تحليق ونحوه من التردد وقلة استقامة السير، حتى إذا أصبحوا وجدوا جملتهم في الموضع الذي كانوا فيه أول الليل، قال مجاهد وغيره كانوا يسيرون النهار أحيانا والليل أحيانا فيمسون حيث أصبحوا ويصبحون حيث أمسوا، وذلك في مقدار ستة فراسخ.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sanki mükellef olanlar yaşamamış gibidir; Zeccâc buna işaret etmiştir. Tîh (تيه), yeryüzünde belirli bir hedef olmaksızın dolaşıp durmaktır. Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları geceleyin yola çıkar, gece boyunca daireler çizerek ve bir ileri bir geri yalpalayıp düz bir doğrultuda gidemeyerek yürürler, nihayet sabahladıklarında topluca gecenin başında bulundukları yerde olduklarını görürlerdi. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Bazen gündüz bazen gece yürürler, böylece sabahladıkları yerde akşamlar, akşamladıkları yerde sabahlarlardı; bu da yaklaşık altı fersahlık bir mesafede cereyan ediyordu.

قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يكون تيههم بافتراق الكلمة وقلة اجتماع الرأي، وإن الله تعالى رماهم بالاختلاف وعلموا أنها قد حرمت عليهم «أربعين سنة» . فتفرقت منازلهم في ذلك الفحص وأقاموا ينتقلون من موضع إلى موضع على غير نظام واجتماع، حتى كملت هذه المدة وأذن الله بخروجهم وهذا تيه ممكن محتمل على عرف البشر. والآخر الذي ذكر مجاهد إنما هو خرق عادة وعجب من قدرة الله تعالى، وفي ذلك التيه ظلل عليهم الغمام ورزقوا المن والسلوى إلى غير ذلك مما روي من ملابسهم، وقد مضى ذلك في سورة البقرة، وقوله تعالى: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ معناه فلا تحزن يقال أسي: الرجل يأسى أسى إذا حزن ومنه قول امرئ القيس:

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Onların şaşkınlık ve avareliklerinin birliklerinin bozulması ve ortak bir görüşte toplanamamaları sebebiyle olması da muhtemeldir. Zira Allah Teâlâ onların arasına ayrılık düşürmüş, onlar da oranın kendilerine “kırk yıl” haram kılındığını öğrenmişlerdi. Bu sebeple o arazide konak yerleri birbirinden ayrılmış, bu süre tamamlanıp Allah çıkışlarına izin verinceye kadar hiçbir düzen ve birlik olmaksızın bir yerden bir yere göç edip durmuşlardır; bu, insan fıtratına göre vuku bulabilecek muhtemel bir şaşkınlık ve avarelik hâlidir. Mücâhid'in zikrettiği diğeri ise harikulade bir durumdur ve Allah Teâlâ'nın kudretinin hayret verici bir tecellisidir. O Tîh esnasında üzerlerine bulut gölgelik yapılmış, kendilerine kudret helvası ve bıldırcın eti ile elbiselerine dair rivayet edilen diğer şeyler rızık olarak verilmiştir; bunlar Bakara Suresi'nde geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Artık o yoldan çıkmış kavim için tasalanma!” sözünün manası: Artık üzülme demektir. Bir kimse üzüldüğü zaman Arapçada “Esiyer-raculü ye'sâ esen” (أسي الرجل يأسى أسى) denir. İmruü'l-Kays'ın şu beyti bundandır:

وقوفا بها صحبي عليّ مطيهم ... يقولون لا تهلك أسىّ وتجمل

“Arkadaşlarım bineklerini üzerime durdurmuş / 'Kederden helak olma, sabret!' diyorlar.”

ومنه قول متمم بن نويرة:

Mütemmim b. Nüveyre'nin şu sözü de bundandır:

فقلت لهم إن الأسى يبعث الأسى ... دعوني فهذا كله قبر مالك

“Onlara dedim ki: Şüphesiz keder kederi körükler / Beni bırakın, zira buraların hepsi Mâlik'in kabridir.”

والخطاب بهذه الآية لموسى ﵇، قال ابن عباس ندم «موسى» على دعائه على قومه وحزن عليهم، فقال له الله: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ. وقال قوم من المفسرين الخطاب بهذه الألفاظ لمحمد ﷺ ويراد ب الْفاسِقِينَ معاصروه، أي هذه أفعال أسلافهم فلا تحزن أنت بسبب أفعالهم الخبيثة معك وردهم عليك، فإنها سجية خبيثة موروثة عندهم.

Bu ayetteki hitap Musa'yadır aleyhisselâm. İbn Abbas şöyle demiştir: Musa, kavmi aleyhine dua ettiğine pişman oldu ve onlar için üzüldü; bunun üzerine Allah ona: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Artık o yoldan çıkmış kavim için tasalanma!” buyurdu. Tefsir âlimlerinden bir grup ise bu ifadelerle hitabın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik olduğunu, { الْفاسِقِينَ } “yoldan çıkmışlar” ile de onun çağdaşlarının kastedildiğini söylemişlerdir; yani: Bunlar onların atalarının fiilleridir; sen onların sana karşı sergiledikleri çirkin fiilleri ve seni reddetmeleri sebebiyle üzülme, zira bu onlarda nesilden nesile geçen kötü bir mizaçtır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٧ الى ٢٩]

[Mâide Suresi (5) : Ayetler 27-29]

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩)

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen] 'Seni mutlaka öldüreceğim' demişti. [Diğeri de] 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder' demişti. (27) 'Andolsun sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.' (28) 'Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olasın isterim. İşte zalimlerin cezası budur.' (29)”

اتْلُ معناه اسرد وأسمعهم إياه، وهذه من علوم الكتب الأول التي لا تعلق لمحمد ﷺ بها إلا من طريق الوحي، فهو من دلائل نبوته، والضمير في عَلَيْهِمْ ظاهر أمره أنه يراد به بنو إسرائيل لوجهين: أحدهما أن المحاورة فيما تقدم إنما هي في شأنهم وإقامة الحجج عليهم بسبب همهم ببسط اليد إلى محمد ﷺ، والثاني أن علم نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ إنما هو عندهم وفي غامض كتبهم، وعليهم تقوم الحجة في إيراده والنبأ الخبر. و «ابنا آدم» هما في قول جمهور المفسرين لصلبه. وهما قابيل وهابيل، وقال الحسن بن أبي الحسن البصري «ابنا آدم» ليسا لصلبه ولم تكن القرابين إلا في بني إسرائيل.

