Binûn

Mâide Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله تعالى: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ قرأ الجمهور بفتح النون وشد الباء، وقرأ ابن وثاب والنخعي «أنبئكم» بسكون النون وتخفيف الباء من أنبأ وقرأ أكثر الناس: «مثوبة» بضم الثاء وسكون الواو، وقرأ ابن

Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ } “De ki: 'Size haber vereyim mi?...'” kavlini cumhur nûn'un fethası ve bâ'nın şeddesiyle okumuştur. İbn Vessâb ve en-Nehaî ise «أنبأ» fiilinden hareketle nûn'un sükûnu ve bâ'nın tahfifiyle «أُنْبِئُكُمْ» şeklinde okumuşlardır. İnsanların çoğu ise sâ'nın dammesi ve vâv'ın sükûnu ile «مَثُوبَةً» şeklinde okumuştur. İbn

بريدة والأعرج ونبيح وابن عمران «مثوبة» بسكون الثاء وفتح الواو، وقال أبو الفتح هذا مما خرج عن أصله شاذا عن نظائره، ومثله قول العرب: الفاكهة مقودة إلى الأذى، بسكون القاف وفتح الواو، والقياس مثابة ومقادة، وأما مثوبة بضم الثاء فأصلها مثوبة وزنها مفعلة بضم العين نقلت حركة الواو إلى الثاء وكانت قبل مثوبة مثل مقولة، والمعنى في القراءتين مرجعا عند الله أي في الحشر يوم القيامة، تقول العرب: ثاب يثوب إذا رجع، منه قوله تعالى: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً [البقرة: ١٢٥] ومشى المفسرون في هذه الآية على أن الذين أمر أن يقول لهم هَلْ أُنَبِّئُكُمْ هم اليهود والكفار المتخذون ديننا هزؤا ولعبا، قال ذلك الطبري وتوبع عليه ولم يسند في ذلك إلى متقدم شيئا، والآية تحتمل أن يكون القول للمؤمنين، أي قل يا محمد للمؤمنين هل أنبئكم بشرّ من حال هؤلاء الفاسقين في وقت الرجوع إلى الله، أولئك أسلافهم الذين لعنهم الله وغضب عليهم، فتكون الإشارة بذلك إلى حالهم من كون أكثرهم فاسقين، وتحتمل الآية أن يكون القول للحاضرين من بني إسرائيل وتكون الإشارة بذلك إلى حال الحاضرين من كون أكثرهم فاسقين ويكون قوله شَرٌّ وأَضَلُّ صفتي تفضيل بين شيئين لهما اشتراك في الشر والضلال، وتحتمل الآية أن يكون القول للحاضرين من بني إسرائيل والإشارة بذلك إلى إيمان المؤمنين وجميع حالهم ويوجه التفضيل ب شَرٌّ وأَضَلُّ على أن الاشتراك في الشر والضلال هو في معتقد اليهود فأما في الحقيقة فلا شر ولا ضلال عند المؤمنين، ولا شركة لهم في ذلك مع اليهود والكفار، ويكون على هذا الاحتمال قوله: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ الآية يراد به جميع بني إسرائيل الأسلاف والأخلاف، لأن الخلف يذم ويعير بمذمات السلف إذا كان الخلف غير مراجع ولا ذام لما كان عليه سلفه، فهو في حكمه، وفي قراءة أبي بن كعب وعبد الله بن مسعود «من غضب الله عليهم وجعلهم قردة وخنازير» ، واللعنة الإبعاد عن الخير، وقوله تعالى: وَجَعَلَ هي بمعنى صير، وقال أبو علي في كتاب الحجة هي بمعنى خلق.

Büreyde, el-A‘rec, Nübeyh ve İbn İmrân ise sâ'nın sükûnu ve vâv'ın fethasıyla «مَثْوَبَةً» şeklinde okumuşlardır. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Bu, emsallerinden şaz olarak aslından çıkan kelimelerdendir. Arapların kāf'ın sükûnu ve vâv'ın fethasıyla «الفاكهة مقودة إلى الأذى» (Meyve ezaya sürükleyicidir) sözü de bunun gibidir; kıyas ise «مَثَابَةً» ve «مَقَادَةً» olmasıdır. Sâ'nın dammesiyle gelen «مَثُوبَةً» kelimesine gelince, bunun aslı ayn'ın dammesiyle «مَفْعُلَة» vezninde «مَثْوُبَة» idi, vâv'ın harekesi sâ'ya nakledildi; daha önce «مَقُولَة» gibi «مَثْوُبَة» şeklindeydi. Her iki kıraatte de mana Allah katında merci (dönüş yeri), yani kıyamet günündeki haşirdir. Araplar geri döndüğü zaman: «ثَابَ يَثُوبُ» derler. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً } “Hani evi (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık” [Bakara: 125] buyruğu da bu köktendir. Müfessirler bu ayette kendilerine { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ } “Size haber vereyim mi?” denilmesi emredilenlerin, dinimizi alay ve eğlenceye alan Yahudiler ve kâfirler olduğu görüşünde yürümüşlerdir. Bunu et-Taberî söylemiş ve bu hususta kendisine uyulmuştur; oysa bu konuda geçmiş âlimlerden herhangi bir isnadda bulunmamıştır. Ayetin, sözün müminlere yönelik olması ihtimali de vardır; yani: 'Ey Muhammed! Müminlere de ki: Allah'a dönüş vaktinde bu fasıkların durumundan daha şerli olanı size haber vereyim mi? Onlar, Allah'ın lanetlediği ve gazap ettiği atalarıdır.' Bu takdirde işaret, çoğunun fasık olması yönüyle onların haline yönelik olur. Ayetin, sözün İsrâiloğulları'ndan hazır bulunanlara yönelik olması ve işaretin de çoğunun fasık olması yönüyle hazır bulunanların haline yönelik olması da muhtemeldir; bu takdirde { شَرٌّ } “daha şerli” ve { أَضَلُّ } “daha sapık” ifadeleri, şer ve dalalette ortaklığı bulunan iki şey arasındaki iki ism-i tafdîl olur. Ayetin, sözün İsrâiloğulları'ndan hazır bulunanlara yönelik olması ve işaretin ise müminlerin imanına ve bütün hallerine yönelik olması da muhtemeldir. { شَرٌّ } ve { أَضَلُّ } ile yapılan tafdîl, şer ve dalaletteki ortaklığın Yahudilerin inancına göre olduğu şeklinde açıklanır; gerçekte ise müminlerin nezdinde ne bir şer ne de bir dalalet vardır ve onların bu hususta Yahudilerle ve kâfirlerle hiçbir ortaklığı yoktur. Bu ihtimale göre ayetteki: { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah'ın lanetlediği kimseler...” ifadesiyle geçmişiyle ve geleceğiyle bütün İsrâiloğulları kastedilmiş olur. Çünkü halef (sonradan gelenler), selefinin bulunduğu durumdan vazgeçmeyip onu yermedikçe selefin kötülükleriyle yerilir ve ayıplanır; dolayısıyla onun hükmündedir. Übey b. Ka‘b ve Abdullah b. Mes‘ûd'un kıraatinde «من غضب الله عليهم وجعلهم قردة وخنازير» şeklindedir. Lanet, hayırdan uzaklaştırmaktır. Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ } “ve kıldığı” buyruğu ise dönüştürdü/yaptı manasındadır. Ebû Ali el-Hücce adlı kitabında bunun 'yarattı' manasında olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه منه ﵀ نزعة اعتزالية، لأن قوله: وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ تقديره ومن عبد الطاغوت، والمعتزلة لا ترى أن الله يصير أحدا عابد الطاغوت، وقد تقدم قصص مسخهم قردة في سورة البقرة، وأما مسخهم خنازير، فروي أن ذلك بسبب امرأة كانت مؤمنة من بني إسرائيل وكفر ملك منهم في مدينة من مدنهم وكفر معه أهل مملكته، فدعت المرأة قوما إلى نصرة الدين فأجابوها فخرجت بهم فهزموا ثم فعلت ذلك ثانية وثالثة في كل مرة يهزم جمعها، فيئست وباتت مهمومة، فلما أصبح رأت أهل تلك المدينة ينفقون في نواحيها خنازير فقالت: الآن أعلم أن الله أعز دينه وآثر دينه، قال عمرو بن كثير بن أفلح مولى أبي أيوب الأنصاري ما كان مسخ بني إسرائيل إلا على يدي تلك المرأة، وقوله تعالى: وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ تقديره ومن عبد الطاغوت، وذلك عطف على قوله: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ أو معمول ل جَعَلَ وفي هذا يقول أبو علي: إن جَعَلَ بمعنى خلق، واختلفت القراءة في هذا الحرف فقرأ حمزة وحده «وعبد الطاغوت» بفتح العين وضم الباء وكسر التاء من الطاغوت وذلك أن «عبد» لفظ مبالغة كيقظ وندس فهو لفظ مفرد يراد به الجنس وبني بناء الصفات، لأن «عبدا» في الأصل صفة وإن كان استعمل استعمال الأسماء، وذلك لا يخرجه عن حكم الصفة فلذلك لم يمتنع أن يبنى منه بناء الصفات، وقرأ بهذه القراءة الأعمش ويحيى بن وثاب، ومنه قول الشاعر: [أوس بن حجر] .

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, ondan (rahmetullâhi aleyh) Mutezilî bir eğilimdir; çünkü: { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } buyruğunun takdiri 've tâğûta tapan kimseler kıldığı' şeklindedir; Mutezile ise Allah'ın hiç kimseyi tâğûta tapan kimse kılmayacağı (yaratmayacağı) görüşündedir. Onların maymunlara dönüştürülme kıssası Bakara suresinde geçmişti. Domuzlara dönüştürülmelerine gelince; bunun İsrâiloğulları'ndan mümin bir kadın sebebiyle olduğu rivayet edilmiştir: Şehirlerinden birinde bir hükümdarları kâfir olmuş, onunla birlikte krallığının halkı da inkâra sapmıştı. Bunun üzerine kadın bir kavmi dine yardıma çağırdı, onlar da icabet ettiler. Kadın onlarla birlikte sefere çıktı fakat yenildiler; sonra bunu ikinci ve üçüncü kez yaptı, her defasında topluluğu hezimete uğradı. Kadın ümidini kesti ve kederli bir halde geceledi. Sabah olunca o şehrin halkının kentin dört bir yanına domuzlar olarak dağıldığını gördü ve: 'Şimdi bildim ki Allah dinini aziz kılmış ve dinini üstün tutmuştur' dedi. Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin azatlısı Amr b. Kesîr b. Eflah: 'İsrâiloğulları'nın suretlerinin değiştirilmesi ancak o kadının vesilesiyle olmuştur' demiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } “ve tâğûta tapan kimseler...” buyruğunun takdiri: «وَمَنْ عَبَدَ الطَّاغُوتَ» şeklindedir; bu da { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } buyruğuna matuftur yahut { جَعَلَ } fiilinin ma‘mûlüdür. İşte Ebû Ali bu sebeple { جَعَلَ } fiilinin 'yarattı' manasında olduğunu söyler. Bu kelimede kıraat ihtilafı olmuştur: Hamza tek başına ayn'ın fethası, bâ'nın dammesi ve Tâğût'un tâ'sının kesresiyle «وعَبُدِ الطَّاغُوتِ» okumuştur. Bu da «عَبُد» kelimesinin «يَقِظ» ve «نَدِس» gibi mübalağa lafzı olması sebebiyledir; bu lafız müfret olup cins kastedilmiştir ve sıfat vezninde kurulmuştur. Çünkü «عَبْد» kelimesi isimler gibi kullanılmış olsa da aslen bir sıfattır; bu kullanım onu sıfat hükmünden çıkarmaz, bundan dolayı ondan sıfat yapısı kurulmasına engel olunmamıştır. Bu kıraatle el-A‘meş ve Yahyâ b. Vessâb da okumuştur. Şair [Evs b. Hacer]'in şu sözü de bundandır:

أبني لبينى إن أمكم ... أمة وإن أباكم عبد

Ey Lübeynâ'nın oğulları! Şüphesiz anneniz bir cariyedir, babanız ise bir köledir (abuddur).

ذكره الطبري وغيره بضم الباء وقرأ الباقون «وعبد الطاغوت» بفتح العين والباء على الفعل الماضي وإعماله في الطاغوت وقد تقدم ذكره، وقرأ أبي بن كعب «عبدوا الطاغوت» ، على إسناد الفعل الماضي إلى ضمير جمع، وقرأ ابن مسعود فيما روى عبد الغفار عن علقمة عنه «وعبد الطاغوت» بفتح العين وضم الباء ورفع التاء من الطاغوت، وذلك على أن يصير له أن «عبد» كالخلق والأمر المعتاد المعروف، فهي في معنى فقه وشرف وظرف، وقرأ ابن عباس وإبراهيم بن أبي عبلة «وعبد الطاغوت» بفتح العين والباء وكسر التاء من الطاغوت، وذلك على أن المراد عبدة الطاغوت وحذفت الهاء تخفيفا ومثله قول الراجز:

et-Taberî ve başkaları bunu bâ'nın dammesiyle zikretmiştir. Geri kalanlar ise mazi fiil olması ve Tâğût kelimesinde amel etmesi üzere ayn ve bâ'nın fethasıyla «وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ» şeklinde okumuşlardır; bunun zikri daha önce geçmişti. Übey b. Ka‘b, mazi fiilin cemi zamirine isnad edilmesi üzere «عَبَدُوا الطَّاغُوتَ» okumuştur. İbn Mes‘ûd ise Abdülgaffâr'ın Alkame'den, onun da kendisinden rivayet ettiğine göre ayn'ın fethası, bâ'nın dammesi ve Tâğût'un tâ'sının ref‘i ile «وَعَبُدُ الطَّاغُوتُ» şeklinde okumuştur; bu da «عَبُدَ» kelimesinin onun için bir fıtrat ve alışılagelmiş, bilinen bir huy haline gelmesi üzerinedir ki «فَقُهَ», «شَرُفَ» ve «ظَرُفَ» manasındadır. İbn Abbas ve İbrâhim b. Ebî Able ise ayn ve bâ'nın fethası ve Tâğût'un tâ'sının kesresiyle «وَعَبَدِ الطَّاغُوتِ» okumuşlardır; bu da kastın «عَبَدَة الطَّاغُوت» olup hafifletmek maksadıyla tâ-i merbûtanın hazfedilmesi üzerinedir. Recez şairinin şu sözü de bunun gibidir:

