Binûn

Mâide Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال القاضي أبو محمد: ويشبه أن تكون نازلة بني قريظة حين هموا بقتل النبي ﷺ، وقال عكرمة والحسن: نزلت الآية في المشركين.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunun, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem öldürmeye yeltendikleri sırada Benî Kurayza olayı hakkında inmiş olması muhtemeldir. İkrime ve el-Hasen ise: "Ayet müşrikler hakkında indi" demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا ضعف، لأن توبة المشرك نافعة بعد القدرة عليه وعلى كل حال، وقال أنس بن مالك وجرير بن عبد الله وسعيد بن جبير وعروة بن الزبير وعبد الله بن عمر وغيرهم: إن الآية نزلت في قوم من عكل وعرينة قدموا على النبي ﷺ فأسلموا ثم إنهم مرضوا واستوخموا المدينة فأمرهم النبي ﷺ أن يكونوا في لقاح الصدقة، وقال اشربوا من ألبانها وأبوالها.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunda bir zayıflık vardır; zira müşrikin tövbesi, ele geçirildikten sonra da her hâlükârda fayda verir. Enes b. Mâlik, Cerîr b. Abdillâh, Saîd b. Cübeyr, Urve b. ez-Zübeyr, Abdullâh b. Ömer ve başkaları şöyle demişlerdir: Ayet, Ukl ve Ureyne kabilelerinden Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gelip Müslüman olan bir topluluk hakkında inmiştir. Sonra hastalanıp Medine'nin havasını ağır buldular/yadırgadılar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara zekât develerinin yanında bulunmalarını emretti ve: "Onların sütlerinden ve idrarlarından için" buyurdu.

فخرجوا فيها فلما صحوا قتلوا الرعاء واستاقوا الإبل فجاء الصريخ فأخبر بذلك النبي ﷺ، فأمر فنودي في الناس يا خيل الله اركبي، فركب رسول الله على أثرهم فأخذوا، وقال جرير بن عبد الله فبعثني رسول الله ﷺ في نفر من المسلمين حتى إذا أدركناهم، وقد أشرفوا على بلادهم فجئنا بهم النبي ﷺ، قال جميع الرواة فقطع رسول الله ﷺ «أيديهم وأرجلهم من خلاف، وسمر أعينهم، ويروى وسمل، وتركهم في جانب الحرة يستسقون فلا يسقون، وفي حديث جرير، فكانوا يقولون الماء ويقول رسول الله ﷺ: النار، وفي بعض الروايات عن أنس أن رسول الله ﷺ أحرقهم بالنار بعد ما قتلهم، قال أبو قلابة، هؤلاء كفروا وقتلوا وأخذوا الأموال وحاربوا الله ورسوله، وحكى الطبري عن بعض أهل العلم أن هذه الآية نسخت فعل النبي

Onların yanına çıktılar. İyileşince çobanları öldürdüler ve develeri sürüp götürdüler. Bunun üzerine feryat eden biri gelip durumu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdi. O da emretti ve insanlara: "Ey Allah'ın süvarileri, binin!" diye seslenildi. Resûlullah onların peşinden gitti ve yakalandılar. Cerîr b. Abdillâh şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Müslümanlardan bir grup içinde gönderdi; nihayet kendi memleketlerine yaklaşmışlarken onlara yetiştik ve onları Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem getirdik. Bütün râviler şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların ellerini ve ayaklarını çaprazlama kesti, gözlerine mil çekti —bir rivayette: gözlerini oydu— ve onları Harre tarafında bıraktı; su istiyorlar fakat kendilerine su verilmiyordu. Cerîr'in hadisinde ise şöyle geçer: Onlar "Su!" diyorlardı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de "Ateş!" buyuruyordu. Enes'ten gelen bazı rivayetlerde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onları öldürdükten sonra ateşle yaktığı yer alır. Ebû Kılâbe şöyle demiştir: "Bunlar küfre saptılar, adam öldürdüler, malları gasp ettiler ve Allah'a ve Resulü'ne karşı savaştılar." Taberî bazı ilim ehlinden bu ayetin Peygamber'in

صلى الله عليه وسلم بالعرنيين ووقفت الأمر على هذه الحدود، وقال بعضهم وجعلها الله عتابا لنبيه ﷺ على سمل الأعين، وحكي عن جماعة من أهل العلم أن هذه الآية ليست بناسخة لذلك الفعل لأن ذلك وقع في المرتدين.

sallallâhu aleyhi ve sellem Ureynelilere yaptığı fiili neshettiğini ve meselenin bu hadlerle sınırlandırıldığını nakletmiştir. Bazıları ise Allah'ın bunu, gözleri oymasından ötürü Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir azarlama/sitem kıldığını söylemiştir. Bir grup ilim ehlinden de bu ayetin o fiili nesh edici olmadığı, zira bunun irtidat edenler hakkında vuku bulduğu rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: لا سيما وفي بعض الطرق أنهم سملوا أعين الرعاة قالوا، وهذه الآية هي في المحارب المؤمن، وحكى الطبري عن السدي أن النبي ﷺ لم يسمل أعين العرنيين وإنما أراد ذلك فنزلت الآية ناهية عن ذلك.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bilhassa bazı rivayet yollarında onların çobanların gözlerini oymuş oldukları belirtilmiştir. Demişlerdir ki: Bu ayet ise mümin olan muharip (yol kesen/eşkıya) hakkındadır. Taberî, es-Süddî'den Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ureynelilerin gözlerini oymadığını, sadece bunu niyet ettiğini, bunun üzerine bunu nehyeden ayetin indiğini nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف تخالفه الروايات المتظاهرة، ولا خلاف بين أهل العلم أن حكم هذه الآية مترتب في المحاربين من أهل الإسلام، واختلفوا فيمن هو الذي يستحق اسم الحرابة، فقال مالك بن أنس ﵀، المحارب عندنا من حمل على الناس السلاح في مصر أو برية فكابرهم عن أنفسهم وأموالهم دون نائرة ولا ذحل ولا عداوة، وقال بهذا القول جماعة من أهل العلم، وقال أبو حنيفة وأصحابه وجماعة من أهل العلم، لا يكون المحارب إلا القاطع على الناس في خارج الأمصار، فأما في المصر فلا.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, birbiri ardınca gelen mütevatir/açık rivayetlere aykırı düşen zayıf bir görüştür. İlim ehli arasında bu ayetin hükmünün İslâm ehlinden olan muharipler hakkında geçerli olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Kimin hırâbe ismini hak ettiği konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik b. Enes rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: "Bizim nezdimizde muharip; şehirde veya kırda insanlara silah çekip aralarında hiçbir fitne, kan davası ve husumet olmaksızın canları ve malları hususunda onlara zorbalık eden kimsedir." İlim ehlinden bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe, ashabı ve ilim ehlinden bir topluluk ise şöyle demiştir: "Muharip ancak şehirlerin dışında insanların yolunu kesendir; şehre gelince orada [yapan muharip] olmaz."

قال القاضي أبو محمد: يريدون أن القاطع في المصر يلزمه حد ما اجترح من قتل أو سرقة أو غصب ونحو ذلك. والحرابة رتب أدناها إخافة الطريق فقط لكنها توجب صفة الحرابة، ثم بعد ذلك أن يأخذ المال مع الإخافة ثم بعد ذلك أن يقتل مع الإخافة ثم بعد ذلك أن يجمع ذلك كله، فقال مالك ﵀ وجماعة من العلماء: في أي رتبة كان المحارب من هذه الرتب فالإمام مخير فيه في أن يعاقبه بما رأى من هذه العقوبات، واستحسن أن يأخذ في الذي لم يقتل بأيسر العقوبات.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Şehirde yol kesenin/saldıranın, öldürme, hırsızlık, gasp ve benzeri işlediği suçun haddine tabi olacağını kastetmektedirler. Hırâbe derecelerdir; bunların en düşüğü sadece yol kesip korku salmaktır, fakat bu da hırâbe vasfını gerektirir. Bundan sonra korku salmakla birlikte mal almak, bundan sonra korku salmakla birlikte adam öldürmek, bundan sonra da bunların tamamını birden yapmaktır. Mâlik rahmetullâhi aleyh ve bir grup âlim şöyle demiştir: Muharip bu derecelerden hangisinde olursa olsun, devlet başkanı bu cezalardan uygun gördüğü ile onu cezalandırma hususunda muhayyerdir; adam öldürmeyen kimse hakkında cezaların en hafifiyle muamele etmeyi ise istihsan etmiştir (güzel görmüştür).

قال القاضي أبو محمد: لا سيما إن كانت زلة ولم يكن صاحب شرور معروفة، وأما إن قتل فلا بد من قتله، وقال ابن عباس ﵁ والحسن وأبو مجلز وقتادة وغيرهم من العلماء بل لكل رتبة من الحرابة رتبة من العقاب، فمن أخاف الطرق فقط فعقوبته النفي، ومن أخذ المال ولم يقتل فعقوبته القطع من خلاف. ومن قتل دون أخذ مال فعقوبته القتل، ومن جمع الكل قتل وصلب، وحجة هذا القول أن الحرابة لا تخرج عن الإيمان ودم المؤمن حرام إلا بإحدى ثلاث: ارتداد أو زنى بعد إحصان أو قتل نفس، فالمحارب إذا لم يقتل فلا سبيل إلى قتله، وقد روي عن ابن عباس والحسن أيضا وسعيد بن المسيب وغيرهم مثل قول مالك: إن الإمام مخير، ومن حجة هذا القول أن ما كان في القرآن «أو. أو» ، فإنه للتخيير، كقوله تعالى: فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ [البقرة: ١٩٦] وكآية كفارة اليمين وآية جزاء الصيد.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bilhassa bu bir ayak kayması ise ve bilinen şerlerin sahibi değilse [böyle yapılır]; öldürmüşse mutlaka öldürülmesi gerekir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, el-Hasen, Ebû Miclez, Katâde ve diğer âlimler ise şöyle demişlerdir: Bilakis hırâbenin her derecesi için bir ceza derecesi vardır. Kim sadece yollarda korku salarsa onun cezası sürgündür. Kim mal alır da öldürmezse onun cezası [ellerin ve ayakların] çaprazlama kesilmesidir. Kim mal almadan öldürürse onun cezası öldürülmektir. Kim hepsini birden yaparsa öldürülür ve asılır. Bu görüşün delili şudur: Hırâbe imandan çıkarmaz; müminin kanı ise üç şeyden biri dışında haramdır: İrtidat, ihsandan (evlendikten) sonra zina veya bir canı öldürmek. Dolayısıyla muharip adam öldürmemişse onun öldürülmesine bir yol yoktur. İbn Abbâs, el-Hasen, Saîd b. el-Müseyyeb ve başkalarından da İmam Mâlik'in devlet başkanının muhayyer olduğu şeklindeki görüşünün bir benzeri rivayet edilmiştir. Bu görüşün delillerinden biri de Kur'an'da geçen "أَوْ ... أَوْ" (yahut... veya) ifadelerinin muhayyerlik bildirmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } [el-Bakara: 196] “...oruçtan veya sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir” ayeti ile yemin kefareti ayeti ve av cezası ayeti böyledir.

قال القاضي أبو محمد: ورجح الطبري القول الآخر وهو أحوط للمفتي ولدم المحارب وقول مالك أسد للذريعة وأحفظ للناس والطرق، والمخيف في حكم القاتل ومع ذلك فمالك يرى فيه الأخذ بأيسر العقوبات استحسانا، وذكر الطبري عن أنس بن مالك أنه قال سأل رسول الله جبريل ﵉ عن الحكم في المحارب، فقال: من أخاف السبيل وأخذ المال فاقطع يده للأخذ، ورجله للإخافة ومن قتل فاقتله، ومن جمع ذلك فاصلبه.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Taberî diğer görüşü tercih etmiştir; bu, müftü açısından ve muharibin kanı hususunda daha ihtiyatlıdır. Mâlik'in görüşü ise sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) açısından daha sağlamdır, insanları ve yolları daha iyi korur. [İnsanlara] korku salan kimse katil hükmündedir; buna rağmen Mâlik, onun hakkında istihsanen en hafif cezaların uygulanması görüşündedir. Taberî, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah, Cibrîl'e aleyhisselâm muharip hakkındaki hükmü sordu; Cibrîl: "Kim yol kesip korku salar ve mal alırsa mal aldığı için elini, korku saldığı için ayağını kes. Kim öldürürse onu öldür, kim bunların hepsini birden yaparsa onu as" dedi.