{ اتْلُ } kelimesinin manası: Sırasıyla anlat ve bunu onlara işittir demektir. Bu, önceki kitapların ilimlerindendir ki vahiy yolu dışında Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem bununla hiçbir irtibatı yoktur; dolayısıyla onun peygamberliğinin delillerindendir. { عَلَيْهِمْ } “onlara” lafzındaki zamir ile iki sebepten ötürü İsrâiloğullarının kastedildiği açıktır: Birincisi, daha önceki hitap ve tartışmalar onların durumuna ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem el uzatmaya yeltenmeleri sebebiyle aleyhlerine deliller getirilmesine dairdir. İkincisi ise { نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ } “Âdem'in iki oğlunun haberi”ne dair bilgi sadece onların yanında ve kapalı kitaplarında bulunmaktadır; binaenaleyh bunun getirilmesiyle aleyhlerine hüccet ikame edilmiş olur. Nebe (النبأ), haber demektir. “Âdem'in iki oğlu” tefsir âlimlerinin cumhurunun görüşüne göre onun öz çocukları olup bunlar Kâbil ile Hâbil'dir. Hasan b. Ebi'l-Hasan el-Basrî ise: “Âdem'in iki oğlu onun öz çocukları değildir; kurban sunma uygulaması sadece İsrâiloğullarında vardı” demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا وهم، وكيف يجهل صورة الدفن أحد من بني إسرائيل حتى يقتدي بالغراب، والصحيح قول الجمهور وروي أن تقريبهما للقربان إنما كان تحنثا وتطوعا. وكان قابيل صاحب زرع فعمد إلى أرذل ما عنده وأدناه فقربه، وكان هابيل صاحب غنم، فعمد إلى أفضل كباشه فقربه، وكانت العادة حينئذ أن يقرب المقرب قربانه ويقوم يصلي ويسجد، فإن نزلت نار وأكلت القربان فذلك دليل للقبول وإلا كان تركه دليل عدم القبول، فلما قرب هذان كما ذكرت فنزلت النار وأخذت كبش هابيل فرفعته وسترته عن العيون وتركت زرع قابيل، قال سعيد بن جبير وغيره: فكان ذلك الكبش يرتع في الجنة حتى أهبط إلى إبراهيم في فداء ابنه، قال سائقو هذا القصص، فحسد قابيل هابيل وقال له: أتمشي على الأرض يراك الناس أفضل مني؟ وكان قابيل أسن ولد «آدم» . وروي أن «آدم» سافر إلى مكة ليرى الكعبة وترك قابيل وصيا على بنيه فجرت هذه القصة في غيابه، وروت جماعة من المفسرين منهم ابن مسعود: أن سبب هذا التقريب أن حواء كانت تلد في كل بطن ذكرا وأنثى فكان الذكر يزوج أنثى البطن الآخر، ولا تحل له أخته توأمته، فولدت مع قابيل أخت جميلة، ومع هابيل أخت ليست كذلك فلما أراد آدم تزويجهما قال قابيل: أنا أحق بأختي، فأمره «آدم» فلم يأتمر، فاتفقوا على التقريب، وروي أن آدم حضر ذلك فتقبل قربان هابيل ووجب أن يأخذ أخت قابيل، فحينئذ قال له لَأَقْتُلَنَّكَ وقول هابيل: إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ كلام قبله محذوف تقديره ولم تقتلني وأنا لم أجن شيئا ولا ذنب لي في قبول الله قرباني؟ أما إني اتقيته وكنت على لا حب الحق. وإِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu bir vehimdir. İsrâiloğullarından biri defin şeklini nasıl bilmez ki bir kargayı taklit etsin? Doğru olan cumhurun görüşüdür. Onların kurban sunmalarının sadece bir ibadet ve nafile olduğu rivayet edilmiştir. Kâbil ziraat sahibiydi, sahip olduğu şeylerin en değersiz ve düşüğüne yönelip onu kurban olarak sundu. Hâbil ise davar sahibiydi, koçlarının en üstününe yönelip onu kurban sundu. O zamanki adet, kurban sunanın kurbanını takdim edip namaza durması ve secde etmesiydi; eğer gökten bir ateş inip kurbanı yerse bu kabul edildiğinin delili olur, aksi takdirde kurbana dokunulmaması kabul edilmediğinin delili sayılırdı. Zikrettiğim şekilde ikisi kurbanlarını takdim edince ateş inip Hâbil'in koçunu aldı, onu yukarı kaldırıp gözlerden gizledi ve Kâbil'in ekinini bıraktı. Said b. Cübeyr ve başkaları şöyle demiştir: O koç, İbrahim'e oğlunun fidyesi olarak indirilinceye kadar cennette otlamıştır. Bu kıssayı nakledenler şöyle demiştir: Bunun üzerine Kâbil Hâbil'i kıskandı ve ona: “İnsanların seni benden daha üstün gördüğü bir hâlde yeryüzünde mi dolaşacaksın?” dedi. Kâbil, Âdem'in en büyük çocuğuydu. Rivayet edildiğine göre Âdem Kâbe'yi görmek üzere Mekke'ye yolculuk yapmış ve Kâbil'i çocukları üzerine vasi bırakmıştı; işte bu hadise onun yokluğunda cereyan etti. Aralarında İbn Mes'ûd'un da bulunduğu bir grup müfessir şöyle rivayet etmiştir: Bu kurban sunmanın sebebi şuydu: Havva her batında bir erkek bir kız doğururdu ve bir batındaki erkek diğer batındaki kızla evlendirilir, ikiz kız kardeşi kendisine helal olmazdı. Kâbil ile birlikte güzel bir kız, Hâbil ile birlikte ise öyle olmayan bir kız doğdu. Âdem onları evlendirmek isteyince Kâbil: “Kız kardeşime ben daha layığım” dedi. Âdem ona emretti ancak o itaat etmedi; bunun üzerine kurban sunma konusunda anlaştılar. Rivayet edildiğine göre Âdem buna şahit oldu, Hâbil'in kurbanı kabul edildi ve Kâbil'in kız kardeşini alması gerekti; işte o vakit Kâbil ona { لَأَقْتُلَنَّكَ } “Seni mutlaka öldüreceğim” dedi. Hâbil'in { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” sözünden önce hazfedilmiş bir söz vardır ki takdiri şöyledir: “Ben hiçbir suç işlemediğim ve Allah'ın kurbanımı kabul etmesinde benim hiçbir günahım olmadığı hâlde beni niçin öldüreceksin? Ben O'ndan sakındım ve apaçık hak yol üzere oldum. Doğrusu { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder.”

قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وإجماع أهل السنة في معنى هذه الألفاظ أنها اتقاء الشرك، فمن اتقاه وهو موحد فأعماله التي تصدق فيها نيته مقبولة، وأما المتقي للشرك والمعاصي فله الدرجة العليا من

Kadı Ebû Muhammed Abdülhak şöyle dedi: Ehl-i Sünnet'in bu lafızların manası üzerindeki icması, bunun şirkten sakınmak olduğu yönündedir. Kim şirkten sakınır ve muvahhid olursa, niyetinde samimi olduğu amelleri makbuldür. Şirkten ve günahlardan sakınan kimse için ise

القبول والحتم بالرحمة، علم ذلك بأخبار الله تعالى، لا أن ذلك يجب على الله تعالى عقلا، وقال عدي بن ثابت وغيره: قربان متقي هذه الأمة الصلاة.

kabulün ve rahmetin kesinleşmesinin en yüce derecesi vardır. Bu, aklen Allah Teâlâ'ya vacip olduğundan değil, Allah Teâlâ'nın haber vermesiyle bilinmiştir. Adiy b. Sâbit ve başkaları: “Bu ümmetin takva sahiplerinin kurbanı namazdır” demiştir.

واختلف الناس لم قال هابيل: ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ؟ فقال مجاهد: كان الفرض عليهم حينئذ أن لا يسل أحد سيفا وأن لا يمتنع من أريد قتله.. وقال عبد الله بن عمرو وجمهور الناس: كان هابيل أشد قوة من قابيل، ولكنه تحرج.

İnsanlar Hâbil'in niçin { ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ } “Ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim” dediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid: “O dönemde onlara farz olan, hiç kimsenin kılıç çekmemesi ve öldürülmek istenen kişinin buna engel olmamasıydı” demiştir. Abdullah b. Amr ve insanların cumhuru ise şöyle demiştir: “Hâbil, Kâbil'den daha güçlüydü fakat [günaha girmekten] sakındı.”

قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا هو الأظهر. ومن هنا يقوى أن قابيل إنما هو عاص لا كافر، لأنه لو كان كافرا لم يكن للتحرج وجه، وإنما وجه التحرج في هذا أن المتحرج يأبى أن يقاتل موحدا ويرضى بأن يظلم ليجازى في الآخرة، ونحو هذا فعل عثمان بن عفان ﵁.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh şöyle dedi: En kuvvetli görüş budur. Buradan hareketle Kâbil'in kâfir değil sadece asi olduğu görüşü güç kazanır; çünkü eğer kâfir olsaydı günaha girmekten sakınmanın bir anlamı olmazdı. Bu husustaki sakınmanın anlamı şudur: Sakınan kimse bir muvahhid ile savaşmaktan kaçınır ve ahirette mükafatlandırılmak üzere mazlum olmaya rıza gösterir. Osman b. Affân radıyallâhu anh da buna benzer bir tutum sergilemiştir.

وقوله: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ الآية، ليست هذه بإرادة محبة وشهوة، وإنما هو تخير في شرين، كما تقول العرب في الشر خيار، فالمعنى إن قتلتني وسبق بذلك قدر فاختياري أن أكون مظلوما سيستنصر الله لي في الآخرة، وتبوء معناه تمضي متحملا. وقوله: بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ قيل معناه: بإثم قتلي وسائر آثامك التي أوجبت أن لا يتقبل منك، وقيل المعنى: بإثم قتلي وإثمك في العداء علي إذ هو في العداء وإرادة القتل آثم ولو لم ينفذ القتل، وقيل المعنى: بإثمي إن لو قاتلتك وقتلتك وإثم نفسك في قتالي وقتلي.

O'nun: { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim...” ayetindeki irade, sevgi ve arzuya dayalı bir irade değildir; bilakis iki şer arasında bir tercihte bulunmaktır; nitekim Araplar “Şerde de bir tercih vardır” derler. Manası şudur: “Eğer beni öldürürsen ve kaderde bu takdir edilmişse, benim tercihim ahirette Allah'ın benim için yardım edeceği mazlum taraf olmaktır.” { تَبُوءَ } lafzının manası: Yüklenip gidesin demektir. { بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “benim günahım ve senin günahın” sözünün manası hakkında şöyle denilmiştir: “Beni öldürme günahın ve [kurbanının] senden kabul edilmemesini gerektiren diğer bütün günahlarınla.” Bir diğer görüşe göre: “Beni öldürme günahın ve bana düşmanlık etme günahınla; zira düşmanlık etmek ve öldürmeyi istemek, fiilen öldürme gerçekleşmese bile günahtır.” Bir diğer görüşe göre ise manası: “Şayet seninle savaşıp seni öldürseydim bana ait olacak olan günahım ve senin benimle savaşıp beni öldürmendeki kendi günahınla” demektir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الإثم الذي يقتضيه قول النبي ﷺ «إذا التقى المسلمان بسيفيهما فالقاتل والمقتول في النار، قيل يا رسول الله هذا القاتل فما بال المقتول؟ قال: إنه كان حريصا على قتل صاحبه، فكأن هابيل أراد: أني لست بحريص على قتلك، فالإثم الذي كان يلحقني لو كنت حريصا على قتلك أريد أن تحمله أنت مع إثمك في قتلي، وقيل المعنى: بإثمي الذي يختص لي فيما فرط لي أي يؤخذ من سيئاتي فيطرح عليك بسبب ظلمك لي «تبوء بإثمك» في قتلي وهذا تأويل يعضده قول النبي ﷺ يؤتى بالظالم والمظلوم يوم القيامة فيؤخذ من حسنات الظالم فيزاد في حسنات المظلوم حتى ينتصف، فإن لم تكن له حسنات أخذ من سيئات المظلوم فتطرح عليه، وقوله تعالى: وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ يحتمل أن يكون من قول هابيل لأخيه، ويحتمل أن يكون إخبارا من الله تعالى لمحمد ﷺ.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «İki Müslüman kılıçlarıyla karşılaştıklarında öldüren de öldürülen de cehennemdedir. 'Ey Allah'ın Resulü! Katili anladık, peki öldürülenin suçu nedir?' denildiğinde: 'Çünkü o da arkadaşını öldürmeye hırslıydı' buyurdu» hadisinin gerektirdiği günahtır. Sanki Hâbil: “Ben seni öldürmeye hırslı değilim; şayet seni öldürmeye hırslı olsaydım bana terettüp edecek olan günahı, beni öldürme günahınla birlikte senin yüklenmeni isterim” demek istemiştir. Bir diğer görüşe göre mana şudur: “Bana karşı işlediğin haksızlık sebebiyle benim günahlarımdan alınıp senin üzerine atılacak olan günahımı [ve] beni öldürmendeki { تَبُوءَ بِإِثْمِكَ } kendi günahını yüklenesin.” Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisinin desteklediği bir tefsirdir: «Kıyamet gününde zalim ve mazlum getirilir; zalimin iyiliklerinden alınıp hak yerini buluncaya kadar mazlumun iyiliklerine eklenir; şayet iyiliği yoksa mazlumun günahlarından alınıp onun üzerine atılır.» Allah Teâlâ'nın: { وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } “İşte zalimlerin cezası budur” sözünün Hâbil'in kardeşine söylediği sözlerden olması da Allah Teâlâ'nın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir haberi olması da muhtemeldir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٠ الى ٣١]