قام ولاها فسقوها صرخدا أراد ولاتها فحذف تخفيفا، وقرأ الحسن بن أبي الحسن في رواية عباد عنه «وعبد الطاغوت» بفتح العين وسكون الباء وكسر التاء من الطاغوت وهذا على أنه اسم جنس مفرد يراد به جميع، وروي عن الحسن من غير طريق عباد أنه قرأ بفتح العين والدال وسكون الباء ونصب التاء من الطاغوت، وهذه تتجه على وجهين أحدهما أنه أراد و «عبدا الطاغوت» فحذف التنوين كما حذف في قول الشاعر:

Valileri kalktı ve onlara sarhad şarabı içirdiler; 'vülâtühâ' (valileri) demek istemiş, fakat hafifletmek için [hâ harfini] hazfetmiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ise Abbâd'ın kendisinden rivayetinde ayn'ın fethası, bâ'nın sükûnu ve Tâğût'un tâ'sının kesresiyle «وَعَبْدِ الطَّاغُوتِ» okumuştur; bu da kendisiyle çoğul kastedilen müfret bir cins ismi olması üzerinedir. Hasan'dan Abbâd tariki dışından ayn ve dâl'ın fethası, bâ'nın sükûnu ve Tâğût'un tâ'sının nasbı ile okuduğu rivayet edilmiştir. Bu da iki veçhe hamledilir: Birincisi, şairin şu sözünde hazfettiği gibi tenvini hazfederek «وَعَبْداً الطَّاغُوتَ» kastetmiş olmasıdır:

ولا ذاكر الله إلا قليلا والوجه الآخر أن يريد «عبد» الذي هو فعل ماض وسكن الباء على نحو ما هي عين الفعل مسكنة في قول الشاعر:

Allah'ı pek az anan kimse de değildir... İkinci vecih ise, mazi fiil olan «عَبَدَ» fiilini kastedip şairin şu sözünde fiilin ayn'ı sakin kılındığı gibi bâ'yı sakin kılmış olmasıdır:

وما كل مغبون ولو سلف صفقة فإن اللام من سلف مسكنة ونحو هذا قول أبي السمال «ولعنوا بما قالوا» بسكون العين، فهذه قراءات العين فيها مفتوحة، وقرأ أبو واقد الأعرابي في رواية العباس بن الفضل عنه «وعبّاد الطاغوت» بضم العين وشد الباء المفتوحة وألف بعدها وفتح الدال وكسر التاء من الطاغوت وذلك جمع عابد، وقرأ عون العقيلي فيما روى عنه العباس بن الفضل أيضا «وعابد الطاغوت» على وزن فاعل، والدال مرفوعة، قال أبو عمرو تقديره وهم عابد الطاغوت.

Her aldatılan, alışverişi peşin yapmış olsa bile... Burada «سَلَفَ» kelimesinin lâm'ı sakin kılınmıştır. Ebü's-Semmâl'in ayn'ın sükûnu ile «ولُعْنوا بما قالوا» okuyuşu da bunun gibidir. İşte bunlar ayn harfinin fethalı olduğu kıraatlerdir. Ebû Vâkıd el-A‘râbî ise el-Abbâs b. el-Fadl'ın kendisinden rivayetinde ayn'ın dammesi, meftuh bâ'nın şeddesi, ardından bir elif, dâl'ın fethası ve Tâğût'un tâ'sının kesresiyle «وعُبَّادِ الطَّاغُوتِ» okumuştur ki bu «عَابِد» kelimesinin çoğuludur. Avn el-Ukaylî ise yine el-Abbâs b. el-Fadl'ın kendisinden rivayet ettiğine göre dâl harfi merfû olarak fâil vezninde «وعَابِدُ الطَّاغُوتِ» okumuştur. Ebû Amr bunun takdirinin 'Ve onlar tâğûta tapanlardır' şeklinde olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: فهو اسم جنس، وروى عكرمة عن ابن عباس «وعابدو الطاغوت» بضمير جمع، وقد قال بعض الرواة في هذه الأخيرة إنها تجويز لا قراءة، وقرأ ابن بريدة «وعابد الطاغوت» بفتح العين والدال وكسر الباء والتاء، وقرأ بعض البصريين و «عباد الطاغوت» بكسر العين وفتح الباء والدال وألف بينهما وكسر التاء، قال أبو الفتح فيحتمل أن يكون ذلك جمع عابد كقائم وقيام وصائم وصيام، وقد يجوز أن يكون جمع عبد، وقل ما يأتي عباد مضافا إلى غير الله، وأنشد سيبويه:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: O bir cins ismidir. İkrime, İbn Abbas'tan cemi zamiri ile «وَعَابِدُو الطَّاغُوتِ» okuduğunu rivayet etmiştir; bazı râviler bu sonuncusu hakkında bunun bir kıraat değil, caiz görme (tecviz) olduğunu söylemişlerdir. İbn Büreyde ise ayn ve dâl'ın fethası, bâ ve tâ'nın kesresiyle «وَعَبِدِ الطَّاغُوتِ» okumuştur. Bazı Basralılar ise ayn'ın kesresi, bâ ve dâl'ın fethası, aralarında bir elif ve tâ'nın kesresiyle «وعِبَادِ الطَّاغُوتِ» okumuşlardır. Ebü'l-Feth: 'Bunun kāim ve kıyâm, sâim ve sıyâm gibi âbid'in çoğulu olması muhtemeldir; abd'in çoğulu olması da caizdir, ibâd kelimesi ise Allah'tan başkasına pek az izafe edilir' demiştir. Sibeveyh şu beyti inşad etmiştir:

أتوعدني بقومك يا ابن حجل ... أشابات يخالون العبادا

Ey Hicl'in oğlu! Beni, kendilerini el-Ibâd sanan karışık/toplama kavminle mi tehdit ediyorsun?

قال أبو الفتح يريد عباد آدم ﵇، ولو أراد عباد الله فليس ذلك شيء يسب به أحد، وجميع الخلق عباد الله.

Ebü'l-Feth, 'Âdem'in (aleyhisselâm) kullarını kastetmektedir; şayet Allah'ın kullarını kastetseydi bu kimsenin ayıplanacağı bir şey olmazdı, zira bütün mahlukat Allah'ın kullarıdır' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا التعليق بآدم ﷺ شاذ بعيد والاعتراض فيه باق، وليس هذا مما يتخيل أن الشاعر قصده، وإنما أراد العبيد فساقته القافية إلى العباد، إذ يقال ذلك لمن تملك ملكة ما وقد ذكر أن عرب الحيرة من العراق إنما سمّوا العباد لأنهم دخلوا في طاعة كسرى فدانتهم مملكة، وذكر الطبري عن بريدة الأسلمي أنه كان يقرأ «وعابد الشيطان» بفتح العين والدال وكسر الباء وألف قبلها وذكر الشيطان بدل الطاغوت فهذه قراءات فيها ألف، وقرأ ابن عباس فيما روى عن عكرمة وقرأها مجاهد ويحيى ابن وثاب «وعبد الطاغوت» بضم العين والباء وفتح الدال وكسر التاء، وذلك جمع عبد كرهن ورهن وسقف وسقف، وقال أحمد بن يحيى ثعلب هو جمع عابد كشارف وشرف، ومنه قول القينة:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunun Âdem'e (aleyhisselâm) bağlanması şaz ve uzaktır, itiraz da baki kalmaktadır; bu, şairin kastettiği vehmedilecek bir şey değildir. O sadece köleleri (el-abîd) kastetmiş, kafiye onu «el-Ibâd» lafzına sürüklemiştir; nitekim bir mülkiyete tabi olan kimselere böyle denir. Zikredildiğine göre Irak'ın Hîre Araplarına sadece Kisrâ'nın itaatine girdikleri ve bir krallık onlara hükmettiği için «el-Ibâd» denilmiştir. et-Taberî, Büreyde el-Eslemî'den onun ayn ve dâl'ın fethası, bâ'nın kesresi ve ondan önce bir elifle, Tâğût yerine de şeytanı zikrederek «وَعَابِدِ الشَّيْطَانِ» şeklinde okuduğunu zikretmiştir; bunlar içinde elif bulunan kıraatlerdir. İbn Abbas İkrime'den rivayet edildiğine göre, ayrıca Mücâhid ve Yahyâ b. Vessâb ayn ve bâ'nın dammesi, dâl'ın fethası ve tâ'nın kesresiyle «وَعُبُدِ الطَّاغُوتِ» okumuşlardır; bu da rehn ve rehun, sekf ve sükuf gibi «عَبْد» kelimesinin çoğuludur. Ahmed b. Yahyâ Sa‘leb ise şârif ve şürüf gibi «عَابِد» kelimesinin çoğulu olduğunu söylemiştir. Şarkıcı kadının şu sözü de bundandır:

ألا يا حمز للشرف النواء ... وهن معلقات بالفناء

Ey Hamz! Avluda asılı duran o semiz, yaşlı develere dikkat et!

وقال أبو الحسن الأخفش: هو جمع عبيد وأنشد:

Ebü'l-Hasan el-Ahfeş şöyle demiştir: Bu, «عَبِيد» kelimesinin çoğuludur ve şu beyti inşad etmiştir:

أنسب العبد إلى آبائه ... أسود الجلدة من قوم عبد

Köleyi babalarına nispet et; siyah tenli, köleler (ubud) topluluğundandır.

وقرأ الأعمش وغيره «وعبّد الطاغوت» بضم العين وشد الباء المفتوحة وفتح الدال وكسر التاء وذلك على جمع عابد كضارب وضرب. وقرأ إبراهيم النخعي وأبو جعفر بن القعقاع والأعمش في رواية هارون «وعبد الطاغوت» بضم العين وكسر الباء وفتح الدال وضم التاء كما تقول ضرب زيد، وضعّف الطبري هذه القراءة وهي متجهة، وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قرأ «وعبدت الطاغوت» كما تقول ضربت المرأة، وروى علقمة عن عبد الله بن مسعود «وعبد الطاغوت» بضم العين وفتح الباء والدال وكسر التاء، وهذا أيضا بناء مبالغة اسم مفرد يراد به هنا الجمع بني كحطم ولبد، وروى عكرمة عن ابن عباس: «وعبّد الطاغوت» على وزن فعل بضم الفاء وشد العين المفتوحة وفتح اللام ونصب التاء وهذه تتخرج على أنه أراد وعبدا منونا ثم حذف التنوين كما قال، ولا ذاكر الله، وقد تقدم نظيره والطَّاغُوتَ كل ما عبد من دون الله من وثن أو آدمي يرضى ذلك أو شيطان، وقد استوعبت تفسيره في سورة البقرة، و «مكان» يحتمل أن يريد في الآخرة، فالمكان على وجهه أي المحل إذ محلهم جهنم، وأن يريد في الدنيا فهي استعارة للمكانة والحالة، وسَواءِ السَّبِيلِ وسطه ومنه قول العرب قمت حتى انقطع سوائي، ومنه قوله تعالى: فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٥٥] وخط الاستقامة في السبل إنما هو متمكن غاية التمكن في الأوساط فلذلك خص السواء بالذكر، ومن لفظ السواء قيل خط الاستواء.

el-A‘meş ve başkaları ayn'ın dammesi, meftuh bâ'nın şeddesi, dâl'ın fethası ve tâ'nın kesresiyle «وعُبَّدِ الطَّاغُوتِ» okumuşlardır ki bu dârib ve durrab gibi «عَابِد» kelimesinin çoğulu üzerinedir. İbrâhim en-Nehaî, Ebû Ca‘fer b. el-Ka‘kā‘ ve Hârûn'un rivayetinde el-A‘meş, «ضُرِبَ زَيْدٌ» (Zeyd dövüldü) demen gibi ayn'ın dammesi, bâ'nın kesresi, dâl'ın fethası ve tâ'nın dammesiyle «وعُبِدَ الطَّاغُوتُ» okumuşlardır. et-Taberî bu kıraati zayıf bulmuştur oysa tutarlı bir veçhi vardır. Abdullah b. Mes‘ûd'dan «ضُرِبَتِ المَرْأَةُ» demen gibi «وعُبِدَتِ الطَّاغُوتُ» okuduğu rivayet edilmiştir. Alkame, Abdullah b. Mes‘ûd'dan ayn'ın dammesi, bâ ve dâl'ın fethası ve tâ'nın kesresiyle «وعُبَدِ الطَّاغُوتِ» okuduğunu rivayet etmiştir; bu da burada kendisiyle cemi kastedilen mübalağa yapılı müfret bir isimdir, hutame ve lübede gibi kurulmuştur. İkrime, İbn Abbas'tan fâ'nın dammesi, meftuh ayn'ın şeddesi, lâm'ın fethası ve tâ'nın nasbı ile «فُعَّلَ» vezninde «وعُبَّدَ الطَّاغُوتَ» okuduğunu rivayet etmiştir; bu da «وَلاَ ذَاكِرَ اللهِ» denildiği gibi tenvinli olarak «عَبْداً» kastettiği, sonra tenvini hazfettiği şeklinde açıklanır, benzeri daha önce geçmişti. Tâğût (الطَّاغُوتَ), Allah'tan başka tapılan put, buna rıza gösteren insan veya şeytan gibi her şeydir; bunun tefsiri Bakara suresinde etraflıca verilmiştir. «Mekân» kelimesine gelince, bununla ahiretin kastedilmiş olması muhtemeldir; bu durumda mekân kendi hakiki manasındadır, yani onların yerleşeceği yer cehennemdir; dünyayı kastetmiş olması da muhtemeldir ki bu takdirde mevki ve durum için bir istiaredir. { سَوَاءِ السَّبِيلِ } ise yolun ortası demektir; Arapların 'Dizlerimin bağı çözülünceye/ortadan ikiye ayrılıncaya kadar ayakta durdum' sözü bundandır. Allah Teâlâ'nın: { فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “çılgın alevli cehennemin tam ortasında” [Sâffât: 55] buyruğu da bundandır. Yollardaki doğruluk çizgisi ancak tam ortalarda en mükemmel şekilde yerleşir; bu sebeple 'sevâ' lafzı zikre tahsis edilmiştir. Sevâ lafzından dolayı Ekvator çizgisine de 'Hatt-ı İstivâ' denilmiştir.

