قال القاضي أبو محمد: وكلام سيبويه متجه على النظر النحوي وإن كان الطول قبل حرف العطف أتم فإنه بعد حرف العطف مؤثر لا سيما في هذه الآية، لأن لا ربطت المعنى إذ قد تقدمها نفي ونفت هي أيضا عن الآباء فتمكن العطف، قال أبو علي ومن رفع «والجروح قصاص» فقطعه مما قبله فإن ذلك يحتمل هذه الوجوه الثلاثة التي احتملها رفع والعين، ويجوز أن يستأنف والجروح ليس على أنه مما كتب عليهم في التوراة، لكن على استئناف إيجاب وابتداء شريعة. ويقوي أنه من المكتوب عليهم نصب من نصبه. وروى أنس بن مالك عن النبي ﷺ أنه قرأ «أن النفس بالنفس» بتخفيف «أن» ورفع «النفس» ثم رفع ما بعدها إلى آخر الآية. وقرأ أبيّ بن كعب بنصب «النفس» وما بعدها ثم قرأ: «وأن الجروح قصاص» بزيادة «أن» الخفيفة ورفع «الجروح» .
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sîbeveyh'in sözü nahiv açısından tutarlıdır. Her ne kadar atıf harfinden önceki uzunluk daha tam/kusursuz olsa da, atıf harfinden sonraki [uzunluk] da özellikle bu ayette tesirlidir. Çünkü "لا" harfi anlamı bağlamıştır; nitekim kendisinden önce bir nefy geçmiş, kendisi de babalardan [şirki] nefyetmiş ve böylece atıf sağlamlaşmıştır. Ebû Ali şöyle demiştir: { وَالْجُرُوحُ قِصاصٌ } lafzını merfu okuyup öncesinden koparan kimsenin bu [kıraati], "وَالْعَيْنُ" kelimesinin ref'inin muhtemel olduğu bu üç veche de ihtimallidir. Ayrıca { والجروح } ibaresinin Tevrat'ta onlara farz kılınan şeylerden olduğu üzere değil de yeni bir bağlayıcılık ve yeni bir şeriat başlangıcı (istinaf) üzere olması da caizdir. Bunun onlara farz kılınanlardan olduğunu, onu nasb ile okuyanların kıraati güçlendirmektedir. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, "أن" edatının tahfifi ve "النفس" kelimesinin ref'i ile { أن النفس بالنفس } şeklinde, ardından da ayetin sonuna kadar sonrasını merfu olarak okumuştur. Übey b. Ka'b ise "النفس" kelimesini ve sonrasını nasb ile okumuş, ardından hafifletilmiş "أن" ziyadesi ve "الجروح" kelimesinin ref'i ile { وأن الجروح قصاص } şeklinde okumuştur.
ومعنى هذه الآية الخبر بأن الله تعالى كتب فرضا على بني إسرائيل أنه من قتل نفسا فيجب في ذلك أخذ نفسه ثم هذه الأعضاء المذكورة كذلك ثم استمر هذا الحكم في هذه الأمة بما علم من شرع النبي ﷺ وأحكامه. ومضى عليه إجماع الناس، وذهب قوم من العلماء إلى تعميم قوله:
Bu ayetin anlamı; Allah Teâlâ'nın İsrâiloğullarına bir cana kıyan kimseye karşılık bizzat onun canının alınması gerektiğini, ardından zikredilen bu uzuvların da aynı şekilde olduğunu farz kıldığını haber vermesidir. Daha sonra bu hüküm, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatından ve hükümlerinden bilinenlerle bu ümmette de devam etmiş ve insanların icmaı bunun üzerine gerçekleşmiştir. İlim ehlinden bir grup ise Allah Teâlâ'nın şu sözünü genelleştirme cihetine gitmişlerdir:
النَّفْسَ بِالنَّفْسِ فقتلوا الحر بالعبد والمسلم بالذمي، والجمهور على أنه عموم يراد به الخصوص في المتماثلين. وهذا مذهب مالك وفيه الحديث عن النبي ﷺ: «لا يقتل مسلم بكافر» وقال ابن عباس ﵁: رخص الله لهذه الأمة ووسع عليها بالدية ولم يجعل لبني إسرائيل دية فيما نزل على موسى وكتب عليهم.
{ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “cana can” [hükmünü umum kabul ederek] köleye karşılık hürü, zimmîye karşılık da müslümanı öldürmüşlerdir (kısas uygulamışlardır). Cumhur ise bunun, birbirine denk olanlar hakkında husus kastedilen bir umum olduğu görüşündedir. Bu, İmam Mâlik'in mezhebidir ve bu hususta Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Kâfire karşılık müslüman öldürülmez» hadisi vardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Allah bu ümmete diyet konusunda ruhsat vermiş ve genişlik tanımıştır. İsrâiloğullarına ise Mûsâ'ya indirilen ve kendilerine farz kılınan hükümlerde diyet kılmamıştır."
قال القاضي أبو محمد: وفي هذه الآية بيان لفساد فعل بني إسرائيل في تعزر بعضهم على بعض وكون بني النضير على الضعف في الدية من بني قريظة أو على أن لا يقاد بينهم بل يقنع بالدية، ففضحهم الله تعالى بهذه الآية وأعلم أنهم خالفوا كتابهم، وحكى الطبري عن ابن عباس: كان بين حيين من الأنصار قتال فصارت بينهم قتلى وكان لأحدهما طول على الآخر فجاء النبي ﷺ فجعل الحر بالحر والعبد بالعبد. قال الثوري: وبلغني عن ابن عباس أنه قال ثم نسختها النَّفْسَ بِالنَّفْسِ.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ayette, İsrâiloğullarının birbirlerine üstünlük taslamalarındaki ve Benî Nadîr'in Benî Kurayza'dan iki kat diyet alması veya aralarında kısas uygulanmayıp sadece diyetle yetinilmesi konusundaki bozuk fiillerinin beyanı vardır. Allah Teâlâ bu ayetle onları rezil etmiş ve kitaplarına muhalefet ettiklerini bildirmiştir. Taberî, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: Ensar'dan iki kabile arasında bir çatışma çıkmış ve aralarında ölüler meydana gelmişti. Bir tarafın diğerine üstünlüğü/gücü vardı. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve hüre hür, köleye köle kısasını koydu. Sevrî şöyle dedi: Bana ulaştığına göre İbn Abbâs, daha sonra { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “cana can” ayetinin bu hükmü neshettiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وكذلك قوله تعالى: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ هو عموم يراد به الخصوص في جراح القود، وهي التي لا يخاف منها على النفس، فأما ما خيف منه كالمأمومة وكسر الفخذ ونحو ذلك فلا قصاص فيها. و «القصاص» مأخوذ من قص الأثر وهو اتباعه. فكأن الجاني يقتص أثره ويتبع فيما سنه فيقتل كما قتل، وقوله تعالى: فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ يحتمل ثلاثة معان، أحدها أن تكون «من» للجروح أو ولي القتيل. ويعود الضمير في قوله: لَهُ عليه أيضا، ويكون المعنى أن من تصدق بجرحه أو دم وليه فعفا عن حقه في ذلك فإن ذلك العفو كفارة له عن ذنوبه ويعظم الله أجره بذلك ويكفر عنه، وقال بهذا التأويل عبد الله بن عمر وجابر بن زيد وأبو الدرداء وذكر أنه سمع النبي ﷺ يقول: ما من مسلم يصاب بشيء من جسده فيهبه إلا رفعه الله بذلك درجة وحط عنه خطيئة، وذكر مكي حديثا من طريق الشعبي أنه يحط من ذنوبه بقدر ما عفا من الدية والله أعلم. وقال به أيضا قتادة والحسن، والمعنى الثاني أن تكون «من» للجروح أو ولي القتيل، والضمير في لَهُ يعود على الجارح أو القاتل إذا تصدق المجروح أو على الجارح بجرحه وصح عنه: فذلك العفو كفارة للجارح عن ذلك الذنب، فكما أن القصاص كفارة فكذلك العفو كفارة، وأما أجر العافي فعلى الله تعالى، وعاد الضمير على من لم يتقدم له ذكر لأن المعنى يقتضيه، قال بهذا التأويل ابن عباس وأبو إسحاق السبيعي ومجاهد وإبراهيم وعامر الشعبي وزيد بن أسلم، والمعنى الثالث أن تكون للجارح أو القاتل والضمير في لَهُ يعود عليه أيضا، والمعنى إذا جنى جان فجهل وخفي أمره فتصدق هو بأن عرف بذلك ومكن الحق من نفسه فذلك الفعل كفارة لذنبه، وذهب القائلون بهذا التأويل إلى الاحتجاج بأن مجاهدا قال إذا أصاب رجل رجلا ولم يعلم المصاب من أصابه فاعترف له المصيب فهو كفارة للمصيب، وروي أن عروة بن الزبير أصاب عين إنسان عند الركن وهم يستلمون فلم يدر المصاب من أصابه فقال له عروة أنا أصبتك وأنا عروة بن الزبير. فإن كان بعينك بأس فإنها بها.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “yaralamalarda da kısas vardır” sözü de kısas uygulanabilecek yaralar hakkında husus kastedilmiş bir umumdur. Bunlar da hayati tehlikesi bulunmayan yaralardır. Kafatası kemiğini zedeleyen yara (me'mûme) ve uyluk kemiği kırığı gibi hayati tehlike arz eden yaralanmalarda ise kısas yoktur. "Kısas" (القصاص) kelimesi, izin sürülmesi ve takip edilmesi anlamına gelen "kassü'l-eser"den (قص الأثر) türetilmiştir. Sanki suçlunun izi sürülmekte ve başlattığı fiilde peşine düşülerek öldürdüğü gibi kendisi de öldürülmektedir. Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “Kim de bunu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefarettir” sözü üç anlamı muhtemeldir: Birincisi: "Men" (مَنْ) şart edatının yaralanan kişi yahut maktulün velisi için olmasıdır. { لَهُ } sözündeki zamir de yine ona döner. Anlamı ise; kim yaralanmasını yahut velisi olduğu kişinin kanını bağışlar ve bu husustaki hakkından vazgeçerse, şüphesiz bu affın kendi günahlarına bir kefaret olması, Allah'ın bu sebeple onun ecrini büyütmesi ve günahlarını örtmesidir. Bu yoruma Abdullah b. Ömer, Câbir b. Zeyd ve Ebü'd-Derdâ kail olmuşlardır. [Ebü'd-Derdâ], Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini zikretmiştir: «Bedeninden bir şeye isabet edip de (zarar görüp de) onu bağışlayan hiçbir müslüman yoktur ki, Allah bu sebeple onun derecesini yükseltmesin ve bir günahını silmesin.» Mekkî, Şa'bî tarikiyle, affettiği diyet nispetinde günahlarının silineceğine dair bir hadis zikretmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Katâde ve Hasan [el-Basrî] de bu görüştedir. İkinci anlam: "Men" edatının yaralanan veya maktulün velisi için olması, { لَهُ } sözündeki zamirin ise yaralayana yahut katile dönmesidir; yaralanan kimse yaralayana yarasını bağışlayıp ondan [hakkını helal ettiği] kesinleştiğinde, bu af, yaralayan için o günaha bir kefaret olur. Nitekim kısas nasıl bir kefaret ise af da öylece bir kefarettir. Affedenin mükafatı ise Allah Teâlâ'ya aittir. Zamir, anlam bunu gerektirdiği için daha önce açıkça zikredilmemiş olana dönmüştür. Bu yoruma İbn Abbâs, Ebû İshak es-Sebîî, Mücâhid, İbrâhim, Âmir eş-Şa'bî ve Zeyd b. Eslem kail olmuşlardır. Üçüncü anlam: "Men" edatının yaralayan veya öldüren kişi için olması ve { لَهُ } sözündeki zamirin de yine ona dönmesidir. Anlamı ise; bir kimse bir suç işlediğinde, bu durum bilinmeyip gizli kaldığı halde o kişi kendisini tanıtıp hakkı kendi nefsine teslim ederek bağışta bulunursa (itiraf ederse), işte bu fiil onun günahına bir kefarettir. Bu tevili benimseyenler, Mücâhid'in şöyle dediğini delil getirmişlerdir: Bir adam bir kimseyi yaralar da yaralanan kişi kendisini kimin yaraladığını bilmezse, yaralayan da bunu ona itiraf ederse, bu durum yaralayan için bir kefarettir. Rivayet edildiğine göre Urve b. ez-Zübeyr, [insanlar Kâbe'deki] Rükn'ü selamlarken bir kişinin gözüne zarar vermişti. Yaralanan kişi kendisini kimin yaraladığını bilemedi. Bunun üzerine Urve ona: "Sana zarar veren bendim, ben Urve b. ez-Zübeyr'im. Eğer gözünde bir hasar varsa, [karşılığı] bundadır (benim gözümdedir)" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وانظر أن تَصَدَّقَ على هذا التأويل يحتمل أن يكون من الصدقة ومن الصدق، وذكر مكي بن أبي طالب وغيره أن قوما تأولوا الآية أن المعنى وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فمن أعطى دية الجرح وتصدق بذلك فهو كفارة له إذا رضيت منه وقبلت.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Dikkat edilirse bu tevil doğrultusunda { تَصَدَّقَ } kelimesinin hem "sadaka" (tasadduk) hem de "sıdk" (doğruluk/dürüstlük) kökünden gelme ihtimali vardır. Mekkî b. Ebî Tâlib ve başkaları, bir grubun bu ayeti şöyle tevil ettiğini zikretmiştir: Anlamı; "Yaralamalarda kısas vardır; kim yaranın diyetini verir ve bunu tasadduk ederse, kendisinden razı olunup kabul edildiği takdirde bu onun için bir kefarettir" şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تأويل قلق. وقد تقدم القول على قوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ الآية. وفي مصحف أبيّ بن كعب «ومن يتصدق به فإنه كفارة له» .
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu zorlama ve zayıf bir tevildir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } ayetine dair açıklama daha önce geçmişti. Übey b. Ka'b'ın mushafında bu kısım { وَمَنْ يَتَصَدَّقْ بِهِ فَإِنَّهُ كَفَّارَةٌ لَهُ } şeklindedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٤٦ الى ٤٨]
[Mâide Suresi (5): 46 - 48. Ayetler]
وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧) وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)
{ وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧) وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨) } “Onların izleri üzerinden, kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik. Ona, içinde hidayet ve nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı tasdik eden ve takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan İncil'i verdik. (46) İncil ehli, Allah'ın onda indirdiği ile hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (47) Sana da kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı ve ona şahit/koruyucu olarak bu Kitab'ı hak ile indirdik. Artık onların aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet ve sana gelen haktan sapıp onların hevalarına uyma! Her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın! Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir. (48)”
قَفَّيْنا تشبيه كأن مجيء عيسى كان في قفاء مجيء النبيين وذهابهم، والضمير في آثارِهِمْ
{ قَفَّيْنا } bir benzetmedir; sanki İsa'nın gelişi peygamberlerin gelişi ve gidişlerinin hemen ardından (arkasından) olmuştur. { آثارِهِمْ } sözündeki zamir,
للنبيين المذكورين في قوله: يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ [المائدة: ٤٤] ومُصَدِّقاً حال مؤكده.
{ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ } [el-Mâide: 44] ayetinde zikredilen peygamberlere aittir. { مُصَدِّقاً } ise müekkid bir haldir.
والتَّوْراةِ بين يدي عيسى لأنها جاءت قبله كما أن رسول الله ﷺ بين يدي الساعة، وقد تقدم القول في هذا المعنى في غير موضع، والْإِنْجِيلَ اسم أعجمي ذهب به مذهب الاشتقاق من نجل إذا استخرج وأظهر، والناس على قراءته بكسر الهمزة إلا الحسن بن أبي الحسن فإنه قرأ «الإنجيل» بفتح الهمزة، وقد تقدم القول على ذلك في أول سورة آل عمران. و «الهدى» الإرشاد والدعاء إلى توحيد الله وإحياء أحكامه. و «النور» ما فيه مما يستضاء به. ومُصَدِّقاً حال مؤكدة معطوفة على موضع الجملة التي هي فيه هدى فإنها جملة في موضع الحال. وقال مكي وغيره: مُصَدِّقاً معطوف على الأول.
Tevrat, İsa'dan öncedir (elinin altındadır/önündedir); zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıyametin önünde (öncesinde) olması gibi o da İsa'dan önce gelmiştir. Bu anlama dair açıklama daha önce birçok yerde geçmişti. İncil (الْإِنْجِيلَ) ise Arapçalaşmış yabancı bir isimdir; çıkarıp ortaya koymak anlamına gelen "نجل" kökünden iştikak edildiği görüşü de benimsenmiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın hemzeyi fetha ile "الإنجيل" şeklinde okuması müstesna, insanlar hemzenin kesresiyle okuma üzerindedir; buna dair açıklama Âl-i İmrân suresinin başında geçmişti. "Hidayet" (الهدى); rehberlik etmek, Allah'ın tevhid dinine ve hükümlerini ihya etmeye davet etmektir. "Nur" (النور) ise içinde kendisiyle aydınlanılan şeylerdir. { مُصَدِّقاً } kelimesi, hal konumunda bir cümle olan { فِيهِ هُدىً } cümlesinin mahalline matuf müekkid bir haldir. Mekkî ve başkaları ise: { مُصَدِّقاً } kelimesi birincisine matuftur, demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا قلق من جهة اتساق المعاني. وقرأ الناس «وهدى وموعظة» بالنصب. وذلك عطف على مُصَدِّقاً، وقرأ الضحاك «وهدى وموعظة» بالرفع وذلك متجه. وخص «المتقين» بالذكر لأنهم المقصود به في علم الله وإن كان الجميع يدعى ويوعظ ولكن ذلك على غير المتقين عمى وحيرة.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Anlamların uyumu açısından bunda bir zorlama/tutarsızlık vardır. Kıraat ehli "وَهُدىً وَمَوْعِظَةً" kelimelerini nasb ile okumuşlardır; bu da { مُصَدِّقاً } üzerine atıftır. Dahhâk ise "وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ" şeklinde ref ile okumuştur ki bu da tutarlı bir vecihtir. Ayette "müttakiler"in (المتقين) özellikle zikredilmesi, her ne kadar herkes davet edilip kendilerine öğüt verilse de Allah'ın ilminde asıl kastedilenlerin onlar olmasındandır; nitekim bu [davet ve öğüt] müttaki olmayanlar için bir körlük ve şaşkınlıktan ibarettir.
وقرأ أبيّ بن كعب «وأن ليحكم» بزيادة أن. وقرأ حمزة وحده «وليحكم» بكسر اللام وفتح الميم على لام كي ونصب الفعل بها، والمعنى وآتيناه الإنجيل ليتضمن الهدى والنور والتصديق ليحكم أهله بما أنزل الله فيه، وقرأ باقي السبعة «وليحكم» بسكون اللام التي هي لام الأمر وجزم الفعل. ومعنى أمره لهم بالحكم أي هكذا يجب عليهم. وحسن عقب ذلك التوقيف على وعيد من خالف ما أنزل الله. ومن القراء من يكسر لام الأمر ويجزم الفعل وقد تقدم نظير هذه الآية، وتقريره هذه الصفات لمن لم يحكم بما أنزل الله هو على جهة التأكيد وأصوب ما يقال فيها أنها تعم كل مؤمن وكل كافر، فيجيء كل ذلك في الكافر على أتم وجوهه، وفي المؤمن على معنى كفر المعصية وظلمها وفسقها.
Übey b. Ka'b, "en" ilavesiyle "وأن ليحكم" şeklinde okumuştur. Sadece Hamza "وليحكم" kelimesini lâm'ın kesresi ve mîm'in fethasıyla ta'lil lâm'ı üzere ve fiili onunla nasb ederek okumuştur. Anlamı şöyledir: Biz ona, hidayeti, nuru ve tasdiki içermesi, ehlinin de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetmesi için İncil'i verdik. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise emir lâm'ı olan lâm'ın sükûnu ve fiilin cezmi ile { وَلْيَحْكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Onlara hükmetmelerini emretmesinin anlamı; "Onlara vacip olan işte budur" demektir. Bunun hemen ardından Allah'ın indirdiğine muhalefet edenlere yönelik tehdide dikkat çekilmesi pek güzel olmuştur. Kıraat imamlarından emir lâm'ını kesreli okuyup fiili cezmedenler de vardır. Bu ayetin benzeri daha önce geçmişti. Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler için bu vasıfların vurgulanması tekit maksatlıdır. Bu hususta söylenecek en doğru söz, ayetin her mümini ve her kâfiri kapsadığıdır; kâfirde bunların her biri en tam vechiyle gerçekleşirken, müminde ise masiyet, zulüm ve fısk küfrü (günahı) anlamında gerçekleşir.
وأخبر تعالى بعد بنزول هذا القرآن، وقوله: بِالْحَقِّ يحتمل أن يريد مضمنا الحقائق من الأمور فكأنه نزل بها، ويحتمل أن يريد أنه أنزله بأن حق ذلك لا أنه وجب على الله ولكن حق في نفسه وأنزله الله تعالى صلاحا لعباده، وقوله: مِنَ الْكِتابِ يريد من الكتب المنزلة. فهو اسم جنس، واختلفت عبارة المفسرين في معنى «مهيمن» . فقال ابن عباس: مُهَيْمِناً شاهدا. وقال أيضا مؤتمنا. وقال ابن زيد:
Daha sonra Allah Teâlâ bu Kur'an'ın indirildiğini haber vermiştir. O'nun: { بِالْحَقِّ } sözü, işlerin hakikatlerini içeren ve sanki onlarla birlikte inmiş anlamına gelebileceği gibi, Allah'a vacip olduğundan değil fakat kendi zatında hak olduğu ve Allah Teâlâ'nın kullarının maslahatı için indirdiği hak bir inişle indirdiği anlamına da gelebilir. { مِنَ الْكِتابِ } sözüyle indirilen kitapları kastetmektedir; dolayısıyla bu bir cins ismidir. Müfessirlerin "müheymin" (مهيمن) kelimesinin anlamı hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir. İbn Abbâs: { مُهَيْمِناً } şahit demektir, demiştir. Yine onun güvenilen (mü'temen) anlamına geldiğini de söylemiştir. İbn Zeyd:
معناه مصدقا، وقال الحسن بن أبي الحسن أمينا، وحكى الزجاج رقيبا ولفظة المهيمن أخص من هذه الألفاظ، لأن المهيمن على الشيء هو المعنيّ بأمره الشاهد على حقائقه الحافظ لحاصله ولأن يدخل فيه ما ليس منه والله ﵎ هو المهيمن على مخلوقاته وعباده، والوصي مهيمن على محجوريه وأموالهم، والرئيس مهيمن على رعيته وأحوالهم، والقرآن جعله الله مهيمنا على الكتب يشهد بما فيها من الحقائق وعلى ما نسبه المحرفون إليها فيصحح الحقائق ويبطل التحريف، وهذا هو شاهد ومصدق ومؤتمن وأمين، و «مهيمن» بناء اسم فاعل، قال أبو عبيدة: ولم يجىء في كلام العرب على هذا البناء إلا أربعة أحرف.
anlamının doğrulayıcı (musaddık) olduğunu söylemiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan emin (güvenilir), Zeccâc ise gözetleyici/denetleyici (rakîb) olduğunu nakletmiştir. "Müheymin" lafzı bu lafızlardan daha özeldir; çünkü bir şeyin üzerinde müheymin olan kimse; onun işiyle bizzat ilgilenen, hakikatlerine şahitlik eden, mevcut olanını koruyan ve ona ait olmayan şeylerin girmesine engel olandır. Allah azze ve celle de yarattıklarının ve kullarının üzerinde Müheymin'dir. Vasi, vesayeti altındakilerin ve mallarının üzerinde müheymindir; yönetici, tebaasının ve durumlarının üzerinde müheymindir. Kur'an'ı da Allah Teâlâ diğer kitaplar üzerinde müheymin kılmıştır; onların içindeki hakikatlere ve tahrifçilerin onlara nispet ettiği şeylere şahitlik eder; böylece hakikatleri doğrular, tahrifleri ise iptal eder. Bu da şahit, doğrulayıcı, güvenilen ve emin demektir. "Müheymin" ismi fâil veznindedir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Arap kelamında bu vezin üzere sadece dört kelime gelmiştir.
وهي مسيطر ومبيطر ومهيمن ومجيمر. وذكر أبو القاسم الزجّاج في شرحه لصدر أدب الكتاب ومبيقر. يقال بيقر الرجل إذا سار من الحجاز إلى الشام ومن أفق إلى أفق، وبيقر أيضا لعب البيقرا وهي لعب يلعب بها
Bunlar: Museytır (مسيطر), mubeytır (مبيطر), müheymin (مهيمن) ve müceymir (مجيمر) kelimeleridir. Ebu'l-Kâsım ez-Zeccâcî, Edebü'l-Küttâb'ın baş kısmına yaptığı şerhte bir de mubeykır (مبيقر) kelimesini zikretmiştir. Bir adam Hicaz'dan Şam'a veya bir ufuktan diğerine yolculuk yaptığında "بيقر الرجل" denir. Ayrıca "بيقر" çocukların oynadığı bir tür oyun olan beykarayı oynadı anlamına da gelir.
الصبيان، وقال مجاهد قوله تعالى: وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ يعني محمدا ﷺ هو مؤتمن على القرآن.
Mücâhid, Allah Teâlâ'nın: { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } sözünün; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedilerek onun Kur'an üzerine emin/güvenilir kılındığı anlamına geldiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وغلط الطبري ﵀ في هذه اللفظة على مجاهد فإنه فسر تأويله على قراءة الناس «مهيمنا» بكسر الميم الثانية فبعد التأويل ومجاهد ﵀ إنما يقرأ هو وابن محيصن «ومهيمنا» عليه بفتح الميم الثانية فهو بناء اسم المفعول. وهو حال من الكتاب معطوفة على قوله:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Taberî rahimehullâh bu lafızda Mücâhid'e haksızlık ederek yanılgıya düşmüştür; zira onun tevilini insanların (cumhurun) ikinci mîm'in kesresiyle olan "müheyminen" kıraatine göre açıklamış, böylece tevil uzak kalmıştır. Oysa Mücâhid rahimehullâh, İbn Muhaysın ile birlikte ikinci mîm'in fethasıyla "ve müheymenen aleyhi" şeklinde okumaktadır; bu ise ismi mef'ûl veznidir. Bu durumda o, Kitap'tan bir hal olup Allah Teâlâ'nın şu sözüne matuftur:
مُصَدِّقاً وعلى هذا يتجه أن المؤتمن عليه هو محمد ﷺ وعَلَيْهِ في موضع رفع على تقدير أنها مفعول لم يسم فاعله. هذا على قراءة مجاهد وكذلك مشى مكي ﵀، وتوغل في طريق الطبري في هذا الموضع قال أبو العباس محمد بن يزيد المبرد ﵀: «مهيمن» أصله «مويمن» بني من أمين، أبدلت همزته هاء كما قالوا أرقت الماء وهرقته، قال الزجاج: وهذا حسن على طريق العربية، وهو موافق لما جاء في التفسير من أن معنى «مهيمن» مؤتمن، وحكى ابن قتيبة هذا الذي قال المبرد في بعض كتبه، فحكى النقاش أن ذلك بلغ ثعلبا فقال: إن ما قال ابن قتيبة رديء، وقال هذا باطل، والوثوب على القرآن شديد وهو ما سمع الحديث من قوي ولا ضعيف وإنما جمع الكتب، انتهى كلام ثعلب.
{ مُصَدِّقاً } sözüne matuftur. Bu kıraate göre, üzerine emin kılınan zâtın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu ve { عَلَيْهِ } car-mecrurunun nâib-i fâil takdiriyle merfu konumda bulunduğu görüşü tutarlı hale gelir. Bu, Mücâhid'in kıraatine göredir; nitekim Mekkî rahimehullâh da bu doğrultuda gitmiş, fakat bu noktada Taberî'nin izinden giderek aşırıya kaçmıştır. Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd el-Müberred rahimehullâh şöyle demiştir: "Müheymin" kelimesinin aslı "müveymin"dir (مويمن), "emin" kelimesinden türetilmiştir; tıpkı "أرقت الماء" yerine "هرقته" (suyu döktüm) denildiği gibi hemzesi he harfine dönüştürülmüştür. Zeccâc: "Bu açıklama Arap dili kuralları açısından güzeldir ve tefsirde 'müheymin'in mü'temen (güvenilen) anlamına geldiğine dair nakille de uyumludur" demiştir. İbn Kuteybe, Müberred'in bu söylediğini bazı kitaplarında zikretmiştir. Nakkâş'ın aktardığına göre bu durum Sa'leb'e ulaştığında o şöyle demiştir: "İbn Kuteybe'nin söylediği kötüdür/asılsızdır, bu batıldır. Kur'an hakkında fütursuzca atıp tutmak çok tehlikelidir; o ne güçlü birinden ne de zayıf birinden hadis dinlemiştir, sadece kitapları derlemiştir." Sa'leb'in sözü burada bitti.