[Mâide Suresi (5) : Ayetler 30-31]

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)

{ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١) } “Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye yöneltti de onu öldürdü ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu. (30) Derken Allah, kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?' dedi ve böylece pişman olanlardan oldu. (31)”

قراءة الجمهور فَطَوَّعَتْ والمعنى أن القتل في ذاته مستصعب عظيم على النفوس، فرد؟ هـ هذه

Cumhurun kıraati { فَطَوَّعَتْ } şeklindedir. Manası şudur: Esasen öldürmek nefislere zor ve büyük gelen bir iştir; fakat kötülüğü emreden bu inatçı

النفس اللجوجة الأمارة بالسوء طائعا منقادا حتى واقعه صاحب هذه النفس، وقرأ الحسن بن أبي الحسن والجراح والحسن بن عمران وأبو واقد «فطاوعت» والمعنى كأن القتل يدعو إلى نفسه بسبب الحقد والحسد الذي أصاب قابيل، وكأن النفس تأبى لذلك ويصعب عليها، وكل جهة تريد أن تطيعها الأخرى، إلى أن تفاقم الأمر وطاوعت النفس القتل فواقعته، وروي أنه التمس الغرة في قتله حتى وجده نائما في غنمه فشدخ رأسه بحجر، وروي أنه جهل كيف يقتله فجاء إبليس بطائر أو حيوان غيره فجعل يشدخ رأسه بين حجرين ليقتدي به قابيل ففعل وروي أنه لما انصرف قابيل إلى آدم قال له أين هابيل قال لا أدري كأنك وكلتني بحفظه فقال له آدم أفعلتها والله إن دمه ليناديني من الأرض، اللهم العن أرضا شربت دم هابيل، فروي أنه من حينئذ ما شربت أرض دما، ثم ان آدم ﷺ بقي مائة عام لم يتبسم حتى جاء ملك فقال له حياك الله يا آدم وبياك فقال آدم: ما بياك؟ قال أضحكك. ويروى أن آدم ﵇ قال حينئذ:

nefis, sahibi bu fiili işleyinceye kadar onu boyun eğdirip kolaylaştırmıştır. Hasan b. Ebi'l-Hasan, Cerrâh, Hasan b. İmrân ve Ebû Vâkıd ise «فطاوعت» (fetâva'at) şeklinde okumuşlardır. Bunun manası şöyledir: Sanki Kâbil'in kapıldığı kin ve kıskançlık sebebiyle cinayet fiili kendisini çağırmakta, nefis ise bundan kaçınmakta ve zorlanmaktadır; her iki taraf da diğerinin boyun eğmesini istemiş, nihayet iş tırmanmış ve nefis cinayete boyun eğerek o fiili işlemiştir. Rivayet edildiğine göre Kâbil onu öldürmek için bir gaflet anı kollamış, nihayet onu davarlarının arasında uyurken bulunca başını bir taşla ezmiştir. Nasıl öldüreceğini bilemediği, bunun üzerine İblis'in bir kuş veya başka bir hayvan getirip Kâbil'in örnek alması için başını iki taş arasında ezdiği ve Kâbil'in de öyle yaptığı rivayet edilmiştir. Rivayet edildiğine göre Kâbil Âdem'in yanına döndüğünde Âdem ona: “Hâbil nerede?” diye sordu. O: “Bilmiyorum, beni onun üzerine bekçi mi tayin ettin?” dedi. Âdem ona: “Bunu yaptın mı? Vallahi onun kanı bana yerden sesleniyor! Allah'ım, Hâbil'in kanını içen toprağa lanet et!” dedi. Rivayet edildiğine göre o günden beri hiçbir toprak kan içmemiştir. Sonra Âdem aleyhisselâm bir melek gelip kendisine “Allah sana uzun ömür versin ve seni güldürsün (hayyâkallâhu ve beyyâk)” deyinceye kadar yüz yıl boyunca tebessüm etmedi. Âdem: “Beyyâk ne demektir?” diye sordu. Melek: “Seni güldürsün demektir” dedi. Rivayet edildiğine göre Âdem aleyhisselâm o vakit şöyle demiştir:

تغيرت البلاد ومن عليها ... فوجه الأرض مغبرّ قبيح

“Diyarlar ve üzerindekiler değişti / Yeryüzünün çehresi tozlu ve çirkinleşti.”

تغير كل ذي طعم ولون ... وقل بشاشة الوجه المليح

“Tadı ve rengi olan her şey değişti / Güzel yüzün tebessümü azaldı.”

وكذا هو الشعر بنصب بشاشة وكف التنوين، وروي عن مجاهد أنه قال علقت إحدى رجلي القاتل بساقها إلى فخذها من يومئذ إلى يوم القيامة ووجهه إلى الشمس حيث ما دارت عليه حظيرة من نار وعليه في الشتاء حظيرة من ثلج.

Şiir, “beşâşete” (بشاشة) kelimesinin nasbı ve tenvinsiz okunmasıyla böyledir. Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: Katilin bir ayağı o günden kıyamet gününe kadar baldırından uyluğuna asılmıştır; yüzü güneş nereye dönerse oraya çevrilidir; [yazın] üzerinde ateşten bir çit, kışın ise üzerinde kardan bir çit bulunur.