قوله ﷿:

Allah Azze ve Celle'nin buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦١ الى ٦٤]

[Mâide Suresi (5), Âyet 61-64]

وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)

{ وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرَى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَاناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَاداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤) } “Size geldiklerinde: 'İman ettik' derler. Oysa onlar kâfir olarak girmişler ve yine kâfir olarak çıkmışlardır. Gizlemekte olduklarını Allah çok iyi bilir. (61) Onlardan birçoğunun günaha, düşmanlığa ve haram yemeye koşuştuklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! (62) Din adamları ve bilginleri, onları günah olan sözlerinden ve haram yemekten menetselerdi ya! Yapmakta oldukları sanat/iş ne kötüdür! (63) Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi sarf eder. Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır. Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür. Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez. (64)”

الضمير في جاؤُكُمْ لليهود المعاصرين لمحمد ﷺ وخاصة للمنافقين. نص على ذلك ابن عباس وقتادة والسدي، ثم أخبر تعالى عنهم أنهم دخلوا وهم كفار وخرجوا كذلك لم تنفعهم الموعظة ولا نفع فيهم التذكير، وقوله: وَهُمْ تخليص من احتمال العبارة أن يدخل قوم بالكفر ثم يؤمنوا ويخرج قوم وهم كفرة فكان ينطبق على الجميع وقد دخلوا بالكفر وقد خرجوا به، فأزال الاحتمال قوله تعالى: وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ أي هم بأعيانهم ثم فضحهم تعالى بقوله: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ أي من الكفر.

{ جَاؤُكُمْ } buyruğundaki zamir, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile çağdaş olan Yahudilere ve özellikle de münafıklara aittir. İbn Abbas, Katâde ve es-Süddî bunu açıkça belirtmiştir. Sonra Allah Teâlâ onların kâfir olarak girdiklerini ve öylece çıktıklarını, nasihatin kendilerine fayda vermediğini ve hatırlatmanın onlarda bir işe yaramadığını haber vermiştir. { وَهُمْ } “ve kendileri” buyruğu, cümlenin bir topluluğun küfürle girip sonra iman etmesi ve bir başka topluluğun ise kâfir olarak çıkması ihtimalinden kurtarılmasıdır; çünkü bu takdirde ifade, 'küfürle girmişler ve onunla çıkmışlardır' şeklinde hepsine uygun düşebilirdi. Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } “onlar yine onunla çıkmışlardır” buyruğu, yani bizzat kendilerinin böyle olduğunu belirterek bu ihtimali ortadan kaldırmıştır. Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ } “Allah gizlemekte olduklarını çok iyi bilir” buyruğuyla, yani küfürlerini bildirerek onları rezil etmiştir.

وقوله تعالى لنبيه: وَتَرى يحتمل أن يكون من رؤية البصر ويحتمل من رؤية القلب ويكون المفعول الثاني يُسارِعُونَ، وعلى الاحتمال الأول يُسارِعُونَ حال، وفِي الْإِثْمِ معناه في موجبات الإثم إذ الإثم إنما هو الحكم المعلق بصاحب المعصية والنسبة التي يصير إليها إذا وقع الذنب وهو من هؤلاء كفرهم وَالْعُدْوانِ مصدر من عدا الرجل إذا ظلم وتجاوز الحد، والسُّحْتَ هو الرشا وسائر مكسبهم الخبيث، واللام في لَبِئْسَ لام قسم، وقرأ أبو حيوة «والعدوان» بكسر العين.

Allah Teâlâ'nın Peygamberine: { وَتَرَى } “Ve görürsün” hitabının gözle görmekten olması muhtemel olduğu gibi kalple görmekten (bilmekten) olması da muhtemeldir; bu takdirde ikinci mef‘ûl { يُسَارِعُونَ } “koşuşurlar” olur. Birinci ihtimale göre ise { يُسَارِعُونَ } haldir. { فِي الْإِثْمِ } ifadesinin manası; günahı gerektiren şeylerde demektir; çünkü günah (ism), ancak masiyet sahibine bağlanan hüküm ve günah vuku bulduğunda kişinin nispet edildiği vasıftır ki bu kimselerden sadır olan günah onların küfrüdür. { وَالْعُدْوَانِ } “ve düşmanlıkta” kelimesi, kişi zulmettiğinde ve haddi aştığında kullanılan «عَدَا الرَّجُلُ» fiilinin masdarıdır. { السُّحْتَ } ise rüşvet ve diğer habis kazançlarıdır. { لَبِئْسَ } kelimesindeki lâm, kasem lâmıdır. Ebû Hayve «والعُدْوَان» kelimesini ayn'ın kesresiyle «والعِدْوَان» okumuştur.

وقوله تعالى: لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ تخصيص في ضمنه توبيخ لهم إذ تركوا اللازم، قال الطبري: كل العلماء يقولون ما في القرآن آية هي أشد توبيخا للعلماء من هذه الآية ولا أخوف عليهم منها، وقال الضحاك بن مزاحم: ما في القرآن آية أخوف عندي منها إنا لا ننهى، وقال نحو هذا ابن عباس، وقرأ الجراح وأبو واقد «الربانيون» بكسر الراء واحدهم ربي إما منسوب إلى علم الرب وإما من تربية الناس بصغار العلم قبل كباره، وزيدت النون في نسبته مبالغة كشعراني ومنظراني ومخبراني، وقال الحسن: الرباني عالم الإنجيل والحبر عالم التوراة.

Allah Teâlâ'nın: { لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ } “Din adamları ve bilginleri onları menetselerdi ya!” buyruğu, gerekli olan vazifeyi terk ettikleri için zımnında bir azarlama bulunan tahsistir. et-Taberî şöyle demiştir: Bütün âlimler Kur'an'da âlimler için bu ayetten daha şiddetli bir azarlama ve onlar adına bundan daha korkutucu bir ayet bulunmadığını söylemektedirler. Dahhâk b. Müzâhim: 'Kur'an'da benim nazarımda bundan daha korkutucu bir ayet yoktur, çünkü biz [kötülüklerden] menetmiyoruz' demiştir. İbn Abbas da buna benzer bir söz söylemiştir. el-Cerrâh ve Ebû Vâkıd «الرَّبَّانِيُّونَ» kelimesini râ'nın kesresiyle «الرِّبَّانِيُّونَ» okumuşlardır; tekili «رِبِّي» olup ya Rabbin ilmine nispet edilmiştir yahut da insanları büyük ilimden önce küçük ilimle terbiye etmekten gelmektedir; شعراني (gür saçlı), منظراني (heybetli görünüşlü) ve مخبراني (özü sağlam) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için nispetinde nûn ziyade edilmiştir. Hasan: 'Rabbânî İncil âlimi, ahbâr ise Tevrat âlimidir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وقوله في الرباني شاذ بعيد. والْأَحْبارُ واحدهم حبر بكسر الحاء وفتحها وهم العلماء الذين لا يعنون لإصلاح الناس ولا يكلفون ذلك، والرباني هو العالم المدبر المصلح، وقوله تعالى: عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ ظاهر أن الْإِثْمَ هنا يراد به الكفر، ويحتمل أن يراد به سائر أقوالهم المنكرة في النبي ﷺ والمؤمنين، وقرأ عباس «بئس ما كانوا يصنعون» بغير لام قسم.

Kadı Ebû Muhammed (radıyallâhu anh) dedi ki: Rabbânî hakkındaki bu söz şaz ve uzaktır. { الْأَحْبَارُ } kelimesinin tekili hâ'nın kesresi ve fethasıyla «حِبْر» ve «حَبْر»dır; bunlar insanların ıslahıyla meşgul olmayan ve bununla mükellef tutulmayan âlimlerdir. Rabbânî ise işleri idare eden, ıslah edici âlimdir. Allah Teâlâ'nın: { عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ } “günah olan sözlerinden” buyruğunda zahir olan, buradaki { الْإِثْمَ } ile küfrün kastedildiğidir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminler hakkındaki diğer çirkin sözlerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Abbâs kasem lâmı olmaksızın «بِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ» okumuştur.

وقوله تعالى: وَقالَتِ الْيَهُودُ إلى قوله لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ هذه الآية تعديد كبيرة من أقوالهم وكفرهم أي فمن يقول هذه العظيمة فلا يستنكر عليه أن ينافق عليك يا محمد ويسعى في رد أمر الله الذي أوحاه إليك، وقال ابن عباس وجماعة من المتأولين معنى قولهم التبخيل، وذلك أنهم لحقتهم سنة وجهد فقالوا هذه العبارة يعنون بها أن الله بخل عليهم بالرزق والتوسعة، وهذا المعنى يشبه ما في قوله تعالى: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ [الإسراء: ٢٩] فإنما المراد لا تبخل، ومنه قول النبي ﷺ:

Allah Teâlâ'nın: { وَقَالَتِ الْيَهُودُ } buyruğundan { لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } buyruğuna kadar olan kısım; onların sözlerinden ve inkârlarından büyük bir cürmün sayılmasıdır; yani bu büyük hezeyanı söyleyen bir kimsenin, sana karşı nifak çıkarması ve Allah'ın sana vahyettiği emrini geri çevirmeye çalışması yadırganmaz, ey Muhammed! İbn Abbas ve müteevvillerden bir topluluk, onların bu sözünün cimrilikle itham etme manasına geldiğini söylemişlerdir; şöyle ki: Onlara bir kıtlık ve darlık isabet etmiş, bunun üzerine Allah'ın kendilerine rızkı ve bolluğu esirgediğini kastederek bu ifadeyi kullanmışlardır. Bu mana, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ } “Elini boynuna bağlanmış kılma (cimri olma)” [İsrâ: 29] ayetindeki manaya benzer; zira buradaki maksat 'cimrilik etme' demektir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu hadisi de bundandır:

مثل البخيل والمتصدق، الحديث وذكر الطبري والنقاش أن هذه الآية نزلت في فنحاص اليهودي وأنه قالها، وقال الحسن بن أبي الحسن قولهم: يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ إنما يريدون عن عذابهم فهي على هذا في معنى قولهم نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [المائدة: ١٨] وقال السدي أرادوا بذلك أن يده مغلولة حتى يرد علينا ملكنا.

Cimri ile sadaka verenin misali... Hadis. et-Taberî ve en-Nakkâş bu ayetin Yahudi Fınhâs hakkında indiğini ve bunu onun söylediğini zikretmişlerdir. Hasan b. Ebi'l-Hasan onların: { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır” sözüyle sadece kendilerine azap etmekten yana bağlı olduğunu kastettiklerini söylemiştir; bu takdirde sözleri: { نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide: 18] sözleri manasındadır. es-Süddî ise bununla 'Mülkümüzü bize geri verinceye kadar O'nun eli bağlıdır' demek istediklerini belirtmiştir.

قال القاضي أبو محمد: فكأنهم عنوا أن قوته تعالى نقصت حتى غلبوا ملكهم، وظاهر مذهب اليهود لعنهم الله في هذه المقالة التجسيم، وكذلك يعطي كثير من أقوالهم، وقوله تعالى: غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ دعاء عليهم، ويحتمل أن يكون خبرا، ويصح على كلا الاحتمالين أن يكون ذلك في الدنيا وأن يراد به الآخرة، وإذا كان خبرا عن الدنيا فالمعنى غلت أيديهم عن الخير والإنفاق في سبيل الله ونحوه وإذا كان خبرا عن الآخرة فالمعنى غلت في نار جهنم أي حتم هذا عليهم ونفذ به القضاء كما حتمت عليهم اللعنة بقولهم هذا وبما جرى مجراه، وقرأ أبو السمال «ولعنوا» بسكون العين، وذلك قصد للتخفيف لا سيما هنا الهبوط من ضمة إلى كسرة، وقوله تعالى: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ العقيدة في هذه المعنى نفي التشبيه عن الله تعالى وأنه ليس بجسم ولا له جارحة ولا يشبه ولا يكيف ولا يتحيز في جهة كالجواهر ولا تحله الحوادث تعالى عما يقول المبطلون.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sanki onlar, Teâlâ'nın kudretinin mülklerini ellerinden alacak derecede noksanlaştığını kastetmişlerdir. Yahudilerin bu sözdeki zahir mezhepleri -Allah onlara lanet etsin- tecsimdir (Allah'a cisim isnat etmektir); pek çok sözleri de bu anlamı verir. Allah Teâlâ'nın: { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Elleri bağlansın!” buyruğu onlara bir bedduadır; haber olması da muhtemeldir. Her iki ihtimale göre de bunun dünyada olması veya ahiretin kastedilmiş olması sahihtir. Eğer dünyadan haber ise mana: 'Onların elleri hayırdan ve Allah yolunda infak etmekten bağlandı' demektir. Eğer ahiretten haber ise mana: 'Cehennem ateşinde bağlandı' demektir; yani bu sözleri ve benzeri cürümleri sebebiyle lanet üzerlerine kesinleştiği gibi bu azap da onlar hakkında kesinleşmiş ve kaza yerine gelmiştir. Ebü's-Semmâl ayn'ın sükûnu ile «ولُعْنُوا» okumuştur; bu, özellikle burada dammeden kesreye inişteki ağırlığı hafifletme gayesiyledir. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” buyruğunda bu manadaki akide; Allah Teâlâ'dan teşbihi nefyetmek, O'nun bir cisim olmadığını, uzvunun bulunmadığını, hiçbir şeye benzemediğini, keyfiyet izafe edilemeyeceğini, cevherler gibi bir mekânda yer tutmayacağını ve hâdis varlıkların O'na hulûl etmeyeceğini kabul etmektir; Allah bâtıl ehlinin söylediklerinden pek yücedir.

ثم اختلف العلماء فيما ينبغي أن يعتقد في قوله تعالى: بَلْ يَداهُ وفي قوله: بِيَدَيَّ [ص: ٧٥] وعَمِلَتْ أَيْدِينا [يس: ٧١] ويَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الفتح: ١٠] ولِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي [طه: ٣٩] وتَجْرِي بِأَعْيُنِنا [القمر: ١٤] واصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطور: ٤٨] وكُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] ونحو هذا، فقال فريق من العلماء منهم الشعبي وابن المسيب وسفيان يؤمن بهذه الأشياء وتقرأ كما نصها الله ولا يعن لتفسيرها ولا يشقق النظر فيها.