قال القاضي أبو محمد: ويقال من مهيمن هيمن الرجل على الشيء إذا حفظه وحاطه وصار قائما عليه أمينا، ويحتمل أن يكون مُصَدِّقاً ومُهَيْمِناً حالين من الكاف في إِلَيْكَ. ولا يخص ذلك قراءة مجاهد وحده كما زعم مكي.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Müheymin kökünden olmak üzere, bir adam bir şeyi koruyup gözettiğinde ve onun üzerinde gözetici ve emin bir koruyucu olduğunda "هيمن الرجل على الشيء" denir. { مُصَدِّقاً } ve { مُهَيْمِناً } kelimelerinin, { إِلَيْكَ } ifadesindeki kâf zamirinden hal olmaları da muhtemeldir. Mekkî'nin iddia ettiği gibi bu durum sadece Mücâhid'in kıraatine has değildir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:
فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ....
{ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ.... } “Artık onların aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet...”
قال بعض العلماء هذه ناسخة لقوله: أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ [المائدة: ٤٢] وقد تقدم ذكر ذلك. وقال الجمهور: إنه ليس بنسخ، وإن المعنى فإن اخترت أن تحكم فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ ثم حذر تعالى نبيه من اتباع أهوائهم أي شهواتهم وإرادتهم التي هي هوى وسول للنفس، والنفس أمّارة بالسوء فهواها مرد لا محالة، وحسن هنا دخول عن في قوله: عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لما كان الكلام بمعنى لا تنصرف أو لا تزحزح بحسب أهوائهم عما جاءك. واختلف المتأولون في معنى قوله ﷿ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً
Bazı âlimler bu ayetin, Allah Teâlâ'nın: { أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } [el-Mâide: 42] sözünü neshettiğini söylemişlerdir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Cumhur ise bunun bir nesh olmadığını, aksine mananın; "Eğer hüküm vermeyi seçersen, { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet]" şeklinde olduğunu belirtmiştir. Daha sonra Allah Teâlâ Nebisini onların hevalarına, yani nefsin boş hevesi ve kuruntusu olan arzu ve isteklerine uymaktan sakındırmıştır; zira nefis daima kötülüğü emreder ve onun hevası muhakkak helake sürükleyicidir. Burada, sözün "onların hevalarına uyarak sana gelenden yüz çevirme yahut ayrılma" anlamında olmasından ötürü, { عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } ifadesinde "عن" harf-i cerrinin girişi pek güzel olmuştur. Müteevviller Aziz ve Celil olan Allah'ın: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } sözünün anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir.
فقال علي بن أبي طالب ﵁ وقتادة وجمهور المتكلمين: المعنى «لكل أمة منكم جعلنا شرعة ومنهاجا» أي لليهود شرعت ومنهاج وللنصارى كذلك وللمسلمين كذلك.
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, Katâde ve kelamcıların cumhuru şöyle demişlerdir: Anlamı; "Sizden her bir ümmet için bir şeriat ve bir yol belirledik" şeklindedir; yani Yahudilerin bir şeriatı ve yolu, Hristiyanların bir şeriatı ve yolu, Müslümanların da bir şeriatı ve yolu vardır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا عندهم في الأحكام، وأما في المعتقد فالدين واحد لجميع العالم توحيد وإيمان بالبعث وتصديق للرسل، وقد ذكر الله تعالى في كتابه عددا من الأنبياء شرائعهم مختلفة، ثم قال لنبيه ﷺ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الأنعام: ٩٠] فهذا عند العلماء في
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu [farklılık] onlara göre ahkâmdadır. İnanç esaslarında ise din bütün âlem için tektir; o da tevhid, dirilişe iman ve peygamberleri tasdiktir. Nitekim Allah Teâlâ kitabında şeriatları farklı olan birçok peygamber zikretmiş, sonra da Nebisine sallallâhu aleyhi ve sellem: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [el-En'âm: 90] buyurmuştur. İlim ehline göre bu emir sadece
المعتقدات فقط، وأما أحكام الشرائع فهذه الآية هي القاضية فيها لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً.
inanç esaslarındadır. Şeriatların hükümleri hususunda ise belirleyici olan { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” ayetidir.
قال القاضي أبو محمد: والتأويل الأول عليه الناس. ويحتمل أن يكون المراد بقوله: لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ الأمم كما قدمنا. ويحتمل أن يكون المراد الأنبياء لا سيما وقد تقدم ذكرهم وذكر ما أنزل عليهم، وتجيء الآية مع هذا الاحتمال في الأنبياء تنبيها لمحمد ﷺ أي فاحفظ شرعتك ومنهاجك لئلا يستزلك اليهود وغيرهم في شيء منه، والمتأولون على أن الشرعة والمنهاج في هذه الآية لفظان بمعنى واحد، وذلك أن الشرعة والشريعة هي الطريق إلى الماء وغيره مما يورد كثيرا فمن ذلك قول الشاعر:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İnsanların benimsediği birinci tevil budur. { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ } sözüyle daha önce belirttiğimiz gibi ümmetlerin kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi; özellikle peygamberlerin ve kendilerine indirilenlerin zikri geçmişken peygamberlerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Ayet, peygamberler hakkındaki bu ihtimalle birlikte Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için bir uyarı niteliği taşır; yani "Yahudiler ve başkaları seni ondan herhangi bir hususta saptırmasın diye şeriatını ve yolunu titizlikle koru" demektir. Müfessirler, bu ayette geçen "şir'at" (شرعة) ve "minhâc" (منهاج) kelimelerinin aynı anlamda iki lafız olduğu görüşündedir. Çünkü şir'a ve şeriat, suya ve çokça varılan diğer yerlere giden yol demektir. Nitekim şair şöyle demiştir: Şeriatlarda (su yollarında) Cillân'dan bir avcı vardır... Eski elbiseli, gizli sesli, [avına] çağrılmış gibi hazır.
وفي الشرائع من جلان مقتنص ... بالي الثياب خفيّ الصوت مندوب
Şeriatlarda (su yollarında) Cillân'dan bir avcı vardır; eski elbiseli, gizli sesli, [avına] çağrılmış gibi hazır.
أراد في الطرق إلى المياه، ومنه الشارع وهي سكك المدن، ومنه قول الناس وفيها يشرع الباب، والمنهاج أيضا الطريق، ومنه قول الشاعر:
[Şair] sulara giden yolları kastetmiştir. Şehirlerin sokakları anlamına gelen 'şâri'' (الشارع) kelimesi de buradan gelir. İnsanların 'kapı oraya açılıyor/uzanıyor' sözü de bu köktendir. 'Minhâc' da yol demektir; nitekim şair şöyle demiştir:
من يك في شك فهذا نهج ... ماء رواء وطريق نهج
Kim şüphe içindeyse işte bu açık bir yoldur, kanarak içilecek bol bir su ve apaçık bir yoldur.
أراد واضحا والمنهاج بناء مبالغة في ذلك، وقال ابن عباس وغيره: شِرْعَةً وَمِنْهاجاً معناه سبيلا وسنة.
[Şair] açık [yolu] kastetmiştir. 'Minhâc' kelimesi de bu anlamda bir mübalağa kalıbıdır. İbn Abbâs ve başkaları: { شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “bir şeriat ve bir yol” [ifadesinin] anlamı bir yol ve bir sünnettir, demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: ويحتمل لفظ الآية أن يريد بالشرعة الأحكام، وبالمنهاج المعتقد أي وهو واحد في جميعكم، وفي هذا الاحتمال بعد، والقراء على «شرعة» بكسر الشين وقرأ إبراهيم النخعي ويحيى بن وثاب «شرعة» بفتح الشين، ثم أخبر تعالى بأنه لو شاء لجعل العالم أمة واحدة ولكنه لم يشأ لأنه أراد اختبارهم وابتلاءهم فيما آتاهم من الكتب والشرائع، كذا قال ابن جريج وغيره، فليس لهم إلا أن يجدّوا في امتثال الأوامر وهو استباق الخيرات، فلذلك أمرهم بأحسن الأشياء عاقبة لهم، ثم حثهم تعالى بالموعظة والتذكير بالمعاد في قوله إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً والمعنى فالبدار البدار، وقوله تعالى: فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ معناه يظهر الثواب والعقاب فتخبرون به إخبار إيقاع، وإلا فقد نبأ الله في الدنيا بالحق فيما اختلفت الأمم فيه.
Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Ayetin lafzının; şir'a ile hükümleri, minhâc ile de inanç esaslarını kastetmiş olması muhtemeldir; yani o [inanç] hepinizde birdir. Ancak bu ihtimalde bir uzaklık vardır. Kıraat imamları şîn harfinin kesresiyle «şir'aten» (شرعة) şeklinde okumuşlardır; İbrâhim en-Nehaî ve Yahyâ b. Vessâb ise şîn harfinin fethasıyla «şer'aten» (شرعة) okumuşlardır. Sonra Allah Teâlâ dileseydi bütün âlemi tek bir ümmet yapacağını, fakat kendilerine verdiği kitaplar ve şeriatlar konusunda onları denemek ve sınamak istediği için dilemediğini haber vermiştir. İbn Cüreyc ve başkaları böyle demiştir. Dolayısıyla onlara düşen ancak emirlere uymakta gayret göstermektir ki bu da hayırlarda yarışmaktır. Bu sebeple Allah onlara, akıbetleri bakımından en güzel olan şeyleri emretmiştir. Sonra [Allah] Teâlâ: { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü Allah'adır” buyruğunda öğüt vererek ve ahireti hatırlatarak onları teşvik etmiştir. Bunun anlamı, 'Acele edin, acele edin!' demektir. Allah Teâlâ'nın: { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri O size haber verecektir” buyruğunun anlamı ise; sevap ve cezayı açığa çıkarır da başınıza fiilen gelmesiyle bundan haberdar edilirsiniz demektir. Yoksa Allah, dünyada iken ümmetlerin ihtilaf ettiği hususlarda hak olanı zaten haber vermiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه الآية بارعة الفصاحة جمعت المعاني الكثيرة في الألفاظ اليسيرة، وكل كتاب الله كذلك، إلا أنا بقصور أفهامنا يبين في بعض لنا أكثر مما يبين في بعض.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ayet, pek az lafızda pek çok anlamı toplayan üstün bir fesahate sahiptir. Gerçi Allah'ın kitabının tamamı böyledir; ancak biz anlayışımızın kıtlığı sebebiyle bazı yerlerde bunu diğer bazı yerlere kıyasla daha açık görürüz.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Mâide Suresi (5), Âyetler 49-50]
وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩) أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)
{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩) أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠) } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın! Eğer yüz çevirirlerse bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları musibete uğratmak istemektedir. Şüphesiz insanlardan birçoğu gerçekten fasıktırlar. (49) Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kimdir? (50)”
وَأَنِ احْكُمْ معطوف على الْكِتابَ في قوله: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ [المائدة: ٤٨] ، وقال مكي: هو معطوف على «الحق» في قوله: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ [المائدة: ٤٨] ، والوجهان حسنان، ويقرأ
{ وَأَنِ احْكُمْ } “Aralarında hükmet” [ifadesi], { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } [el-Mâide: 48] sözündeki { الْكِتابَ } “Kitab'ı” kelimesi üzerine matuftur. Mekkî ise bunun, { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } [el-Mâide: 48] sözündeki «el-Hakk» kelimesi üzerine matuf olduğunu söylemiştir; her iki vecih de güzeldir. [Bu ifade] şöyle de okunur:
بضم النون من «أن احكم» مراعاة للضمة في عين الفعل المضارع، ويقرأ بكسرها على القانون في التقاء الساكنين، وهذه الآية ناسخة عند قوم للتخيير الذي في قوله أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ [المائدة: ٤٢] وقد تقدم ذكر ذلك، ثم نهاه تعالى عن اتباع أهواء بني إسرائيل إذ هي مضلة، والهوى في الأغلب إنما يجيء عبارة عما لا خير فيه، وقد يجيء أحيانا مقيدا بما فيه خير، من ذلك قول عمر بن الخطاب في قصة رأيه ورأي أبي بكر في أسرى بدر: فهوى رسول الله رأي أبي بكر، ومنه قول عمر بن عبد العزيز وقد قيل له ما ألذ الأشياء عندك؟ قال: حق وافق هوى، والهوى مقصور ووزنه فعل، ويجمع على أهواء، والهواء ممدود ويجمع على أهوية، ثم حذر ﵎ من جهتهم «أن يفتنوه» أي يصرفوه بامتحانهم وابتلائهم عن شيء مما أنزل الله عليه من الأحكام، لأنهم كانوا يريدون أن يخدعوا النبي ﷺ، فقالوا له مرارا احكم لنا في نازلة كذا بكذا ونتبعك على دينك، وقوله تعالى: فَإِنْ تَوَلَّوْا قبله محذوف من الكلام يدل عليه الظاهر، تقديره لا تتبع واحذر، فإن حكموك مع ذلك واستقاموا فنعما ذلك وإن تولوا فاعلم، ويحسن أن يقدر هذا المحذوف المعادل بعد قوله لَفاسِقُونَ، وقوله تعالى: فَاعْلَمْ الآية وعد للنبي ﷺ فيهم، وقد أنجزه بقصة بني قينقاع وقصة قريظة والنضير وإجلاء عمر أهل خيبر وفدك وغيرهم، وخصص تعالى إصابتهم ببعض الذنوب دون كلها لأن هذا الوعيد إنما هو في الدنيا وذنوبهم فيها نوعان:
Muzari fiilin aynü'l-fiilindeki zammeye riayet edilerek «أن احكم» ibaresindeki nûn'un zammesiyle [u-nuhkum] okunur; iki sakinin karşılaşması kuralına göre nûn'un kesresiyle de okunur. Bu ayet, bir topluluğa göre { أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Yahut onlardan yüz çevir” [el-Mâide: 42] buyruğundaki muhayyerliği neshetmiştir; nitekim bunun zikri daha önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ, saptırıcı olmaları sebebiyle İsrâiloğullarının hevalarına uymayı ona yasaklamıştır. Heva kelimesi çoğunlukla kendisinde hayır bulunmayan şeyler için kullanılır; bazen de kendisinde hayır bulunan bir hususla kayıtlı olarak gelebilir. Bedir esirleri hakkında kendisinin ve Ebû Bekir'in görüşü kıssasında Ömer b. el-Hattâb'ın: 'Resûlullah Ebû Bekir'in görüşüne meyletti' sözü bu kabildendir. Yine Ömer b. Abdilazîz'e 'Sence en lezzetli şey nedir?' diye sorulduğunda: 'Hevaya uygun düşen haktır' demesi de bundandır. Hevâ (الهوى) maksûr bir kelimedir, vezni 'fa'al'dir (فَعَل) ve çoğulu 'ehvâ' (أهواء) olarak gelir. Havâ (الهواء) ise memdûddur ve çoğulu 'ehviye' (أهوية) olarak gelir. Sonra [Allah] Teâlâ onlar cihetinden { أَنْ يَفْتِنُوكَ } “Seni saptırmalarından”, yani sınama ve imtihanlarıyla Allah'ın ona indirdiği hükümlerden herhangi bir şeyden çevirmelerinden sakındırmıştır. Çünkü onlar Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem aldatmak istiyorlardı; nitekim ona defalarca 'Şu meselede bizim lehimize şöyle hükmet, biz de senin dinine uyalım' demişlerdi. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” buyruğundan önce, zahir lafzın delalet ettiği hazfedilmiş bir söz vardır; takdiri: '[Onlara] uyma ve sakın; buna rağmen sana başvurup hak üzere dosdoğru dururlarsa ne âlâ, şayet yüz çevirirlerse bil ki...' şeklindedir. Karşılığı olan bu mahzuf cümlenin { لَفاسِقُونَ } “fasıktırlar” lafzından sonra takdir edilmesi de uygundur. Allah Teâlâ'nın: { فَاعْلَمْ } “Bil ki” ayeti, onlar hakkında Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir vaattir. Nitekim Allah bunu Benî Kaynukâ kıssası, Benî Kurayza ve Nadîr kıssası ile Ömer'in Hayber, Fedek ve diğer yerlerin ahalisini sürgün etmesiyle gerçekleştirmiştir. Allah Teâlâ, onların cezalandırılmasını günahların tümüne değil de bir kısmına tahsis etmiştir; çünkü bu tehdit sadece dünyadadır ve onların dünyadaki günahları iki kısımdır:
نوع يخصهم كشرب الخمر ورباهم ورشاهم ونحو ذلك، ونوع يتعدى إلى النبي والمؤمنين كمعاملاتهم للكفار وأقوالهم في الدين، فهذا النوع هو الذي يوجد إليهم السبيل وبه هلكوا وبه توعدهم الله في الدنيا، فلذلك خصص البعض دون الكل، وإنما يعذبون بالكل في الآخرة، وقوله تعالى: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ إشارة إليهم لكن جاءت العبارة تعمهم وغيرهم ليتنبه سواهم ممن كان على فسق ونفاق وتولّ عن النبي ﵇ فيرى أنه تحت الوعيد.