قال القاضي أبو محمد: فإن صح هذا فهو من خسرانه الذي تضمنه قوله تعالى: فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ: ومن خسرانه ما روي عن عبد الله بن عمرو أنه قال إنّا لنجد ابن آدم القاتل يقاسم أهل النار قسمة صحيحة العذاب عليه شطر عذابهم، ومن خسرانه ما ثبت وصح عن النبي ﷺ أنه قال: «ما قتلت نفس ظلما إلا كان على ابن آدم الأول كفل منها، وذلك أنه أول من سن القتل» وقوله:

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Eğer bu rivayet sahihse, Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “böylece hüsrana uğrayanlardan oldu” sözünün içerdiği hüsrandandır. Onun hüsranından biri de Abdullah b. Amr'dan rivayet edilen şu sözdür: “Biz Âdem'in katil oğlunu cehennem ehliyle eşit paylaşımlı olarak azapta buluruz; onların azabının yarısı onun üzerinedir.” Yine onun hüsranından biri de Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit ve sahih olarak rivayet edilen şu hadistir: «Zulümle öldürülen hiçbir can yoktur ki onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay ayrılmasın; çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.» O'nun:

فَأَصْبَحَ عبارة عن جميع أوقاته أقيم بعض الزمن مقام كله، وخصّ الصباح بذلك لأنه بدء النهار والانبعاث إلى الأمور ومطية النشاط، ومنه قول الربيع بن ضبع:

{ فَأَصْبَحَ } “böylece oldu” sözü onun bütün vakitlerini ifade eder; zamanın bir cüzü tamamının yerine ikame edilmiştir. Sabah vaktinin tahsis edilmesi ise onun günün başlangıcı, işlere yönelme anı ve gayretin bineği olmasındandır. Rebî' b. Dab'ın şu sözü bundandır:

أصبحت لا أحمل السلاح البيت، ومنه قول سعد بن أبي وقاص، ثم أصبحت بنو أسد تعزرني على الإسلام، إلى غير ذلك من استعمال العرب لما ذكرناه.

“Artık silah taşımaz hâle geldim...” beyti; Sa'd b. Ebî Vakkas'ın: “Sonra Esedoğulları bana İslam'ı öğretmeye kalkar oldu” sözü ve Arapların zikrettiğimiz minvaldeki diğer kullanımları da bu kabildendir.

وقوله تعالى: فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ روي في معناه أن قابيل جعل أخاه في جراب ومشى به يحمله في عنقه مائة عام. وقيل سنة واحدة، وقيل بل أصبح في ثاني يوم قتله يطلب إخفاء أمر أخيه فلم يدر ما يصنع به، فبعث الله غرابا حيا إلى غراب ميت فجعل يبحث في الأرض ويلقي التراب على الغراب الميت. وروي أن الله تعالى بعث غرابين فاقتتلا حتى قتل أحدهما الآخر، ثم جعل القاتل يبحث ويواري الميت، وروي أن الله تعالى «إنما بعث غرابا» واحدا فجعل يبحث ويلقي التراب على هابيل، وظاهر هذه الآية أن هابيل هو أول ميت من بني آدم، ولذلك جهلت سنة المواراة، وكذلك حكى الطبري عن ابن إسحاق عن بعض أهل العلم بما في الكتب الأول، ويَبْحَثُ

Allah Teâlâ'nın: { فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } “Derken Allah, kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi” ayetinin manası hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Kâbil kardeşini bir dağarcığa koyup boynunda taşıyarak yüz yıl boyunca yürüdü. Bir yıl denildiği gibi, öldürdüğü günün ertesi sabahı kardeşinin durumunu gizlemek isteyip onunla ne yapacağını bilemediği de söylenmiştir. Bunun üzerine Allah, ölü bir karganın yanına canlı bir karga gönderdi; canlı karga yeri eşelemeye ve ölü karganın üzerine toprak atmaya başladı. Bir rivayete göre ise Allah iki karga gönderdi, bunlar biri diğerini öldürünceye kadar dövüştüler; ardından katil olan yeri eşeleyip ölüyü örttü. Bir diğer rivayete göre ise Allah tek bir karga gönderdi, karga yeri eşeleyip Hâbil'in üzerine toprak atmaya başladı. Bu ayetin zahiri, Hâbil'in Âdemoğullarından ölen ilk kişi olduğunu, bu sebeple defin sünnetinin bilinmediğini göstermektedir. Taberî de İbn İshak'tan, o da önceki kitaplardaki bilgilere vakıf bazı ilim ehlinden böyle nakletmiştir. { يَبْحَثُ }

معناه يفتش التراب بمنقاره ويثيره، ومن هذا سميت سورة براءة البحوث لأنها فتشت عن المنافقين ومن ذلك قول الشاعر:

kelimesinin manası: Gagasıyla toprağı araştırıp deşelemektir. Bu sebeple Berâe Suresi'ne münafıkların iç yüzünü deştiği için “el-Buhûs” adı verilmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

إن الناس غطوني تغطيت عنهم ... وإن بحثوني كان فيهم مباحث

“İnsanlar beni örterse ben de onlardan örtünürüm / Şayet beni deşelerlerse içlerinde deşeleyecek şeyler bulunur.”

وفي مثل: لا تكن كالباحث عن الشفرة، والضمير في قوله: سَوْأَةَ أَخِيهِ يحتمل أن يعود على قابيل ويراد بالأخ هابيل، ويحتمل أن يعود على الغراب الباحث ويراد بالأخ الغراب الميت، والأول أشهر في التأويل، والسوأة العورة، وخصت بالذكر مع أن المراد مواراة جميع الجسد للاهتمام بها، ولأن سترها أوكد، ويحتمل أن يراد «بالسوأة» هذه الحالة التي تسوء الناظر بمجموعها، وأضيفت إلى المقتول من حيث نزلت به النازلة لا على جهة الغض منه بل الغض حق للقاتل وهو الذي أتى «بالسوأة» ، وقرأ الجمهور «فأواري» بنصب الياء.

Bir atasözünde de: “Bıçağı arayan [koyun] gibi olma” denilmiştir. { سَوْأَةَ أَخِيهِ } “kardeşinin cesedi / mahrem yeri” ifadesindeki zamirin Kâbil'e raci olup kardeş ile Hâbil'in kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, yeri eşeleyen kargaya raci olup kardeş ile ölü karganın kastedilmiş olması da muhtemeldir; tefsirde birinci görüş daha meşhurdur. Seve (السوأة), avret / mahrem yer demektir; bütün bedenin örtülmesi kastedildiği hâlde özellikle zikredilmesi, ona verilen ehemmiyetten ve örtülmesinin daha tekitli olmasındandır. { سَوْأَةَ } ile bütünüyle bakana fenalık veren bu durumun kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu durumun maktule nispet edilmesi, musibetin onun başına gelmiş olmasındandır; yoksa onu yermek için değildir, bilakis yerilmek katilin hakkıdır ve kötülüğü getiren de odur. Cumhur «فأواري» kelimesini yâ harfinin fethasıyla okumuştur.