قال القاضي أبو محمد: وبقي النفي للمخيف فقط، وقوله تعالى: يُحارِبُونَ اللَّهَ تغليظ جعل ارتكاب نهيه محاربة، وقيل التقدير يحاربون عباد الله، ففي الكلام حذف مضاف، وقوله تعالى: وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً تبيين للحرابة أي: ويسعون بحرابتهم، ويحتمل أن يكون المعنى ويسعون فسادا منضافا إلى الحرابة، والرابط إلى هذه الحدود إنما هو الحرابة، وقرأ الجمهور «يقتّلوا، يصلّبوا، تقطّع» بالتثقيل في هذه الأفعال للمبالغة والتكثير، والتكثير هنا إنما هو من جهة عدد الذين يوقع بهم كالتذبيح في بني إسرائيل في قراءة من ثقل يُذَبِّحُونَ وقرأ الحسن ومجاهد وابن محيصن «يقتلوا، ويصلبوا، تقطع» بالتخفيف في الأفعال الثلاثة، وأما قتل المحارب فبالسيف ضربة العنق، وأما صلبه فجمهور من العلماء على أنه يقتل ثم يصلب نكالا لغيره، وهذا قول الشافعي، وجمهور من العلماء على أنه يصلب حيا ويقتل بالطعن على الخشبة، وروي هذا عن مالك وهو الأظهر من الآية وهو الأنكى في النكال، وأما القطع فاليد اليمنى من الرسغ والرجل الشمال من المفصل، وروي عن علي بن أبي طالب ﵁ أنه كان يقطع اليد من الأصابع ويبقي الكف والرجل من نصف القدم ويبقي العقب واختلف العلماء في النفي فقال السدي: هو أن يطلب أبدا بالخيل والرجل حتى يؤخذ فيقام عليه حدّ الله ويخرج من دار الإسلام، وروي عن ابن عباس أنه قال: نفيه أن يطلب وقاله أنس بن مالك، وروي ذلك عن الليث ومالك بن أنس غير أن مالكا قال: لا يضطر مسلم إلى دخول دار الشرك، وقال سعيد بن جبير: النفي من دار الإسلام إلى دار الشرك، وقالت طائفة من العلماء منهم عمر بن عبد العزيز: النفي في المحاربين أن ينفوا من بلد إلى غيره مما هو قاص بعيد، وقال الشافعي: ينفيه من عمله، وقال أبو الزناد: كان النفي قديما إلى دهلك وباضع وهما من أقصى اليمن، وقال أبو حنيفة وأصحابه وجماعة: النفي في المحاربين السجن فذلك إخراجهم من الأرض.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sürgün ise sadece korku salan kimseye kalmıştır. Allah Teâlâ'nın: { يُحارِبُونَ اللَّهَ } “Allah'a karşı savaşanlar” sözü, O'nun yasağını çiğnemeyi bir savaş kılma suretiyle [yapılan] bir şiddetlendirmedir. "Takdiri, Allah'ın kullarıyla savaşırlar şeklindedir; dolayısıyla sözde bir muzâf hazfi vardır" da denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanlar” sözü, hırâbenin açıklamasıdır; yani: "hırâbeleriyle çabalarlar" demektir. Anlamın, "hırâbeye ek olarak fesat çıkarmaya çalışırlar" şeklinde olması da muhtemeldir. Bu hadlere bağlayan unsur ise sadece hırâbedir. Cumhûr, mübalağa ve çokluk bildirmesi için bu fiillerde şeddeli olarak "يقتّلوا، يصلّبوا، تقطّع" şeklinde okumuştur. Buradaki çokluk, { يُذَبِّحُونَ } kelimesini şeddeli okuyanların kıraatinde İsrâiloğullarının boğazlanmasında olduğu gibi, fiilin kendilerine uygulandığı kimselerin sayısı bakımındandır. el-Hasen, Mücâhid ve İbn Muheysın üç fiilde de şeddesiz olarak "يقتلوا، ويصلبوا، تقطع" şeklinde okumuşlardır. Muharibin öldürülmesine gelince; bu, kılıçla boynunu vurmak suretiyledir. Asılmasına gelince; âlimlerin cumhûruna göre o, başkalarına ibret olması için öldürülür, sonra asılır; Şâfiî'nin görüşü budur. Âlimlerin bir cumhûruna göre ise canlı olarak asılır ve ağaç/darağacı üzerinde mızraklanarak/saplanarak öldürülür. Bu Mâlik'ten rivayet edilmiştir; ayete daha zahir olan ve caydırıcılık bakımından daha tesirli olan da budur. [Uzuvların] kesilmesine gelince; sağ el bilekten, sol ayak ise eklemden kesilir. Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh onun eli parmaklardan kesip avucu bıraktığı, ayağı ise ayağın yarısından kesip topuğu bıraktığı rivayet edilmiştir. Âlimler nefy (sürgün) hususunda ihtilaf etmişlerdir: es-Süddî: "Yakalanıp üzerine Allah'ın haddi uygulanıncaya ve İslâm yurdundan çıkarılıncaya kadar sürekli atlılar ve yayalarla takip edilmesidir" demiştir. İbn Abbâs'tan "Sürgünü, takip edilmesidir" dediği rivayet edilmiş, Enes b. Mâlik de bunu söylemiştir. Bu, Leys ve Mâlik b. Enes'ten de rivayet edilmiştir; ancak Mâlik: "Bir Müslüman şirk yurduna girmeye mecbur bırakılmaz" demiştir. Saîd b. Cübeyr: "İslâm yurdundan şirk yurduna sürgün edilmesidir" demiştir. Ömer b. Abdilazîz'in de aralarında bulunduğu bir grup âlim: "Muhariplerin sürgün edilmesi, bir beldeden uzak olan başka bir beldeye sürülmeleridir" demiştir. Şâfiî: "Valilik/görev bölgesinden sürgün eder" demiştir. Ebû'z-Zinâd: "Eskiden sürgün Dehlek ve Bâdı'a yapılırdı ki bunlar Yemen'in en uzak yerlerindendir" demiştir. Ebû Hanîfe, ashabı ve bir topluluk: "Muhariplerde sürgün hapistir; zira bu onları yeryüzünden çıkarmaktır" demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: والظاهر أن الْأَرْضِ في هذه الآية هي أرض النازلة، وقد جنب الناس قديما الأرض التي أصابوا فيها الذنوب ومنه حديث الذي ناء بصدر، نحو الأرض المقدسة، وينبغي للإمام إن كان هذا المحارب المنفي مخوف الجانب يظن أنه يعود إلى حرابة وإفساد أن يسجنه في البلد الذي يغرب إليه، وإن كان غير مخوف الجانب ترك مسرحا، وهذا هو صريح مذهب مالك: أن يغرب ويسجن حيث يغرب، وهذا هو الأغلب في أنه مخوف، ورجحه الطبري وهو الراجح لأن نفيه من أرض النازلة أو الإسلام هو نص الآية وسجنه بعد بحسب الخوف منه، فإذا تاب وفهم حاله سرح وقوله تعالى: ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ إشارة إلى هذه الحدود التي توقع بهم، وغلظ الله الوعيد في ذنب الحرابة بأن أخبر أن لهم في الآخرة عذابا عظيما مع العقوبة في الدنيا، وهذا خارج عن المعاصي الذي في حديث عبادة بن الصامت في قول النبي ﷺ، فمن أصاب من ذلك شيئا فعوقب به فهو له كفارة.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Zahir olan şudur ki bu ayetteki { الْأَرْضِ } kelimesi olayın meydana geldiği yerdir. İnsanlar eskiden beri günah işledikleri topraktan uzaklaştırılmışlardır; göğsüyle mukaddes toprağa doğru yönelen kimsenin hadisi de bundandır. Eğer bu sürgün edilen muharip korkulan/tehlikeli bir kimse ise ve hırâbeye ve fesada döneceği zannediliyorsa devlet başkanının onu sürgün edildiği beldede hapsetmesi gerekir; şayet tehlikeli biri değilse serbest bırakılır. Mâlik'in açık mezhebi de budur: Sürgün edilir ve sürgün edildiği yerde hapsedilir; zira onun tehlikeli olması galip durumdur. Taberî de bunu tercih etmiştir ve racih olan da budur; çünkü onun olayın geçtiği yerden yahut İslâm yurdundan sürülmesi ayetin lafzıdır, sonrasında hapsedilmesi ise ondan duyulan korkuya göredir. Tövbe edip durumu anlaşılınca serbest bırakılır. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ } “Bu, dünyada onlar için bir rezilliktir” sözü, kendilerine tatbik edilen bu hadlere işarettir. Allah, dünyadaki ceza ile birlikte ahirette onlar için büyük bir azap olduğunu haber vererek hırâbe günahındaki tehdidi ağırlaştırmıştır. Bu durum, Ubâde b. es-Sâmit hadisinde geçen Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim bunlardan bir şey işler de dünyada cezalandırılırsa bu onun için kefarettir" sözündeki günahların dışındadır.

قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يكون الخزي لمن عوقب، وعذاب الآخرة لمن سلم في الدنيا، ويجرى هذا الذنب مجرى غيره، وهذا الوعيد مشروط الإنفاذ بالمشيئة، اما أن الخوف يغلب عليهم بحسب الوعيد وعظم الذنب، والخزي في هذه الآية الفضيحة والذل والمقت.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Rezilliğin cezalandırılan kimse için olması, ahiret azabının ise dünyada [cezadan] kurtulan kimse için olması ve bu günahın diğer günahlar gibi cereyan etmesi de muhtemeldir. Bu tehdidin infazı [Allah'ın] dilemesine bağlıdır; şu var ki tehdide ve günahın büyüklüğüne göre onlara korku galip gelir. Bu ayetteki hızy (خِزْيٌ); rezillik, zillet ve buğzdur.

وقوله تعالى: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ استثنى ﷿ التائب قبل أن يقدر عليه

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır” sözünde Aziz ve Celil olan [Allah], ele geçirilmeden önce tövbe edeni istisna etmiş

وأخبر بسقوط حقوق الله عنه بقوله تعالى: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ واختلف الناس في معنى الآية فقال قتادة والزهري في كتاب الاشراف: ذلك لأهل الشرك.

ve Allah Teâlâ'nın: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözüyle Allah'ın haklarının ondan düştüğünü haber vermiştir. İnsanlar ayetin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Katâde ve ez-Zührî Kitâbü'l-İşrâf'ta: "Bu, şirk ehli içindir" demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: من حيث رأيا الوعيد بعد العقاب، وهذا ضعيف، والعلماء على أن الآية في المؤمنين وأن المحارب إذا تاب قبل القدرة عليه فقد سقط عنه حكم الحرابة ولا نظر للإمام فيه إلا كما ينظر في سائر المسلمين، فإن طلبه أحد بدم نظر فيه وأقاد منه إذا كان الطالب وليا، وكذلك يتبع بما وجد عنده من مال الغير وبقيمة ما استهلك من الأموال، هذا قول مالك والشافعي وأصحاب الرأي ذكره ابن المنذر، وقال قوم من الصحابة والتابعين: إنه لا يطلب من المال إلا بما وجد عنده بعينه، وأما ما استهلك فلا يطلب به، وذكر الطبري ذلك عن مالك من رواية الوليد بن مسلم عنه، وهو الظاهر من فعل علي بن أبي طالب بحارثة بن بدر الغداني فإنه كان محاربا ثم تاب قبل القدرة عليه فكتب له بسقوط الأموال والدم كتابا منشورا، وحكى الطبري عن عروة بن الزبير أنه قال: لا تقبل توبة المحارب، ولو قبلت لاجترؤوا وكان فساد كثير ولكن لو فر إلى العدو ثم جاء تائبا لم أر عليه عقوبة.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Cezadan sonraki tehdidi gördükleri cihetten [böyle demişlerdir]; ancak bu zayıftır. Âlimler, ayetin müminler hakkında olduğu ve muharip ele geçirilmeden önce tövbe ederse hırâbe hükmünün ondan düşeceği, devlet başkanının diğer Müslümanlara baktığı gibi bakması dışında onun üzerinde [özel bir cezai] yetkisi kalmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Şayet biri ondan bir kan [davası] talep ederse buna bakar ve talep eden veli ise kısas uygular. Aynı şekilde yanında başkasına ait bulunan maldan ve telef ettiği malların değerinden ötürü de takip edilir. Bu, Mâlik, Şâfiî ve re'y ehlinin görüşüdür; bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir. Sahâbe ve tâbiînden bir topluluk ise şöyle demiştir: Mal konusunda ancak yanında bizzat mevcut olan şey talep edilir; telef ettiği şey ise talep edilmez. Taberî bunu Velîd b. Müslim'in ondan rivayetiyle Mâlik'ten zikretmiştir. Ali b. Ebî Tâlib'in Hârise b. Bedr el-Gudânî'ye yaptığı muameleden zahir olan da budur; zira o muharip idi, sonra ele geçirilmeden önce tövbe etti. Ali de onun için malların ve kanın düştüğünü belirten açık bir ferman yazdı. Taberî, Urve b. ez-Zübeyr'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: "Muharibin tövbesi kabul edilmez. Eğer kabul edilseydi cüret ederlerdi ve çokça fesat çıkardı. Fakat düşmana kaçar da sonra tövbe ederek gelirse ona bir ceza görmem."

قال القاضي أبو محمد: لا أدري هل أراد ارتد أم لا، وقال الأوزاعي نحوه إلا أنه قال: إذا لحق بدار الحرب فارتد عن الإسلام أو بقي عليه ثم جاء تائبا من قبل أن يقدر عليه قبلت توبته.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: [Düşmana kaçarken] dinden döndüğünü mü kastetti yoksa dönmediğini mi bilemiyorum. Evzâî de buna benzer bir görüş belirtmiş, ancak şöyle demiştir: "Dârülharbe katılıp İslâm'dan irtidat eder yahut İslâm üzere kalır da sonra ele geçirilmeden önce tövbe ederek gelirse tövbesi kabul edilir."

قال القاضي أبو محمد: والصحيح من هذا كله مذهب الفقهاء الذي قررته آنفا أن حكم الحرابة يسقط ويبقى كسائر المسلمين، واختلف إذا كان المال أقل مما يقطع فيه السارق، فقال مالك: ذلك كالكثير، وقال الشافعي وأصحاب الرأي: لا يقطع من المحاربين إلا من أخذ ما يقطع فيه السارق.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bütün bunlardan sahih olan, az önce açıkladığım fakihlerin mezhebidir; yani hırâbe hükmü düşer ve diğer Müslümanlar gibi kalır. Mal, hırsızın [elinin] kesilmesini gerektiren miktardan (nisaptan) az olduğunda ihtilaf edilmiştir: Mâlik: "Bu da çok gibidir" demiştir. Şâfiî ve re'y ehli ise: "Muhariplerden ancak hırsızın [elinin] kesileceği miktarı alanın [eli] kesilir" demişlerdir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٥ الى ٣٧]

[Mâide Suresi (5) : Ayetler 35-37]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun, O'na yaklaşmaya vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz. (35) Şüphesiz inkâr edenler var ya, yeryüzünde olanların tamamı ve bir o kadarı daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından kurtulmak için onu fidye verseler, onlardan kabul edilmez. Onlar için elem verici bir azap vardır. (36) Ateşten çıkmak isterler, fakat onlar oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır. (37)”

هذه الآية وعظ من الله تعالى بعقب ذكر العقوبات النازلة بالمحاربين، وهذا من أبلغ الوعظ لأنه يرد على النفوس وهي خائفة وجلة، وعادة البشر إذا رأى وسمع أمر ممتحن ببشيع المكاره أن يرق ويخشع، فجاء الوعظ في هذه الحال، ابْتَغُوا معناه اطلبوا، والْوَسِيلَةَ القربة وسبب النجاح في المراد، ومن ذلك قول عنترة لامرأته:

Bu ayet, muhariplere inen cezaların zikredilmesinin hemen ardından Allah Teâlâ'dan bir öğüttür. Bu, öğütlerin en beliğ olanındandır; çünkü nefisler korku ve endişe içindeyken onlara ulaşmaktadır. İnsanoğlunun âdeti, korkunç musibetlerle imtihan edilen birinin durumunu görüp işittiğinde kalbinin incelmesi ve huşu duymasıdır; işte bu hal üzereyken öğüt gelmiştir. { ابْتَغُوا } “isteyin/arayın” demektir. { الْوَسِيلَةَ } ise yakınlık ve murada erme sebebidir. Antere'nin eşine söylediği şu söz de bu kabildendir:

إن الرجال لهم إليك وسيلة ... أن يأخذوك تكحلي وتخضبي

Erkeklerin sana ulaşmak için bir vesilesi vardır... / Seni ele geçirirlerse sürmelenir ve kına yakınırsın.