Sonra âlimler, Allah Teâlâ'nın: { بَلْ يَدَاهُ } “Bilakis O'nun iki eli...”, { بِيَدَيَّ } “İki elimle” [Sâd: 75], { عَمِلَتْ أَيْدِينَا } “Ellerimizin yaptığı” [Yâsîn: 71], { يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [Fetih: 10], { وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي } “Gözetimim altında yetiştirilmen için” [Tâhâ: 39], { تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا } “Gözlerimizin önünde akıp gidiyordu” [Kamer: 14], { وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا } “Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen gözlerimizin önündesin” [Tûr: 48], { كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun vechi (zatı) dışında her şey helak olucudur” [Kasas: 88] ayetlerinde ve benzerlerinde neye inanılması gerektiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerden aralarında eş-Şa‘bî, İbnü'l-Müseyyeb ve Süfyân'ın da bulunduğu bir grup şöyle demiştir: Bunlara iman edilir, Allah'ın lafzen bildirdiği gibi okunur, tefsirine girişilmez ve üzerinde derin incelemelere dalınmaz.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول يضطرب لأن القائلين به يجمعون على أنها ليست على ظاهرها في كلام العرب فإذا فعلوا هذا فقد نظروا وصار السكوت عن الأمر بعد هذا مما يوهم العوام ويتيه الجهلة.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu çelişkili bir sözdür; çünkü bunu söyleyenler, bu lafızların Arapların kelamındaki zahiri üzere olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Bunu yaptıkları anda zaten incelemeye girişmiş olurlar ve bundan sonra mesele hakkında susmak, avamın kafasını karıştıran ve cahilleri şaşkınlığa düşüren bir hal alır.

وقال جمهور الأمة: بل تفسر هذه الأمور على قوانين اللغة ومجاز الاستعارة وغير ذلك من أفانين كلام العرب. فقالوا في العين والأعين إنها عبارة عن العلم والإدراك، كما يقال فلان من فلان بمرأى ومسمع، إذا كان يعنى بأموره وإن كان غائبا عنه، وقالوا في الوجه إنه عبارة عن الذات وصفاتها، وقالوا في اليد واليدين والأيدي إنها تأتي مرة بمعنى القدرة كما تقول العرب لا يد لي بكذا، ومرة بمعنى النعمة كما يقال لفلان عند فلان يد، وتكون بمعنى الملك كما يقال يد فلان على أرضه، وهذه المعاني إذا وردت عن الله ﵎ عبر عنها باليد أو الأيدي أو اليدين استعمالا لفصاحة العرب ولما في ذلك من الإيجاز، وهذا مذهب أبي المعالي والحداق، وقال قوم من العلماء منهم القاضي ابن الطيب: هذه كلها صفات زائدة على الذات ثابتة لله دون أن يكون في ذلك تشبيه ولا تحديد، وذكر هذا الطبري وغيره، وقال ابن عباس في هذه الآية، يَداهُ نعمتاه، ثم اختلفت عبارة الناس في تعيين النعمتين فقيل نعمة الدنيا ونعمة الآخرة، وقيل النعمة الظاهرة والنعمة الباطنة، وقيل نعمة المطر ونعمة النبات.

Ümmetin cumhuru ise şöyle demiştir: Bilakis bu hususlar dil kurallarına, istiare mecazına ve Arap kelamının diğer sanatlarına göre tefsir edilir. Göz (ayn) ve gözler (a‘yün) hakkında bunların ilim ve idrakten ibaret olduğunu söylemişlerdir; nitekim bir kimsenin işleriyle uzakta olsa dahi ilgilenildiğinde Araplarca: «فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ بِمَرْأًى وَمَسْمَعٍ» (Filan kişi filanın gözü ve kulağı önündedir) denilir. Vech (yüz) hakkında bunun Zât ve O'nun sıfatlarından ibaret olduğunu söylemişlerdir. El (yed), iki el (yedeyn) ve eller (eydî) hakkında ise bunun bazen Arapların «لَا يَدَ لِي بِكَذَا» (Buna gücüm yetmez) demeleri gibi 'kudret' manasına; bazen «لِفُلَانٍ عِنْدَ فُلَانٍ يَدٌ» (Filanın filan nezdinde bir iyiliği/ihsanı vardır) denildiği gibi 'nimet' manasına geldiğini ve bazen de «يَدُ فُلَانٍ عَلَى أَرْضِهِ» (Filanın eli toprağının üzerindedir) denildiği gibi 'mülkiyet' manasına geldiğini belirtmişlerdir. Bu manalar Allah Azze ve Celle hakkında varit olduğunda, Arap fesahatine uyarak ve bundaki îcâz (vecizlik) sebebiyle el, eller veya iki el ile ifade edilir. Ebü'l-Meâlî'nin ve ehliyetli âlimlerin mezhebi budur. Âlimlerden Kadı İbnü't-Tayyib'in de aralarında bulunduğu bir topluluk ise şöyle demiştir: Bütün bunlar, teşbih ve sınırlandırma olmaksızın Allah için sabit olan, Zât'a zâid sıfatlardır; bunu et-Taberî ve başkaları zikretmiştir. İbn Abbas bu ayetteki { يَدَاهُ } ifadesi hakkında 'O'nun iki nimetidir' demiştir. Sonra insanlar iki nimetin tayininde ihtilaf etmişlerdir: Dünya nimeti ve ahiret nimeti denildiği gibi zâhirî nimet ve bâtınî nimet de denilmiş; yağmur nimeti ve bitki nimeti olduğu da söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والظاهر أن قوله تعالى: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ عبارة عن إنعامه على الجملة

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın: { بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” buyruğu, O'nun genel olarak ihsan ve lütfundan ibarettir.

وعبر عنه بيدين جريا على طريقة العرب في قولهم فلان ينفق بكلتا يديه ومنه قول الشاعر وهو الأعشى:

Arapların 'Filan kişi her iki eliyle infak ediyor' sözlerindeki üslubuna uygun olarak iki elle ifade edilmiştir. Şair el-A‘şâ'nın şu sözü de bundandır:

يداك يدا مجد فكفّ مفيدة ... وكفّ إذا ما ضنّ بالمال تنفق

Senin iki elin şeref ve cömertlik elleridir; bir avucun kazandırır, diğeri ise mal konusunda cimrilik edildiğinde bolca infak eder.

ويؤيد أن اليدين هنا بمعنى الإنعام قرينة الإنفاق، قال أبو عمرو الداني: وقرأ أبو عبد الله «بل يداه بسطتان» ، يقال يد بسطة أي مطلقة، وروي عنه «بسطان» ، وقوله تعالى: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً إعلام لمحمد ﷺ بأن هؤلاء اليهود من العتو والبعد عن الحق بحيث إذا سمعوا هذه الأسرار التي لهم والأقوال التي لا يعلمها غيرهم تنزل عليك، طغوا وكفروا، وكان عليهم أن يؤمنوا إذ يعلمون أنك لا تعرفها إلا من قبل الله، لكنهم من العتو بحيث يزيدهم ذلك طغيانا، وخص تعالى ذكر الكثير إذ فيهم من آمن بالله ومن لا يطغى كل الطغيان.

Burada iki elin ihsan manasında olduğunu infak karinesi de desteklemektedir. Ebû Amr ed-Dânî şöyle demiştir: Ebû Abdullah «بَلْ يَدَاهُ بُسُطَتَانِ» şeklinde okumuştur; açık ve serbest el manasında «يَدٌ بَسْطَةٌ» denilir. Ondan «بُسُطَانِ» rivayeti de gelmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَاناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır” buyruğu; Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem), bu Yahudilerin kendilerine ait olan ve başkasının bilmediği bu sırların ve sözlerin sana indirildiğini işittiklerinde azgınlık ve küfre sapacak kadar haktan uzak ve inatçı olduklarını bir bildirmedir. Oysa bunları ancak Allah katından bilebileceğini bildikleri için iman etmeleri gerekirdi; fakat onlar öyle azgındırlar ki bu durum onların azgınlığını artırmaktadır. Allah Teâlâ'nın 'çoğunu' zikretmesi ise içlerinde Allah'a iman eden ve bütünüyle azgınlığa sapmayan kimselerin bulunmasındandır.

وقوله تعالى: وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ معطوف على قوله وَقالَتِ الْيَهُودُ فهي قصص يعطف بعضها على بعض، والْعَداوَةَ أخص من الْبَغْضاءَ لأن كل عدو فهو يبغض وقد يبغض من ليس بعدو، وكأن العداوة شيء مشتهر يكون عنه عمل وحرب، والبغضاء قد لا تجاوز النفوس، وقد ألقى الله الأمرين على بني إسرائيل، وقوله تعالى: كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ استعارة بليغة تنبىء عن فض جموعهم وتشتيت آرائهم وتفريق كلمتهم، والآية تحتمل أن تكون إخبارا عن حال أسلافهم أي منذ عصوا وعتوا وهد الله ملكهم رماهم بهذه الأمور، فهم لا ترتفع لهم راية إلى يوم القيامة ولا يقاتلون جميعا إلا في قرى محصنة، هذا قول الربيع والسدي وغيرهما. وقال مجاهد: معنى الآية كلما أوقدوا نارا لحرب محمد أطفأها الله، فالآية على هذا تبشير لمحمد ﷺ والمؤمنين وإشارة إلى حاضريه من اليهود، وقوله تعالى: وَيَسْعَوْنَ معنى السعي في هذه الآية العمل والفعل، وقد يجيء السعي بمعنى الانتقال على القدم، وذلك كقوله تعالى: فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ [الجمعة: ٩] وإن كان مالك ﵀ قد قال في الموطأ: إن السعي في قوله: فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ إنه العمل والفعل، ولكن غيره من أهل العلم جعله على الأقدام وهو الظاهر بقرينة ضيق الوقت وبالتعدية ب «إلى» ، ويؤيده قراءة عمر بن الخطاب «فامضوا إلى ذكر الله» وقوله تعالى: وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ أي لا يظهر عليهم من أفعاله في الدنيا والآخرة ما يقتضي المحبة.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ } “Onların arasına düşmanlık ve kin saldık” buyruğu, { وَقَالَتِ الْيَهُودُ } buyruğuna matuftur; bunlar birbirine atfedilen kıssalardır. Düşmanlık (adavet), kinden (bağdâ) daha özeldir; zira her düşman buğzeder fakat düşman olmayan kimseye de buğzedilebilir. Sanki düşmanlık kendisinden eylem ve savaş doğan aleni bir şeydir; kin ise nefislerin sınırını aşmayabilir. Allah İsrâiloğulları'na her ikisini de musallat etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür” buyruğu; onların topluluklarının dağıtılmasını, fikirlerinin darmadağın edilmesini ve birliklerinin parçalanmasını bildiren beliğ bir istiaredir. Ayetin onların geçmişlerinin durumundan bir haber olması muhtemeldir; yani isyan edip azgınlaştıkları ve Allah onların krallığını yıktığı andan itibaren onları bu hallere uğratmıştır; artık kıyamet gününe kadar hiçbir bayrakları yükselmez ve ancak müstahkem kaleler içinde topluca savaşabilirler. Bu, er-Rebî‘, es-Süddî ve başkalarının görüşüdür. Mücâhid ise şöyle demiştir: Ayetin manası; 'Muhammed ile savaşmak için ne zaman bir ateş tutuştursalar Allah onu söndürür' demektir; bu takdirde ayet Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminler için bir müjde, Yahudilerden onun huzurunda bulunanlara da bir işarettir. Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْعَوْنَ } “ve koşarlar” buyruğunda 'sa‘y' kelimesinin bu ayetteki manası çalışmak ve eylemde bulunmaktır. Sa‘y bazen ayaklar üzerinde hareket etmek manasına da gelir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikrine koşun” [Cuma: 9] buyruğu böyledir. Her ne kadar Mâlik (rahmetullâhi aleyh) el-Muvatta'da: { فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ } ayetindeki sa‘y'ın amel ve eylem olduğunu söylemişse de ilim ehlinden başkaları bunu vaktin darlığı karinesi ve «إِلَى» edatıyla geçişli kılınması sebebiyle zâhir olan ayakla yürümek olarak kabul etmiştir; Ömer b. el-Hattâb'ın «فَامْضُوا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ» kıraati de bunu destekler. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Allah ise bozguncuları sevmez” buyruğu; dünyada ve ahirette fiillerinden sevgiyi gerektirecek şeyleri onlar üzerinde izhar etmez demektir.

قوله ﷿:

Allah Azze ve Celle'nin buyruğu:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦٥ الى ٦٨]

[Mâide Suresi (5), Âyet 65-68]

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ (٦٦) يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨)

{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦) يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٦٧) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَاناً وَكُفْراً فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٦٨) } “Eğer Kitap ehli iman edip takvalı davransalardı, elbette onların kötülüklerini örter ve onları Naim cennetlerine koyardık. (65) Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirilenleri gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan (muktasıd) bir topluluk vardır; onlardan çoğunun yapmakta olduğu şey ise ne kötüdür! (66) Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez. (67) De ki: 'Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni ikame etmedikçe hiçbir şey üzerinde değilsiniz.' Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır. Artık kâfirler topluluğu için üzülme! (68)”

هذه الآية تحتمل أن يراد بها معاصر ومحمد ﷺ، والأظهر أنه يراد بها الأسلاف والمعاصرون داخلون في هذه الأحوال بالمعنى، والغرض الإخبار عن أولئك الذين أطفأ الله نيرانهم وأذلهم بمعاصيهم لو آمنوا بالله وكتابه واتقوا في امتثال أوامره ونواهيه لكفرت سيئاتهم أي سترت وأذهبت ولأدخلوا الجنة.

Bu ayet ile Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) çağdaşlarının kastedilmiş olması muhtemeldir; daha zahir olan ise geçmişlerin kastedilmesidir, çağdaşlar da mana bakımından bu hallere dâhildir. Maksat; Allah'ın ateşlerini söndürdüğü ve günahları sebebiyle zelil kıldığı kimselerin, şayet Allah'a ve kitabına iman edip emir ve yasaklarına uymakta takvalı davransalardı, günahlarının örtülüp giderileceğini ve cennete girdirileceklerini haber vermektir.

وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ أي أظهروا أحكامها فهي كإقامة السوق وإقامة الصلاة، وذلك كله تشبيه بالقائم من الناس، إذ هي أظهر هيئات المرء، وقوله تعالى: وَالْإِنْجِيلَ يقتضي دخول النصارى في لفظ أَهْلَ الْكِتابِ في هذه الآية، وقوله تعالى: وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ معناه من وحي وسنن على ألسنة الأنبياء، واختلف المفسرون في معنى مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ فقال ابن عباس وقتادة ومجاهد والسدي: المعنى لأعطتهم السماء مطرها وبركتها والأرض نباتها بفضل الله تعالى. وحكى الطبري والزجّاج وغيرهما أن الكلام استعارة ومبالغة في التوسعة كما يقال فلان قد عمه الخير من قرنه إلى قدمه، وذكر النقاش أن المعنى: لأكلوا من فوقهم أي من رزق الجنة ومن تحت أرجلهم من رزق الدنيا، إذ هو من نبات الأرض. قوله تعالى مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ معناه: معتدلة، والقصد والاقتصاد: الاعتدال والرفق والتوسط الحسن في الأقوال والأفعال، قال الطبري: معنى الآية أن من بني إسرائيل من هو مقتصد في عيسى ﵇ يقولون هو عبد الله ورسول وروح منه، والأكثر منهم غلا فيه فقال بعضهم هو إله وعلى هذا مشى الروم ومن دخل بأخرة في ملة عيسى ﵇، وقال بعضهم وهم الأكثر من بني إسرائيل: هو آدمي لغير رشدة، فكفر الطرفان، وقال مجاهد: المقتصدة مسلمة أهل الكتاب قديما وحديثا.

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ } “Eğer Tevrat'ı uygulasalardı” yani hükümlerini izhar edip uygulasalardı; bu, pazarın kurulması ve namazın ikame edilmesi gibidir. Bütün bunlar, insanın en belirgin duruşu olması sebebiyle ayakta duran insana benzetmedir. Allah Teâlâ'nın: { وَالْإِنْجِيلَ } “ve İncil'i” buyruğu, Hristiyanların da bu ayetteki { أَهْلَ الْكِتَابِ } lafzına dâhil olmasını gerektirir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ } “ve Rablerinden kendilerine indirileni” buyruğunun manası; peygamberlerin dilleriyle bildirilen vahiy ve sünnetlerdir. Müfessirler: { مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “üstlerinden ve ayaklarının altından” ifadesinin manasında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas, Katâde, Mücâhid ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Mana; Allah Teâlâ'nın lütfuyla semanın onlara yağmurunu ve bereketini, yerin de bitkisini vermesi demektir. et-Taberî, ez-Zeccâc ve başkaları bu ifadenin istiare olduğunu ve 'Filan kişiyi tepeden tırnağa hayır bürüdü' denilmesi gibi rızkın genişliğinde bir mübalağa olduğunu nakletmişlerdir. en-Nakkâş ise mananın şöyle olduğunu zikretmiştir: Üstlerinden yerlerdi, yani cennet rızkından; ayaklarının altından yerlerdi, yani yerin bitkisinden olan dünya rızkından. Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır” buyruğunun manası: Mutedil olan demektir. Kasd ve iktisat; söz ve eylemlerde itidal, yumuşaklık ve güzel orta yolu tutmaktır. et-Taberî şöyle demiştir: Ayetin manası şudur: İsrâiloğulları'ndan İsa (aleyhisselâm) hakkında orta yolu tutanlar vardır; onlar: 'O, Allah'ın kulu, elçisi ve O'ndan bir ruhtur' derler. Onların çoğu ise onun hakkında aşırı gitmiştir; bir kısmı 'O ilahtır' demiştir ki Rumlar ve sonradan İsa'nın (aleyhisselâm) dinine girenler bu yolda yürümüşlerdir. İsrâiloğulları'nın çoğunluğunu oluşturan bir diğer kısmı ise: 'O gayrimeşru bir insandır' demiştir; böylece her iki taraf da inkâra sapmıştır. Mücâhid ise: 'Muktasıda topluluk, geçmişte ve günümüzde Ehl-i Kitab'ın Müslüman olanlarıdır' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا يتخرج قول الطبري: ولا يقول في عيسى إنه عبد رسول إلا مسلم، وقال ابن زيد: هم أهل طاعة الله من أهل الكتاب، وهذا هو المترجح، وقد ذكر الزجّاج أنه يعني بالمقتصدة الطوائف التي لم تناصب الأنبياء مناصبة المتهتكين المجاهرين.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: et-Taberî'nin sözü de buna hamledilir: İsa hakkında 'O bir kul ve elçidir' sözünü ancak bir Müslüman söyler. İbn Zeyd ise: 'Onlar Ehl-i Kitap'tan Allah'a itaat edenlerdir' demiştir ki tercih edilen görüş de budur. ez-Zeccâc, muktasıda ile peygamberlere karşı hayasızca ve aleni düşmanlık yapanlar gibi cephe almayan fırkaların kastedildiğini zikretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وإنما يتوجه أن توصف بالاقتصاد بالإضافة إلى المتمردة كما يقال في أبي البختري بن هشام إنه مقتصد بالإضافة إلى أبي جهل بن هشام لعنه الله، ثم وصف تعالى الكثير منهم بسوء العمل عموما، وذهب الطبري إلى أن ذلك في تكذيبهم الأنبياء، وكفر اليهود بعيسى والجميع من أهل الكتابين بمحمد ﷺ وساءَ في هذه الآية هي المتصرفة كما تقول ساء الأمر يسوء، وقد تستعمل ساءَ استعمال نعم وبئس، كقوله ﷿: ساءَ مَثَلًا [الأعراف: ١٧٧] فتلك غير هذه، يحتاج في هذه التي في قوله ساءَ مَثَلًا من الإضمار والتقدير إلى ما يحتاج في نعم وبئس، وفي هذا نظر.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: [Bu fırkanın] iktisat ile nitelenmesi, Ebû Cehil b. Hişâm'a -Allah ona lanet etsin- nispetle Ebü'l-Bahterî b. Hişâm hakkında 'O daha mutedildir' denilmesi gibi, sadece azgınlara nispetle tutarlı olur. Sonra Allah Teâlâ onların çoğunu genel olarak kötü amelle nitelemiştir. et-Taberî bunun, peygamberleri yalanlamaları, Yahudilerin İsa'yı inkâr etmeleri ve her iki kitap ehlinin de Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) inkâr etmeleri hususunda olduğu görüşüne varmıştır. Bu ayetteki { سَاءَ } kelimesi «سَاءَ الأَمْرُ يَسُوءُ» (İş kötüleşti) demen gibi mutasarrıf (çekimli) bir fiildir. { سَاءَ } kelimesi bazen Allah Azze ve Celle'nin: { سَاءَ مَثَلًا } “Ne kötü bir misal!” [A‘râf: 177] kavlinde olduğu gibi «نِعْمَ» ve «بِئْسَ» gibi de kullanılır; fakat o kullanım bu ayettekinden farklıdır. { سَاءَ مَثَلًا } ayetindeki kullanımda «نِعْمَ» ve «بِئْسَ» fiillerinde gereken zamir gizleme ve takdirlere ihtiyaç duyulur; bu hususta ise incelenmesi gereken noktalar vardır.

وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ إلى قوله الْقَوْمَ الْكافِرِينَ هذه الآية أمر من الله ورسوله بالتبليغ على الاستيفاء والكمال. لأنه قد كان بلغ، فإنما أمر في هذه الآية بأن لا يتوقف عن شيء مخافة أحد، وذلك أن رسالته ﷺ تضمنت الطعن على أنواع الكفرة وبيان فساد

Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } buyruğundan { الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } buyruğuna kadar olan kısım; Allah'ın, Resulüne tebliği eksiksiz ve tam olarak yerine getirmesini emretmesidir. Çünkü o zaten tebliğ etmekteydi; dolayısıyla bu ayette ona sadece kimseden korkarak hiçbir şeyden geri durmaması emredilmiştir. Şöyle ki, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) elçiliği kâfirlerin her türlüsünü yermeyi ve onların bozuk durumlarını açıklamayı

حالهم فكان يلقى منهم عنتا وربما خافهم أحيانا قبل نزول هذه الآية، فقال الله له بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ أي كاملا متمما، ثم توعده تعالى بقوله: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ

içermekteydi; bu yüzden onlardan sıkıntı ve eziyet görüyor, bu ayetin inişinden önce bazen onlardan çekinebiliyordu. Bunun üzerine Allah ona: { بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } yani tam ve eksiksiz olarak tebliğ et, buyurdu; sonra da Teâlâ onu şu kavliyle uyardı: { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun.”

، أي إنك إن تركت شيئا فكأنما قد تركت الكل، وصار ما بلغت غير معتدّ به، فقوله تعالى: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ معناه وإن لم تستوف، ونحو هذا قول الشاعر:

Yani eğer bir şeyi terk edersen sanki hepsini terk etmiş gibi olursun ve tebliğ ettiğin şey de geçerli sayılmaz. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ } “Eğer yapmazsan” buyruğunun manası; 'Eğer eksiksiz yerine getirmezsen' demektir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:

سئلت فلم تمنع ولم تعط نائلا ... فسيان لا ذم عليك ولا حمد

Senden istendi; ne vermemezlik ettin ne de bir ihsanda bulundun. İkisi de birdir; sana ne yergi vardır ne de övgü.

أي ولم تعط ما يعد نائلا وإلا فيتكاذب البيت، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي «فما بلغت رسالته» على الإفراد. وقرؤوا في الأنعام حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الأنعام: ١٢٤] على الجمع، وكذلك في الأعراف بِرِسالاتِي [الأعراف: ١٤٤] ، وقرأ ابن كثير في المواضع الثلاثة بإفراد الرسالة، وقرأ نافع «رسالاته» بالجمع، وكذلك في الأنعام، وأفرد في الأعراف، وقرأ ابن عامر وعاصم في رواية أبي بكر بجمع الرسالة في المواضع الثلاثة، وروى حفص عن عاصم الإفراد في العقود والأنعام، والجمع في الأعراف، فمن أفرد الرسالة فلأن الشرع كله شيء واحد وجملة بعضها من بعض، ومن جمع فمن حيث الشرع معان كثيرة وورد دفعا في أزمان مختلفة، وقالت عائشة أم المؤمنين ﵂: من زعم أن محمدا كتم شيئا من الوحي فقد أعظم الفرية، والله تعالى يقول: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ الآية، وقال عبد الله بن شقيق: كان رسول الله ﷺ يتعقبه أصحابه يحرسونه، فلما نزلت وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ خرج فقال: يا أيها الناس الحقوا بملاحقكم فإن الله قد عصمني، وقال محمد بن كعب القرظي: نزلت وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ بسبب الأعرابي الذي اخترط سيف النبي ﷺ ليقتله به.

Yani ihsan sayılacak bir şey vermedin demektir, aksi takdirde beytin kendi içinde çelişki olurdu. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî müfret olarak «فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ» şeklinde okumuşlardır. En‘âm suresinde { حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ } [En‘âm: 124] ayetini cemi olarak, A‘râf suresinde de { بِرِسَالَاتِي } [A‘râf: 144] ayetini cemi olarak okumuşlardır. İbn Kesîr her üç yerde de risaleti müfret okumuştur. Nâfi‘ cemi ile «رِسَالَاتِهِ» okumuştur; En‘âm'da da böyledir, A‘râf'ta ise müfret okumuştur. İbn Âmir ve Ebû Bekr rivayetiyle Âsım her üç yerde de risaleti cemi okumuşlardır. Hafs ise Âsım'dan Mâide ve En‘âm'da müfret, A‘râf'ta ise cemi rivayet etmiştir. Risaleti müfret okuyanlar, şeriatın bütünüyle tek bir şey olması ve hepsinin birbiriyle bağlantılı bulunması sebebiyledir. Cemi okuyanlar ise şeriatın pek çok mana içermesi ve farklı zamanlarda parça parça gelmesi yönüyledir. Müminlerin annesi Âişe (radıyallâhu anhâ) şöyle demiştir: 'Kim Muhammed'in vahiyden bir şey gizlediğini iddia ederse Allah'a en büyük iftirayı atmış olur; zira Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ } ayetini buyurmaktadır.' Abdullah b. Şakīk şöyle demiştir: 'Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahâbîleri takip eder ve onu korurlardı. { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayeti inince dışarı çıktı ve: Ey insanlar! Gideceğiniz yerlere gidin; çünkü Allah beni korumuştur, buyurdu.' Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî şöyle demiştir: '{ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } ayeti, kendisini öldürmek için Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kılıcını kınından çeken bedevî sebebiyle inmiştir.'

قال القاضي أبو محمد: هو غورث بن الحارث، والقصة في غزوة ذات الرقاع، وقال ابن جريج كان رسول الله ﷺ يهاب قريشا فلما نزلت هذه الآية إلى قوله وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ استلقى وقال: من شاء فليخذلني، مرتين أو ثلاثا، ويَعْصِمُكَ معناه يحفظك ويجعل عليك وقاية، ومنه قوله تعالى: يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ [هود: ٤٣] ومنه قول الشاعر:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: O şahıs Gavres b. el-Hâris'tir ve bu hadise Zâtü'r-Rikā‘ gazvesindedir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kureyş'ten çekinirdi; bu ayet { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } kısmına kadar inince sırtüstü uzandı ve iki ya da üç defa: 'Dileyen beni yalnız bıraksın!' buyurdu. { يَعْصِمُكَ } kelimesinin manası; seni korur ve sana bir muhafaza kılar demektir. Allah Teâlâ'nın: { يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ } “Beni sudan korur” [Hûd: 43] kavli de bundandır. Şairin şu sözü de bundandır:

فقلت عليكم مالكا إن مالكا ... سيعصمكم إن كان في الناس عاصم

Dedim ki: Mâlik'e sığının! Eğer insanlar içinde koruyan biri varsa şüphesiz Mâlik sizi koruyacaktır.

وهذه العصمة التي في الآية هي من المخاوف التي يمكن أن توقف عن شيء من التبليغ كالقتل والأسر والأذى في الجسم ونحوه، وأما أقوال الكفار ونحوها فليست في الآية، وقوله تعالى: لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ إما على الخصوص فيمن سبق في علم أنه لا يؤمن، وإما على العموم على أن لا هداية في الكفر، ولا يهدي الله الكافر في سبل كفره.