وقرأ طلحة بن مصرف والفياض بن غزوان «فأواري» بسكون الياء، وهي لغة لتوالي الحركات، ولما رأى قابيل فعل الغراب تنبه على ما يجب أن يصنع بأخيه، ورأى قصور نفسه وجهل البشر بالأمور، فقال يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ الآية واحتقر نفسه ولذلك ندم، وقرأ الجمهور «يا ويلتى» والأصل «يا ويلتي» لكن من العرب من يبدل من الياء ألفا ويفتح الياء لذلك فيقولون «يا ويلتى» ويا غلاما ويقف بعضهم على هاء السكت فيقول يا ويلتاه. وقرأ الحسن بن أبي الحسن «يا ويلتى» ونداء الويلة هو على معنى احضري فهذا أوانك، وهذا هو الباب في قوله يا حَسْرَةً [يس: ٣٠] وفي قوله: يا عجبا وما جرى مجراه من نداء هذه الأمور التي لا تعقل وهي معان، وقرأ الجمهور «أعجزت» بفتح الجيم. وقرأ ابن مسعود والحسن والفياض وطلحة بن سليمان «أعجزت» بكسر الجيم، وهي لغة، ثم إن قابيل وارى أخاه وندم على ما كان منه من معصية الله في قتله حيث لا ينفعه الندم، واختلف العلماء في قابيل هل هو من الكفار أو من العصاة، والظاهر أنه من العصاة، وروي عن النبي ﷺ أنه قال «إن الله ضرب لكم ابني آدم مثلا فخذوا من خيرهما ودعوا الشر» .

Talha b. Musarrif ve Feyyâz b. Gazvân ise harekelerin peş peşe gelmesi sebebiyle bir lehçe olarak «فأواري» kelimesini yâ harfinin sükûnu ile okumuşlardır. Kâbil karganın yaptığını görünce kardeşine ne yapması gerektiğinin farkına vardı, nefsinin acziyetini ve insanoğlunun meselelerdeki bilgisizliğini gördü; bunun üzerine { يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ } “Yazıklar olsun bana! Aciz mi kaldım...” ayetini söyledi ve nefsini hakir gördü, bu sebeple de pişman oldu. Cumhur «يا ويلتى» (yâ veyletâ) şeklinde okumuştur; aslı «يا ويلتي» (yâ veyletî) şeklindedir ancak Araplardan yâ harfini elife dönüştürüp yâ'yı fethalı kılanlar vardır; nitekim “yâ veyletâ” ve “yâ gulâmâ” derler; bazısı da sekt hesi üzerinde durarak “yâ veyletâh” der. Hasan b. Ebi'l-Hasan da «يا ويلتى» şeklinde okumuştur. Veyl'e nida etmek: “Ey helak gel, işte senin vaktindir!” manasındadır. { يا حَسْرَةً } [Yâsîn: 30] ve “yâ acebâ” sözlerindeki ve akıl sahibi olmayan manalara yönelik benzer nidalardaki kaide budur. Cumhur { أَعَجَزْتُ } kelimesini cîm harfinin fethasıyla okumuştur. İbn Mes'ûd, Hasan, Feyyâz ve Talha b. Süleyman ise bir lehçe olarak cîm harfinin kesresiyle «أعجزت» (e'aciztü) şeklinde okumuşlardır. Nihayet Kâbil kardeşini defnetti ve onu öldürmekle Allah'a karşı işlediği günahtan dolayı pişmanlığın kendisine fayda vermeyeceği bir zamanda pişman oldu. Âlimler Kâbil'in kâfirlerden mi yoksa günahkarlardan mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; zahir olan onun günahkarlardan olduğudur. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah Âdem'in iki oğlunu size misal kıldı; onların hayırlısından payınızı alın, şerlisini ise bırakın.»

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة المائدة (٥) : آية ٣٢]

[Mâide Suresi (5) : Ayet 32]

مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢) } “Bundan dolayı İsrâiloğullarına şöyle yazdık: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa bütün insanları kurtarmış gibi olur. Andolsun peygamberlerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra şüphesiz onların birçoğu bundan sonra da yeryüzünde aşırı gitmektedirler. (32)”

جمهور الناس على أن قوله: مِنْ أَجْلِ ذلِكَ متعلق بقوله كَتَبْنا أي بسبب هذه النازلة ومن جراها كتبنا، وقال قوم: بل هو متعلق بقوله مِنَ النَّادِمِينَ [المائدة: ٣١] أي ندم من «أجل» ما وقع، والوقف على هذا على ذلك، والناس على أن الوقف مِنَ النَّادِمِينَ، ويقال أجل الأمر أجلا وأجلا إذا جناه وجره، ومنه قول خوات:

Âlimlerin cumhuruna göre { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } “Bundan dolayı” sözü { كَتَبْنا } “yazdık” fiiline taalluk etmektedir; yani bu hadise sebebiyle ve bunun neticesinde yazdık demektir. Bir topluluk ise: “Bilakis bu, { مِنَ النَّادِمِينَ } [Mâide: 31] sözüne taalluk etmektedir; yani vuku bulan şeyden 'dolayı' pişman oldu demektir” demiştir. Bu görüşe göre vakıf “zalik” (ذلك) kelimesindedir; cumhura göre ise vakıf { مِنَ النَّادِمِينَ } lafzındadır. Bir kimse bir işe sebebiyet verdiğinde ve onu celbettiğinde Arapçada “Ecele'l-emre eclenn ve ecelen” (أجل الأمر أجلا وأجلا) denir. Havvât'ın şu sözü bundandır:

وأهل خباء صالح ذات بينهم ... قد احتربوا في عاجل أنا آجله

“Araları iyi olan bir çadır halkı / Sebebiyet verdiğim yakın bir meselede birbiriyle savaştı.”