وأما الوسيلة المطلوبة لمحمد ﷺ فهي أيضا من هذا، لأن الدعاء له بالوسيلة

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için talep edilen vesileye gelince, o da bu kabildendir; çünkü ona vesile

والفضيلة إنما هو أن يؤتاهما في الدنيا ويتصف بهما ويكون ثمرة ذلك في الآخرة التشفيع في المقام المحمود، ومن هذه اللفظة قول الشاعر:

ve fazilet için dua etmek, dünyada bu ikisinin kendisine verilmesi, bunlarla vasıflanması ve ahirette bunun semeresinin Makâm-ı Mahmûd'da şefaat etme hakkı olması içindir. Bu kelimeden hareketle şair şöyle demiştir:

إذا غفل الواشون عدنا لوصلنا ... وعاد التصافي بيننا والوسائل

Koğucular gaflete düştüğünde kavuşmamıza döndük... / Aramızdaki samimiyet ve vesileler geri geldi.

أنشده الطبري، وقوله تعالى: وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ خص الجهاد بالذكر لوجهين، أحدهما نباهته في أعمال البر وأنه قاعدة الإسلام، وقد دخل بالمعنى في قوله: وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ ولكن خصه تشريفا، والوجه الآخر أنها العبادة التي تصلح لكل منهي عن المحاربة وهو معدلها من حاله وسنه وقوته وشره نفسه، فليس بينه وبين أن ينقلب إلى الجهاد إلا توفيق الله تعالى.

[Bunu] Taberî inşad etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ } “ve O'nun yolunda cihad edin” sözünde cihad iki sebepten dolayı özellikle zikredilmiştir: Birincisi, iyilik amelleri arasındaki yüceliği ve İslâm'ın esası olmasıdır. Bu, anlam bakımından { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “O'na yaklaşmaya vesile arayın” sözüne dahil olmuştur, ancak şerefine binaen tahsis edilmiştir. İkinci sebep ise, savaştan (hırâbeden) nehyedilen herkes için uygun olan ve onun durumunu, yaşını, gücünü ve nefsinin hırsını dengeleyen ibadetin cihad olmasıdır; dolayısıyla onun cihada yönelmesi ile arasında sadece Allah Teâlâ'nın muvaffakiyeti vardır.

واللام في قوله: لِيَفْتَدُوا لام كي، وقرأ جمهور الناس «تقبل» بضم التاء والقاف على ما لم يسم فاعله، وقرأ يزيد بن قطيب «تقبل» بفتحها على معنى ما قبل الله.

{ لِيَفْتَدُوا } “fidye verseler” sözündeki lâm (لِ), sebep bildiren lâm'dır (lâm-ı key). İnsanların cumhûru, meçhul fiil kalıbında te ve kaf harflerinin dammesiyle "تُقُبِّلَ" şeklinde okumuştur. Yezîd b. Kutayb ise "Allah kabul etmedi" manasında fetha ile "تَقَبَّلَ" şeklinde okumuştur.

وقوله تعالى: يُرِيدُونَ إخبار عن أنهم يتمنون هذا في قلوبهم، وفي غير ما آية أنهم ينطقون عن هذه الإرادة، وقال الحسن بن أبي الحسن: إذا فارت بهم النار قربوا من حاشيتها فحينئذ يريدون الخروج ويطمعون به وذلك قوله تعالى: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ.

Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُونَ } “isterler” sözü, bunu kalplerinde temenni ettiklerine dair bir haberdir. Pek çok ayette onların bu iradeyi dilleriyle söyledikleri yer alır. el-Hasen b. Ebi'l-Hasen şöyle demiştir: "Ateş onları kaynatıp kabarttığında kenarına yaklaşırlar; işte o zaman çıkmak isterler ve bunu umarlar. Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ } “Ateşten çıkmak isterler” sözü budur."

قال القاضي أبو محمد ﵁: وقد تأول قوم هذه الإرادة أنها بمعنى يكادون على هذا القصص الذي حكى الحسن، وهذا لا ينبغي أن يتأول إلا فيما لا تتأتى منه الإرادة الحقيقة كقوله تعالى:

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bir topluluk, el-Hasen'in naklettiği bu anlatıma göre bu iradenin "neredeyse/az kalsın" manasında olduğunu tevil etmiştir. Bu [tevil] ise ancak Allah Teâlâ'nın:

يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ [الكهف: ٧٧] وأما في إرادة بني آدم فلا إلا على تجوز كثير، وقرأ جمهور الناس «يخرجوا» بفتح الياء وضم الراء وقرأ يحيى بن وثاب وإبراهيم النخعي «يخرجوا» بضم الياء وفتح الراء، وأخبر تعالى عن هؤلاء الكفار أنهم ليسوا بخارجين من النار بل عذابهم فيها مقيم متأبد، وحكى الطبري عن نافع بن الأزرق الخارجي أنه قال لابن عباس يا أعمى البصر أعمى القلب تزعم أن قوما «يخرجون من النار» وقد قال الله تعالى: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها فقال له ابن عباس: ويحك اقرأ ما فوقها، هذه الآية في الكفار.

{ يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } [el-Kehf: 77] “yıkılmak üzere olan” sözünde olduğu gibi kendisinden hakiki irade sadır olmayan varlıklar hakkında yapılmalıdır. Âdemoğlunun iradesinde ise ancak çok aşırı bir mecazla olur. İnsanların cumhûru "يَخْرُجُوا" kelimesini ye'nin fethası ve ra'nın dammesiyle okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm en-Nehaî ise ye'nin dammesi ve ra'nın fethasıyla "يُخْرَجُوا" şeklinde okumuşlardır. Allah Teâlâ bu kâfirlerin ateşten çıkacak olmadıklarını, bilakis oradaki azaplarının sürekli ve ebedî olduğunu haber vermiştir. Taberî, Hâricî Nâfi' b. el-Ezrak'ın İbn Abbâs'a: "Ey gözü kör, kalbi kör adam! Allah Teâlâ: { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } “fakat onlar oradan çıkacak değillerdir” buyurmuşken bir kavmin 'ateşten çıkacağını' mı iddia ediyorsun?" dediğini nakletmiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs ona: "Yazık sana, onun üst tarafını oku; bu ayet kâfirler hakkındadır" demiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة المائدة (٥) : آية ٣٨]

[Mâide Suresi (5) : Ayet 38]

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨)

{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık Allah'tan bir ibret cezası olarak ellerini kesin. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (38)”

قرأ جمهور القراء «والسارق والسارقة» بالرفع، وقرأ عيسى بن عمر وإبراهيم بن أبي عبلة «والسارق والسارقة» بالنصب، قال سيبويه ﵀ الوجه في كلام العرب النصب كما تقول زيدا اضربه، ولكن أبت العامة إلا الرفع يعني عامة القراء وجلهم، قال سيبويه الرفع في هذا وفي قوله: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي [النور: ٢] وفي قول الله: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ [النساء: ١٦] هو على معنى فيما فرض عليكم. والفاء في قوله تعالى: فَاقْطَعُوا ردت المستقل غير مستقل، لأن قوله فيما فرض عليكم السارق جملة حقها وظاهرها الاستقلال، لكن المعنى المقصود ليس إلا في قوله: فَاقْطَعُوا فهذه الفاء هي التي ربطت الكلام الثاني بالأول وأظهرت الأول هنا غير مستقل، وقال أبو العباس المبرد وهو قول جماعة من البصريين، اختار

Kurrânın cumhûru { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } lafzını merfû (ötreli) olarak okumuştur. Îsâ b. Ömer ve İbrâhîm b. Ebî Able ise "وَالسَّارِقَ وَالسَّارِقَةَ" şeklinde mansûb (üstünlü) okumuşlardır. Sîbeveyh rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: "Arap kelâmında asıl vecih, 'Zeyd'i döv' (زَيْداً اضْرِبْهُ) demen gibi mansûb olmasıdır; fakat âmme yani kurrânın geneli ve ekserisi merfû okumaktan başkasını kabul etmemiştir." Sîbeveyh dedi ki: Buradaki ref', Allah'ın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي } [en-Nûr: 2] ve { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ } [en-Nisâ: 16] sözlerinde olduğu gibi, "Size farz kılınanlar meyanında..." manasındadır. Allah Teâlâ'nın: { فَاقْطَعُوا } sözündeki fâ (ف) harfi, bağımsız cümleyi bağımsız olmayan hale getirmiştir; çünkü "Size farz kılınanlar meyanında hırsız vardır" sözü, hakkı ve zahiri bağımsızlık olan bir cümledir; ancak kastedilen mana sadece { فَاقْطَعُوا } “kesin” sözündedir. İşte bu fâ harfi, ikinci sözü birinciye bağlayan ve birincinin burada bağımsız olmadığını ortaya koyan harftir. Ebü'l-Abbâs el-Müberred —ki bu Basralılardan bir grubun görüşüdür— tercih etti ki

أن يكون «والسارق والسارقة» رفعا بالابتداء لأن القصد ليس إلى واحد بعينه فليس هو مثل قولك زيدا فاضربه إنما هو كقولك من سرق فاقطع يده، قال الزجاج وهذا القول هو المختار.

"ve's-sâriku ve's-sârikatu" ifadesinin mübteda olarak merfû olmasıdır; çünkü maksat bizzat belirli bir şahıs değildir. Dolayısıyla bu, senin "Zeyd'i döv" sözün gibi değil; ancak senin "Kim çalarsa elini kes" sözün gibidir. ez-Zeccâc: "Muhtar olan görüş budur" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: أنزل سيبويه النوع السارق منزلة الشخص المعين، وقرأ عبد الله بن مسعود وإبراهيم النخعي «والسارقون والسارقات فاقطعوا أيمانهم» ، وقال الخفاف: وجدت في مصحف أبي بن كعب «والسّرّق والسّرّقة» هكذا ضبطا بضم السين المشددة وفتح الراء المشددة فيهما هكذا ضبطهما أبو عمرو.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sîbeveyh hırsız türünü muayyen şahıs makamına koymuştur. Abdullâh b. Mes'ûd ve İbrâhîm en-Nehaî "والسارقون والسارقات فاقطعوا أيمانهم" (Hırsız erkekler ve hırsız kadınların sağ ellerini kesin) şeklinde okumuşlardır. el-Haffâf şöyle demiştir: Ubey b. Ka'b'ın mushafında "والسُّرَّقُ وَالسُّرَّقَةُ" şeklinde buldum; her ikisinde de şeddeli sîn'in dammesi ve şeddeli râ'nın fethasıyla böyle harekelenmiştir; Ebû Amr bu ikisini böyle zabtetmiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويشبه أن يكون هذا تصحيفا من الضابط لأن قراءة الجماعة إذا كتب «السارق» بغير ألف وافقت في الخط هذه، وأخذ ملك الغير يتنوع بحسب قرائنه، فمنه الغصب وقرينته علم المغصوب منه وقت الغصب أو علم مشاهد غيره، ومنه الخيانة وقرينتها أن الخائن قد طرق له إلى المال بتصرف ما ومنه السرقة وقرائنها أن يؤخذ مال لم يطرق إليه على غير علم من المسروق ماله وفي خفاء من جميع الناس فيما يرى السارق، وهذا هو الذي يجب عليه القطع وحده من بين أخذة الأموال لخبث هذا المنزع وقلة العذر فيه، وحاط الله تعالى البشر على لسان نبيه بأن القطع لا يكون إلا بقرائن، منها الإخراج من حرز، ومنها القدر المسروق على اختلاف أهل العلم فيه، ومنها أن يعلم السارق بتحريم السرقة، وأن تكون السرقة فيما يحل ملكه، فلفظ السَّارِقُ في الآية عموم معناه الخصوص، فأما القدر المسروق فقالت طائفة لا قطع إلا في ربع دينار فصاعدا، قال به عمر بن الخطاب وعثمان بن عفان وعلي وعائشة وعمر بن عبد العزيز والأوزاعي والليث والشافعي وأبو ثور، وفيه حديث عن النبي ﷺ أنه قال:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunun râvinin bir tashifi (yazım/okuma hatası) olması muhtemeldir; zira cemâat kıraatinde "السارق" kelimesi elifsiz yazıldığında hat bakımından buna uygun düşer. Başkasının mülkünü almak karinelerine göre çeşitlenir: Bunlardan biri gasptır; bunun karinesi, gasp anında malı gasp edilenin veya başka bir şahidin bunu bilmesidir. Bir diğeri hıyanettir; bunun karinesi, hainin herhangi bir tasarrufla mala yol bulmuş olmasıdır. Bir diğeri ise hırsızlıktır; bunun karinesi, hırsızın kanaatine göre insanların tamamından gizli olarak ve malı çalınan kimsenin haberi olmaksızın, kendisine yol verilmeyen bir malın alınmasıdır. Bu niyetin çirkinliği ve bunda mazeretin azlığı sebebiyle mal alanlar arasından sadece hırsızlık yapana [elinin] kesilmesi vacip kılınmıştır. Allah Teâlâ Peygamberi'nin lisanıyla insanlar için koruyucu sınırlar koyarak kesmenin ancak birtakım karinelerle olacağını bildirmiştir: Bunlardan biri korunaklı yerden (hırz) çıkarmak; biri ilim ehlinin onda ihtilaf ettiği üzere çalınan malın miktarı (nisap); biri hırsızın hırsızlığın haram olduğunu bilmesi ve hırsızlığın mülk edinilmesi helal olan bir şeyde olmasıdır. Ayetteki { السَّارِقُ } lafzı, manası hususi olan bir umumdur. Çalınan miktara gelince; bir topluluk, dörtte bir dinar ve yukarısından aşağısında kesme cezası olmadığını söylemiştir. Ömer b. el-Hattâb, Osmân b. Affân, Ali, Âişe, Ömer b. Abdilazîz, el-Evzâî, el-Leys, eş-Şâfiî ve Ebû Sevr bu görüşü benimsemiştir. Bu hususta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onun şöyle buyurduğuna dair bir hadis vardır:

القطع في ربع دينار فصاعدا وقال مالك ﵀: تقطع اليد في ربع دينار أو في ثلاثة دراهم، فإن سرق درهمين وهي ربع دينار لانحطاط الصرف لم يقطع وكذلك العروض لا يقطع فيها إلا أن تبلغ ثلاثة دراهم قل الصرف أو كثر، وقال إسحاق بن راهويه وأحمد بن حنبل: إن كانت قيمة السلعة ربع دينار أو ثلاثة دراهم قطع فيها قل الصرف أو كثر، وفي القطع قول رابع وهو أن لا قطع إلا في خمسة دراهم أو قيمتها، روي هذا عن عمر، وبه قال سليمان بن يسار وابن أبي ليلى وابن شبرمة، ومنه قول أنس بن مالك: قطع أبو بكر في مجنّ قيمته خمسة دراهم.