Ayette geçen bu ismet (koruma), öldürülme, esir edilme, bedene eziyet verilme ve benzeri tebliğden herhangi bir şeyi alıkoyabilecek korkulardandır; kâfirlerin sözleri ve benzerleri ise ayetin kapsamında değildir. Allah Teâlâ'nın: { لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez” buyruğu, ya iman etmeyeceği ilahi ilimde önceden geçmiş olan kimseler hakkında hususidir yahut da küfürde hidayet bulunmadığı ve Allah'ın kâfiri küfrünün yollarında hidayete erdirmeyeceği manasında umumidir.

ثم أمر تعالى نبيه محمدا ﵇ أن يقول لأهل الكتاب الحاضرين معه لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ أي على شيء مستقيم حتى تقيموا التوراة والإنجيل، وفي إقامة هذين الإيمان بمحمد ﷺ، وقوله تعالى: وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ يعني به القرآن، قاله ابن عباس وغيره ثم أخبر تعالى نبيه أنه سيطغى كثير منهم بسبب نبوة محمد ﷺ ويزيده نزول القرآن والشرع كفرا وحسدا، ثم سلاه عنهم وحقرهم بقوله فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ أي لا تحزن إذ لم يؤمنوا ولا تبال عنهم،

Sonra Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e (aleyhisselâm), kendisiyle birlikte hazır bulunan Kitap ehline şöyle demesini emretti: { لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ } yani Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulayıncaya kadar doğru bir esas/din üzerinde değilsiniz; bu ikisini ikame etmekte ise Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etmek de vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “ve Rabbinizden size indirileni” buyruğuyla Kur'an'ı kastetmektedir; bunu İbn Abbas ve başkaları söylemiştir. Sonra Allah Teâlâ Peygamberine, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvveti sebebiyle onlardan çoğunun azacağını, Kur'an'ın ve şeriatın inmesinin onların küfrünü ve hasedini artıracağını haber verdi. Ardından: { فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “Artık kâfirler topluluğu için üzülme!” buyruğuyla onu teselli edip onları değersiz kıldı; yani iman etmediler diye kederlenme ve onlara aldırma!

والأسى الحزن يقال أسي الرجل يأسى أسى إذا حزن، ومنه قول الراجز:

el-Esâ (الأسى) hüzün demektir. Bir kimse üzüldüğünde "أَسِيَ الرَّجُلُ يَأْسَى أَسًى" denir. Recez şairinin şu sözü de bundandır:

وانحلبت عيناه من فرط الأسى.

"Aşırı üzüntüden gözleri yaş döktü."

وأسند الطبري إلى ابن عباس قال: جاء رسول الله ﷺ رافع بن جارية وسلام بن مشكم ومالك بن الصيف ورافع بن حريملة فقالوا: يا محمد ألست تزعم أنك على ملة إبراهيم وأنك تؤمن بالتوراة وبنبوة موسى وأن جميع ذلك حق؟ قال: بلى، ولكنكم أحدثتم وغيرتم وكتمتم، فقالوا: إنّا نأخذ بما في أيدينا فإنه الحق ولا نصدقك ولا نتبعك، فنزلت الآية بسبب ذلك قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ الآية.

Taberî, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Râfi' b. Hârise, Sellâm b. Mişkem, Mâlik b. es-Sayf ve Râfi' b. Huraymile geldiler ve dediler ki: "Ey Muhammed! Sen İbrâhim'in dini üzere olduğunu, Tevrat'a ve Mûsâ'nın peygamberliğine inandığını ve bütün bunların hak olduğunu iddia etmiyor musun?" Resûlullah: “Evet, fakat siz sonradan şeyler uydurdunuz, değiştirdiniz ve gizlediniz” buyurdu. Onlar da: "Biz elimizdekini tutarız, zira hak odur; sana inanmayız ve sana uymayız" dediler. Bunun üzerine { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ } ayeti indi.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 69-70]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩) لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩) لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠) } “İman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (69) Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü almış ve onlara elçiler göndermiştik. Ne zaman bir elçi onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı. (70)”

الَّذِينَ لفظ عام لكل مؤمن من ملة محمد ومن غيرها من الملل، فكأن ألفاظ الآية حصر بها الناس كلهم وبينت الطوائف على اختلافها، وهذا تأويل جمهور المفسرين، وقال الزجاج المراد بقوله: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا المنافقون، فالمعنى ان الذين آمنوا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم.

{ الَّذِينَ } lafzı, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden ve diğer dinlerden olan her mümini kapsayan genel bir lafızdır. Sanki bu ayetin lafızlarıyla bütün insanlar sınırlandırılmış ve farklılıklarıyla fırkalar açıklanmıştır. Müfessirler cumhurunun tefsiri böyledir. Zeccâc ise: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } kavliyle kastedilenlerin münafıklar olduğunu söylemiştir; buna göre mana, dilleriyle iman edip kalpleriyle iman etmeyenlerdir.

قال القاضي أبو محمد: فكأن ألفاظ الآية عدت الطوائف التي يمكن أن تنتقل إلى الإيمان، ثم نفى عنهم الخوف والحزن بشرط انتقالهم إلى الإيمان بالله واليوم الآخر، وعلى التأويل الأول يكون قوله مَنْ آمَنَ في حيز المؤمنين بمعنى ثبت واستمر، وقد تقدم تفسير هادُوا وتفسير «الصابئين» وتفسير النَّصارى في سورة البقرة، واختلف القراء في إعراب الصابئين في هذه الآية فقرأ الجمهور و «الصابئون» بالرفع وعليه مصاحف الأمصار والقراء السبعة، وقرأ عثمان بن عفان وعائشة وأبي بن كعب وسعيد بن جبير والجحدري «والصابين» وهذه قراءة بينة الإعراب، وقرأ الحسن بن أبي الحسن والزهري «والصابيون» بكسر الباء وضم الياء دون همز، وقد تقدم في سورة البقرة، وأما قراءة الجمهور «والصابئون» فمذهب سيبويه والخليل ونحاة البصرة أنه من المقدم الذي معناه التأخير وهو المراد به، كأنه قال «إن الذين آمنوا والذين هادوا من آمن بالله واليوم الآخر وعمل صالحا فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون، والصابئون والنصارى» كذلك، وأنشد الزجاج نظيرا في ذلك:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sanki ayetin lafızları imana intikal etmesi mümkün olan fırkaları saymış, ardından Allah'a ve ahiret gününe imana intikal etmeleri şartıyla onlardan korku ve hüznü nefyetmiştir. Birinci yoruma göre, müminler hakkında geçen { مَنْ آمَنَ } kavli, sebat etti ve devam etti manasındadır. { هَادُوا }, { الصَّابِئِينَ } ve { النَّصَارَى } kelimelerinin tefsiri Bakara suresinde geçmişti. Kıraat imamları bu ayetteki es-Sâbiîn (الصابئين) kelimesinin irabı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur ve yedi kıraat imamı, şehirlerin mushaflarında da böyle olmak üzere ref ile { وَالصَّابِئُونَ } şeklinde okumuştur. Osman b. Affân, Âişe, Übey b. Ka'b, Saîd b. Cübeyr ve el-Cahderî ise { وَالصَّابِينَ } şeklinde okumuşlardır; bu kıraatin irabı açıktır. Hasan-ı Basrî ve Zührî ise be harfinin kesresi, ye harfinin dammesi ve hemzesiz olarak { وَالصَّابِيُونَ } şeklinde okumuşlardır; bu da Bakara suresinde geçmişti. Cumhurun { وَالصَّابِئُونَ } kıraatine gelince; Sîbeveyh, Halîl ve Basra nahivcilerinin mezhebine göre bu, lafzen öne geçmiş olup manası sonradan gelen (takdim-tehir) kabilindendir ve kastedilen de budur. Sanki: "Şüphesiz iman edenler ve Yahudilerden kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir; Sâbiîler ve Hristiyanlar da böyledir" demiş gibidir. Zeccâc buna benzer şu beyti inşad etmiştir:

وإلا فاعلموا أنا وأنتم ... بغاة ما بقينا في شقاق

"Yoksa bilin ki ayrılıkta kaldığımız müddetçe biz de siz de azgınız."

فقوله وأنتم مقدم في اللفظ مؤخر في المعنى أي وأنتم كذلك، وحكى الزجّاج عن الكسائي والفراء أنهما قالا: والصَّابِئُونَ عطف على الَّذِينَ، إذ الأصل في الَّذِينَ الرفع وإذ نصب إِنَّ ضعيف وخطأ الزجّاج هذا القول وقال: إِنَّ أقوى النواصب، وحكي أيضا عن الكسائي أنه قال والصَّابِئُونَ عطف على الضمير في هادُوا والتقدير هادوا هم والصابئون، وهذا قول يرده المعنى لأنه يقتضي أن الصابئين هادوا، وقيل إن معنى نعم، وما بعدها مرفوع بالابتداء، وروي عن بعضهم أنه قرأ «والصابئون» بالهمز، واتصال هذه

Buradaki "ve siz" (وَأَنْتُمْ) sözü lafzen öne alınmış, manen sonradır; yani "siz de öylesiniz" demektir. Zeccâc, Kisâî ve Ferrâ'dan şöyle dediklerini nakletmiştir: { وَالصَّابِئُونَ } kelimesi { الَّذِينَ } üzerine matuftur; çünkü { الَّذِينَ } lafzının aslı reftir ve { إِنَّ } lafzının nasbı zayıftır. Zeccâc bu görüşü hatalı bulmuş ve: "{ إِنَّ }, nasb eden âmillerin en kuvvetlisidir" demiştir. Yine Kisâî'den, { وَالصَّابِئُونَ } kelimesinin { هَادُوا } kelimesindeki zamire matuf olduğu ve takdirin "Onlar ve Sâbiîler Yahudileştiler" şeklinde olduğu nakledilmiştir; bu ise mananın reddettiği bir görüştür çünkü Sâbiîlerin Yahudileşmiş olmasını gerektirir. Bir görüşe göre mana "evet"tir ve sonrasındaki lafız mübteda olduğu için merfudur. Bazılarından da hemzeyle { وَالصَّابِئُونَ } okuduğu rivayet edilmiştir. Bu

الآية بالتي قبلها هو أن قيل لهم ليس الحق في نفسه على ما تزعمون من أنكم أبناء الله وأحباؤه، بل لستم على شيء مستقيم حتى تؤمنوا وتقيموا الكتب المنزلة، ثم استأنف الإخبار عن الحق في نفسه بأنه من آمن في كل العالم فهو الفائز الذي لا خوف عليه.

ayetin kendisinden öncekiyle irtibatı şöyledir: Onlara, hakkın bizatihi kendisinin sizin iddia ettiğiniz gibi 'Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' şeklinde olmadığı, bilakis iman edip indirilen kitapları ikame edinceye kadar dosdoğru bir esas üzerinde bulunmadığınız söylenmiş; ardından hakkın bizatihi kendisi yeniden bildirilerek, bütün âlemde kim iman ederse korku olmayan o kurtulmuş kimsenin o olduğu haber verilmiştir.

قوله ﷿: لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ الآية، استئناف خبر بفعل أوائلهم وما نقضوا من العهود واجترحوا من الجرائم، أي إن العصا من العصية، وهؤلاء يا محمد من أولئك فليس قبيح فعلهم ببدع، وكُلَّما ظرف والعالم فيه كذبوا ويقتلون.. وقوله تعالى: بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ يقتضي أن هواهم كان غير الحق وهو ظاهر هوى النفس متى أطلق، فمتى قيد بالخير ساغ ذلك، ومنه قول عمر ﵁ في قصة أسارى بدر: فهوى رسول الله ما قال أبو بكر ولم يهو ما قلت أنا، وقوله تعالى:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } ayeti; onların öncekilerinin yaptıklarını, bozdukları ahitleri ve işledikleri cürümleri anlatan yeni bir haberdir (isti'nâf). Yani: "Sopa küçücük bir daldandır (armut dalının dibine düşer)"; ey Muhammed, bunlar da onlardandır, dolayısıyla yaptıkları çirkin işler ilk defa görülen bir şey değildir. { كُلَّما } zarftır; onda amel eden âmil ise { كَذَّبُوا } ve { يَقْتُلُونَ } fiilleridir. Allah Teâlâ'nın: { بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ } “nefislerinin hoşlanmadığı şey” buyruğu, onların hevalarının hak dışı olduğunu gerektirir; zira mutlak zikredildiğinde nefsin hevasının zahiri budur. Ancak hayır ile kayıtlandığında bu caiz olur. Nitekim Ömer'in (radıyallâhu anh) Bedir esirleri kıssasında söylediği: "Resûlullah Ebû Bekir'in dediğini arzuladı, benim dediğimi arzulamadı" sözü bundandır. Allah Teâlâ'nın:

فَرِيقاً كَذَّبُوا معناه كذبوه فقط، يريد الفريق من الرسل ولم يقتلوه، وفريقا من الرسل كذبوه وقتلوه، فاكتفى بذكر القتل إذ هو يستغرق التكذيب.