ويقال فعلت ذلك من أجلك بفتح الهمزة ومن إجلك بكسرها، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع ذلك بوصل الألف وكسر النون قبلها، وهذا على أن ألقى حركة الهمزة على النون كما قالوا كم إبلك بكسر الميم ووصل الألف. ومن ابراهيم بكسر النون وكَتَبْنا معناه كتب بأمرنا في كتب منزلة عليهم تضمنت فرض ذلك، وخص الله تعالى: بَنِي إِسْرائِيلَ بالذكر وقد تقدمتهم أمم كان قتل النفس فيهم محظورا لوجهين، أحدهما فيما روي أن بَنِي إِسْرائِيلَ أول أمة نزل الوعيد عليهم في قتل النفس في كتاب، وغلظ الأمر عليهم بحسب طغيانهم وسفكهم الدماء، والآخر لتلوح مذمتهم في أن كتب عليهم هذا وهم مع ذلك لا يرعوون ولا ينتهون بل همّوا بقتل النبي ﷺ ظلما، فخصوا بالذكر لحضورهم مخالفين لما كتب عليهم، وقوله تعالى: بِغَيْرِ نَفْسٍ معناه بغير أن تقتل نفسا فتستحق القتل، وقد حرم الله تعالى نفس المؤمن إلا بإحدى ثلاث خصال، كفر بعد إيمان، أو زنا بعد إحصان، أو قتل نفس ظلما وتعديا. وهنا يندرج المحارب، والفساد في الأرض بجميع الزنا والارتداد والحرابة، وقرأ الحسن «أو فسادا في الأرض» بنصب الفساد على فعل محذوف وتقديره أو أتى فسادا أو أحدث فسادا، وحذف الفعل الناصب لدلالة الكلام عليه، وقوله تعالى: فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً اضطرب لفظ المفسرين في ترتيب هذا التشبيه، فروي عن ابن عباس أنه قال المعنى من قتل نبيا أو إمام عدل فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً ومن أحياه بأن شد عضده ونصره فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً.

Hemzenin fethasıyla “min eclike” (من أجلك) ve kesresiyle “min iclike” (من إجلك) denir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' bunu elifi vasl ederek ve öncesindeki nûn harfini kesreleyerek okumuştur; bu, mîm harfinin kesresi ve elifin vaslı ile “kem ibilüke” ve nûn harfinin kesresi ile “min İbrâhîme” dedikleri gibi hemzenin harekesini nûn harfine nakletmesi esasına dayanır. { كَتَبْنا } lafzının manası: Onlara indirilen ve bunun farz kılınmasını içeren kitaplarda emrimizle yazıldı demektir. Allah Teâlâ'nın, cana kıymanın kendilerinde de haram olduğu önceki ümmetler geçmişken { بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğulları”nı özellikle zikretmesi iki sebeptendir: Birincisi, rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları, cana kıyma konusundaki tehdidin kendilerine bir kitapta indiği ilk ümmettir ve azgınlıkları ile kan dökmeleri oranında bu hüküm kendilerine ağırlaştırılmıştır. İkincisi ise bu hüküm kendilerine yazılmış olduğu hâlde vazgeçmeyip geri durmamaları, bilakis Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem haksız yere öldürmeye yeltenmeleri sebebiyle kınanmalarının açıkça ortaya çıkması içindir; dolayısıyla kendilerine yazılana aykırı hareket eden muhataplar olarak hazır bulunmaları hasebiyle özellikle zikredilmişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { بِغَيْرِ نَفْسٍ } “bir cana kıymaksızın” sözünün manası: Bir canı öldürüp de öldürülmeyi hak etmeksizin demektir. Allah Teâlâ müminin canını şu üç hasletten biri dışında haram kılmıştır: İmandan sonra küfür, evlilikten sonra zina veya haksız yere ve tecavüz ederek bir cana kıymak. Yol kesen [muhârib] kimse de buraya dahildir. Yeryüzünde fesat çıkarmak zina, irtidat ve yol kesmenin tamamını kapsar. Hasan [el-Basrî] «أو فسادا في الأرض» ayetini fesad kelimesinin nasbı ile okumuştur; bu, hazfedilmiş bir fiile dayanır ve takdiri “ev etâ fesâden” (yahut bir fesat işleyip) veya “ev ahdese fesâden” (yahut bir fesat çıkarıp) şeklindedir; sözün delaleti sebebiyle nasbedici fiil hazfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “bütün insanları öldürmüş gibi olur” sözünde, bu teşbihin tertibi hususunda müfessirlerin ifadeleri çeşitlilik göstermiştir. İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Bunun manası, kim bir peygamberi veya adil bir imamı öldürürse { فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } bütün insanları öldürmüş gibi olur; kim de onun kolunu kanadını kuvvetlendirip ona yardım ederek onu yaşatırsa { فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } bütün insanları diriltmiş gibi olur.”

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول لا تعطيه الألفاظ، وروي عن ابن عباس أيضا أنه قال: المعنى من قتل نفسا واحدة وانتهك حرمتها فهو مثل من قتل الناس جميعا. ومن ترك قتل نفس واحدة وصان حرمتها مخافتي واستحياها أن يقتلها فهو كمن أحيا الناس جميعا. وقال عبد الله بن عباس أيضا، المعنى فكأنما قتل الناس جميعا عند المقتول ومن أحياها واستنقذها من هلكة فكأنما أحيا الناس جميعا عند المستنقذ.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu, lafızların vermediği bir görüştür. Yine İbn Abbas'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bunun manası; kim tek bir canı öldürür ve onun dokunulmazlığını ihlal ederse bütün insanları öldüren kimse gibidir. Kim de benden korkarak tek bir canı öldürmeyi terk eder, onun dokunulmazlığını korur ve onu öldürmeyip yaşatırsa bütün insanları yaşatmış kimse gibidir.” Abdullah b. Abbas yine şöyle demiştir: “Manası; maktulün nazarında sanki bütün insanları öldürmüş gibidir; kim de onu yaşatır ve bir helakten kurtarırsa kurtarılanın nazarında sanki bütün insanları kurtarmış gibidir.”

وقال ابن عباس أيضا وغيره المعنى من قتل نفسا فأوبق نفسه فكأنه قتل الناس جميعا إذ يصلى النار بذلك ومن سلم من قتلها فكأنه سلم من «قتل الناس جميعا» ، وقال مجاهد الذي يقتل النفس المؤمنة متعمدا جعل الله جزاءه جهنم وغضب عليه ولعنه وأعد له عذابا عظيما، يقول لو «قتل الناس جميعا» لم يزد على ذلك. ومن لم يقتل أحدا فقد حيي الناس منه، وقال ابن زيد المعنى أي من قتل نفسا فيلزمه من القود والقصاص ما يلزم من «قتل الناس جميعا» . قال ومن أحياها أي من عفا عمن وجب له قتله، وقاله الحسن أيضا أي هو العفو بعد القدرة، وقال مجاهد ومن أحياها أنقذها من حرق أو غرق، وقال قوم لما كان المؤمنون كلهم يطلبون القاتل كان كمن قتل الناس جميعا.