"Kesme [cezası] dörtte bir dinar ve yukarısındadır." Mâlik rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: "El, dörtte bir dinarda veya üç dirhemde kesilir. Eğer kur düşüklüğü sebebiyle dörtte bir dinar değerinde olan iki dirhem çalarsa eli kesilmez. Aynı şekilde ticaret mallarında da kur az olsun çok olsun üç dirheme ulaşmadıkça el kesilmez." İshâk b. Râhûye ve Ahmed b. Hanbel şöyle demişlerdir: "Eğer malın değeri kur az olsun çok olsun dörtte bir dinar veya üç dirhem ise onda el kesilir." Kesme cezası hakkında dördüncü bir görüş ise beş dirhem veya onun değeri altında kesme olmayacağıdır; bu Ömer'den rivayet edilmiştir; Süleymân b. Yesâr, İbn Ebî Leylâ ve İbn Şübrüme de bunu söylemiştir. Enes b. Mâlik'in: "Ebû Bekir, değeri beş dirhem olan bir kalkan sebebiyle [el] kesti" sözü de bundandır.

قال القاضي أبو محمد: ولا حجة في هذا على أن الخمسة حد وقال أبو حنيفة وأصحابه وعطاء: لا قطع في أقل من عشرة دراهم، وقال أبو هريرة وأبو سعيد الخدري: لا تقطع اليد في أقل من أربعة دراهم، وقال عثمان البتي: تقطع اليد في درهمين فما فوقه، وحكى الطبري أن عبد الله بن الزبير قطع في درهم، وروي عن الحسن بن أبي الحسن أنه قال: تقطع اليد في كل ما له قيمة قل أو كثر على ظاهر الآية. وقد حكى الطبري نحوه عن ابن عباس، وهو قول أهل الظاهر وقول الخوارج، وروي عن الحسن أيضا أنه قال: تذاكرنا القطع في كم يكون على عهد زياد فاتفق رأينا على درهمين وأكثر العلماء على أن التوبة لا تسقط عن السارق القطع، وروي عن الشافعي أنه إذا تاب قبل أن يقدر عليه وتمتد إليه يد الأحكام فإن القطع يسقط عنه قياسا على المحارب، وجمهور الناس على أن القطع لا يكون إلا على من أخرج من حرز، وقال الحسن بن أبي الحسن إذا جمع الثياب في البيت قطع وإن لم يخرجها، وقوله تعالى:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunda beşin bir sınır olduğuna dair bir delil yoktur. Ebû Hanîfe, ashabı ve Atâ: "On dirhemden azında kesme yoktur" demişlerdir. Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd el-Hudrî: "Dört dirhemden azında el kesilmez" demişlerdir. Osmân el-Bettî: "İki dirhem ve yukarısında el kesilir" demiştir. Taberî, Abdullâh b. ez-Zübeyr'in bir dirhemde [el] kestiğini nakletmiştir. el-Hasen b. Ebi'l-Hasen'den ayetin zahirine göre az olsun çok olsun değeri olan her şeyde elin kesileceğini söylediği rivayet edilmiştir. Taberî bunun bir benzerini İbn Abbâs'tan da nakletmiştir; bu Zâhirîlerin ve Hâricîlerin görüşüdür. el-Hasen'den ayrıca şöyle dediği de rivayet edilmiştir: "Ziyâd zamanında kesmenin ne kadar miktarda olacağını müzakere ettik ve görüşümüz iki dirhem üzerinde birleşti." Âlimlerin ekserisi tövbenin hırsızdan kesme cezasını düşürmeyeceği görüşündedir. Şâfiî'den ise muharibe kıyasla, yakalanmadan ve hüküm eli kendisine uzanmadan önce tövbe ederse kesme cezasının ondan düşeceği rivayet edilmiştir. İnsanların cumhûruna göre kesme cezası ancak korunaklı yerden (hırzdan) çıkaran kimseye uygulanır. el-Hasen b. Ebi'l-Hasen ise: "Elbiseleri evde topladığında, onları dışarı çıkarmasa bile eli kesilir" demiştir. Allah Teâlâ'nın:

فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جمع الأيدي من حيث كان لكل سارق يمين واحدة وهي المعرضة للقطع في السرقة أولا فجاءت للسراق أيد وللسارقات أيد، فكأنه قال اقطعوا أيمان النوعين فالتثنية في الضمير إنما هي للنوعين. قال الزجاج عن بعض النحويين، إنما جعلت تثنية ما في الإنسان منه واحد جمعا كقوله: صَغَتْ قُلُوبُكُما [التحريم: ٤] لأن أكثر أعضائه فيه منه اثنان فحمل ما كان فيه الواحد على مثال ذلك. قال أبو إسحاق: وحقيقة هذا الباب أن ما كان في الشيء منه واحد لم يثن ولفظ به على لفظ الجمع لأن الإضافة تبينه. فإذا قلت أشبعت بطونهما علم أن للاثنين بطنين.

{ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “ellerini kesin” sözünde, her hırsızın hırsızlıkta öncelikle kesilmeye maruz kalan tek bir sağ eli bulunduğu cihetle eller çoğul (أَيْدِيَ) olarak getirilmiştir; böylece hırsız erkeklerin elleri ve hırsız kadınların elleri [kastedilmiştir]. Sanki: "İki türün sağ ellerini kesin" buyurmuştur; dolayısıyla zamirdeki tesniye (ikillik) iki türe aittir. ez-Zeccâc bazı nahivcilerden naklen şöyle demiştir: İnsanda tek olan bir uzvun tesniyesi, Allah'ın: { صَغَتْ قُلُوبُكُما } [et-Tahrîm: 4] “kalpleriniz kaymıştı” sözünde olduğu gibi çoğul yapılmıştır; zira insanın organlarının çoğu çifttir, bu yüzden tek olan organ da ona benzetilmiştir. Ebû İshâk şöyle demiştir: Bu bâbın hakikati şudur: Bir şeyde tek olan uzuv tesniye yapılmaz, çoğul lafzıyla söylenir; zira tamlama (izâfet) onu açıklar. Sen: "Onların karınlarını doyurdum" (أشبعت بطونهما) dediğinde iki kişinin iki karnı olduğu anlaşılır.

قال القاضي أبو محمد: كأنهم كرهوا اجتماع تثنيتين في كلمة.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sanki bir kelimede iki tesniyenin bir araya gelmesini hoş görmemişlerdir.

واختلف العلماء في ترتيب القطع، فمذهب مالك ﵀ وجمهور الناس أن تقطع اليمنى من يد السارق ثم إن عاد قطعت رجله اليسرى ثم إن عاد قطعت يده اليسرى ثم إن عاد قطعت رجله اليمنى، ثم إن سرق عزر وحبس، وقال علي بن أبي طالب والزهري وحماد بن أبي سليمان وأحمد بن حنبل: تقطع يده اليمنى ثم إن سرق قطعت رجله اليسرى ثم إن سرق عزر وحبس. وروي عن عطاء بن أبي رباح: لا تقطع في السرقة إلا اليد اليمنى فقط ثم إن سرق عزر وحبس.

Âlimler kesmenin sırası hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik rahmetullâhi aleyh ve insanların cumhûrunun mezhebi; hırsızın sağ elinin kesilmesi, tekrar çalarsa sol ayağının kesilmesi, tekrar çalarsa sol elinin kesilmesi, tekrar çalarsa sağ ayağının kesilmesi, bundan sonra çalarsa ta'zîr edilip hapsedilmesidir. Ali b. Ebî Tâlib, ez-Zührî, Hammâd b. Ebî Süleymân ve Ahmed b. Hanbel şöyle demişlerdir: Sağ eli kesilir, tekrar çalarsa sol ayağı kesilir, tekrar çalarsa ta'zîr edilip hapsedilir. Atâ b. Ebî Rabâh'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: Hırsızlıkta sadece sağ el kesilir, tekrar çalarsa ta'zîr edilip hapsedilir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا تمسك بظاهر الآية، والقول شاذ فيلزم على ظاهر الآية أن تقطع اليد ثم اليد. ومذهب جمهور الفقهاء أن القطع في اليد من الرسغ وفي الرجل من المفصل، وروي عن علي بن أبي طالب أن القطع في اليد من الأصابع وفي الرجل من نصف القدم. وقوله تعالى: جَزاءً بِما كَسَبا نصبه على المصدر، وقال الزجاج مفعول من أجله. وكذلك: نَكالًا مِنَ اللَّهِ والنكال العذاب، والنكل القيد، وسائر معنى الآية بيّن وفيه بعض الإعراب حكاية.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ayetin zahirine tutunmaktır; görüş ise şâzzdır (kural dışıdır), zira ayetin zahirine göre elin ardından diğer elin kesilmesi gerekirdi. Fakihlerin cumhûrunun mezhebi, eldeki kesmenin bilekten, ayaktaki kesmenin ise eklemden olmasıdır. Ali b. Ebî Tâlib'den eldeki kesmenin parmaklardan, ayaktaki kesmenin ise ayağın yarısından olacağı rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { جَزاءً بِما كَسَبا } “yaptıklarına karşılık” sözünün nasbı masdar oluşundandır; ez-Zeccâc ise mef'ûlün lieclih olduğunu söylemiştir. { نَكالاً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir ibret cezası olarak” sözü de böyledir. Nekâl (نَكال), azap demektir; nikl (نِكْل) ise köstektir/bağdır. Ayetin manasının geri kalanı açıktır ve onda nakledilen birtakım irap tahlilleri vardır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٩ الى ٤١]

[Mâide Suresi (5) : Ayetler 39-41]

فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠) يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١)

{ فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠) يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١) } “Kim zulmünden sonra tövbe eder ve kendini düzeltirse şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder. Muhakkak ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (39) Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır. O, dilediğine azap eder, dilediğini de bağışlar. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (40) Ey Resul! Ağızlarıyla 'İnandık' deyip kalpleri inanmamış olanlardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar yalana kulak verenler ve sana gelmeyen başka bir topluluk lehine casusluk edenlerdir/kulak kesilenlerdir. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler de: 'Eğer size bu verilirse onu alın, şayet o verilmezse sakının!' derler. Allah kimin fitneye düşmesini dilerse artık sen onun için Allah'tan hiçbir şeye malik olamazsın. Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik vardır, ahirette de onlar için büyük bir azap vardır. (41)”

المعنى عند جمهور أهل العلم أن من تابَ من السرقة فندم على ما مضى وأقلع في المستأنف وأصلح برد الظلامة إن أمكنه ذلك وإلا فبإنفاقها في سبيل الله وَأَصْلَحَ أيضا في سائر أعماله وارتفع إلى فوق فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ ويذهب عنه حكم السرقة فيما بينه وبين الله تعالى، وهو في المشيئة مرجو له الوعد وليس تسقط عنه التوبة حكم الدنيا من القطع إن اعترف أو شهد عليه، وقال مجاهد: التوبة والإصلاح هي أن يقام عليه الحد.

İlim ehlinin cumhûruna göre mana şudur: Kim hırsızlıktan tövbe eder, geçmişte yaptıklarına pişman olur, gelecekte bundan vazgeçer, imkânı varsa haksızlığı/kul hakkını sahibine iade ederek, yoksa onu Allah yolunda harcayarak ıslah eder; ayrıca diğer amellerinde de ıslah edip daha üstün bir mertebeye yükselirse, şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder ve kendisi ile Allah Teâlâ arasındaki hırsızlık hükmünü kaldırır. O, [ilahi] dilemeye bağlı olarak kendisi için [mağfiret] vadedilen kimsedir; fakat şayet itiraf etmiş veya aleyhine şahitlik edilmişse tövbe ondan el kesme şeklindeki dünya hükmünü düşürmez. Mücâhid: "Tövbe ve ıslah, kendisine haddin tatbik edilmesidir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا تشديد وقد جعل الله للخروج من الذنوب بابين أحدهما الحد والآخر التوبة، وقال الشافعي: إذا تاب السارق قبل أن يتلبس الحاكم بأخذه فتوبته ترفع عنه حكم القطع قياسا على توبة المحارب.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu bir ağırlaştırmadır; oysa Allah günahlardan kurtulmak için biri had, diğeri ise tövbe olmak üzere iki kapı kılmıştır. Şâfiî şöyle demiştir: Hırsız, hâkim onu yakalama işine girişmeden önce tövbe ederse, muharibin tövbesine kıyasla onun tövbesi el kesme hükmünü kendisinden kaldırır.

وقوله: أَلَمْ تَعْلَمْ الآية توقيف وتنبيه على العلة الموجبة لإنفاذ هذه الأوامر في المحاربين والسرقة والإخبار بهذا التعذيب لقوم والتوبة على آخرين وهي ملكه تعالى لجميع الأشياء، فهو بحق الملك لا معقب لحكمه ولا معترض عليه.

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَعْلَمْ } “Bilmez misin” ayeti; muharipler ve hırsızlık hakkındaki bu emirlerin infaz edilmesini, bir topluluk için bu azabın ve diğerleri için tövbenin haber verilmesini gerektiren illete karşı bir bildirme ve uyarıdır ki bu illet de O Teâlâ'nın bütün eşyaya mâlik olmasıdır. Dolayısıyla O, mülk hakkı gereği hükmünü bozacak hiçbir merci bulunmayan ve Kendisine itiraz edilemeyendir.

وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ الآية تسلية للنبي ﷺ وتقوية لنفسه بسبب ما كان يلقى من طوائف المنافقين وبني إسرائيل، والمعنى قد وعدناك النصر والظهور عليهم ف لا يَحْزُنْكَ ما يقع منهم خلال بقائهم، وقرأ بعض القراء «يحزنك» بفتح الياء وضم الزاي تقول العرب حزن الرجل بكسر الزاي وحزنته بفتحها وقرأ بعض القراء «يحزنك» بضم الياء وكسر الزاي لأن من العرب من يقول أحزنت الرجل بمعنى حزنته وجعلته ذا حزن، وقرأ الناس يسارعون. وقرأ الحر النحوي «يسرعون» دون ألف ومعنى المسارعة في الكفر البدار إلى نصره وإقامة حججه والسعي في إطفاء الإسلام به واختلف المفسرون في ترتيب معنى الآية وفيمن المراد بقوله بِأَفْواهِهِمْ وفي سبب نزول الآية فأما سببها فروي عن أبي هريرة ﵁ وابن عباس وجماعة أنهم قالوا: نزلت هذه الآية بسبب الرجم.

Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ } “Ey Resul!” ayeti; münafık ve İsrâiloğulları fırkalarından karşılaştığı şeyler sebebiyle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli ve gönlüne bir kuvvettir. Anlamı şudur: "Sana onlara karşı yardım ve üstünlük vadettik; varlıkları süresince onlardan sadır olan şeyler { لا يَحْزُنْكَ } 'seni üzmesin'." Bazı kurrâ "يَحْزُنْكَ" kelimesini ye'nin fethası ve zâ'nın dammesiyle okumuştur; Araplar zâ'nın kesresiyle "حَزِنَ الرَّجُلُ" (adam üzüldü), zâ'nın fethasıyla "حَزَنْتُهُ" (onu üzdüm) derler. Bazı kurrâ ise ye'nin dammesi ve zâ'nın kesresiyle "يُحْزِنْكَ" şeklinde okumuştur; çünkü Araplardan bazıları "onu üzdüm ve hüzün sahibi kıldım" manasında "أَحْزَنْتُ الرَّجُلَ" derler. İnsanlar "يُسارِعُونَ" şeklinde okumuştur. Dilci el-Hurr ise elifsiz olarak "يُسْرِعُونَ" şeklinde okumuştur. Küfürde yarışmanın manası; küfre yardım etmeye, onun delillerini ortaya koymaya ve onun vasıtasıyla İslâm'ı söndürmeye çalışmaya koşuşmaktır. Müfessirler ayetin anlam sıralaması, { بِأَفْواهِهِمْ } “ağızlarıyla” sözünden kimin kastedildiği ve ayetin nüzul sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sebebine gelince; Ebû Hüreyre radıyallâhu anh, İbn Abbâs ve bir topluluktan onların: "Bu ayet recm sebebiyle indi" dedikleri rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وذلك أن يهوديا زنى بيهودية وكان في التوراة رجم الزناة، وكان بنو إسرائيل قد غيروا ذلك وردوه جلدا وتحميم وجوه، لأنهم لم يقيموا الرجم على أشرافهم وأقاموه على صغارهم في القدر فاستقبحوا ذلك وأحدثوا حكما سووا فيه بين الشريف والمشروف، فلما هاجر رسول الله ﷺ إلى المدينة زنى رجل من اليهود بامرأة فروي أن ذلك كان بالمدينة. وروي أنه كان في غير المدينة في يهود الحجاز. وبعثوا إلى يهود المدينة وإلى حلفائهم من المنافقين أن يسألوا رسول الله ﷺ عن النازلة وطمعوا بذلك أن يوافقهم على الجلد والتحميم فيشتد أمرهم بذلك. فلما سئل رسول الله ﷺ عن ذلك نهض في جملة من أصحابه إلى بيت المدارس فجمع الأحبار هنالك وسألهم عما في التوراة فقالوا إنا لا نجد فيها الرجم فقال رسول الله ﷺ إن فيها الرجم فانشروها فنشرت ووضع أحدهم يده على آية الرجم. فقال عبد الله بن سلام ارفع يدك فرفع يده فإذا آية الرجم فحكم رسول الله ﷺ فيها بالرجم وأنفذه.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da şöyledir: Yahudi bir erkek, Yahudi bir kadınla zina etmişti. Tevrat'ta zânilerin recmedilmesi [hükmü] vardı. İsrâiloğulları ise kendi eşrafına recmi uygulamayıp mevkice düşük kimselere uyguladıkları için bunu değiştirmiş ve celdeye (kırbaca) ve yüzlerini kömürle karartmaya çevirmişlerdi; sonra bunu da çirkin bulup eşrafla düşüğü eşit kıldıkları yeni bir hüküm ihdas etmişlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edince Yahudilerden bir adam bir kadınla zina etti. Bunun Medine'de olduğu rivayet edildiği gibi, Medine dışında Hicaz Yahudileri arasında vuku bulduğu da rivayet edilmiştir. Medine Yahudilerine ve münafıklardan olan müttefiklerine haber göndererek Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadiseyi sormalarını istediler; böylece onun celde ve yüz karartma konusunda kendilerine muvafakat etmesini ve bununla ellerinin güçlenmesini umdular. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bu durum sorulunca, ashabından bir toplulukla beraber Beytü'l-Midrâs'a gitti, oradaki hahamları topladı ve Tevrat'ta ne olduğunu sordu. Onlar: "Biz onda recmi bulamıyoruz" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Muhakkak ki onda recm vardır, onu açın" buyurdu. Kitap açıldı ve içlerinden biri elini recm ayetinin üzerine koydu. Bunun üzerine Abdullah b. Selâm: "Elini kaldır!" dedi. O da elini kaldırınca bir de baktılar ki recm ayeti duruyor. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o iki kişi hakkında recmle hükmetti ve bunu infaz etti.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وفي هذا الحديث اختلاف ألفاظ وروايات كثيرة، منها أنه روي أن رسول الله ﷺ مر عليه يهودي ويهودية زنيا وقد جلدا وحمما. فقال هكذا شرعكم يا معشر يهود؟ فقالوا نعم، فقال لا، ثم مشى إلى بيت المدارس وفضحهم وحكم في ذينك بالرجم، وقال:

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu hadiste lafız farklılıkları ve pek çok rivayet bulunmaktadır. Bunlardan biri şudur: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanından zina etmiş, celdelenmiş ve yüzleri kömürle karartılmış bir Yahudi erkek ile bir Yahudi kadın geçirildi. [Resûlullah]: "Ey Yahudi topluluğu! Şeriatınız böyle midir?" buyurdu. "Evet" dediler. [Resûlullah]: "Hayır!" buyurdu, sonra Beytü'l-Midrâs'a gitti, onları rezil etti, o iki kişi hakkında recmle hükmetti ve şöyle dedi:

لأكونن أول من أحيا حكم التوراة حين أماتوه. وروي أن الزانيين لم يكونا بالمدينة، وأن يهود فدك هم الذين قالوا ليهود المدينة استفتوا محمدا فإن أفتاكم بما نحن عليه من الجلد والتجبية فخذوه وإن أفتاكم بالرجم فاحذروا الرجم، قاله الشعبي وغيره، وقال قتادة بن دعامة وغيره سبب الآية وذكر اليهود أن بني

"Onlar Tevrat'ın hükmünü öldürdüklerinde onu ilk ihya eden muhakkak ben olacağım." Zina edenlerin Medine'de olmadığı, Fedek Yahudilerinin Medine Yahudilerine: "Muhammed'e fetva sorun; şayet size bizim uyguladığımız celde ve teşhir (yüzü siyaha boyayıp ters bindirme) ile fetva verirse onu kabul edin, eğer recmle fetva verirse recmden sakının" dedikleri de rivayet edilmiştir. Bunu Şa'bî ve başkaları söylemiştir. Katâde b. Diâme ve başkaları ayetin iniş sebebi ve Yahudilerin zikredilmesi hakkında şöyle demiştir: Benû

النضير كانوا غزوا بني قريظة فكان النضري إذا قتله قرظي قتل به وإذا قتل نضري قرظيا أعطي الدية، وقيل كانت دية القرظي على نصف دية النضري، فلما جاء رسول الله ﷺ المدينة طلبت قريظة الاستواء إذ هم أبناء عم يرجعان إلى جد، وطلبت الحكومة إلى رسول الله ﷺ، فقالت النضير بعضها لبعض إن حكم بما كنا عليه فخذوه وإلا فاحذروا.

en-Nadîr, Benû Kurayza ile savaşmıştı. Bu sebeple bir Nadîrliyi bir Kurayzalı öldürdüğünde ona karşılık kısasen öldürülürdü; bir Nadîrli bir Kurayzalıyı öldürdüğünde ise sadece diyet verilirdi. Bir rivayette de Kurayzalının diyetinin Nadîrlinin diyetinin yarısı kadar olduğu söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelince, Kurayza aynı dedeye dayanan amca çocukları oldukları gerekçesiyle eşitlik talep etti ve aralarındaki hükmün Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürülmesini istedi. Nadîroğulları birbirlerine: "Eğer önceden uyguladığımız şekilde hükmederse kabul edin, aksi halde sakının" dediler.

قال القاضي أبو محمد: وهذه النوازل كلها وقعت ووقع غيرها مما يضارعها، ويحسن أن يكون سببها لفضيحة اليهود في تحريفهم الكلم وتمرسهم بالدين، والروايات في هذا كثيرة ومختلفة، وقد وقع في بعض الطرق في حديث أبي هريرة أنه قال في قصة الرجم، فقام رسول الله ﷺ إلى بيت مدراسهم وقمنا معه وهذا يقتضي أن الأمر كان في آخر مدة النبي ﷺ لأن أبا هريرة أسلم عام خيبر في آخر سنة ست من الهجرة، وقد كانت النضير أجليت وقريظة وقريش قتلت، واليهود بالمدينة لا شيء، فكيف كان لهم بيت مدارس في ذلك الوقت أو إن كان لهم بيت على حال ذلة فهل كان النبي ﷺ يحتاج مع ظهور دينه إلى محاجتهم تلك المحاجة؟ وظاهر حديث بيت المدارس أنه كان في صدر الهجرة اللهم إلا أن يكون ذلك من النبي ﷺ مع عزة كلمته من حيث أراد أن يخرج حكمهم من أيدي أحبارهم بالحجة عليهم من كتابهم فلذلك مشى إلى بيت مدراسهم مع قدرته عليهم، وهذا عندي يبعد لأنهم لم يكونوا ذلك الوقت يحزنونه ولا كانت لهم حال يسلى عنها ﷺ، وهذا عندي يبعد لأنهم لم يكونوا ذلك الوقت يحزنونه ولا كانت لهم حال يسلى عنها ﷺ، وأما اختلاف الناس فيمن المراد بقوله: الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ فقال السدي: نزلت في رجل من الأنصار زعموا أنه أبو لبابة بن عبد المنذر أشارت إليه قريظة يوم حصرهم ما الأمر؟ وعلى من نزل من الحكم؟ فأشار إلى حلقه أنه بمعنى الذبح.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu hadiselerin hepsi ve bunlara benzer başka olaylar da vuku bulmuştur. Ayetin iniş sebebinin, kelimeleri tahrif etmeleri ve dini oyuncak yapmaları hususunda Yahudilerin rezil edilmesi olması güzel ve uygundur. Bu konuda rivayetler pek çok ve çeşitlidir. Nitekim Ebû Hüreyre'nin hadisinde recm kıssasıyla ilgili bazı rivayet yollarında onun şöyle dediği yer almıştır: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların Beytü'l-Midrâs'ına doğru kalktı, biz de onunla birlikte kalktık." Bu durum, meselenin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem [hayatının] son dönemlerinde olduğunu gerektirir; çünkü Ebû Hüreyre, hicretin altıncı yılının sonunda, Hayber senesinde Müslüman olmuştur. Oysa [o sırada] Nadîroğulları sürgün edilmiş, Kurayza ve Kureyş öldürülmüş ve Medine'deki Yahudiler etkisiz bir hale gelmişti. O halde o vakitte onların nasıl Beytü'l-Midrâs'ı olabilirdi yahut zillet halinde bir evleri bulunsa bile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dininin üstün gelmiş olmasına rağmen onlarla bu şekilde bir delil münazarasına girişmeye ihtiyaç duyar mıydı? Beytü'l-Midrâs hadisinin zahiri, olayın hicretin başlarında olduğunu göstermektedir. Ancak bu durum, davasının üstünlüğüne rağmen Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onların kendi kitaplarından aleyhlerine delil getirerek hükümlerini hahamlarının ellerinden çıkarmayı istemiş olması sebebiyle gerçekleşmiş olabilir; bu yüzden onlara gücü yettiği halde bizzat Beytü'l-Midrâs'larına kadar yürümüştür. Fakat bu bana uzak görünmektedir; zira onlar o vakitte ne onu üzüyorlardı ne de onun teselli edileceği bir halleri vardı. İnsanların { الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } sözüyle kimin kastedildiği hususundaki ihtilafına gelince; es-Süddî şöyle demiştir: "Bu ayet Ensâr'dan bir adam hakkında indi; onun Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir olduğunu ileri sürmüşlerdir. Kuşatma günlerinde Kurayza ona: 'Durum nedir? Hangi hükme boyun eğelim?' diye işaret edince, o boğazına işaret ederek bunun boğazlanmak (ölüm) manasına geldiğini anlatmıştır."

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف وأبو لبابة من فضلاء الصحابة وهو وإن كان أشار بتلك الإشارة فإنه قال فو الله ما زالت قدماي حتى علمت أني خنت الله ورسوله ثم جاء إلى مسجد النبي ﷺ في المدينة فربط نفسه بسارية من سواري المسجد، وأقسم أن لا يبرح كذلك حتى يتوب الله عليه ويرضى رسول الله ﷺ عنه، فإنما كانت تلك الإشارة منه زلة حمله عليها إشفاق ما على قوم كانت بينه وبينهم مودة ومشاركة قديمة ﵁ وعن جميع الصحابة، وقال الشعبي وغيره: نزلت الآية في قوم من اليهود أرادوا سؤال النبي ﷺ في أمر رجل منهم قتل آخر فكلفوا السؤال رجلا من المسلمين وقالوا: إن أفتى بالدية قبلنا قوله وإن أفتى بالقتل لم نقبل.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu [görüş] zayıftır. Ebû Lübâbe sahabenin faziletlilerindendir. Her ne kadar o işareti yapmış olsa da şöyle demiştir: "Allah'a yemin ederim ki daha ayaklarım kımıldamadan Allah'a ve Resulüne hıyanet ettiğimi anladım." Sonra Medine'de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mescidine gelip kendisini mescidin direklerinden birine bağladı ve Allah tövbesini kabul edinceye ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden razı oluncaya kadar bu halde kalacağına yemin etti. Dolayısıyla bu işaret ondan sadece bir ayak sürçmesiydi; buna da aralarında eskiden beri dostluk ve ortaklık bulunan bir kavme karşı duyduğu şefkat sebep olmuştu —Allah ondan ve bütün sahabeden razı olsun—. Şa'bî ve başkaları ise şöyle demiştir: "Ayet, içlerinden biri diğerini öldüren ve bu konuda Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem soru sormak isteyip Müslümanlardan bir adama sorma görevini yükleyen ve: 'Eğer diyetle fetva verirse sözünü kabul ederiz, ölümle fetva verirse kabul etmeyiz' diyen bir Yahudi topluluğu hakkında indi."

قال القاضي أبو محمد: وهذا نحو ما تقدم عن قتادة في أمر قتل النضير وقريظة، وقال عبد الله بن كثير ومجاهد وغيرهما قوله تعالى: مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ يراد به المنافقون.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, Nadîr ve Kurayza'nın öldürülmesi meselesinde Katâde'den daha önce geçen rivayete benzemektedir. Abdullah b. Kesîr, Mücâhid ve diğerleri ise Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “ağızlarıyla 'inandık' deyip de kalpleri inanmamış olanlardan” sözüyle münafıkların kastedildiğini söylemişlerdir.