Birincisi; şarap içmeleri, faiz yemeleri, rüşvet almaları ve benzeri gibi kendilerine has olan türdür. İkincisi ise; kâfirlere muameleleri ve din hakkındaki sözleri gibi Peygamber'e ve müminlere teaddi eden (zararı dokunan) türdür. İşte onların aleyhine yol açan tür budur; bu sebeple helak olmuşlar ve dünyada Allah onları bununla tehdit etmiştir. Bu yüzden hepsine değil de bir kısmına tahsis edilmiştir. Onlar [günahlarının] tamamıyla ancak ahirette azap göreceklerdir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “Şüphesiz insanlardan birçoğu gerçekten fasıktırlar” buyruğu onlara işarettir; fakat Peygamber'den aleyhisselâm yüz çevirip fasıklık ve nifak üzere olan diğer kimseler de kendilerinin tehdit altında olduğunu görüp uyansınlar diye ifade onları ve başkalarını kapsayacak şekilde genel gelmiştir.
واختلف القراء في قوله تعالى: أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ فقرأ الجمهور بنصب الميم على إعمال فعل ما يلي ألف الاستفهام بينه هذا الظاهر بعد، وقرأ يحيى بن وثاب والسلمي وأبو رجاء والأعرج «أفحكم» برفع الميم، قال ابن مجاهد: وهي خطأ، قال أبو الفتح: ليس كذلك ولكنه وجه غيره أقوى منه.
Kıraat imamları Allah Teâlâ'nın: { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” buyruğunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, istifham hemzesini takip eden şeyin fiilini amel ettirmek suretiyle -ki bu zahir fiil daha sonra bunu açıklamaktadır- mîm harfinin nasbıyla okumuştur. Yahyâ b. Vessâb, es-Sülemî, Ebû Recâ ve el-A'rec ise mîm'in ref'iyle «efehukmu» (أفحكم) şeklinde okumuşlardır. İbn Mücâhid: 'Bu hatalıdır' demiştir. Ebu'l-Feth [İbn Cinnî] ise: 'Öyle değil; lakin o bir vecihtir, ancak başkası ondan daha kuvvetlidir' demiştir.
وقد جاء في الشعر، قال أبو النجم:
Bu durum şiirde de gelmiştir; Ebü'n-Necm şöyle demiştir:
قد أصبحت أم الخيار تدعي ... عليّ ذنبا كلّه لم أصنع
Ümmü'l-Hıyâr bana bir günah isnat eder oldu, oysa onun hiçbirini işlemedim ben.
برفع كلّ.
«Küll» (كلّ) kelimesinin ref'iyle.
قال القاضي أبو محمد: وهكذا الرواية، وبها يتم المعنى الصحيح لأنه أراد التبرؤ من جميع الذنب، ولو نصب «كل» لكان ظاهر قوله إنه صنع بعضه، وهذا هو حذف الضمير من الخبر وهو قبيح، التقدير يبغونه ولم أصنعه، وإنما يحذف الضمير كثيرا من الصلة كقوله تعالى: أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا [الفرقان: ٤١] ، وكما تقول مررت بالذي أكرمت، ويحذف أقل من ذلك من الصفة، وحذفه من الخبر قبيح كما جاء في بيت أبي النجم، ويتجه بيته بوجهين: أحدهما أنه ليس في صدر قوله ألف استفهام يطلب الفعل كما هي في قوله تعالى: أَفَحُكْمَ والثاني أن في البيت عوضا من الهاء المحذوفة، وذلك حرف
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Rivayet böyledir ve doğru anlam da bununla tamamlanır; çünkü şair günahın tamamından beri olduğunu ifade etmek istemiştir. Şayet «küll» kelimesini nasb ile okusaydı, sözünün zahirinden onun bir kısmını işlediği anlaşılırdı. Bu ise haberden zamirin hazfedilmesidir ve [Arap dilinde] çirkindir. Takdiri; 'yebgûnehû' (يبغونه) ve 'lem asna'hu' (لم أصنعه) şeklindedir. Zamir; Allah Teâlâ'nın: { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا } “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu kimse midir?” [el-Furkân: 41] ayetinde ve senin 'İkram ettiğin kimseye uğradım' (merartü billezî ekramtü) demende olduğu gibi sıladan çokça hazfedilir. Sıfattan hazfedilmesi ise bundan daha azdır; Ebü'n-Necm'in beytinde geldiği gibi haberden hazfedilmesi ise çirkindir. Şairin beyti iki vecihle izah edilir: Birincisi, onun sözünün başında Allah Teâlâ'nın { أَفَحُكْمَ } buyruğunda olduğu gibi fiil talep eden bir istifham hemzesi yoktur. İkincisi ise beyitte hazfedilen hâ zamirinin yerine bir karşılık bulunmaktadır ki o da
الإطلاق أعني الياء في اصنعي فتضعف قراءة من قرأ «أفحكم» بالرفع لأن الفعل بعده لا ضمير فيه ولا عوض من الضمير، وألف الاستفهام التي تطلب الفعل ويختار معها النصب وإن لفظ بالضمير حاضرة، وإنما تتجه القراءة على أن يكون التقدير أفحكم الجاهلية حكم يبغون فلا تجعل يبغون خبرا بل تجعله صفة خبر موصوف محذوف، ونظيره قوله تعالى: مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ [النساء: ٤٦] تقديره قوم يحرفون فحذف الموصوف وأقام الصفة مقامه، ومثله قول الشاعر:
ıtlak harfidir, yani 'asna'î'deki (اصنعي) yâ harfidir. Dolayısıyla «efehukmu» lafzını ref ile okuyanın kıraati zayıf kalır; çünkü ondan sonraki fiilde ne bir zamir ne de zamirin yerine geçen bir bedel vardır. Üstelik fiil talep eden ve zamir telaffuz edilse bile kendisiyle birlikte nasbın tercih edildiği istifham hemzesi de mevcuttur. Bu kıraat ancak takdirin 'Cahiliye hükmü, aradıkları bir hüküm müdür?' (efehukmü'l-câhiliyyeti hukmün yebgûn) şeklinde olmasıyla izah edilebilir; böylece 'yebgûne' fiilini haber yapmaz, bilakis hazfedilmiş bir mevsufun sıfatı olan haberin sıfatı kılarsın. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ } “Yahudilerden öyleleri var ki kelimeleri tahrif ederler” [en-Nisâ: 46] ayetidir; takdiri 'kelimeleri tahrif eden bir topluluk vardır' (kavmün yuharrifûn) şeklindedir; burada mevsuf hazfedilmiş ve sıfat onun yerine ikame edilmiştir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
وما الدهر إلا تارتان فمنهما ... أموت وأخرى أبتغي العيش أكدح
Zaman ancak iki nöbettir; bunlardan birinde ölürüm, diğerinde ise rızık peşinde koşup çabalarım.
وقرأ سليمان بن مهران «أفحكم» بفتح الحاء والكاف والميم وهو اسم جنس، وجاز إضافة اسم الجنس على نحو قولهم منعت العراق قفيزها ودرهمها ومصر أردبها، وله نظائر.
Süleyman b. Mihrân, hâ, kâf ve mîm harflerinin fethasıyla «efehakeme» (أَفَحَكَمَ) şeklinde okumuştur ki bu bir cins ismidir. Cins isminin izafeti; 'Irak ölçeğini ve dirhemini, Mısır da irdebbini vermedi' sözlerinde olduğu gibi caizdir ve bunun benzerleri mevcuttur.
قال القاضي أبو محمد: فكأنه قال أفحكام الجاهلية يبغون؟ إشارة إلى الكهان الذين كانوا يأخذون الحلوان ويحكمون بحسبه وبحسب الشهوات، ثم ترجع هذه القراءة بالمعنى إلى الأولى لأن التقدير أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ، وقرأ ابن عامر «تبغون» بالتاء على الخطاب لهم أي قل لهم. وباقي السبعة «يبغون» بالياء من تحت، ويَبْغُونَ معناه يطلبون ويريدون، وقوله تعالى: وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً تقرير أي لا أحد أحسن منه حكما ﵎ وحسن دخول اللام في قوله: لِقَوْمٍ من حيث المعنى يبين ذلك ويظهر لقوم يوقنون.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sanki o, 'Cahiliye hakemlerini mi istiyorlar?' demiştir. Bu, rüşvet alıp ona göre ve nefislerinin arzularına göre hüküm veren kâhinlere bir işarettir. Sonra bu kıraat anlam bakımından birincisine döner; çünkü takdiri: { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ } “Cahiliye hükmünü mü [istiyorlar?]” şeklindedir. İbn Âmir onlara hitap olarak 'tâ' harfiyle «tebgûne» (تبغون) şeklinde okumuştur; yani 'Onlara de ki...' demektir. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise alttan 'yâ' ile «yebgûne» (يبغون) okumuştur. { يَبْغُونَ } “istiyorlar” lafzının anlamı, talep ediyorlar ve istiyorlar demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً } “Hükmü Allah'tan daha güzel olan kimdir?” buyruğu bir takrirdir (soru yoluyla onaylatmadır); yani [Allah] Teâlâ'dan daha güzel hüküm veren hiç kimse yoktur. { لِقَوْمٍ } “bir topluluk için” buyruğunda 'lâm' harf-i cerrinin girişi anlam bakımından pek güzel olmuştur; yani bu durum, kesin bilgiye sahip olan bir topluluk için açıklanır ve belirginleşir.
قوله ﷿:
Allah azze ve celle'nin sözü:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥١ الى ٥٢]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 51-52]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ (٥٢) } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır. Muhakkak ki Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (51) Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Olur ki Allah, bir fetih veya kendi katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. (52)”
نهى الله تعالى المؤمنين بهذه الآية عن اتخاذ اليهود والنصارى أولياء في النصرة والخلطة المؤدية إلى الامتزاج والمعاضدة. وحكم هذه الآية باق. وكل من أكثر مخالطة هذين الصنفين فله حظه من هذا المقت الذي تضمنه قوله تعالى: فَإِنَّهُ مِنْهُمْ، وأما معاملة اليهودي والنصراني من غير مخالطة ولا ملابسة فلا تدخل في النهي، وقد عامل رسول الله ﷺ يهوديا ورهنه درعه، واختلف المفسرون في سبب هذه الآية، فقال عطية بن سعد والزهري وابن إسحاق وغيرهم: سببها أنه لما انقضت بدر وشجر أمر بني قينقاع أراد رسول الله ﷺ قتلهم فقام دونهم عبد الله بن أبي ابن سلول وكان حليفا لهم، وكان لعبادة بن الصامت من حلفهم مثل ما لعبد الله، فلما رأى عبادة منزع رسول الله ﷺ وما سلكته يهود من المشاقة لله ورسوله جاء إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله إني أبرأ إلى الله من حلف يهود وولائهم ولا والي إلا الله ورسوله، وقال عبد الله بن أبي: أما أنا فلا أبرأ من ولاء يهود، فإني لا بد لي منهم إني رجل أخاف الدوائر، وحكى ابن إسحاق في السير أنه قام إلى رسول الله ﷺ فأدخل يده في جيب درعه، وقال: يا محمد أحسن في مواليّ، فقال له رسول الله:
Allah Teâlâ bu ayetle müminlere, Yahudi ve Hristiyanları kaynaşmaya ve yardımlaşmaya götüren bir dostluk ve içli dışlı olma anlamında veli edinmelerini yasaklamıştır. Bu ayetin hükmü bakidir. Bu iki zümre ile aşırı derecede içli dışlı olan herkes, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “şüphesiz o da onlardandır” buyruğunun içerdiği bu gazaptan payını alır. Yahudi ve Hristiyan ile içli dışlı olmadan ve dostluğa girişmeden yapılan [ticari ve beşeri] muameleler ise bu yasağa girmez. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir Yahudi ile muamele yapmış ve ona zırhını rehin bırakmıştır. Müfessirler bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Atiyye b. Sa'd, Zührî, İbn İshak ve başkaları şöyle demişlerdir: Ayetin sebebi şudur: Bedir [Gazvesi] sona erip Benî Kaynukâ meselesi patlak verince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları öldürmek istedi. Abdullah b. Übey b. Selûl onların lehine araya girdi; çünkü o, onların müttefikiydi. Ubâde b. es-Sâmit'in de onlarla Abdullah'ınki gibi bir ittifakı vardı. Ubâde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yönelişini ve Yahudilerin Allah ve Resulü'ne karşı düşmanlık yolunu tuttuklarını görünce Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Ben Yahudilerin ittifakından ve dostluğundan Allah'a sığınır, berî olurum; Allah ve Resulü'nden başka dost yoktur' dedi. Abdullah b. Übey ise: 'Bana gelince, ben Yahudilerin dostluğundan berî olmam; çünkü benim onlara ihtiyacım var, ben başıma felaketler gelmesinden korkan bir adamım' dedi. İbn İshak, siyerde onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varıp elini zırhının yakasına soktuğunu ve: 'Ey Muhammed! Müttefiklerim hakkında bana iyilik et' dediğini, Resûlullah'ın da ona:
أرسل الدرع من يدك، فقال لا والله حتى تهبهم لي لأنهم ثلاثمائة دارع وأربعمائة حاسر أفأدعك تحصدهم في غداة واحدة؟ فقال رسول الله ﷺ: قد وهبتهم لك، ونزلت الآية في ذلك، وقال السدي: سبب هذه الآية أنه لما نزل بالمسلمين أمر أحد فزع منهم قوم وقال بعضهم لبعض نأخذ من اليهود عصما ليعاضدونا إن ألمّت بنا قاصمة من قريش وسائر العرب، فنزلت الآية في ذلك، وقال عكرمة: سبب الآية أمر أبي لبابة بن عبد المنذر وإشارته إلى قريظة أنه الذبح حين استفهموه عن رأيه في نزولهم على حكم سعد بن معاذ.