{ فَرِيقاً كَذَّبُوا } kavlinin manası; peygamberlerden bir kısmını sadece yalanladılar, onları öldürmediler demektir; peygamberlerden bir kısmını ise hem yalanladılar hem de öldürdüler. Yalanlamayı da kapsadığı için sadece öldürmeyi zikretmekle yetinilmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧١ الى ٧٢]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 71-72]

وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)

{ وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢) } “Bir fitne (azap) olmayacağını sandılar da körleştiler ve sağırlaştılar. Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti. Sonra onlardan birçoğu yine körleştiler ve sağırlaştılar. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (71) Andolsun ki 'Allah, kesinlikle Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Hâlbuki Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.' (72)”

المعنى في هذه الآية وظن هؤلاء الكفرة والعصاة من بني إسرائيل أن لا يكون من الله ابتلاء لهم وأخذ في الدنيا وتمحيص فلجوا في شهواتهم وعموا فيها إذ لم يبصروا الحق شبهوا بالصم، ونحو هذا قول النبي ﷺ: «حبك الشيء يعمي ويصم» وقوله تعالى: ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قالت جماعة من المفسرين: هذه التوبة هي ردهم إلى بيت المقدس بعد الإخراج الأول ورد ملكهم وحالهم، ثم عموا وصموا بعد ذلك حتى أخرجوا الخرجة الثانية ولم ينجبروا أبدا وقالت جماعة ثم تاب الله عليهم ببعث عيسى ﵇ إليهم، وقالت جماعة: توبته تعالى عليهم بعث محمد ﵇ وخص بهذا المعنى كثيرا منهم لأن منهم قليلا آمن، ثم توعدهم بقوله تعالى: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وابن عامر «ألا تكون» بنصب النون، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي «أن لا تكون» برفع النون، ولم يختلفوا في رفع فِتْنَةٌ لأن «كان» هنا هي التامة، فوجه قراءة النصب أن تكون «أن» هي الخفيفة الناصبة، ووجه قراءة الرفع أن تكون المخففة من الثقيلة، وحسن دخولها لأن «لا» قد وطأت أن يليها الفعل وقامت مقام الضمير المحذوف عوضا منه، ولا بد في مثل هذا من عوض، مثل قولك علمت أن قد يقوم زيد، وقوله ﷿ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى [المزمل: ٢٠] وقولك علمت أن سوف يقوم زيد وأن لا تكون فتنة، وقوله تعالى وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى [النجم: ٣٩] حسن فيه أن لا يكون عوض لأن ليس بفعل حقيقي والأفعال ثلاثة ضروب ضرب يجري مجرى تيقنت نحو علمت ودريت فهذا الضرب تليه «أن» الثقيلة

Bu ayetteki mana şudur: İsrailoğullarından olan bu kâfirler ve asiler, Allah tarafından kendilerine dünyada bir imtihan, cezalandırma ve arındırma gelmeyeceğini sandılar; böylece şehvetlerinde ısrar ettiler, hakkı görmedikleri için körleştiler ve sağırlara benzetildiler. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bir şeyi sevmen seni kör ve sağır eder” sözü de buna benzerdir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti” buyruğu hakkında müfessirlerden bir grup: 'Bu tövbe, ilk çıkarılışlarından sonra Beytü'l-Makdis'e geri döndürülmeleri, mülklerinin ve durumlarının iade edilmesidir. Sonra bunun ardından körleşip sağırlaştılar ve nihayet ikinci kez sürüldüler, bir daha da durumlarını düzeltemediler' demiştir. Bir grup: 'Sonra Allah, onlara Îsâ'yı (aleyhisselâm) göndermekle tövbelerini kabul etti' demiştir. Diğer bir grup ise: 'Allah Teâlâ'nın onların tövbesini kabul etmesi, Muhammed'i (aleyhisselâm) göndermesidir' demiştir. Onlardan pek azı iman ettiği için bu mana çoğuna tahsis edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” buyruğuyla onları tehdit etmiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım ve İbn Âmir nun harfinin fethasıyla (nasb ile) { أَلَّا تَكُونَ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza ve Kisâî ise nun harfinin dammesiyle (ref ile) { أَنْ لَا تَكُونُ } şeklinde okumuşlardır. { فِتْنَةٌ } kelimesinin merfuluğunda ihtilaf etmemişlerdir; çünkü buradaki "kâne" (كَانَ) tam fiildir. Nasb kıraatinin izahı, { أَنْ } edatının nasb eden hafifletilmiş edat olmasıdır. Ref kıraatinin izahı ise şeddeli olan "enne"den hafifletilmiş (muhaffefe) olmasıdır; zira { لَا } edatının hemen ardından fiilin gelmesine zemin hazırlaması ve hazfedilen zamirin yerine bedel olarak geçmesi sebebiyle fiilin başına gelmesi uygun olmuştur. Böyle yerlerde mutlaka bir bedel gerekir; tıpkı "Zeyd'in kalkacağını kesin bildim" (عَلِمْتُ أَنْ قَدْ يَقُومُ زَيْدٌ) sözün ve Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى } “İçinizden hastalar bulunacağını bildi” [Müzzemmil: 20] kavli ile senin "Zeyd'in kalkacağını bildim" (عَلِمْتُ أَنْ سَوْفَ يَقُومُ زَيْدٌ) ve { وَأَنْ لَا تَكُونُ فِتْنَةٌ } sözün gibi. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى } “İnsan için ancak çalıştığı vardır” [Necm: 39] buyruğunda ise bedel bulunmaması güzel görülmüştür; çünkü leyse (لَيْسَ) tam hakiki bir fiil değildir. Fiiller üç çeşittir: Birincisi yakîn bildiren, bildim (عَلِمْتُ) ve anladım (دَرَيْتُ) gibi; bu türe, sübut ve vuku bulma açısından kendisine uygun olan şeddeli { أَنَّ }

التي تناسبه في الثبوت وحصول الوقوع، وضرب في الضد من ذلك نحو طمعت ورجوت وخفت هو مصرح بأن لم يقع، فهذا الضرب تليه «أن» الخفيفة إذ هي تناسبه، كقوله تعالى، وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي [الشعراء: ٨٢] وتَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ [الأنفال: ٢٦] فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ [البقرة: ٢٢٩] وفَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً [الكهف: ٨٠] أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا [المجادلة: ١٣] ونحو هذا، وضرب ثالث ينجذب إلى الأول مرة وإلى الثاني أحيانا نحو ظننت وحسبت وزعمت فيجري مجرى أرجو وأطمع، من حيث الظن والزعم والمحسبة أمور غير ثابتة ولا مستقرة، وقد تنزل منزلة العلم من حيث تستعمل استعماله، كقوله تعالى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [البقرة: ٤٦] وقوله إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ [الحاقة: ٢٠] وقرأ جمهور الناس «عموا وصموا» بفتح العين والصاد، وقرأ ابن وثاب والنخعي «عموا وصموا» بضم العين والميم مخففة وبضم الصاد وهذا هو على أن تجرى مجرى زكم الرجل وأزكمه الله وحم الرجل وأحمه الله، ولا يقال زكمه الله ولا حمه الله، فكذلك يجيء هذا عمى الرجل وأعماه غيره، وصم وأصمه غيره، ولا يقال عميته ولا صممته، وقوله تعالى: ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أي رجع بهم إلى الطاعة والحق، ومن فصاحة اللفظ استناد هذا الفعل الشريف إلى الله تعالى، واستناد العمى والصمم اللذين هما عبارة عن الضلال إليهم، وقوله تعالى كَثِيرٌ يرتفع من إحدى ثلاث جهات، إما على البدل من الواو في قوله: عَمُوا وَصَمُّوا وإما على جمع الفعل وإن تقدم على لغة من قال: أكلوني البراغيث، وإما على أن يكون كَثِيرٌ خبر ابتداء مضمر.

bitişir. İkincisi bunun zıddı olup umdum (طَمِعْتُ), temenni ettim (رَجَوْتُ) ve korktum (خِفْتُ) gibi vuku bulmadığı açık olanlardır; bu türe de uygunluğu sebebiyle hafif olan { أَنْ } bitişir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي } “Beni bağışlayacağını umduğum” [Şuarâ: 82], { تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } “İnsanların sizi kapıp götürmesinden korktuğunuz” [Enfâl: 26], { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Eğer Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız” [Bakara: 229], { فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً } “Onları azgınlığa sürüklemesinden korktuk” [Kehf: 80], { أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا } “Öne almaktan korktunuz mu?” [Mücâdele: 13] ve benzerleri. Üçüncü tür ise bazen birinciye bazen ikinciye meyleden, zannettim (ظَنَنْتُ), saydım (حَسِبْتُ) ve iddia ettim (زَعَمْتُ) gibi fiillerdir; zan, iddia ve sayma sabit ve yerleşik olmayan şeyler olduğu cihetle 'umuyorum' ve 'tamah ediyorum' mecrasında cereyan eder. Bazen de ilim makamına indirgenip onun gibi kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Onlar Rablerine kavuşacaklarını kesin olarak bilirler/inanırlar” [Bakara: 46] ve { إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ } “Ben hesabıma kavuşacağımı kesin olarak biliyordum” [Hâkka: 20] buyruklarında olduğu gibidir. İnsanların cumhuru 'ayın' ve 'sad' harflerinin fethasıyla { عَمُوا وَصَمُّوا } şeklinde okumuştur. İbn Vessâb ve en-Nehaî ise 'ayın'ın dammesi ve şeddesiz 'mim' ile, 'sad'ın da dammesiyle { عُمُوا وَصُمُّوا } şeklinde okumuşlardır; bu da "adam nezle oldu ve Allah onu nezle etti" (زُكِمَ الرَّجُلُ وَأَزْكَمَهُ اللهُ) veya "adam hummaya yakalandı ve Allah onu humma etti" (حُمَّ الرَّجُلُ وَأَحَمَّهُ اللهُ) gibi kullanılmasından ötürüdür. "زَكَمَهُ اللهُ" veya "حَمَّهُ اللهُ" denmez. Aynı şekilde bu da "adam kör oldu ve başkası onu kör etti, sağır oldu ve başkası onu sağır etti" şeklinde gelir; "عَمَيْتُهُ" ve "صَمَمْتُهُ" denmez. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } buyruğu; yani onları itaate ve hakka döndürdü demektir. Bu şerefli fiilin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi, sapıklıktan ibaret olan körlük ve sağırlığın ise onlara isnat edilmesi lafzın fasahatindendir. Allah Teâlâ'nın: { كَثِيرٌ } kavli üç vecihten biriyle merfudur: Ya { عَمُوا وَصَمُّوا } kavlindeki 'vav'dan bedel olarak, ya "Beni pireler yedi" (أَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ) diyenlerin lügatine göre fiilin öne geçmesine rağmen çoğul yapılmasıyla, ya da { كَثِيرٌ } lafzının mahzuf bir mübtedanın haberi olması iledir.

ثم أخبر تعالى إخبارا مؤكدا بلام القسم عن كفر القائلين: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وهذا قول اليعقوبية من النصارى، ثم أخبر تعالى عن قول المسيح لهم وتبليغه كيف كان؟ فقال: وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ الآية، وهذه المعاني قول المسيح بألفاظ لغته، وهي بعينها موجودة في تبليغ محمد ﷺ في قوله إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ٤٨- ١١٦] إلى غير ذلك من الآيات، وأخبرهم عيسى ﵇ أن الله تعالى هو ربه وربهم فضلوا هم وكفروا بسبب ما رأوا على يديه من الآيات، و «المأوى» هو المحل الذي يسكنه المرء ويرجع إليه، وقوله تعالى وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ يحتمل أن يكون من قول عيسى ﵇ لبني إسرائيل، ويحتمل أن يكون إخبارا مستأنفا لمحمد ﷺ، وقد تقدم القول في تفسير لفظة المسيح في سورة آل عمران.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'in ta kendisidir” diyenlerin küfrünü yemin lamı ile pekiştirilmiş bir haber olarak bildirdi; bu, Hristiyanlardan Yâkûbiyye fırkasının sözüdür. Sonra Allah Teâlâ Mesih'in onlara sözünü ve tebliğinin nasıl olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: { وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Hâlbuki Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları!'...” Bu manalar Mesih'in kendi lisanındaki sözleridir; bunlar Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) tebliğinde de { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” [Nisâ: 48-116] ve diğer ayetlerde aynen mevcuttur. Îsâ (aleyhisselâm) onlara Allah Teâlâ'nın kendisinin ve onların Rabbi olduğunu bildirdi; fakat onlar onun eliyle gördükleri mucizeler sebebiyle saptılar ve kâfir oldular. { الْمَأْوَى } insanın sığındığı ve döndüğü yerdir. Allah Teâlâ'nın: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyruğunun Îsâ'nın (aleyhisselâm) İsrailoğullarına söylediği sözden olması da, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik yeni bir haber (isti'nâf) olması da muhtemeldir. Mesih lafzının tefsirine dair söz daha önce Âl-i İmrân suresinde geçmişti.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın kavli:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 73-75]

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥) } “Andolsun ki 'Allah, üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır. Hâlbuki bir tek ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer dediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır. (73) Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (74) Meryem oğlu Mesih, ancak bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru bir kadındır (sıddîkadır). İkisi de yemek yerlerdi. Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl döndürülüyorlar! (75)”

هذه الآية إخبار مؤكد كالذي قبله، وهو عن هذه الفرقة الناطقة بالتثليث وهي فيما يقال الملكية وهم

Bu ayet, kendisinden önceki gibi pekiştirilmiş bir haberdir; teslis (üçleme) inancını dillendiren fırka hakkındadır ki denildiğine göre bunlar Melkâiyye'dir, onlar da

فرق منهم النسطورية وغيرهم، ولا معنى لذكر أقوالهم في كتاب تفسير، إنما الحق أنهم على اختلاف أحوالهم كفار من حيث جعلوا في الألوهية عددا ومن حيث جعلوا لعيسى ﵇ حكما إلهيا، وقوله تعالى: ثالِثُ ثَلاثَةٍ لا يجوز فيه إلا الإضافة وخفض ثَلاثَةٍ لأن المعنى أحد ثلاثة فإن قلت زيد ثالث اثنين أو رابع ثلاثة جاز لك أن تضيف كما تقدم وجاز أن لا تضيف وتنصب ثلاثة على معنى زيد يربع ثلاثة، وقوله تعالى وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ خبر صادع بالحق، وهو الخالق المبتدع المتصف بالصفات العلى تعالى عما يقول المبطلون، ثم توعد ﵎ هؤلاء القائلين هذه العظيمة بمس العذاب، وذلك وعيد بعذاب الدنيا من القتل والسبي وبعذاب الآخرة بعد لا يفلت منه أحد منهم.

Nastûrîler ve diğerleri gibi fırkalara ayrılırlar. Bir tefsir kitabında onların sözlerini zikretmenin bir anlamı yoktur. Hak olan şu ki, onlar farklı durumlarına rağmen ulûhiyette sayı kabul ettikleri ve Îsâ'ya (aleyhisselâm) ilahlık vasfı tanıdıkları için kâfirdirler. Allah Teâlâ'nın: { ثالِثُ ثَلاثَةٍ } kavlinde ancak izâfet ve { ثَلاثَةٍ } kelimesinin mecrur kılınması caizdir; çünkü mana 'üçün biridir'. Eğer sen "Zeyd iki kişinin üçüncüsüdür" (زَيْدٌ ثَالِثُ اثْنَيْنِ) veya "üç kişinin dördüncüsüdür" (رَابِعُ ثَلَاثَةٍ) dersen, geçtiği üzere izâfet yapman da caizdir, izâfet yapmayıp 'Zeyd üç kişiyi dörde tamamlıyor' manasında { ثَلَاثَةً } lafzını mensub kılman da caizdir. Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “Hâlbuki bir tek ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” kavli, hakkı haykıran bir haberdir; O, yüce sıfatlarla muttasıf olan Yaratıcı ve yoktan var edendir; bâtıl ehlinin söylediklerinden pek yücedir. Sonra [Allah] Tebâreke ve Teâlâ bu büyük hezeyanı söyleyenleri azabın dokunmasıyla tehdit etti ki bu, öldürülme ve esir edilme şeklindeki dünya azabıyla ve ardından hiçbirinin kurtulamayacağı ahiret azabıyla bir tehdittir.