وقوله بعد ذلك سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ يراد به اليهود، وأما ترتيب معنى الآية بحسب هذه الأقوال. فيحتمل أن يكون المعنى يا أيها الرسول لا يحزنك المسارعون في الكفر من المنافقين ومن اليهود، ويكون قوله: سَمَّاعُونَ خبر ابتداء مضمر، ويحتمل أن يكون المعنى لا يحزنك المسارعون في الكفر

Bundan sonra gelen { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ } “yalana kulak verenler, başka bir topluluk lehine dinleyenler” sözüyle de Yahudiler kastedilmektedir. Bu görüşlere göre ayetin anlam sıralamasına gelince: Anlamın, "Ey Resul! Münafıklardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin" şeklinde olması ve { سَمَّاعُونَ } kelimesinin gizli bir mübtedanın haberi olması muhtemeldir. Anlamın şöyle olması da muhtemeldir: Küfürde yarışanlardan dolayı seni üzmesin,

من اليهود ووصفهم بأنهم قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ إلزاما منه ذلك لهم من حيث حرفوا توراتهم وبدلوا أحكامها، فهم يقولون بأفواههم نحن مؤمنون بالتوراة وبموسى، وقلوبهم غير مؤمنة من حيث بدلوها وجحدوا ما فيها من نبوة محمد ﷺ وغير ذلك مما كفر بهم، ويؤيد هذا التأويل قوله بعد هذا، وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ [المائدة: ٤٢] ، ويجيء على هذا التأويل قوله: وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا كأنه قال ومنهم لكن صرح بذكر اليهود من حيث الطائفة السماعة غير الطائفة التي تبدل التوراة على علم منها. وقرأ جمهور الناس «سماعون» ، وقرأ الضحاك «سماعين» ، ووجهها عندي نصب على الذم على ترتيب من يقول لا يحزنك المسارعون من هؤلاء «سماعين» ، وأما المعنى في قوله: سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ فيحتمل أن يكون صفة للمنافقين ولبني إسرائيل لأن جميعهم يسمع الكذب بعضهم من بعض ويقبلونه، ولذلك جاءت عبارة سماعهم في صيغة المبالغة، وإذ المراد أنهم يقبلون ويستزيدون من ذلك المسموع، وقوله تعالى:

Yahudilerden [olanlar seni üzmesin]. Onların { قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “ağızlarıyla 'inandık' deyip kalpleri inanmamış olanlar” şeklinde nitelenmesi ise, Tevratlarını tahrif edip hükümlerini değiştirdikleri için bunu onlara bir ilzam (bağlayıcı delil) kılmak içindir. Onlar dilleriyle "Biz Tevrat'a ve Mûsâ'ya inanıyoruz" derler, fakat Tevrat'ı değiştirdikleri ve onda yer alan Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetini ve inkâr ettikleri diğer hususları inkâr ettikleri için kalpleri inanmamaktadır. Bundan sonra gelen { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } [el-Mâide: 42] ayeti de bu yorumu desteklemektedir. Bu yoruma göre { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا } sözü sanki "ve onlardan" demiş gibi olur; ancak dinleyen taife, bilerek Tevrat'ı değiştiren taifeden farklı olduğu için Yahudilerin ismi açıkça zikredilmiştir. İnsanların cumhuru "سَمَّاعُونَ" şeklinde merfu; Dahhâk ise "سَمَّاعِينَ" şeklinde mensub okumuştur. Bana göre bunun izahı, "onlardan küfürde yarışanlar ve 'kulak verenler' seni üzmesin" takdirinde zemm (yerme) üzere nasbtır. Allah Teâlâ'nın: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } sözünün anlamına gelince; bunun hem münafıkların hem de İsrâiloğullarının bir sıfatı olması muhtemeldir; çünkü hepsi birbirinden yalanı dinler ve onu kabul ederler. Bu yüzden dinlemeleri mübalağa kipiyle ifade edilmiştir; zira kastedilen, onların kabul etmeleri ve o işitilen şeyden daha fazlasını istemeleridir. Allah Teâlâ'nın:

لِلْكَذِبِ يحتمل أن يريد سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ ويحتمل أن يريد «سماعون منك أقوالك» من أجل أن يكونوا عليك وينقلوا حديثك ويزيدوا مع الكلمة أضعافها كذبا، وقرأ الحسن وعيسى بن عمر «للكذب» بكسر الكاف وسكون الذل، وقوله تعالى: سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ يحتمل أن يريد يسمعون منهم، وذكر الطبري عن جابر أن المراد بالقوم الآخرين يهود فدك، وقيل يهود خيبر، وقيل أهل الزانيين، وقيل أهل الخصام في القتل والدية، وهؤلاء القوم الآخرون هم الموصوفون بأنهم لم يأتوا النبي ﷺ، ويحتمل أن يكون معنى سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ بمعنى جواسيس مسترقين للكلام لينقلوه لقوم آخرين، وهذا مما يمكن أن يتصف به المنافقون ويهود المدينة، وقيل لسفيان بن عيينة هل جرى للجاسوس ذكر في كتاب الله ﷿، فقالوا نعم، وتلا هذه الآية: سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ.

{ لِلْكَذِبِ } sözü, "yalana kulak verenler" manasını kastetmiş olabileceği gibi, senin aleyhinde bulunmak, sözünü taşımak ve o kelimeye kat kat yalan eklemek maksadıyla "senden senin sözlerini dinleyenler" manasını da kastetmiş olabilir. Hasan ve Îsâ b. Ömer "لِلْكِذْبِ" şeklinde kâf'ın kesresi ve zâl'in sükûnuyla okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ } sözünün ise onlardan dinlediklerini kastetmesi muhtemeldir. Taberî, Câbir'den naklen "diğer kavim" ile kastedilenlerin Fedek Yahudileri olduğunu zikretmiştir; Hayber Yahudileri olduğu, zina eden iki kişinin aileleri olduğu veya katil ve diyet konusundaki hasımlar olduğu da söylenmiştir. Bu diğer kavim, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeyen kimseler olarak nitelenenlerdir. { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ } ifadesinin, sözü başka bir kavme taşımak için hırsızlama dinleyen casuslar manasına gelmesi de muhtemeldir. Bu da münafıkların ve Medine Yahudilerinin nitelenebileceği bir durumdur. Süfyân b. Uyeyne'ye: "Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda casustan bahsedilmiş midir?" diye sorulunca: "Evet" demiş ve şu ayeti okumuştur: { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ }.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:

يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ....

{ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler...”

قرأ جمهور الناس «الكلم» بفتح الكاف وكسر اللام، وقرأ بعض الناس «الكلم» بكسر الكاف وسكون اللام وهي لغة ضعيفة في كلمة، وقوله تعالى: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ صفة لليهود فيما حرفوا من التوراة إذ ذاك أخطر أمر حرفوا فيه. ويحتمل أن يكون صفة لهم وللمنافقين فيما يحرفون من الأقوال عند كذبهم، لأن مبادئ كذبهم لا بد أن تكون من أشياء قيلت أو فعلت، وهذا هو الكذب المزين الذي يقرب قبوله، وأما الكذب الذي لا يرفد بمبدأ فقليل الأثر في النفس، وقوله: مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ أي من بعد أن وضع مواضعه وقصدت به وجوهه القويمة، والإشارة بهذا قيل هي إلى التحميم والجلد في الزنا، وقيل: هي إلى قبول الدية في أمر القتل، وقيل إلى إبقاء عزة النضير على قريظة، وهذا بحسب الخلاف المتقدم في الآية،

İnsanların cumhuru "الْكَلِمَ" kelimesini kâf'ın fethası ve lâm'ın kesresiyle okumuştur. Bazı insanlar ise kâf'ın kesresi ve lâm'ın sükûnuyla "الْكِلْمَ" şeklinde okumuştur ki bu, "kelime" sözcüğünde zayıf bir lehçedir. Allah Teâlâ'nın: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ } sözü, Yahudilerin Tevrat'tan tahrif ettikleri şeyler hususundaki bir sıfatıdır; zira bu, hakkında tahrifat yaptıkları en tehlikeli husustur. Yalan söyledikleri sırada tahrif ettikleri sözler konusunda hem onların hem de münafıkların bir sıfatı olması da muhtemeldir; çünkü yalanlarının başlangıcı mutlaka söylenmiş veya yapılmış şeylere dayanmak zorundadır. İşte kabul edilmeye en yakın olan süslü yalan budur. Hiçbir başlangıca ve asıla dayanmayan yalanın ise nefisteki tesiri pek azdır. { مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } sözü yani; kendi yerlerine konulduktan ve onunla dosdoğru hedefleri kastedildikten sonra [tahrif ederler] demektir. Buradaki işaretin zinada yüz karartma ve celdeye yapıldığı söylendiği gibi, katl meselesinde diyetin kabul edilmesine yapıldığı da söylenmiştir; Nadîr'in Kurayza'ya karşı olan üstünlüğünün devam ettirilmesine yapıldığı da söylenmiştir. Bu da ayet hakkında daha önce geçen ihtilafa göredir.

ثم قال تعالى لنبيه على جهة قطع الرجاء فيهم وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أي لا تتبع نفسك أمرهم، والفتنة هنا المحنة بالكفر والتعذيب في الآخرة، ثم أخبر تعالى عنهم أنهم الذين سبق لهم في علم الله ألا «يطهر قلوبكم» وأن يكونوا مدنسين بالكفر، ثم قرر تعالى لهم «الخزي في الدنيا» . والمعنى بالذلة والمسكنة التي انضربت عليهم في أقطار الأرض وفي كل أمة، وقرر لهم العذاب في الآخرة بكفرهم.

Sonra Allah Teâlâ, onlardan ümidi kesme kabilinden Peygamberine şöyle buyurdu: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Allah kimin fitneye düşmesini (sapmasını) murad ederse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın”; yani onların durumunun peşine düşerek kendini tüketme. Buradaki fitne, küfürle sınanma ve ahirette azap görmektir. Sonra Allah Teâlâ, onların, Allah'ın ilminde kalplerini arındırmaması ve küfürle kirlenmiş olmaları ezelden takdir edilmiş kimseler olduğunu haber verdi. Ardından Allah Teâlâ onlar için "dünyada bir rezillik" takdir etti. Bunun anlamı, yeryüzünün dört bir yanında ve her ümmet içinde üzerlerine vurulan zillet ve meskenettir. Küfürleri sebebiyle ahirette de onlar için azap takdir etmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]

[Mâide Suresi (5), 42-44. Ayetler]

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤)

{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤) } “Onlar yalana kulak verenler, haramı çokça yiyenlerdir. Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Şayet onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Muhakkak ki Allah adaletli olanları sever. (42) İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken nasıl olup da seni hakem tayin ediyorlar, sonra da bunun ardından yüz çeviriyorlar? Onlar mümin değillerdir. (43) Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve nur vardır. Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş peygamberler, Yahudilere onunla hükmederlerdi; rabbe kul olan âlimler ve hahamlar da Allah'ın Kitabı'ndan korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları şeylerle [hükmederlerdi]. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve ayetlerimi az bir değere satmayın. Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir. (44)”

وقوله: سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ إن كان الأول في بني إسرائيل فهذا تكرار تأكيد ومبالغة، وإن كان الأول في المنافقين فهذا خبر أيضا عن بني إسرائيل وقوله تعالى: أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فعالون مبالغة بناء أي يتكرر أكلهم له ويكثر. و «السحت» كل ما لا يحل كسبه من المال. وقرأ نافع وابن عامر وعاصم وحمزة «السحت» ساكنة الحاء خفيفة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والكسائي «السحت» مضمومة الحاء مثقلة. وروي عن خارجة بن مصعب عن نافع «السّحت» بكسر السين وسكون الحاء واللفظة مأخوذة من قولهم سحت وأسحت إذا استأصل وأذهب فمن الثلاثي قوله تعالى: فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ [طه: ٦١] ومن الرباعي قول الفرزدق:

Allah Teâlâ'nın: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } sözü; eğer önceki [ifade] İsrâiloğulları hakkında ise bu bir tekid ve mübalağa tekrarıdır; şayet önceki münafıklar hakkında ise bu da yine İsrâiloğullarından bir haberdir. Allah Teâlâ'nın: { أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } sözündeki [akkâlûn], mübalağa sîgası olan fe''âlün veznindedir; yani onların haramı yemeleri sürekli tekrarlanmakta ve çoğalmaktadır. "es-Süht" (السُّحْت), kazancı helal olmayan her türlü maldır. Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve Hamza "السُّحْت" kelimesini hâ'nın sükûnu ile hafif (şeddesiz/harekesiz) okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kisâî ise "السُّحُت" şeklinde hâ'nın dammesiyle ağırlaştırarak okumuşlardır. Hârice b. Mus'ab'dan Nâfi' kanalıyla "السِّحْت" şeklinde sîn'in kesresi ve hâ'nın sükûnuyla okuduğu rivayet edilmiştir. Bu kelime, kökünü kazıyıp yok ettiğinde söylenen "سَحَتَ" ve "أَسْحَتَ" fiillerinden alınmıştır. Sülâsî (üç harfli) kullanıma Allah Teâlâ'nın: { فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ } [Tâhâ: 61] ayeti; rubâî (dört harfli) kullanıma ise Ferazdak'ın şu sözü örnektir:

إلا مسحتا أو مجلف

Kökü kazınmış veya soyulmuş olandan başka

والسّحت والسّحت بضم السين وتخفيف الحاء وتثقيلها لغتان في اسم الشيء المسحوت، والسحت بفتح السين وسكون الحاء المصدر، سمي به المسحوت كما سمي المصيد صيدا في قوله ﷿ لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [المائدة: ٩٥] وكما سمي المرهون رهنا، وهذا كثير.

"es-Süht" ve "es-Sühüt", sîn'in dammesi, hâ'nın tahfifi (sükûnu) ve teskili (dammesi) ile helak edilmiş/kökü kazınmış şeyin ismi için iki lehçedir. Sîn'in fethası ve hâ'nın sükûnuyla "es-Saht" ise masdardır. Aziz ve Celil olan Allah'ın: { لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [el-Mâide: 95] buyruğunda avlanan hayvana (masîd) "sayd" denildiği ve rehin bırakılan şeye "rehn" dendiği gibi yok edilen şeye de bununla isim verilmiştir; bu [Arapçada] pek çoktur.

قال القاضي أبو محمد: فسمي المال الحرام سحتا لأنه يذهب وتستأصله النوب، كما قال ﵇ «من جمع مالا من تهاوش أذهبه الله في نهابير» ، وقال مكي سمي المال الحرام سحتا لأنه يذهب من حيث يسحت الطاعات أي يذهب بها قليل قليلا، وقال المهدوي من حيث يسحت أديانهم.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Haram mala, yok olup gittiği ve felaketler onun kökünü kazıdığı için süht adı verilmiştir; nitekim Aleyhisselâm: "Kim şüpheli ve gayrimeşru yollardan bir mal toplarsa Allah onu felaketler içinde yok eder" buyurmuştur. Mekkî şöyle demiştir: Haram mala süht denilmiştir; zira o, taatleri kökünden kazıyıp azar azar yok ettiği cihetle gitmektedir. Mehdevî ise: "Dinlerinin kökünü kazıdığı cihettendir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا مردود لأن السيئات لا تحبط الحسنات اللهم إلا أن يقدر أنه يشغل عن الطاعات فهو سحتها من حيث لا تعمل، وأما طاعة حاصلة فلا يقال هذا فيها، وقال المهدوي سمي أجر الحجام سحتا لأنه يسحت مروءة آخذه.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu reddedilir; çünkü kötülükler iyilikleri boşa çıkarmaz; ancak taatlerden alıkoyduğu takdirde, işlenmediği cihetle onların sühtü (kökünü kazıyanı) olduğu takdir edilirse müstesnadır. Fakat işlenmiş mevcut bir taat hakkında bu söylenemez. Mehdevî ise şöyle demiştir: Hacamatçının ücretine, alanı mürüvvetsiz kılıp tükettiği için süht denilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا أشبه، أصل السحت كلب الجوع، يقال فلان مسحوت المعدة إذا كان لا يلفى أبدا إلا جائعا يذهب ما في معدته، فكان الذي يرتشي به من الشره ما بالجائع أبدا لا يشبع.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu daha uygundur. Sühtün aslı açlığın şiddetidir; midesindekiler eriyip giden ve daima açtan başka türlü bulunmayan kimse hakkında "falanın midesi meshûttur" denir. Dolayısıyla rüşvet alan kimsede de doymak bilmeyen sürekli aç bir kimsedeki gibi bir hırs bulunmaktadır.