'Elini zırhtan çek!' buyurduğunu, onun da: 'Hayır, vallahi onları bana bağışlayıncaya kadar [çekmem]; çünkü onlar üç yüz zırhlı, dört yüz zırhsız [savaşçıdır]; onları bir tek sabahta biçip yok etmene izin verir miyim?' dediğini, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Onları sana bağışladım' buyurduğunu ve ayetin bunun hakkında indiğini rivayet etmiştir. Süddî ise şöyle demiştir: Bu ayetin sebebi, Uhud hadisesi Müslümanların başına gelince onlardan bir grubun korkuya kapılıp birbirlerine: 'Kureyş ve diğer Araplardan başımıza yıkıcı bir felaket gelirse bize destek olsunlar diye Yahudilerden güvenceler/anlaşmalar edinelim' demeleridir. Bunun üzerine ayet bu hususta inmiştir. İkrime de şöyle demiştir: Ayetin sebebi, Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'in durumu ve Sa'd b. Muâz'ın hükmüne boyun eğme konusundaki görüşünü sorduklarında Kurayzaoğulları'na bunun boğazlanmak olduğunu işaret etmesidir.
قال القاضي أبو محمد: وكل هذه الأقوال محتمل، وأوقات هذه النوازل مختلفة، وقرأ أبي بن كعب وابن عباس «لا تتخذوا اليهود والنصارى أربابا بعضهم» ، وقوله تعالى: بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ جماعة مقطوعة من النهي يتضمن التفرقة بينهم وبين المؤمنين، وقوله تعالى: بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ جماعة مقطوعة من النهي يتضمن التفرقة بينهم وبين المؤمنين، وقوله تعالى: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إنحاء على عبد الله بن أبيّ وكل من اتصف بهذه الصفة من موالاتهم، ومن تولاهم بمعتقده ودينه فهو منهم في الكفر واستحقاق النقمة والخلود في النار، ومن تولاهم بأفعاله من العضد ونحوه دون معتقد ولا إخلال بإيمان فهو منهم في المقت والمذمة الواقعة عليهم وعليه، وبهذه الآية جوز ابن عباس وغيره ذبائح النصارى من العرب وقال: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ فقال من دخل في دين قوم فهو منهم، وسئل ابن سيرين ﵀ عن رجل أراد بيع داره من نصارى يتخذونها كنيسة فتلا هذه الآية، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ عموم فإما أن يراد به الخصوص فيمن سبق في علم الله أن لا يؤمن ولا يهتدي وإما أن يراد به تخصيص مدة الظلم والتلبس بفعله، فإن الظلم لا هدى فيه، والظالم من حيث هو ظالم فليس بمهديّ في ظلمه.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bütün bu görüşler muhtemeldir; bu olayların zamanları ise farklıdır. Übey b. Ka'b ve İbn Abbas «لا تتخذوا اليهود والنصارى أربابا بعضهم» şeklinde okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “Onlar birbirlerinin dostudurlar” buyruğu, yasaktan ayrılmış bağımsız bir cümle olup onlarla müminler arasındaki ayrılığı içermektedir. Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “Onlar birbirlerinin dostudurlar” buyruğu, yasaktan ayrılmış bağımsız bir cümle olup onlarla müminler arasındaki ayrılığı içermektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır” buyruğu ise Abdullah b. Übey'e ve onları dost edinme hususunda bu vasfa sahip olan herkese bir kınama ve azardır. Kim onları inancı ve dini sebebiyle dost edinirse, o küfürde, cezayı hak etmede ve cehennemde ebedi kalmada onlardandır. Kim de onları inancı sebebiyle olmaksızın ve imanına bir halel getirmeksizin sadece arka çıkma ve benzeri fiilleriyle dost edinirse, o da onların ve kendisinin üzerine çöken gazap ve kınanmada onlardandır. İbn Abbas ve başkaları bu ayete dayanarak Hristiyan Arapların kestiklerinin yenilmesini caiz görmüş ve { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır” ayetini zikrederek: 'Bir kavmin dinine giren kimse onlardandır' demiştir. İbn Sîrîn rahimehullâh'a, evini kilise yapacak olan Hristiyanlara satmak isteyen bir adam hakkında sorulunca bu ayeti okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Muhakkak ki Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” buyruğu geneldir: Ya bununla, Allah'ın ilminde iman etmeyeceği ve doğru yolu bulamayacağı önceden geçmiş olan kimseler kastedilerek tahsis edilmiştir, ya da zulüm süresi ve zulüm fiiline bulaşılmış olan durum kastedilmiştir; çünkü zulümde hiçbir hidayet yoktur ve zalim, zalim olduğu müddetçe zulmünde hidayete erdirilmiş değildir.
وقوله تعالى: فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ الآية، مخاطبة محمد ﷺ والإشارة إلى عبد الله بن أبيّ ابن سلول ومن تبعه من المنافقين على مذهبه في حماية بني قينقاع، ويدخل في الآية من كان من مؤمني الخزرج يتابعه جهالة وعصبية، فهذا الصنف له حظه من مرض القلب، وقراءة جمهور الناس «ترى» بالتاء من فوق، فإن جعلت رؤية عين ف يُسارِعُونَ حال وفيها الفائدة المقصودة، وإن جعلت رؤية قلب ف يُسارِعُونَ في موضع المفعول الثاني، ويقولون حال، وقرأ إبراهيم النخعي ويحيى بن وثاب «فيرى» بالياء من تحت والفاعل على هذه القراءة محذوف ولك أن تقدر فيرى الله أو فيرى الرأي والَّذِينَ مفعول، ويحتمل أن يكون الَّذِينَ فاعل والمعنى أن يسارعوا فحذفت «أن» إيجازا يُسارِعُونَ فِيهِمْ معناه في نصرتهم وتأنيسهم وتجميل ذكرهم، وقوله تعالى: يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ لفظ محفوظ عن عبد الله بن أبيّ، ولا محالة أنه قال بقوله منافقون كثير، والآية تعطي ذلك، ودائِرَةٌ معناه نازلة من الزمان وحادثة من الحوادث تحوجنا إلى موالينا من اليهود، وتسمى هذه الأمور دوائر على قديم الزمان من حيث الليل والنهار في دوران، فكأن الحادث يدور بدورانها حتى ينزل فيمن نزل، ومنه قول الله تعالى: دائِرَةُ السَّوْءِ [التوبة: ٩٨، الفتح: ٦] ويَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ [التوبة: ٩٨] ومنه قول الشاعر:
Allah Teâlâ'nın: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün” ayeti, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; işaret ise Abdullah b. Übey b. Selûl'e ve Benî Kaynukâ'yı koruma hususunda onun tutumuna uyan münafıklaradır. Hazrec'in müminlerinden cehalet ve kabile taassubu sebebiyle ona uyan kimseler de bu ayetin kapsamına girer; bu zümrenin de kalp hastalığından payı vardır. İnsanların çoğunluğunun kıraati üstten tâ harfi ile «ترى» şeklindedir. Eğer bu gözle görme kılınırsa { يُسَارِعُونَ } hal olur ve kastedilen fayda onda gerçekleşir. Eğer kalp ile görme kılınırsa { يُسَارِعُونَ } ikinci meful konumunda olur, { يَقُولُونَ } ise hal olur. İbrahim en-Nehaî ve Yahyâ b. Vessâb alttan yâ ile «فيرى» şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre fail hazfedilmiştir ve sen 'Allah görür' veya 'görüş sahibi görür' şeklinde takdir edebilirsin, { الَّذِينَ } ise meful olur. { الَّذِينَ } lafzının fail olması, mananın da 'koşuşmaları' şeklinde olup îcâz (kısalık) amacıyla «أن» lafzının hazfedilmiş olması da muhtemeldir. { يُسَارِعُونَ فِيهِمْ } ifadesinin manası; onlara yardım etmeye, onları teselli edip yatıştırmaya ve namlarını güzel göstermeye koşuşurlar, demektir. Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ } “Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz, derler” buyruğu, Abdullah b. Übey'den nakledilen bir sözdür. Şüphesiz pek çok münafık da onun sözünü söylemiştir; ayet de bunu vermektedir. Dâire (دَائِرَةٌ), bizi Yahudilerden olan müttefiklerimize muhtaç kılacak zamanın bir felaketi ve meydana gelen olaylardan bir olay demektir. Bu tür hadiseler eski devirlerden beri, gece ve gündüz sürekli döndüğü ve sanki hadise de bu döngüyle dönüp kime isabet edecekse ona indiği için 'devâir' (dönüp duran felaketler) olarak adlandırılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { دَائِرَةُ السَّوْءِ } [Tevbe: 98, Fetih: 6] ve { يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ } [Tevbe: 98] buyrukları bu kabildendir. Şairin şu sözü de bundandır:
والدهر بالإنسان دواريّ
Zaman insanla birlikte dönüp durandır.
وقول الآخر:
Diğerinin şu sözü de:
ويعلم أن النائبات تدور
Ve bilir ki felaketler dönüp dolaşır.
وقول الآخر:
Bir başkasının şu sözü de:
يرد عنك القدر المقدورا ... ودائرات الدهر أن تدورا
Takdir edilen kaderi ve zamanın dönen felaketlerinin dönmesini senden savar.
ويعضده قول النبي ﷺ «إن الزمان قد استدار» .
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Zaman dönüp dolaşmıştır» sözü de bunu desteklemektedir.
قال القاضي أبو محمد: وفعل عبد الله بن أبيّ في هذه النازلة لم يكن ظاهره مغالبة رسول الله ﷺ، ولو فعل ذلك لحاربه رسول الله، وإنما كان يظهر للنبي ﷺ أن يستبقيهم لنصرة محمد ولأن ذلك هو الرأي، وقوله إني امرؤ أخشى الدوائر أي من العرب وممن يحارب المدينة وأهلها، وكان يبطن في ذلك كله التحرز من النبي والمؤمنين وآلفت في أعضادهم، وذلك هو الذي أسر هو في نفسه ومن معه على نفاقه ممن يفتضح بعضهم إلى بعض، وقوله ﵎: فَعَسَى اللَّهُ مخاطبة للنبي ﷺ وللمؤمنين ووعد لهم، و «عسى» من الله واجبة، واختلف المتأولون في معنى بِالْفَتْحِ في هذه الآية فقال قتادة: يعني به القضاء في هذه النوازل، والفتاح القاضي، فكان هذا الوعد هو مما نزل ببني قينقاع بعد ذلك ويقريظة والنضير، وقال السدي يعني به فتح مكة.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Abdullah b. Übey'in bu olaydaki fiilinin zahiri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e galebe çalmak değildi; eğer öyle yapsaydı Resûlullah onunla savaşırdı. O ancak Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Muhammed'e yardım etmeleri için ve doğru görüşün bu olduğunu düşündüğü için onları sağ bırakmasını teklif ediyor gibi görünüyordu. 'Ben felaketlerden korkan bir adamım' sözü ise Araplardan ve Medine ile halkına savaş açacak olanlardan [korkarım] demektir. Bütün bunlarda ise Peygamber'den ve müminlerden sakınmayı ve onların kollarını kanatlarını kırmayı (güçlerini zayıflatmayı) gizliyordu; bu da onun ve nifakında onunla beraber olup birbirlerine sırlarını açanların içlerinde gizledikleri şeydi. Azze ve celle olan Allah'ın: { فَعَسَى اللَّهُ } “Olur ki Allah...” sözü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere bir hitap ve onlar için bir vaaddir; Allah'tan gelen «asâ» (olur ki) ifadesi ise gerçekleşmesi vacip/kesin olandır. Müteevviller bu ayetteki { بِالْفَتْحِ } “fetih” lafzının anlamında ihtilaf etmişlerdir: Katâde, bununla bu olaylardaki hükmün kastedildiğini söylemiştir; fettâh, hüküm veren/hâkim demektir. Bu vaad de sonrasında Benî Kaynukâ, Benî Kurayza ve Benî Nadîr'in başına gelenlerdendir. Süddî ise bununla Mekke'nin fethinin kastedildiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وظاهر الفتح في هذه الآية ظهور رسول الله ﷺ وعلو كلمته، أي فيبدو الاستغناء عن اليهود ويرى المنافق أن الله لم يوجد سبيلا إلى ما كان يؤمل فيهم من المعونة على أمر محمد ﷺ والدفع في صدر نبوته فيندم حينئذ على ما حصل فيه من محادة الشرع، وتجلل ثوب المقت من الله تعالى ومن رسوله ﵇ والمؤمنين كالذي وقع وظهر بعد، وقوله تعالى: أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ قال السدي المراد ضرب الجزية.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ayette fethin zahir anlamı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zafer kazanması ve kelimesinin yücelmesidir; yani böylece Yahudilere olan ihtiyaç ortadan kalkar ve münafık, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasına karşı Yahudilerden yardım alma ve onun peygamberliğine darbe vurma hususunda umduğu şeylere Allah'ın hiçbir yol bırakmadığını görür. İşte o zaman, şeriata karşı gelmekten ve daha sonra meydana çıkıp vuku bulduğu üzere Allah Teâlâ'dan, Resulü aleyhisselâm'dan ve müminlerden gelen gazap elbisesine bürünmekten dolayı içine düştüğü duruma pişman olur. Allah Teâlâ'nın: { أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } “veya kendi katından bir emir” buyruğu hakkında Süddî, kastedilenin cizye konulması olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويظهر أن هذا التقسيم إنما هو لأن الفتح الموعود به هو ما يتركب على سعي النبي وأصحابه ويسببه جدهم وعملهم، فوعد الله تعالى إما بفتح بمقتضى تلك الأفعال وإما بأمر من عنده يهلك أعداء الشرع هو أيضا فتح لا يقع للبشر فيه تسبيب، وقوله تعالى: فَيُصْبِحُوا معناه يكونون كذلك طول دهرهم، وخص الإصباح بالذكر لأن الإنسان في ليله مفكر متستر، فعند الصباح يرى بالحالة التي اقتضتها فكره أو أمراضه ونحو ذلك ومنه قول الشاعر:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Görünen o ki bu taksim, vaad edilen fethin Peygamber ve ashabının gayretine dayanan ve onların ciddiyet ve amellerinin sebep olduğu bir şey olması sebebiyledir. Allah Teâlâ ya bu fiillerin gereği olan bir fethi ya da kendi katından şeriat düşmanlarını helak edecek ve beşerin onda hiçbir sebeplilik rolü bulunmayan bir emri vadetmiştir ki o da bir fetihtir. Allah Teâlâ'nın: { فَيُصْبِحُوا } “...olurlar” buyruğunun manası; bütün ömürleri boyunca bu halde kalırlar, demektir. Sabah vaktinin zikredilmesi şundandır: İnsan gecesinde düşünceye dalar ve gizlenir; sabah olduğunda ise düşüncelerinin veya hastalıklarının ve benzeri şeylerin gerektirdiği hal üzere görülür. Şairin şu sözü de bundandır:
أصبحت لا أحمل السلاح
Silah taşıyamaz hale geldim.