İbn Abbas ve başkaları yine şöyle demiştir: “Manası; kim bir cana kıyıp nefsini helake sürüklerse, bununla ateşe gireceği için sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur; kim de cana kıymaktan uzak durursa sanki bütün insanları öldürmekten uzak durmuş gibi olur.” Mücâhid şöyle demiştir: “Mümin bir canı kasten öldüren kimsenin cezasını Allah cehennem kılmış, ona gazap etmiş, lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır; yani bütün insanları öldürseydi bundan fazlası olmazdı. Kim de hiç kimseyi öldürmezse insanlar onun şerrinden emin olarak yaşamış olur.” İbn Zeyd şöyle demiştir: “Manası şudur: Kim bir canı öldürürse bütün insanları öldüren kimseye gereken kısas ona da gerekir. Onu yaşatan kimse ise öldürülmesi gereken kimseyi affeden kimsedir.” Hasan da böyle demiştir; yani gücü yettikten sonra affetmektir. Mücâhid: “Onu yaşatan kimse; onu yanmaktan veya boğulmaktan kurtaran kimsedir” demiştir. Bir topluluk ise: “Bütün müminler katilin peşine düşeceği için sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur” demiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا قول متداع ولم يتخلص التشبيه إلى طرف في شيء من هذه الأقوال، والذي أقول إن الشبه بين قاتل النفس وقاتل الكل لا يطرد من جميع الجهات، لكن الشبه قد تحصل من ثلاث جهات. إحداها القود فإنه واحد، والثانية الوعيد، فقد توعد الله قاتل النفس بالخلود في النار، وتلك غاية العذاب، فإن فرضناه يخرج من النار بعد بسبب التوحيد فكذلك قاتل الجميع ان لو اتفق ذلك، والثالثة انتهاك الحرمة، فإن نفسا واحدة، في ذلك وجميع الأنفس سواء، والمنتهك في واحدة ملحوظ بعين منتهك الجميع، ومثال ذلك رجلان حلفا على شجرتين ألا يطعما من ثمرهما شيئا، فطعم

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür ve bu görüşlerin hiçbirinde teşbih tam bir esasa oturmamıştır. Benim söylediğim şudur: Tek bir nefsin katili ile bütün insanların katili arasındaki benzerlik her yönden geçerli değildir; ancak benzerlik üç yönden hasıl olur: Birincisi kısastır, zira o tektir. İkincisi tehdittir; nitekim Allah tek bir nefsin katilini cehennemde ebedi kalmakla tehdit etmiştir ki bu azabın zirvesidir; şayet onun tevhid sebebiyle sonradan cehennemden çıkacağını varsayarsak, böyle bir şey vaki olsa herkesi öldüren için de durum böyledir. Üçüncüsü dokunulmazlığın ihlalidir; zira bu hususta tek bir can ile bütün canlar eşittir ve bir tek canda ihlalde bulunan kimse, hepsini ihlal eden kimsenin gözüyle görülür. Bunun misali, iki ağacın meyvesinden hiçbir şey yememek üzere yemin eden iki adamdır;

أحدهما واحدة من ثمر شجرته وطعم الآخر ثمر شجرته كله، فقد استويا في الحنث، وقوله تعالى: وَمَنْ أَحْياها فيه تجوز لأنها عبارة عن الترك والإنقاذ وإلا فالإحياء حقيقة الذي هو الاختراع إنما هو لله تعالى.

biri kendi ağacının meyvesinden bir tane yer, diğeri ise ağacının meyvesinin tamamını yer; ikisi de yemini bozma hususunda eşit olurlar. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَحْياها } “Kim de onu yaşatırsa” sözünde mecaz vardır; çünkü bu, terk etmekten ve kurtarmaktan ibarettir; yoksa yoktan var etmek manasındaki hakiki diriltme sadece Allah Teâlâ'ya aittir.

وإنما هذا الإحياء بمنزلة قول نمرود، أنا أحيي، سمى الترك إحياء، ومحيي نفس كمحيي الجميع في حفظ الحرمة واستحقاق الحمد، ثم أخبر الله تعالى عن «بني إسرائيل» أنهم جاءتهم الرسل من الله بالبينات في هذا وفي سواه، ثم لم يزل الكثير منهم بعد ذلك في كل عصر يسرفون ويتجاوزون الحدود، وفي هذه الآية إشارة إلى فعل اليهود في همهم بقتل النبي ﷺ وغيره إلى سائر ذلك من أعمالهم.

Bu ihya, Nemrud'un “Ben de diriltirim” sözü mesabesindedir ki o, [öldürmeyi] terk etmeyi diriltme olarak adlandırmıştır. Bir nefsi ihya eden, dokunulmazlığı koruma ve övgüyü hak etme hususunda herkesi ihya eden gibidir. Sonra Allah Teâlâ, bu hususta ve diğer konularda İsrâiloğullarına Allah'tan apaçık delillerle peygamberlerin geldiğini, sonra da onlardan birçoğunun bundan sonra her asırda aşırı gitmeye ve sınırları aşmaya devam ettiğini haber vermiştir. Bu ayette, Yahudilerin Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve başkalarını öldürmeye yeltenmelerindeki fiillerine ve diğer amellerine bir işaret vardır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]

[Mâide Suresi (5) : Ayetler 33-34]

إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)

{ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤) } “Allah'a ve Resulü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, dünyada onlar için bir rezilliktir. Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır. (33) Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır. Bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (34)”

اقتضى المعنى في هذه الآية كون إِنَّما حاصرة الحصر التام، واختلف الناس في سبب هذه الآية، فروي عن ابن عباس والضحاك أنها نزلت بسبب قوم من أهل الكتاب كان بينهم وبين رسول الله ﷺ عهد فنقضوا العهد وقطعوا السبيل وأفسدوا في الأرض.

Bu ayetteki mana, { إِنَّما } edatının tam bir hasr (sınırlandırma) ifade etmesini gerektirmiştir. İnsanlar bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbas ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında antlaşma bulunan, ardından antlaşmayı bozup yol kesen ve yeryüzünde fesat çıkaran Ehl-i Kitap'tan bir topluluk hakkında inmiştir.