قال القاضي أبو محمد: وذلك بأن الرشوة تنسحت، فالمعنى هو كما قدمناه، وفي عبارة الطبري بعض اضطراب لأن مسحوت المعدة هو مأخوذ من الاستئصال والذهاب، وليس كلب الغرث أصلا للسحت، والسحت الذي عني أن اليهود يأكلونه هو الرشا في الأحكام والأوقاف التي تؤكل ويرفد أكلها بقول الأباطيل وخدع العامة ونحو هذا، وقال أبو هريرة وعلي بن أبي طالب: مهر البغي سحت وعسب الفحل سحت وكسب الحجام سحت وثمن الكلب والخمر سحت، وقال ابن مسعود السحت أن يهدي لك من قد أعنته في حاجته أو حقه فتقبل، قيل لعبد الله ما كنا نعد السحت إلا الرشوة في الحكم قال: ذلك الكفر،

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da rüşvetin helak edip tüketmesiyle ilgilidir; binaenaleyh anlam daha önce arz ettiğimiz gibidir. Taberî'nin ifadesinde bir miktar karışıklık vardır; zira "midesi meshût" ifadesi kökünü kazımak ve yok etmekten alınmadır; açlığın şiddeti sühtün aslı değildir. Yahudilerin yediği kastedilen süht ise; hükümlerdeki rüşvetler, bâtıl sözler ve halkı kandırmak suretiyle desteklenerek yenilen vakıflar ve benzeri şeylerdir. Ebû Hüreyre ve Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: Fahişenin kazancı sühttür, erkeğin damızlık ücreti sühttür, hacamatçının kazancı sühttür, köpeğin ve şarabın bedeli sühttür. İbn Mes'ûd: "Süht, bir ihtiyacında veya hakkını almada yardım ettiğin kimsenin sana hediye vermesi ve senin de onu kabul etmendir" demiştir. Abdullah'a: "Biz sühtü sadece hükümde rüşvet sayardık" denilince: "O küfürdür" demiştir.

وقد روي عن ابن مسعود وجماعة كثيرة أن السحت هو الرشوة في الحكم، وروي عن النبي ﷺ أنه قال: كل لحم نبت من سحت فالنار أولى به، قيل يا رسول الله وما السحت؟ قال: الرشوة في الحكم.

İbn Mes'ûd'dan ve büyük bir topluluktan sühtün hükümde rüşvet olduğu rivayet edilmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Sühtten (haramdan) beslenip biten her ete cehennem ateşi daha layıktır." "Ey Allah'ın Resulü, süht nedir?" diye sorulunca: "Hükümde rüşvettir" buyurmuştur.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وكل ما ذكر في معنى السحت فهو أمثلة، ومن أعظمها الرشوة في الحكم والأجرة على قتل النفس، وهو لفظ يعم كل كسب لا يحل، وقوله تعالى: فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ تخيير للنبي ﷺ ولحكام أمته بعده في أن يحكم بينهم إذا تراضوا في نوازلهم، وقال عكرمة والحسن: هذا التخيير منسوخ بقوله وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ [المائدة: ٤٩] وقال ابن عباس ومجاهد: نسخ من المائدة آيتان، قوله تعالى: وَلَا الْقَلائِدَ [المائدة: ٢] نسختها آية السيف وقوله: أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ نسختها وأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [المائدة: ٤٩] .

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Süht manasında zikredilen her şey birer örnektir. Bunların en büyüklerinden biri hükümde rüşvet almak ve adam öldürme karşılığı alınan ücrettir. Bu, helal olmayan her türlü kazancı kapsayan genel bir lafızdır. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” ayeti; Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki ümmetinin yöneticilerini, olaylarında rıza gösterip geldikleri takdirde aralarında hüküm verip vermeme konusunda muhayyer kılmaktadır. İkrime ve Hasan: "Bu muhayyerlik { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ } [el-Mâide: 49] ayetiyle neshedilmiştir" demiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demiştir: Mâide suresinden iki ayet neshedilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَلَا الْقَلائِدَ } [el-Mâide: 2] ayetini Kılıç Ayeti neshetmiştir; { أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } ayetini ise { وأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [el-Mâide: 49] ayeti neshetmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وقال كثير من العلماء هي محكمة وتخيير الحكام باق، وهذا هو الأظهر إن شاء الله، وفقه هذه الآية أن الأمة فيما علمت مجمعة على أن حاكم المسلمين يحكم بين أهل الذمة في التظالم ويتسلط عليهم في تغييره وينفر عن صورته كيف وقع فيغير ذلك، ومن التظالم حبس السلع المبيعة وغصب المال وغير ذلك، فأما نوازل الأحكام التي لا ظلم فيها من أحدهم للآخر وإنما هي دعاوى محتملة وطلب ما يحل ولا يحل وطلب المخرج من الإثم في الآخرة فهي التي هو الحاكم فيها مخير، وإذا رضي به الخصمان فلا بد مع ذلك من رضى الأساقفة أو الأحبار، قاله ابن القاسم في العتبية، قال وأما إن رضي الأساقفة دون الخصمين أو الخصمان دون الأساقفة فليس له أن يحكم.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Âlimlerin birçoğu ise bu ayetin muhkem olduğunu ve hâkimlerin muhayyerliğinin baki kaldığını söylemiştir; inşallah daha zahir olan [görüş] de budur. Bu ayetin fıkhî hükmü şudur: Bildiğim kadarıyla ümmet, Müslümanların hâkiminin zimmîler arasındaki haksızlıklarda hüküm vereceği, bu zulmü değiştirmede üzerlerine yetki sahibi olacağı, bu durum her ne şekilde gerçekleşirse gerçekleşsin ona müdahale edip değiştireceği hususunda icmâ etmiştir. Satılan malların alıkonulması, malın gasp edilmesi ve benzeri şeyler bu haksızlıklardandır. Birbirlerine zulmün bulunmadığı, ancak ihtimalli davalardan, neyin helal neyin haram olduğunu aramaktan ve ahiretteki günahtan kurtuluş yolu aramaktan ibaret olan davalara gelince; işte hâkimin muhayyer olduğu davalar bunlardır. İki hasım hâkime razı olduğunda, bununla birlikte piskoposların veya hahamların da rızası şarttır; İbnü'l-Kâsım bunu el-Utbiyye'de söylemiştir. Şayet piskoposlar razı olur da iki hasım razı olmazsa veya iki hasım razı olur da piskoposlar razı olmazsa hâkimin hükmetme yetkisi yoktur demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وانظر إن رضي الأساقفة لأشكال النازلة عندهم دون أن يرضى الخصمان فإنها تحتمل الخلاف وانظر إذا رضي الخصمان ولم يقع من الأحبار نكير فحكم الحاكم ثم أراد الأحبار رد ذلك الحكم وهل تستوي النوازل في هذا كالرجم في زانيين والقضاء في مال يصير من أحدهما إلى الآخر؟

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Şuna da bakınız: Şayet piskoposlar meselenin kendi aralarındaki müşkil durumundan dolayı razı olur da iki hasım razı olmazsa bu durum ihtilaf taşır. İki hasım razı olup hahamlardan bir itiraz gelmediğinde hâkim hükmetse, ardından hahamlar bu hükmü reddetmek istese durum ne olur? Zina eden iki kişinin recmedilmesi ile birinden diğerine geçecek mal hakkındaki hüküm gibi meseleler bu hususta eşit midir, buna da bakınız.

وانظر إذا رضي الخصمان هل على الحاكم أن يستعلم ما عند الأحبار أو يقنع بأن لم تقع منهم معارضته؟

İki hasım razı olduğunda, hâkimin hahamların görüşünü araştırması mı gerekir, yoksa onlardan bir itiraz gelmemiş olmasıyla yetinmesi mi gerekir, buna da bakınız.

ومالك ﵀ يستحب لحاكم المسلمين الإعراض عنهم وتركهم إلى دينهم وقال ابن عباس ومجاهد وغيرهما قوله تعالى: فَإِنْ جاؤُكَ يعني أهل نازلة الزانيين.

Mâlik rahimehullâh ise Müslümanların hâkiminin onlardan yüz çevirmesini ve onları kendi dinleriyle baş başa bırakmasını müstehap görür. İbn Abbâs, Mücâhid ve diğerleri Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ جاؤُكَ } “Eğer sana gelirlerse” sözüyle zina eden iki kişinin davasının ehlini kastettiğini söylemişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: ثم الآية بعد تتناول سائر النوازل والله علم.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sonrasında ayet diğer bütün hadiseleri de kapsamaktadır; doğrusunu Allah bilir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:

وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ....

{ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ } “Şayet onlardan yüz çevirirsen asla...”

أمن الله تعالى نبيه ﷺ من ضررهم إذ أعرض عنهم وحقر في ذلك شأنهم، والمعنى أنك منصور ظاهر الأمر على كل حال، وهذا نحو من قوله تعالى للمؤمنين لَنْ يَضُرُّوكُمْ [آل عمران: ١١١] ثم قال تعالى: وَإِنْ حَكَمْتَ أي اخترت أن تحكم بينهم في نازلة ما فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ أي بالعدل، يقال أقسط الرجل إذا عدل وحكم بالحق وقسط إذا جار، ومنه قوله: أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً

Allah Teâlâ, onlardan yüz çevirdiği takdirde Peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem onların zararından emin kılmış ve bu hususta onların konumunu küçümsemiştir. Anlamı şudur: Sen her halükarda zafere ulaştırılmış ve davası üstün gelensin. Bu, Allah Teâlâ'nın müminlere yönelik: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ } [Âl-i İmrân: 111] sözü gibidir. Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ حَكَمْتَ } yani aralarındaki herhangi bir davada hükmetmeyi seçersen { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “aralarında adaletle hükmet” buyurmuştur. "أَقْسَطَ الرَّجُلُ" ifadesi, kişi adaletli davrandığında ve hak ile hükmettiğinde kullanılır; "قَسَطَ" ise zulmettiğinde söylenir. Nitekim Allah'ın şu sözü bundandır: { أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً }

[الجن: ١٥] ومحبة الله للمقسطين ما يظهر عليهم من نعمه.

[el-Cin: 15] “Zulmedenlere gelince, onlar cehenneme odun olmuşlardır.” Allah'ın adaletli olanları sevmesi ise, üzerlerinde tecelli eden nimetleridir.

ثم ذكر الله تعالى بعد تحكيمهم للنبي ﷺ بالإخلاص منهم ويبين بالقياس الصحيح أنهم لا يحكمونه إلا رغبة في ميله في هواهم وانحطاطه في شهواتهم، وذلك أنه قال: وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ بنية صادقة وهم قد خالفوا حكم الكتاب الذي يصدقون به وبنبوة الآتي به وتولوا عن حكم الله فيها؟ فأنت الذي لا يؤمنون بك ولا يصدقونك أحرى بأن يخالفوا حكمك، وقوله تعالى: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي من بعد حكم الله في التوراة في الرجم وما أشبهه من الأمور التي خالفوا فيها أمر الله تعالى، وقوله تعالى: وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ يعني بالتوراة وبموسى، وهذا إلزام لهم لأن من خالف حكم كتاب الله فدعواه الإيمان به قلقة. وهذه الآية تقوي أن قوله في صدر الآية مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ [المائدة: ٤١] أنه يراد به اليهود.

Sonra Allah Teâlâ, onların Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem hakem tayin etmelerinin samimiyetten uzak olduğunu zikretmiş ve dosdoğru bir kıyasla, onların ancak kendi hevalarına meyletmesi ve arzularına uyması temennisiyle onu hakem kıldıklarını beyan etmiştir. Şöyle ki Allah Teâlâ: { وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ } “Nasıl olup da seni hakem tayin ediyorlar?” buyurmuştur; yani kendilerinin doğruladığı ve onu getirenin peygamberliğini tasdik ettiği Kitab'ın hükmüne muhalefet edip içindeki Allah'ın hükmünden yüz çevirmişken nasıl samimi bir niyetle seni hakem tayin ederler? O halde iman etmedikleri ve doğrulamadıkları senin hükmüne muhalefet etmeleri evleviyetle beklenir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bundan sonra” sözü; Tevrat'ta recm hususundaki Allah'ın hükmünden ve Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet ettikleri benzeri meselelerden sonra demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “Onlar mümin değillerdir” sözü, yani Tevrat'a ve Mûsâ'ya inanmış değillerdir demektir. Bu onlar için bir ilzamdır; çünkü Allah'ın Kitabı'nın hükmüne muhalefet eden kimsenin ona inandığı iddiası tutarsızdır. Bu ayet, ayetin başında yer alan { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } [el-Mâide: 41] sözüyle Yahudilerin kastedildiği görüşünü kuvvetlendirmektedir.