إلى غير هذا من الأمثلة، والذي أسروه هو ما ذكرناه من التمرس بالنبي ﷺ وإعداد اليهود للثورة عليه يوما ما، وقرأ ابن الزهري «فيصبح الفساق على ما أسروا في أنفسهم نادمين» .
Bunun dışındaki misaller de böyledir. İçlerinde gizledikleri şey ise zikrettiğimiz üzere Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile uğraşmak ve günün birinde ona karşı ayaklanmaları için Yahudileri hazırlamaktır. İbnü'z-Zührî «فيصبح الفساق على ما أسروا في أنفسهم نادمين» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿.
Allah azze ve celle'nin sözü:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 53-54]
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ (٥٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) } “İman edenler: 'Sizinle beraber olduklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?' derler. Onların amelleri boşa çıkmıştır da hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır. (53) Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah onların yerine öyle bir topluluk getirir ki O onları sever, onlar da O'nu severler. Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler. Allah yolunda cihat ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir. (54)”
اختلف القراء في هذه الآية فقرأ ابن كثير وابن عامر ونافع «يقول» بغير واو عطف وبرفع اللام.
Kurrâ bu ayette ihtilaf etmiştir: İbn Kesîr, İbn Âmir ve Nâfi' «يقول» şeklinde atıf vâv'ı olmaksızın ve lâm'ın ref'iyle okumuşlardır.
وكذلك ثبت في مصاحف المدينة ومكة. وقرأ حمزة والكسائي وعاصم «ويقول» بإثبات الواو. وكذلك ثبت في مصاحف الكوفيين. وقال الطبري كذلك هي في مصاحف أهل الشرق. وقرأ أبو عمرو وحده «ويقول» بإثبات الواو وبنصب اللام. قال أبو علي وروى علي بن نصر عن أبي عمرو النصب والرفع في اللام. فأما قراءة ابن كثير ونافع فمتعاضدة مع قراءة حمزة والكسائي. لأن الواو ليست عاطفة مفرد على مفرد مشركة في العامل وإنما هي عاطفة جملة على جملة وواصلة بينهما والجملتان متصلتان بغير واو. إذ في الجملة الثانية ذكر من الجملة المعطوف عليها. إذ الذين يسارعون وقالوا نخشى ويصبحون نادمين هم الذين قيل فيهم.
Medine ve Mekke mushaflarında da böyle sabit olmuştur. Hamza, Kisâî ve Âsım ise vâv'ın ispatıyla «ويقول» şeklinde okumuşlardır; Kûfelilerin mushaflarında da böyle sabit olmuştur. Taberî, Doğu ehlinin mushaflarında da böyle olduğunu söylemiştir. Ebû Amr ise tek başına vâv'ın ispatı ve lâm'ın nasbı ile «ويقول» şeklinde okumuştur. Ebû Ali dedi ki: Ali b. Nasr, Ebû Amr'dan lâm harfinde hem nasbı hem de ref'i rivayet etmiştir. İbn Kesîr ve Nâfi'in kıraati, Hamza ve Kisâî'nin kıraatiyle birbirini desteklemektedir. Çünkü vâv, tek bir kelimeyi tek bir kelimeye atfedip amilde ortak kılan bir vâv değildir; aksine bir cümleyi diğer cümleye atfeden ve aralarını bağlayan bir vâvdır ve iki cümle vâv olmaksızın da birbirine bağlıdır. Zira ikinci cümlede, üzerine atıf yapılan cümleden bir zikir (zamir/işaret) vardır; çünkü koşuşanlar, 'korkuyoruz' diyenler ve pişman olarak sabahlayanlar, haklarında:
أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ فلما كانت الجملتان هكذا حسن العطف بالواو وبغير الواو. كما أن قوله تعالى: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ [الكهف: ٢٢] لما كان في كل واحدة من الجملتين ذكر مما تقدم اكتفى بذلك عن الواو، وعلى هذا قوله تعالى: أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [البقرة: ٣٩ الأعراف: ٣٦ يونس: ٢٧] ولو دخلت الواو فقيل «وهم فيها خالدون» كان حسنا.
“Sizinle beraber olduklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?” denilen kimselerdir. İki cümle böyle olunca vâv ile de vâv'sız da atıf güzel olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ } “Onlar üç kişidir, dördüncüleri köpekleridir diyecekler; beş kişidir, altıncıları köpekleridir diyecekler” [Kehf: 22] buyruğunda, iki cümlenin her birinde daha önce geçenden bir zikir bulunduğu için bu durum vâv'ın yerine yetmiştir. Allah Teâlâ'nın: { أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır” [Bakara: 39, A'râf: 36, Yûnus: 27] buyruğu da böyledir; şayet vâv girip «وهم فيها خالدون» denilseydi yine güzel olurdu.
قال القاضي أبو محمد: ولكن براعة الفصاحة في الإيجاز، ويدل على حسن دخول الواو قوله تعالى: وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ [الكهف: ٢٢] فحذف الواو من قوله وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا كحذفها من هذه الآية، وإلحاقها في قوله ثامِنُهُمْ.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ancak fesahatin üstünlüğü îcâzdadır (kısa ve özlü anlatımdadır). Vâv'ın girişinin güzelliğine, Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “Yedi kişidir, sekizincileri köpekleridir derler” [Kehf: 22] buyruğu delalet eder; { وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا } sözündeki vâv'ın hazfi, bu ayetteki hazif gibi; { ثامِنُهُمْ } sözündeki eklenişi de oradaki ekleme gibidir.
قال القاضي أبو محمد: وذهب كثير من المفسرين إلى أن هذا القول من المؤمنين إنما هو إذا جاء الفتح حصلت ندامة المنافقين وفضحهم الله تعالى، فحينئذ يقول المؤمنون أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا [المائدة:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Müfessirlerin çoğu, müminlerin bu sözünün ancak fetih gelip münafıkların pişmanlığı gerçekleştiğinde ve Allah Teâlâ onları rezil ettiğinde olacağı görüşüne varmışlardır; işte o zaman müminler: { أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا } “...yemin edenler bunlar mıdır?” [Mâide: 53]
٥٣] الآية. وتحتمل الآية أن تكون حكاية لقول المؤمنين في وقت قول الذين في قلوبهم مرض نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ [المائدة: ٥٢] وعند أفعالهم ما فعلوا في حكاية بني قينقاع. فظهر فيها سرهم وفهم منهم أن تمسكهم بهم إنما هو إرصاد لله ولرسوله. فمقتهم النبي والمؤمنون، وترك النبي ﷺ بني قينقاع لعبد الله بن أبيّ رغبة في المصلحة والألفة، وبحكم إظهار عبد الله أن ذلك هو الرأي من نفسه وأن الدوائر التي يخاف إنما هي ما يخرب المدينة وعلم المؤمنون وكل فطن أن عبد الله في ذلك بخلاف ما أبدى. فصار ذلك موطنا يحسن أن يقول فيه المؤمنون أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا الآية، وأما قراءة أبي عمرو ويقول بنصب اللام فلا يتجه معها أن يكون قول المؤمنين إلا عند الفتح وظهور ندامة المنافقين وفضيحتهم، لأن الواو عاطفة فعل على فعل مشركة في العامل، وتوجه عطف وَيَقُولُ مطرد على ثلاثة أوجه، أحدها على المعنى، وذلك أن قوله فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ [المائدة: ٥٢] إنما المعنى فيه فعسى الله أن يأتي بالفتح فعطف قوله تعالى: وَيَقُولُ على يَأْتِيَ اعتمادا على المعنى، وإلا فلا
ayetini söylerler. Ayetin, kalplerinde hastalık olanların { نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ } “Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz” [Mâide: 52] dedikleri vakitte ve Benî Kaynukâ kıssasında yaptıklarını yaptıkları esnada müminlerin söyledikleri sözün bir hikayesi olması da muhtemeldir. Zira o olayda onların sırları açığa çıkmış, onlara tutunmalarının ancak Allah ve Resulü'ne karşı bir pusu kurma olduğu anlaşılmıştır. Bunun üzerine Peygamber ve müminler onlara buğzetmiş; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem maslahat ve kaynaşma arzusundan ötürü, Abdullah'ın bunun kendi nezdinde doğru bir görüş olduğunu ve korktuğu felaketlerin Medine'yi harap edecek şeyler olduğunu izhar etmesi sebebiyle Benî Kaynukâ'yı Abdullah b. Übey'e bırakmıştı; oysa müminler ve her anlayışlı kimse Abdullah'ın bu hususta gösterdiğinin aksine olduğunu biliyordu. İşte bu durum, müminlerin: { أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا } “...yemin edenler bunlar mıdır?” ayetini söylemelerinin uygun düştüğü bir yer oldu. Ebû Amr'ın lâm'ın nasbı ile «ويقول» kıraatine gelince; bu kıraate göre müminlerin sözünün ancak fetih esnasında, münafıkların pişmanlığı ve rezilliği ortaya çıktığında olması yönü geçerlidir; çünkü vâv, fiili fiile atfedip amilde ortak kılmaktadır. { وَيَقُولُ } lafzının atfının yönelişi üç vecih üzere cereyan eder: Birincisi mana üzerinedir; zira { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } [Mâide: 52] ayetindeki mana 'umulur ki Allah fethi getirir' şeklindedir, böylece Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُ } sözü, manaya dayanılarak { يَأْتِيَ } üzerine atfedilmiştir; aksi takdirde
يجوز أن يقال عسى الله أن يقول المؤمنون. وهكذا قوله تعالى: لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ [المنافقون: ١٠] لما كان المعنى «أخرني إلى أجل قريب» أصدق وحمل أَكُنْ على الجزم الذي يقتضيه المعنى في قوله فَأَصَّدَّقَ، والوجه الثاني أن يكون قوله أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ [المائدة: ٥٢] بدلا من اسم الله ﷿ كما أبدل من الضمير في قوله تعالى: وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ [الكهف: ٦٣] ثم يعطف وَيَقُولُ على أن يأتي لأنه حينئذ كأنك قلت عسى أن يأتي، والوجه الثالث أن يعطف قوله وَيَقُولُ على فَيُصْبِحُوا [المائدة: ٥٢] إذ هو فعل منصوب بالفاء في جواب التمني، إذ قوله عسى الله تمن وترج في حق البشر، وفي هذا الوجه نظر وكذلك عندي في منعهم جواز عسى الله أن يقول المؤمنون نظر، إذ الله تعالى يصيرهم يقولون بنصره وإظهار دينه، فينبغي أن يجوز ذلك اعتمادا على المعنى وقوله تعالى: جَهْدَ أَيْمانِهِمْ نصب جهد على المصدر المؤكد والمعنى أهؤلاء هم المقسمون باجتهاد منهم في الأيمان إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ ثم قد ظهر الآن منهم من موالاة اليهود وخذل الشريعة ما يكذب إيمانهم، ويحتمل قوله تعالى: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ أن يكون إخبارا من الله تعالى، ويحتمل أن يكون من قول المؤمنين على جهة الإخبار بما حصل في اعتقادهم إذ رأوا المنافقين في هذه الأحوال، ويحتمل أن يكون قوله حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ على جهة الدعاء إما من الله تعالى عليهم وإما من المؤمنين، وحبط العمل إذا بطل بعد أن كان حاصلا، وقد يقال حبط في عمل الكفار وإن كان لم يتحصل على جهة التشبيه، وقرأ جمهور الناس «حبطت بكسر الباء وقرأ أبو واقد والجراح «حبطت» بفتح الباء وهي لغة.
'Allah'ın, müminlerin söylemesini umması' denilmesi caiz olmazdı. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ } “Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip [salihlerden] olsaydım” [Münâfikûn: 10] buyruğunda da mana «أخرني إلى أجل قريب» (beni yakın bir süreye kadar ertele) şeklinde olduğundan { فَأَصَّدَّقَ } sözündeki mananın gerektirdiği cezm üzere { أَكُنْ } lafzı hamledilmiştir. İkinci vecih; { أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } [Mâide: 52] ifadesinin, Allah azze ve celle'nin isminden bedel olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } “Onu hatırlamamı bana ancak şeytan unutturdu” [Kehf: 63] buyruğunda zamirden bedel yapılmıştır; sonra { وَيَقُولُ } lafzı { أَنْ يَأْتِيَ } üzerine atfedilir; çünkü o takdirde sanki sen 'umulur ki gelir' demiş gibi olursun. Üçüncü vecih; { وَيَقُولُ } sözünün { فَيُصْبِحُوا } [Mâide: 52] üzerine atfedilmesidir; çünkü o, temenninin cevabında fâ ile mansub olmuş bir fiildir, zira 'asallâhu' (Allah'ın umması) sözü beşer hakkında bir temenni ve ümittir. Bu vecihte eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; aynı şekilde benim kanaatime göre 'asallâhu en yekûle'l-mü'minûn' (Allah müminlerin söylemesini umar) ifadesinin caiz görülmemesinde de bir nazar vardır; zira Allah Teâlâ yardımıyla ve dinini izhar etmesiyle onları söyler hale getirmektedir, dolayısıyla manaya dayanılarak bunun caiz olması gerekir. Allah Teâlâ'nın: { جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ } buyruğundaki cehd (جَهْدَ) lafzı tekit edici meful-i mutlak olarak mansubdur; mana ise: 'Sizinle beraber olduklarına dair var güçleriyle yemin edenler bunlar mıdır?' demektir; sonra onların Yahudileri dost edinmelerinden ve şeriatı yüzüstü bırakmalarından, yeminlerini yalanlayan şeyler açığa çıkmıştır. Allah Teâlâ'nın: { حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “Amelleri boşa çıkmıştır” buyruğunun Allah Teâlâ'dan bir haber olması muhtemeldir; müminlerin bu hallerde münafıkları gördüklerinde inançlarında hasıl olan şeyi haber verme kabilinden bir sözü olması da muhtemeldir; { حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } buyruğunun gerek Allah Teâlâ'dan onlara karşı gerekse müminlerden bir beddua olması da muhtemeldir. Amelin 'hubût'u, var olduktan sonra boşa çıkması demektir; bazen kâfirlerin ameli için de teşbih yoluyla -gerçekte hasıl olmamış olsa bile- 'habita' (boşa çıktı) denir. İnsanların çoğunluğu bâ harfinin kesrası ile «حَبِطَتْ» şeklinde okumuştur; Ebû Vâkıd ve Cerrâh ise bir lehçe olarak bâ harfinin fethası ile «حَبَطَتْ» şeklinde okumuşlardır.
وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ الآية قال فيها الحسن بن أبي الحسن ومحمد بن كعب القرظي والضحاك وقتادة نزلت الآية خطابا للمؤمنين عامة إلى يوم القيامة، والإشارة بالقوم الذين يأتي الله بهم إلى أبي بكر الصديق وأصحابه الذين قاتلوا أهل الردة، وقال هذا القول ابن جريج وغيره.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” ayeti hakkında Hasan b. Ebi'l-Hasan, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Dahhâk ve Katâde şöyle demişlerdir: Bu ayet, kıyamet gününe kadar genel olarak müminlere bir hitap olarak inmiştir; Allah'ın getireceği topluluk ile işaret edilen ise Ebû Bekir es-Sıddîk ve dinden dönenlerle (irtidad edenlerle) savaşan arkadaşlarıdır. İbn Cüreyc ve başkaları da bu görüşü söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ومعنى الآية عندي أن الله وعد هذه الأمة من ارتد منها فإنه يجيء بقوم ينصرون الدين ويغنون عن المرتدين فكان أبو بكر وأصحابه ممن صدق فيهم الخبر في ذلك العصر، وكذلك هو عندي أمر عليّ مع الخوارج، وروى أبو موسى الأشعري أنه لما نزلت هذه الآية قرأها النبي ﷺ وقال: هم قوم هذا يعني أبا موسى الأشعري وقال هذا القول عياض، وقال شريح بن عبيد: لما نزلت هذه الآية قال عمر بن الخطاب ﵁: أنا وقومي هم يا رسول الله فقال رسول الله ﷺ: لا ولكنهم قوم هذا، وأشار إلى أبي موسى، وقال مجاهد ومحمد بن كعب أيضا: الإشارة إلى أهل اليمن، وقاله شهر بن حوشب.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bana göre ayetin anlamı şudur: Allah bu ümmete, içlerinden dinden dönen olursa dine yardım edecek ve dinden dönenlerin yerine geçecek bir topluluk getireceğini vadetmiştir. Ebû Bekir ve arkadaşları o asırda haklarında bu haberin doğrulandığı kimselerdendir; bana göre Ali'nin Hâricîlerle olan durumu da böyledir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî rivayet etmiştir ki, bu ayet indiğinde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu okudu ve: «Onlar şunun kavmidir» buyurarak Ebû Mûsâ el-Eş'arî'yi kastetti. İyâz da bu görüşü belirtmiştir. Şüreyh b. Ubeyd dedi ki: Bu ayet indiğinde Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: 'Ben ve kavmim onlar mıyız ey Allah'ın Resulü?' dedi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayır, fakat onlar şunun kavmidir» buyurdu ve Ebû Mûsâ'ya işaret etti. Mücâhid ve Muhammed b. Ka'b da: 'İşaret Yemen ehlinedir' demişlerdir; Şehr b. Havşeb de bunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله عندي قول واحد، لأن أهل اليمن هم قوم أبي موسى، ومعنى الآية على هذا القول مخاطبة جميع من حضر عصر النبي ﷺ على معنى التنبيه لهم والعتاب والتوعد، وقال السدي الإشارة بالقوم إلى الأنصار.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunların hepsi bana göre tek bir görüştür; çünkü Yemen ehli Ebû Mûsâ'nın kavmidir. Bu görüşe göre ayetin anlamı; bir uyarı, sitem ve tehdit manasında Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in asrında hazır bulunanların tamamına hitaptır. Süddî ise: 'Bu topluluk ile işaret edilen Ensar'dır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا على أن يكون قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خطابا للمؤمنين الحاضرين يعم مؤمنهم ومنافقهم. لأن المنافقين كانوا يظهرون الإيمان، والإشارة بالارتداد إلى المنافقين، والمعنى أن من نافق وارتد فإن المحققين من الأنصار يحمون الشريعة ويسد الله بهم كل ثلم، وقرأ أبو عمرو وابن كثير وحمزة والكسائي وعاصم «يرتد» بإدغام الدال في الدال، وقرأ نافع وابن عامر «يرتدد» بترك الإدغام، وهذه لغة الحجاز، مكة وما جاورها، والإدغام لغة تميم، وقوله تعالى أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ معناه متذللين من قبل أنفسهم غير متكبرين، وهذا كقوله تعالى: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [الفتح: ٢٩] . وكقوله ﵇ «المؤمن هين لين» ، وفي قراءة ابن مسعود «أذلة على المؤمنين غلظاء على الكافرين» ، وقوله تعالى: وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ إشارة إلى الرد على المنافقين في أنهم كانوا يعتذرون بملامة الأخلاق والمعارف من الكفار ويراعون أمرهم، وقوله تعالى: ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ الإشارة بذلك إلى كون القوم يحبون الله ويحبهم، وقد تقدم القول غير مرة في معنى محبة الله للعبد وأنها إظهار النعم المنبئة عن رضاه عنه وإلباسه إياها. وواسِعٌ معناه ذو سعة فيما يملك ويعطي وينعم.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabının, hazır bulunan müminlere yönelik olup onların müminini de münafığını da kapsaması esasına dayanır. Çünkü münafıklar imanı izhar ediyorlardı; irtidad ile işaret edilen ise münafıklardır. Manası: Kim nifak çıkarır ve dinden dönerse, Ensar'ın samimi olanları şeriatı korur ve Allah onlarla her gediği kapatır. Ebû Amr, İbn Kesîr, Hamza, Kisâî ve Âsım dâl harfini dâl harfine idğam ederek «يرتد» şeklinde okumuşlardır. Nâfi' ve İbn Âmir ise idğamsız olarak «يرتدد» şeklinde okumuşlardır; bu Hicaz'ın, Mekke ve civarının lehçesidir; idğam ise Temîm lehçesidir. Allah Teâlâ'nın: { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere karşı alçak gönüllü” buyruğunun manası; kibirlenmeksizin kendi içlerinden alçak gönüllü davrananlar demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ } “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” [Fetih: 29] buyruğu ve aleyhisselâm'ın: «Mümin uysaldır, yumuşaktır» sözü gibidir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «أذلة على المؤمنين غلظاء على الكافرين» şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ } “ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” buyruğu; kâfirlerin ahlak ve tanıdıklarının kınamasını mazeret gösteren ve onların durumunu gözeten münafıklara bir reddiyeye işarettir. Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ } “İşte bu, Allah'ın lütfudur” buyruğunda { ذَلِكَ } ile işaret edilen; o topluluğun Allah'ı sevmesi ve Allah'ın da onları sevmesidir. Allah'ın kulunu sevmesinin anlamı hakkında daha önce defalarca geçtiği üzere, O'nun kulundan razı olduğunu bildiren nimetleri açığa vurması ve ona bu nimetleri giydirmesidir. { وَاسِعٌ } ise malik olduğu, verdiği ve lütfettiği şeylerde genişlik sahibi olan demektir.
قوله ﷿:
Allah azze ve celle'nin sözü:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 55-57]
إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)
{ إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ (٥٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) } “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resulü ve rükû eder vaziyette namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren müminlerdir. (55) Kim Allah'ı, Resulünü ve iman edenleri dost edinirse bilsin ki, galip gelecek olanlar muhakkak Allah'ın taraftarlarıdır. (56) Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlenceye alanları ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun. (57)”
الخطاب بقوله: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ الآية للقوم الذين قيل لهم لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ [المائدة:
{ إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } “Sizin dostunuz ancak Allah'tır...” ayetindeki hitap, kendilerine: { لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ } “Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin” [Mâide: 51] denilen topluluğadır.
٥١] ، وإِنَّما في هذه الآية حاصرة يعطي ذلك المعنى، وولي اسم جنس، وقرأ ابن مسعود «إنما موليكم الله» وقوله: وَالَّذِينَ آمَنُوا أي ومن آمن من الناس حقيقة لا نفاقا وهم الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ المفروضة بجميع شروطها وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ، وهي هنا لفظ عام للزكاة المفروضة وللتطوع بالصدقة ولكل أفعال البر، إذ هي تنمية للحسنات مطهرة للمرء من دنس الذنوب، فالمؤمنون يؤتون من ذلك كل بقدر استطاعته، وقرأ ابن مسعود «آمنوا والذين يقيمون» بواو، وقوله تعالى: وَهُمْ راكِعُونَ جملة معطوفة على جملة، ومعناه وصفهم بتكثير الصلاة وخص الركوع بالذكر لكونه من أعظم أركان الصلاة، وهو هيئة تواضع فعبر به عن جميع الصلاة، كما قال وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ [البقرة: ١٢٥] وهي عبارة عن المصلين، وهذا قول جمهور المفسرين، ولكن اتفق أن عليا بن أبي طالب أعطى صدقة وهو راكع، قال السدي: هذه الآية في جمع المؤمنين ولكن عليا بن أبي طالب مر به سائل وهو راكع في المسجد فأعطاه خاتمه، وروي في ذلك أن النبي ﷺ خرج من بيته وقد نزلت عليه الآية فوجد مسكينا فقال له هل أعطاك أحد شيئا فقال نعم، أعطاني ذلك الرجل الذي يصلي خاتما من فضة، وأعطانيه وهو راكع، فنظر النبي ﷺ فإذا الرجل الذي أشار إليه علي بن أبي طالب، فقال النبي ﷺ، الله أكبر وتلا الآية على الناس.
Bu ayetteki { إِنَّما } hasr (sınırlandırma) ifade eder ve bu manayı verir; velî (وَلِيُّ) ise cins ismidir. İbn Mes'ûd «إنما موليكم الله» şeklinde okumuştur. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } sözü; nifak ile değil gerçekten iman eden insanlardır; onlar bütün şartlarıyla farz namazı kılan ({ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ }) ve zekâtı veren ({ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ }) kimselerdir. Zekât burada farz olan zekâtı, nafile sadakayı ve her türlü iyilik amelini kapsayan genel bir lafızdır; çünkü bunlar sevapları artırır ve insanı günah kirlerinden temizler. Müminler güçleri yettiğince bunlardan ifa ederler. İbn Mes'ûd vâv ile «آمنوا والذين يقيمون» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ راكِعُونَ } buyruğu, bir cümleye atfedilmiş bir cümledir; manası, onların çokça namaz kılmakla nitelendirilmesidir; rükû namazın en büyük rükünlerinden biri olduğu ve tevazu hali olduğu için özellikle zikredilmiş, böylece onunla namazın tamamı ifade edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ namaz kılanları ifade etmek üzere: { وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } [Bakara: 125] buyurmuştur. Müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur; ancak Ali b. Ebî Tâlib'in rükûda iken sadaka vermesi olayı buna denk gelmiştir. Süddî şöyle demiştir: Bu ayet müminlerin geneli hakkındadır, fakat Ali b. Ebî Tâlib mescitte rükûda iken yanına bir dilenci uğramış, o da yüzüğünü ona vermiştir. Bu hususta rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayet kendisine inmiş olarak evinden çıktığında bir yoksula rastlamış ve ona: «Sana birisi bir şey verdi mi?» demiştir; o da: 'Evet, şu namaz kılan adam bana gümüş bir yüzük verdi, onu bana rükûda iken verdi' demiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bakmış ve işaret ettiği adamın Ali b. Ebî Tâlib olduğunu görmüştür. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahu ekber» demiş ve ayeti insanlara okumuştur.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وقال مجاهد: نزلت الآية في علي بن أبي طالب تصدق وهو راكع، وفي هذا القول نظر، والصحيح ما قدمناه من تأويل الجمهور، وقد قيل لأبي جعفر نزلت هذه الآية في علي، فقال علي من المؤمنين، والواو على هذا القول في قوله وَهُمْ واوا الحال، وقال قوم نزلت الآية من أولها بسبب عبادة بن الصامت وتبريه من بني قينقاع، وقال ابن الكلبي نزلت بسبب قوم أسلموا من أهل الكتاب فجاؤوا فقالوا يا رسول الله بيوتنا بعيدة ولا متحدث لنا إلا مسجدك وقد أقسم قومنا أن لا يخالطونا ولا يوالونا، فنزلت الآية مؤنسة لهم.
Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Mücâhid: 'Ayet, rükûda iken sadaka veren Ali b. Ebî Tâlib hakkında indi' demiştir; bu görüşte bir nazar vardır. Doğru olan ise çoğunluğun tevilinden daha önce sunduğumuz görüştür. Ebû Ca'fer'e: 'Bu ayet Ali hakkında indi' denilince; 'Ali de müminlerdendir' demiştir. Bu görüşe göre { وَهُمْ } sözündeki vâv hâl vâv'ıdır. Bir topluluk ise ayetin başından itibaren Ubâde b. es-Sâmit ve onun Benî Kaynukâ'dan berî olması sebebiyle indiğini söylemiştir. İbnü'l-Kelbî de şöyle demiştir: Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan bir grup sebebiyle indi; gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Evlerimiz uzaktır, senin mescidinden başka sohbet edeceğimiz bir yer yoktur; kavmimiz ise bizimle görüşmemeye ve bizi dost edinmemeye yemin etti' dediler; bunun üzerine onları teselli etmek amacıyla bu ayet indi.
ثم أخبر تعالى أن من يتول الله ورسوله والمؤمنين فإنه غالب كل من ناوأه، وجاءت العبارة عامة فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ اختصارا لأن المتولي هو من حزب الله، وحزب الله غالب، فهذا الذي تولى الله ورسوله والمؤمنين غالب، ومَنْ يراد بها الجنس لا مفرد بعينه، و «الحزب» الصاغية والمنتمون إلى صاحب الحزب والمعاونون فيما يحزب، ومنه قول عائشة في حمنة: وكانت تحارب في أمر الإفك فهلكت فيمن هلك، ثم نهى الله تعالى المؤمنين عن اتخاذ اليهود والنصارى أولياء، فوسمهم بوسم يحمل النفوس على تجنبهم، وذلك اتخاذهم دين المؤمنين هُزُواً وَلَعِباً والهزء السخرية والازدراء ويقرأ «هزؤا» بضم الزاي والهمز، و «هزؤا» بسكون الزاي والهمز ويوقف عليه هزا بتشديد الزاي المفتوحة، و «هزوا» بضم الزاي وتنوين الواو، و «هزا» بزاي مفتوحة منونة، ثم بين تعالى جنس هؤلاء أنهم من أهل الكتاب اليهود والنصارى، واختلف القراء في إعراب الْكُفَّارَ فقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وعاصم وحمزة: «والكفار» نصبا، وقرأ أبو عمرو والكسائي «والكفار» خفضا، وروى حسين الجعفي عن أبي عمرو النصب، قال أبو علي: حجة من قرأ بالخفض حمل الكلام على أقرب العاملين وهي لغة التنزيل.
Sonra Allah Teâlâ, kim Allah'ı, Resulünü ve müminleri dost edinirse, kendisine düşmanlık eden herkese galip geleceğini haber vermiştir. { فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ } “şüphesiz Allah'ın taraftarları galip olanlardır” ifadesi bir kısaltma olarak genel gelmiştir; çünkü dost edinen kişi Allah'ın hizbindendir ve Allah'ın hizbi gâliptir; dolayısıyla Allah'ı, Resulünü ve müminleri dost edinen bu kimse gâliptir. { مَنْ } ile belirli bir fert değil cins kastedilir. Hizb (الحزب), bir tarafa meyleden cemaat, hizip sahibine intisap edenler ve mühim işlerde yardımlaşan kimseler demektir. Nitekim Hz. Âişe'nin Hamne hakkındaki: 'İfk meselesinde taraf tutuyordu ve helak olanlarla birlikte helak oldu' sözü bundandır. Sonra Allah Teâlâ, Yahudi ve Hristiyanları dost edinmeyi müminlere yasaklamış; nefisleri onlardan sakınmaya sevk edecek bir özellikle onları nitelemiştir ki o da müminlerin dinini { هُزُواً وَلَعِباً } “alay ve eğlenceye” almalarıdır. Hüzü' (الهزء), alay etmek ve küçümsemektir. Zây'ın zammesi ve hemze ile «هزؤا», zây'ın sükûnu ve hemze ile «هزؤا» okunur; bunda fethalı zây'ın şeddesiyle «هزا» şeklinde vakıf yapılır. Zây'ın zammesi ve vâv'ın tenvini ile «هزوا», fethalı ve tenvinli zây ile «هزا» şeklinde de okunur. Sonra Teâlâ bunların cinsini beyan ederek Ehl-i Kitap olan Yahudiler ve Hristiyanlar olduğunu açıklamıştır. Kurrâ { الْكُفَّارَ } lafzının irabında ihtilaf etmiştir: İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve Hamza nasb ile «والكفارَ»; Ebû Amr ve Kisâî ise cer ile «والكفارِ» okumuşlardır. Hüseyn el-Cu'fî de Ebû Amr'dan nasbı rivayet etmiştir. Ebû Ali dedi ki: Cer ile okuyanın delili, kelamı en yakın âmile hamletmektir ki bu tenzilin (Kur'an'ın) üslubudur.
قال القاضي أبو محمد: ويدخل «الكفار» على قراءة الخفض فيمن اتخذ دين المؤمنين هزؤا، وقد ثبت استهزاء الكفار في قوله: إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ [الحجر: ٩٥] وثبت استهزاء أهل الكتاب في لفظ هذه الآية، وثبت استهزاء المنافقين في قولهم لشياطينهم إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ [البقرة: ١٤] ، ومن قرأ «الكفار» بالنصب حمل على الفعل الذي هو لا تَتَّخِذُوا، ويخرج الكفار من أن يتضمن لفظ هذه الآية استهزاءهم، وقرأ أبيّ بن كعب «ومن الكفار» بزيادة «من» فهذه تؤيد قراءة الخفض، وكذلك في قراءة ابن مسعود «من قبلكم من الذي أشركوا» ، وفرقت الآية بين الكفار وبين الذين أوتوا الكتاب من حيث الغلب في اسم الكفار أن يقع على المشركين بالله إشراك عبادة أوثان، لأنهم أبعد شأوا في الكفر، وقد قال تعالى:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Cer kıraatine göre «الكفار» lafzı müminlerin dinini alaya alanların kapsamına girer; nitekim kâfirlerin alay etmesi Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” [Hicr: 95] buyruğunda sabit olmuştur; Ehl-i Kitab'ın alayı bu ayetin lafzında sabit olmuştur; münafıkların alayı ise kendi şeytanlarına: { إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ } “Biz sizinle beraberiz, biz sadece alay ediyoruz” [Bakara: 14] demelerinde sabit olmuştur. «الكفار» lafzını nasb ile okuyan ise { لَا تَتَّخِذُوا } olan fiile hamletmiştir; böylece kâfirler bu ayetin lafzının onların alayını içermesinden çıkmış olur. Übey b. Ka'b «مِنْ» fazlalığı ile «ومن الكفار» şeklinde okumuştur ki bu cer kıraatini destekler; İbn Mes'ûd'un «من قبلكم من الذين أشركوا» kıraatinde de böyledir. Ayet, kâfirler ile kendilerine kitap verilenler arasını ayırmıştır; zira kâfirler isminin putlara tapma şirki koşan müşriklere verilmesi daha galiptir; çünkü onlar küfürde daha ileri bir merhalededirler. Nitekim Allah Teâlâ:
جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التوبة: ٧٣] ففرق بينهم إرادة البيان والجمع كفار وكان هذا لأن عباد الأوثان هم كفار من كل جهة، وهذه الفرق تلحق بهم في حكم الكفر وتخالفهم في رتب، فأهل الكتاب يؤمنون بالله وببعض الأنبياء، والمنافقون بألسنتهم، ثم أمر تعالى بتقواه ونبه النفوس بقوله: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أي حق مؤمنين.
{ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et” [Tevbe: 73] buyurmuş; açıklama muradıyla aralarını ayırmıştır, oysa hepsi kâfirdir. Bu da putperestlerin her bakımdan kâfir olmalarından kaynaklanmaktadır; bu fırkalar ise küfür hükmünde onlara katılmakta fakat derecelerde onlardan ayrılmaktadır: Ehl-i Kitap Allah'a ve peygamberlerin bir kısmına iman eder, münafıklar ise dilleriyle [inanırlar]. Sonra Allah Teâlâ kendisinden korkulmasını emretmiş ve: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz” yani gerçek müminler iseniz buyruğuyla nefisleri uyarmıştır.
قوله ﷿:
Allah azze ve celle'nin sözü:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 58-60]
وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ (٥٨) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠)
{ وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٦٠) } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır. (58) De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Yalnızca Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz ve çoğunuzun yoldan çıkmış fasıklar olduğu için mi bizden hoşlanmıyorsunuz/bizi ayıplıyorsunuz?' (59) De ki: 'Allah katında ceza olarak bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, mekânı daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.' (60)”
قوله تعالى: وَإِذا نادَيْتُمْ الآية إنحاء على اليهود وتبيين لسوء فعلهم فإنهم كانوا إذا سمعوا قيام المؤمنين إلى الصلاة قال بعضهم لبعض، قد قاموا لا قاموا، إلى غير هذا من الألفاظ التي يستخفون بها في وقت الأذان وغيره، وكل ما ذكر من ذلك فهو مثال، وقد ذكر السدي أنه كان رجل من النصارى بالمدينة فكان إذا سمع المؤذن يقول أشهد أن محمدا رسول الله، قال حرق الله الكاذب، فما زال كذلك حتى سقط مصباح في بيته ليلة فأحرقه واحترق النصراني لعنه الله، ثم ذكر تعالى أن فعلهم هذا إنما هو لعدم عقولهم، وإنما عدموها إذ لم تتصرف كما ينبغي بها، فكأنها لم توجد.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا نَادَيْتُمْ } “Namaza çağırdığınız zaman...” ayeti, Yahudilere bir azar ve kötü fiillerini bir beyandır; çünkü onlar müminlerin namaza kalktıklarını işittiklerinde birbirlerine: 'Kalktılar, kalkmaz olasıcalar' ve ezan vaktinde ve diğer zamanlarda onunla hafife aldıkları buna benzer diğer sözleri söylerlerdi. Bundan zikredilen her şey birer misaldir. Süddî, Medine'de Hristiyan bir adamın bulunduğunu; müezzinin «Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh» dediğini işittiğinde: 'Allah yalancıyı yaksın' dediğini, bir gece evine bir kandil düşüp onu ve evi yakıncaya kadar bu hal üzere devam ettiğini, Hristiyanın -Allah ona lanet etsin- yandığını zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ onların bu fiilinin akıllarının olmamasından kaynaklandığını zikretmiştir; akılları gerektiği gibi işlemediği için akıldan yoksun kalmışlardır, dolayısıyla sanki hiç yok gibidir.
ثم أمر تعالى نبيه ﷺ أن يقول لأهل الكتاب هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا ومعناه هل تعدون علينا ذنبا أو نقيصة، يقال «نقم» بفتح القاف ينقم بكسرها، وعلى هذه اللغة قراءة الجمهور، ويقال «نقم» بكسر القاف ينقم بفتحها وعلى هذه اللغة قرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة وأبو البرهسم والنخعي، وهذه الآية من المحاورة البليغة الوجيزة، ومثلها قوله تعالى: وَما نَقَمُوا مِنْهُمْ، إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ [البروج: ٨] ونظير هذا الغرض في الاستثناء قول النابغة:
Sonra Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ehl-i Kitab'a { هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا } “bizden hoşlanmıyor musunuz / bizi ayıplıyor musunuz” demesini emretmiştir; bunun manası: 'Bizde bir günah veya bir kusur mu sayıyorsunuz?' demektir. Kâf'ın fethasıyla «نَقَمَ», muzaride kesrasıyla «يَنْقِمُ» denilir; cumhurun kıraati bu lügat üzeredir. Kâf'ın kesrasıyla «نَقِمَ», muzaride fethasıyla «يَنْقَمُ» da denilir; Ebû Hayve, İbn Ebî Able, Ebü'l-Berhesim ve en-Nehaî bu lügat üzere okumuşlardır. Bu ayet beliğ ve veciz karşılıklı konuşmalardandır. Allah Teâlâ'nın: { وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ } “Onlardan, sırf Allah'a iman ettikleri için intikam aldılar/hoşlanmadılar” [Bürûc: 8] ayeti de bunun gibidir. İstisnada bu maksadın benzeri Nâbığa'nın şu sözüdür:
ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب
Onlarda kılıçlarının birliklerle çarpışmaktan çentilmiş olmasından başka hiçbir ayıp yoktur.
وقرأ الجمهور «أنزل» بضم الهمزة، وكذلك في الثاني، وقرأ أبو نهيك «أنزل» بفتح الهمزة والزاي فيهما، وقوله تعالى: وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ هو عند أكثر المتأولين معطوف على قوله: أَنْ آمَنَّا فيدخل كونهم فاسقين فيما نقموه، وهذا لا يتجه معناه، وروي عن الحسن بن أبي الحسن أنه قال في ذلك بفسقهم نقموا علينا الإيمان.
Cumhur hemze'nin dammesiyle «أُنْزِلَ» şeklinde okumuştur, ikincisinde de böyledir. Ebû Neheyk ise her ikisinde hemze ve zây'ın fethasıyla «أَنْزَلَ» okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ } “ve çoğunuzun fasıklar olduğu...” buyruğu çoğu müteevvile göre: { أَنْ آمَنَّا } “iman ettiğimiz” ifadesine matuftur; böylece onların fasık oluşları hoşlanmadıkları/ayıpladıkları şeyin içine girer ki bu manaya gelmez. Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kendi fıskları sebebiyle imanı bize ayıpladılar/kusur saydılar.'
قال القاضي أبو محمد: وهذا الكلام صحيح في نفسه لكنه غير مغن في تقويم معنى الألفاظ، وإنما يتجه على أن يكون معنى المحاورة هل تنقمون منا إلا عموم هذه الحال من إنا مؤمنون وأنتم فاسقون، ويكون وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ مما قرره المخاطب لهم، وهذا كما تقول لمن تخاصمه هل تنقم مني إلا أن صدقت أنا وكذبت أنت، وهو لا يقر بأنه كاذب ولا ينقم ذلك، لكن معنى كلامك: هل تنقم إلا مجموع هذه الحال، وقال بعض المتأولين قوله: وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ معطوف على ما، كأنه قال إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وبكتبه وبأن أكثركم.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu söz kendi içinde doğrudur ancak lafızların manasını oturtmakta yeterli değildir. Bu ancak karşılıklı konuşmanın manasının; 'Bizim mümin, sizin de fasık olmanızdan ibaret olan bu durumun tamamını mı bizde kusur sayıyorsunuz?' şeklinde olmasıyla tutarlı olur; { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ } ifadesi de muhatabın onlar aleyhine tescil ettiği/onaylattığı şeylerden olur. Bu, tartıştığın kimseye: 'Benim doğru söylemiş, senin ise yalan söylemiş olmandan başka bir şeyi mi bende ayıplıyorsun?' demene benzer; o yalancı olduğunu kabul etmez ve bunu ayıplamaz, fakat senin sözünün anlamı şudur: 'Şu durumun toplamından başka bir şeyi mi ayıplıyorsun?' Bazı müteevviller ise { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ } ifadesinin { مَا } lafzına matuf olduğunu söylemişlerdir; sanki: { إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ } 'Allah'a, kitaplarına ve çoğunuzun [fasık olduğuna iman ettiğimiz için]' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا مستقيم المعنى، لأن إيمان المؤمنين بأن أهل الكتاب المستمرين على الكفر بمحمد فسقة هو مما ينقمونه، وذكر تعالى الأكثر منهم من حيث فيهم من آمن واهتدى.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunun manası dosdoğrudur; çünkü müminlerin, Muhammed'i inkârda ısrar eden Ehl-i Kitab'ın fasıklar olduğuna inanması, onların ayıpladığı/hoşlanmadığı şeylerdendir. Allah Teâlâ'nın onlardan çoğunu zikretmesi ise, içlerinde iman eden ve doğru yolu bulan kimselerin bulunmasından ötürüdür.