وقوله تعالى: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ الآية، قال قتادة ذكر لنا أن رسول الله ﷺ كان يقول لما أنزلت هذه الآية، نحن اليوم نحكم على اليهود وعلى من سواهم من أهل الأديان. و «الهدى» :

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik” ayeti hakkında Katâde şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: "Biz bugün Yahudiler hakkında ve onların dışındaki diğer din mensupları hakkında hükmederiz." "el-Hüdâ" (el-hidayet):

الإرشاد في المعتقد والشرائع، و «النور» : ما يستضاء به من أوامرها ونواهيها، والنَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا هم من بعث من لدن موسى بن عمران إلى مدة محمد ﷺ، هذان طرفا هذه الجماعة المذكورة في هذه الآية وأَسْلَمُوا معناه أخلصوا وجوههم ومقاصدهم لله تعالى. وقوله تعالى: لِلَّذِينَ هادُوا متعلق ب يَحْكُمُ أي يحكمون بمقتضى التوراة لبني إسرائيل وعليهم. وقوله تعالى:

İtikat ve şeriatlardaki doğru yolu göstermektir. "en-Nûr" (nur) ise emir ve yasaklarından aydınlanılan şeydir. { النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “kendilerini [Allah'a] teslim etmiş peygamberler”, Mûsâ b. İmrân'dan başlayıp Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamanına kadar gönderilen peygamberlerdir; bu ikisi bu ayette zikredilen topluluğun iki ucudur. { أَسْلَمُوا } kelimesinin manası, yüzlerini ve maksatlarını Allah Teâlâ'ya halis kıldılar demektir. Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ هادُوا } sözü { يَحْكُمُ } fiiline müteallıktır; yani Tevrat'ın gereğiyle İsrâiloğullarının lehine ve aleyhine hükmederler demektir. Allah Teâlâ'nın:

الرَّبَّانِيُّونَ عطف على «النبيين» أي ويحكم بها الربانيون وهم العلماء، وفي البخاري قال «الرباني» الذي يربي الناس بصغار العلم قبل كباره، وقيل «الرباني» منسوب إلى الرب أي عنده العلم به وبدينه، وزيدت النون في «رباني» مبالغة كما قالوا منظراني ومخبراني وفي عظيم الرقبة رقباني، والأحبار أيضا العلماء واحدهم حبر بكسر الحاء، ويقال بفتحها وكثر استعمال الفتح فيه للفرق بينه وبين الحبر الذي يكتب به. وقال السدي المراد هنا «بالربانيين والأحبار» الذين يحكمون بالتوراة ابنا صوريا كان أحدهم ربانيا والآخر حبرا. وكانوا قد أعطوا النبي ﷺ عهدا أن لا يسألهما عن شيء من أمر التوراة إلا أخبراه به، فسألهما عن آية الرجم فأخبراه به على وجهه فنزلت الآية مشيرة إليهما.

{ الرَّبَّانِيُّونَ } sözü "en-Nebiyyîn" üzerine matuftur; yani Rabbânîler de onunla hükmederler demektir. Bunlar âlimlerdir. Buhârî'de şöyle denmiştir: "Rabbânî, insanları büyük ilimlerden önce küçük ilimlerle eğiten kimsedir." "er-Rabbânî" kelimesinin Rabbe nispet edildiği, yani O'na ve dinine dair ilme sahip olan kişi anlamına geldiği de söylenmiştir. Tıpkı 'manzaranî' (görünüşü düzgün), 'muhberanî' (iç yüzü düzgün) ve boynu büyük olan kimseye 'rakabanî' dedikleri gibi "rabbânî" kelimesindeki nûn harfi de mübalağa için ziyade kılınmıştır. "el-Ahbâr" da âlimlerdir; tekili hâ'nın kesresiyle "hibr"dir, hâ'nın fethasıyla "habr" da denir; yazı yazılan mürekkep (hibr) ile karışmaması için fethalı kullanımı yaygınlaşmıştır. Süddî şöyle demiştir: Burada Tevrat ile hükmeden "Rabbânîler ve Ahbâr" ile kastedilenler Sûriyâ'nın iki oğludur; onlardan biri rabbânî, diğeri ise hibr (yahudi bilgini) idi. Tevrat meselesine dair kendilerine soracağı her şeyi haber vereceklerine dair Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem söz vermişlerdi. Onlara recm ayetini sorunca, bunu ona olduğu gibi dosdoğru haber verdiler ve bu ayet onlara işaret ederek indi.

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، والرواية الصحيحة أن ابني صوريا وغيرهم جحدوا أمر الرجم

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır. Sahih olan rivayet şudur ki Sûriyâ'nın iki oğlu ve diğerleri recm meselesini inkâr etmişler

وفضحهم فيه عبد الله بن سلام، وإنما اللفظ عام في كل حبر مستقيم فيما مضى من الزمان، وأما في مدة محمد ﷺ فلو وجد لأسلم فلم يسم حبرا ولا ربانيا. وقوله تعالى: بِمَا اسْتُحْفِظُوا أي بسبب استحفاظ الله تعالى إياهم أمر التوراة وأخذه العهد عليهم في العمل والقول بها وعرفهم ما فيها فصاروا شهداء عليه، وهؤلاء ضيعوا لما استحفظوا حتى تبدلت التوراة، والقرآن بخلاف هذا لقوله تعالى:

ve Abdullah b. Selâm onları bu konuda rezil etmiştir. Bu lafız geçmiş zamanlardaki dosdoğru her âlimi kapsayan genel bir lafızdır. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ise şayet böyle biri bulunsaydı Müslüman olurdu ve artık ona ne hibr ne de rabbânî denirdi. Allah Teâlâ'nın: { بِمَا اسْتُحْفِظُوا } sözü; Allah Teâlâ'nın Tevrat'ı koruma işini onlara yüklemesi, onunla amel edip onu söylemeleri hususunda onlardan söz alması ve içindekileri onlara bildirmesi sebebiyle ona şahit olmaları demektir. Onlar ise korunması istenen şeyi zayi ettiler ve nihayetinde Tevrat tahrif edildi. Kur'an ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğu sebebiyle bunun hilafınadır:

وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الحجر: ٩] والحمد لله. وقوله تعالى: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ حكاية ما قيل لعلماء بني إسرائيل. وقوله: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا نهي عن جميع المكاسب الخبيثة بالعلم والتحيل للدنيا بالدين. وهذا المعنى بعينه يتناول علماء هذه الأمة وحكامها ويحتمل أن يكون قوله فلا تخشوا الناس إلى آخر الآية خطابا لأمة محمد ﷺ واختلف العلماء في المراد بقوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ فقالت جماعة: المراد اليهود بالكافرين والظالمين والفاسقين، وروي في هذا حديث عن النبي ﷺ من طريق البراء بن عازب. وقالت جماعة عظيمة من أهل العلم الآية متناولة كل من لم يحكم بما أنزل الله. ولكنه في أمراء هذه الأمة كفر معصية لا يخرجهم عن الإيمان. وقيل لحذيفة بن اليمان أنزلت هذه الآية في بني إسرائيل؟ فقال نعم الإخوة لكم بنو إسرائيل ان كان لكم كل حلوة ولهم كل مرة لتسلكن طريقهم قد الشراك. وقال الشعبي: نزلت الْكافِرُونَ في المسلمين والظَّالِمُونَ في اليهود والْفاسِقُونَ في النصارى.

{ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } [el-Hicr: 9] “Ve muhakkak ki onun koruyucusu da biziz.” Allah'a hamdolsun. Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } “Artık insanlardan korkmayın, benden korkun” sözü, İsrâiloğullarının âlimlerine söylenen sözün hikâye edilmesidir. { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ve ayetlerimi az bir değere satmayın” sözü ise ilim vasıtasıyla elde edilen bütün habis kazançlardan ve din ile dünyaya hile yapmaktan bir nehiydir. Bu anlamın bizzat kendisi bu ümmetin âlimlerini ve hâkimlerini de kapsamaktadır. { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } ifadesinden ayetin sonuna kadar olan kısmın Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine bir hitap olması da muhtemeldir. Âlimler Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” sözüyle kastedilen hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk, "kâfirler", "zalimler" ve "fasıklar" [ifadeleriyle] Yahudilerin kastedildiğini söylemiştir; bu hususta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Berâ b. Âzib yoluyla bir hadis de rivayet edilmiştir. İlim ehlinden büyük bir topluluk ise ayetin Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyen herkesi kapsadığını söylemiştir. Fakat bu ümmetin idarecileri hakkında bu, onları imandan çıkarmayan bir masiyet küfrüdür. Huzeyfe b. el-Yemân'a: "Bu ayet İsrâiloğulları hakkında mı indi?" diye sorulunca: "Bütün tatlı şeyler size, bütün acı şeyler onlara ait olacaksa İsrâiloğulları sizin için ne güzel kardeşlermiş! [Hayır], ayakkabı bağının hizası gibi tastamam onların yolunu takip edeceksiniz" demiştir. Şa'bî ise: "{ الْكافِرُونَ } Müslümanlar hakkında, { الظَّالِمُونَ } Yahudiler hakkında, { الْفاسِقُونَ } ise Hristiyanlar hakkında inmiştir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ولا أعلم بهذا التخصيص وجها إلا إن صح فيه حديث عن النبي ﷺ إلا أنه راعى من ذكر مع كل خبر من هذه الثلاثة فلا يترتب له ما ذكر في المسلمين إلا على أنهم خوطبوا بقوله: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وقال إبراهيم النخعي: نزلت هذه الآيات في بني إسرائيل ثم رضي لهذه الأمة بها.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih bir hadis bulunması müstesna, bu tahsisin tutarlı bir yönünü bilmiyorum. Ancak Şa'bî, bu üç haberin her biriyle birlikte zikredilenleri gözetmiştir; dolayısıyla Müslümanlar hakkında zikrettiği şey, ancak onların { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } “İnsanlardan korkmayın” sözüyle muhatap kılınmış olmaları esasına göre bir intizam kazanır. İbrâhim en-Nehaî ise şöyle demiştir: "Bu ayetler İsrâiloğulları hakkında indi, sonra bu ümmet için de uygun görüldü."

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : آية ٤٥]

[Mâide Suresi (5), 45. Ayet]

وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)

{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥) } “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas yazdık (farz kıldık). Kim bunu bağışlarsa bu kendisi için bir kefarettir. Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (45)”

«الكتب» في هذه الآية هو حقيقة كتب في الألواح، وهو بالمعنى كتب فرض وإلزام، والضمير في عَلَيْهِمْ لبني إسرائيل وفي فِيها للتوراة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ بنصب النفس على اسم أَنَّ وعطف ما بعد ذلك منصوبا على النَّفْسَ. ويرفعون «والجروح قصاص» على أنها جملة مقطوعة. وقرأ نافع وحمزة وعاصم بنصب ذلك كله. وقِصاصٌ خبر أَنَّ. وروى الواقدي عن نافع أنه رفع «والجروح» . وقرأ الكسائي «أن النفس بالنفس» نصبا ورفع ما بعد ذلك، فمن نصب «والعين» جعل عطف الواو مشركا في عمل «أن» ولم يقطع الكلام مما قبله. ومن رفع «والعين» فيتمثل ذلك من الأعراب أن يكون قطع مما قبل، وصار عطف الواو عطف جملة كلام لا عطف تشريك في

Bu ayetteki "el-Ketb" (yazmak), hakikatte levhalara yazmaktır; mana olarak ise farz kılmak ve bağlayıcı kılmak manasında bir yazmadır. { عَلَيْهِمْ } ifadesindeki zamir İsrâiloğullarına, { فِيها } ifadesindeki zamir ise Tevrat'a aittir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } kısmını; { النَّفْسَ } kelimesini { أَنَّ }'nin ismi olarak nasb ile ve bundan sonrakileri de mensub olarak { النَّفْسَ } üzerine atıfla okumuşlardır. "وَالْجُرُوحُ قِصاصٌ" kısmını ise müstakil bir cümle olarak merfu okurlar. Nâfi', Hamza ve Âsım ise bunların tamamını nasb ile okumuştur; { قِصاصٌ } kelimesi { أَنَّ }'nin haberidir. Vâkıdî'nin Nâfi'den rivayetine göre o, "وَالْجُرُوحُ" kelimesini merfu okumuştur. Kisâî ise "أن النفس بالنفس" kısmını nasb ile okumuş, sonrasını merfu kılmıştır. Dolayısıyla "وَالْعَيْنَ" kelimesini nasb ile okuyan kimse, vâv ile yapılan atfı "en"in amelinde ortak kılmış ve kelamı öncesinden koparmamıştır. "وَالْعَيْنُ" kelimesini merfu okuyan kimsenin irabı ise, öncesinden koparılmış olması ve vâv ile yapılan atfın bir amelde ortaklık atfı değil,

عامل، ويحتمل أن تكون الواو عاطفة على المعنى لأن معنى قوله: وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ قلنا لهم النفس بالنفس، ومثله لما كان المعنى في قوله تعالى: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ

cümle atfı olması şeklinde tecelli eder. Vâv harfinin manaya matuf olması da muhtemeldir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } sözünün manası, "Onlara cana can [kısastır] dedik" demektir. Bunun benzeri; Allah Teâlâ'nın: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ }

[الصافات: ٤٥] يمنحون كأسا من معين عطف وحورا عينا على ذلك، ويحتمل أن يعطف قوله وَالْعَيْنَ على الذكر المستتر في الطرق الذي هو الخبر وإن لم يؤكد المعطوف عليه بالضمير المنفصل كما أكد في قوله تعالى: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ [الأعراف: ٢٧] وقد جاء مثله غير مؤكد في قوله تعالى: ما أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا [الأنعام: ١٤٨] .

[es-Sâffât: 45] “Onlara pınardan doldurulmuş kadehler dolaştırılır” yani kendilerine pınardan bir kadeh sunulur manasında olduğu için, "iri gözlü huriler" [ifadesinin] bunun üzerine matuf kılınması gibidir. { وَالْعَيْنَ } sözünün, haber konumunda olan car-mecrurdaki müstetir (gizli) zamire matuf olması da muhtemeldir; her ne kadar matufun aleyh, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ } [el-A'râf: 27] ayetinde tekid edildiği gibi munfasıl bir zamirle tekid edilmemiş olsa da böyledir. Bunun munfasıl zamirle tekid edilmemiş benzeri Allah Teâlâ'nın: { ما أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا } [el-En'âm: 148] ayetinde de gelmiştir.

قال القاضي أبو محمد: ولسيبويه ﵀ في هذه الآية أن العطف ساغ دون توكيد بضمير منفصل لأن الكلام طال ب لا في قوله: وَلا آباؤُنا فكانت لا عوضا من التوكيد كما طال الكلام في قولهم حضر القاضي اليوم امرأة، قال أبو علي: وهذا إنما يستقيم أن يكون عوضا إذا وقع قبل حرف العطف فهناك يكون عوضا من الضمير الواقع قبل حرف العطف، فأما إذا وقع بعد حرف العطف فلا يسد مسد الضمير، ألا ترى أنك قلت حضر امرأة القاضي اليوم لم يغن طول الكلام في غير الموضع الذي ينبغي أن يقع فيه.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sîbeveyh'e rahimehullâh göre bu ayette atfın munfasıl bir zamirle tekid edilmeksizin caiz olması; { وَلا آباؤُنا } sözündeki "لا" harfi ile kelamın uzamış olmasından ötürüdür; dolayısıyla "لا" harfi, "حضر القاضي اليوم امرأة" (Bugün kadıya bir kadın geldi) sözlerinde kelamın uzaması gibi tekidin yerine geçmiştir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: Bunun bedel/ivaz olması ancak atıf harfinden önce yer alması halinde tutarlı olur; işte o zaman atıf harfinden önceki zamirin yerine geçmiş olur. Fakat atıf harfinden sonra geldiğinde zamirin yerini tutamaz; görmez misin ki "حضر امرأة القاضي اليوم" desen, kelamın bulunması gereken yerin dışında uzaması hiçbir fayda sağlamaz.