ثم رفق جل وعلا بهم بتحضيضه إياهم على التوبة وطلب المغفرة، ثم وصف نفسه بالغفران والرحمة استجلابا للتائبين وتأنيسا لهم ليكونوا على ثقة من الانتفاع بتوبتهم.

Sonra [Allah] Celle ve Alâ, onları tövbeye ve bağışlanma dilemeye teşvik ederek kendilerine lütufta bulundu. Ardından, tövbe edenlerin yönelmesini sağlamak, tövbelerinden yararlanacaklarına dair güven duymalarıyla onlara teselli ve ümit vermek için Zatını mağfiret ve rahmetle niteledi.

ثم أخبر تعالى عن حقيقة أمر المسيح وأنه رسول بشر كالرسل المتقدمة قبله، وخَلَتْ معناه مضت وتقدمت في الخلاء من الأرض، وقرأ حطان بن عبد الله الرقاشي «قد خلت من قبله رسل» بتنكير الرسل، وكذلك قرأ وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ [آل عمران: ١٤٤] ، وقد مضى القول على وجه هذه القراءة هناك، وقوله تعالى: وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ صفة ببناء مبالغة من الصدق، ويحتمل أن يكون من التصديق وبه سمي أبو بكر ﵁ لتصديقه، وهذه الصفة لمريم تدفع قول من قال هي نبية، وقد يوجد في صحيح الحديث قصص قوم كلمتهم ملائكة في غير ما فن كقصة الثلاثة الأقرع والأعمى والأبرص وغيرهم، ولا تكون هنالك نبوة، فكذلك أمر مريم، وقوله تعالى: كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ تنبيه على نقص البشرية وعلى حال من الاحتياج إلى الغذاء تنتفي معها الألوهية، وذكر مكي والمهدي وغيرهما أنها عبارة عن الاحتياج إلى الغائط وهذا قول بشع ولا ضرورة تدفع إليه حتى يقصد هذا المعنى بالذكر، وإنما هي عبارة عن الاحتياج إلى التغذي ولا محالة أن الناظر إذا تأمل بذهنه لواحق التغذي وجد ذلك وغيره، ثم أمر تعالى محمدا ﷺ وفي الضمن أمته بالنظر في ضلال هؤلاء القوم وبعدهم عن سنن الحق، وأن الآيات تبين لهم وتبرز في غاية الوضوح، ثم هم بعد ذلك يصرفون أي تصرفهم دواعيهم ويزيلهم تكسلهم عن الحق، وكَيْفَ في هذه الآية ليست سؤالا عن حال لكنها عبارة عن حال شأنها أن يسأل عنها بكيف، وهذا كقولك: كن كيف شئت فأنت صديق، وأَنَّى معناها من أي جهة، قال سيبويه معناها كيف ومن أين، ويُؤْفَكُونَ معناه: يصرفون، ومنه قوله ﷿: يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ [الذاريات: ٩] والأرض المأفوكة التي صرفت عن أن ينالها المطر، والمطر في الحقيقة هو المصروف، ولكن قيل أرض مأفوكة لما كانت مأفوكة عنها.

Sonra Allah Teâlâ Mesih'in durumunun hakikatini; onun da kendisinden önceki peygamberler gibi beşer bir elçi olduğunu haber verdi. { خَلَتْ } kelimesinin manası, yeryüzünün boşluklarında geçip gitti demektir. Hıttân b. Abdillâh er-Rukâşî { الرُّسُلُ } kelimesini nekire yaparak { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ رُسُلٌ } şeklinde okumuştur; aynı şekilde { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } [Âl-i İmrân: 144] ayetini de böyle okumuştur; bu kıraatin vechinin açıklaması orada geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } kavli, sıdk (doğruluk) kökünden mübalağa sîgasıyla bir nitelemedir; tasdik kökünden olması da muhtemeldir ki Ebû Bekir (radıyallâhu anh) tasdikinden dolayı bu isimle anılmıştır. Meryem hakkındaki bu niteleme, onun nebi olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü reddeder. Nitekim sahih hadiste saçsız, kör ve alacalı üç kişinin kıssası ve başkaları gibi çeşitli konularda meleklerin kendileriyle konuştuğu bir topluluğun kıssaları bulunabilir de orada bir nübüvvet söz konusu olmaz; Meryem'in durumu da böyledir. Allah Teâlâ'nın: { كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ } “İkisi de yemek yerlerdi” buyruğu, beşeriyetin noksanlığına ve kendisiyle birlikte ilahlığın ortadan kalktığı gıdaya muhtaç olma durumuna dikkat çekmektedir. Mekkî, Mehdî ve başkaları bunun helaya çıkma ihtiyacından kinaye olduğunu zikretmişlerdir; ancak bu çirkin bir sözdür ve özellikle bu mananın kastedilmesini gerektirecek bir zorunluluk da yoktur. Bu sadece beslenmeye olan ihtiyaçtan ibarettir; şüphesiz düşünen bir kimse aklıyla beslenmenin gereklerini düşündüğünde bunu ve diğer şeyleri de anlar. Sonra Allah Teâlâ Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve zımnen onun ümmetine, bu kavmin sapıklığına, hak yoldan uzaklığına, ayetlerin kendilerine son derece açık bir şekilde beyan edilip ortaya konmasına ve bundan sonra da nefislerinin arzularının onları haktan nasıl çevirdiğine ve gevşekliklerinin onları haktan nasıl uzaklaştırdığına bakmalarını emretti. Bu ayetteki { كَيْفَ } kelimesi bir durum sorusu (istifham) değil, ancak kendisiyle "nasıl" diye sorulacak bir durumu ifade eden bir lafızdır; bu tıpkı "Nasıl dilersen öyle ol, sen yine arkadaşsın" (كُنْ كَيْفَ شِئْتَ فَأَنْتَ صَدِيقٌ) sözün gibidir. { أَنَّى } kelimesinin manası 'hangi yönden/nasıl' demektir. Sîbeveyh bunun manası 'nasıl ve nereden'dir demiştir. { يُؤْفَكُونَ } kelimesinin manası: çevrilirler demektir; Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ } “Döndürülen kimse ondan döndürülür” [Zâriyât: 9] kavli bundandır. Yağmur almaktan alıkonulan yere de "el-ardı'l-me'fûke" (الأَرْضُ الْمَأْفُوكَةُ) denir; gerçekte alıkonulan yağmurdur fakat yağmur kendisinden alıkonulduğu için yere bu isim verilmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧٦ الى ٧٨]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 76-78]

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧) لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨)

{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧) لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.' (76) De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın. Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmış bir topluluğun hevalarına uymayın.' (77) İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir. (78)”

أمر الله تعالى نبيه أن يوقفهم على عبادتهم شخصا من البشر لا يملك أن يضرهم ولا أن ينفعهم، ومِنْ دُونِ ودون فلان وما جاء من هذه اللفظة فإنما تضاف إلى من ليس في النازلة التي فيها القول، وتفسيرها بغير أمر غير مطرد، و «الضّر» بفتح الضاد المصدر، و «الضّر» بضمها الاسم وهو عدم الخير، والسَّمِيعُ هنا إشارة إلى تحصيل أقوالهم والعليم بنياتهم، وقال بعض المفسرين: هاتان الصفتان منبهتان على قصور البشر، أي والله تعالى هو السميع العليم بالإطلاق لا عيسى ولا غيره، وهم مقرون أن عيسى قد كان مدة لا يسمع ولا يعلم، وقال نحوه مكي.

Allah Teâlâ Peygamberine, kendilerine ne zarar vermeye ne de fayda sağlamaya gücü yetmeyen bir beşere kulluk ettiklerini onların yüzüne vurmasını emretti. { مِنْ دُونِ } ve 'falanın gayrısı' (دُونَ فُلانٍ) ifadeleri ve bu lafızdan gelenler, ancak hakkında söz söylenen olayın içinde bulunmayan kimseye izafe edilir; bunu 'gayrı' (غير) ile tefsir etmek ise her zaman geçerli değildir. 'Dâd'ın fethasıyla ed-Darru (الضَّرُّ) mastardır, dammesiyle ed-Durru (الضُّرُّ) ise isimdir ve hayrın yokluğudur. Buradaki { السَّمِيعُ } onların sözlerini zapt etmeye, { الْعَلِيمُ } ise niyetlerini bilmeye işarettir. Bazı müfessirler: 'Bu iki sıfat beşerin noksanlığına dikkat çekmektedir; yani mutlak olarak işiten ve bilen Allah Teâlâ'dır, Îsâ veya bir başkası değil; nitekim onlar da Îsâ'nın bir süre işitmez ve bilmez olduğunu ikrar etmektedirler' demiştir; Mekkî de buna benzer bir söz söylemiştir.

ثم أمر تعالى نبيه محمدا أن ينهاهم عن الغلو في دينهم، والغلو تجاوز الحد، غلا السهم إذا تجاوز الغرض المقصود واستوفى سومه من الاطراد، وتلك المسافة هي غلوته، وكما كان قوله لا تَغْلُوا بمعنى لا تقولوا ولا تلتزموا نصب غَيْرَ وليس معنى هذه الآية جنبوا من دينكم الذي أنتم عليه الغلو، وإنما معناه في دينكم الذي ينبغي أن يكون دينكم، لأن كل إنسان فهو مطلوب بالدين الحق وحري أن يتبعه ويلتزمه، وهذه المخاطبة هي للنصارى الذين غلوا في عيسى، والقوم الذين نهي النصارى عن اتباع أهوائهم بنو إسرائيل، ومعنى الآية لا تتبعوا أنتم أهواءكم كما اتبع أولئك أهواءهم، فالمعنى لا تتبعوا طرائقهم، والذي دعا إلى هذا التأويل أن النصارى في غلوهم ليسوا على هوى بني إسرائيل هم بالضد في الأقوال وإنما اجتمعوا في اتباع نوع الهوى، فالآية بمنزلة قولك لمن تلومه على عوج، هذه طريقة فلان، تمثله بآخر قد اعوج نوعا آخر من الاعوجاج وإن اختلفت نوازله، ووصف تعالى اليهود بأنهم ضلوا قديما وأضلوا كثيرا من أتباعهم، ثم أكد الأمر بتكرار قوله تعالى: وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ وذهب بعض المتأولين إلى أن المعنى يا أهل الكتاب من النصارى لا تتبعوا أهواء هؤلاء اليهود الذين ضلوا من قبل، أي ضل أسلافهم وهم قبل مجيء محمد، وأضلوا كثيرا من المنافقين وضلوا عن سواء السبيل الآن بعد وضوح الحق.

Sonra Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem), dinlerinde aşırı gitmekten onları nehyetmesini emretti. Gulüv (الْغُلُوُّ) haddi aşmaktır; ok hedefini aşıp menzilini tamamladığında "gale's-sehmu" (غَلَا السَّهْمُ) denir ve o mesafeye de 'ok atımı mesafesi' (galevetehu/غَلْوَتُهُ) adı verilir. { لا تَغْلُوا } kavli 'söylemeyin ve benimsemeyin' manasında olduğu için { غَيْرَ } kelimesi mensub kılınmıştır. Bu ayetin manası 'üzerinde bulunduğunuz dininizden gulüvvü uzaklaştırın' demek değildir; bilakis 'dininiz olması gereken dininizde [haddi aşmayın]' demektir, çünkü her insan hak dinle mükelleftir ve ona uyup bağlanması gerekir. Bu hitap Îsâ hakkında aşırı giden Hristiyanlaradır; Hristiyanların hevalarına uymaktan nehyedildiği topluluk ise İsrailoğullarıdır. Ayetin manası: Onların hevalarına uydukları gibi siz de hevalarınıza uymayın demektir; yani onların yollarına uymayın. Bu yoruma sevk eden sebep şudur: Hristiyanlar gulüvlerinde İsrailoğullarının hevası üzere değillerdir, bilakis sözlerde birbirlerine zıttırlar; ancak hevanın bir türüne uymakta birleşmişlerdir. Dolayısıyla ayet, eğriliğinden dolayı kınadığın birine 'Bu falanın yoludur' diyerek, olayları farklı olsa bile başka bir tür eğrilik yapmış biriyle onu misallendirmene benzer. Allah Teâlâ Yahudileri eskiden sapmış ve kendilerine uyanlardan çoğunu saptırmış olmakla niteledi, sonra da: { وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “ve doğru yoldan saptılar” buyruğunu tekrarlayarak durumu pekiştirdi. Bazı müfessirler ise şu manaya meyletmiştir: 'Ey Hristiyan Kitap ehli! Daha önce sapmış olan bu Yahudilerin hevalarına uymayın'; yani Muhammed gelmeden önce ataları ve kendileri sapmış, münafıklardan çoğunu saptırmış ve şimdi de hak apaçık ortaya çıktıktan sonra doğru yoldan sapmış kimselere [uymayın].

وقوله تعالى: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ الآية. قد تقرر في غير موضع من القرآن ما جرى في مدة موسى من كفر بعضهم وعتوهم، وكذلك أمرهم مع محمد ﵇ كان مشاهدا في وقت نزول القرآن، فخصت هذه الآية داود وعيسى إعلاما بأنهم لعنوا في الكتب الأربعة وأنهم قد لعنوا على لسان غير موسى ومحمد ﵉، وقال ابن عباس ﵀: لعنوا بكل لسان لعنوا على عهد موسى في التوراة وعلى عهد داود في الزبور وعلى عهد عيسى في الإنجيل وعلى عهد محمد في القرآن، وروى ابن جريج أنه اقترن بلعنتهم على لسان داود أن مسخوا خنازير، وذلك أن داود ﵇ مر على نفر وهم في بيت فقال من في البيت؟ قالوا: خنازير على معنى الانحجاب، قال: اللهم اجعلهم خنازير، فكانوا خنازير، ثم دعا عيسى على من افترى عليه على أن يكونوا قردة فكانوا قردة، وقال مجاهد وقتادة: بل مسخوا في زمن داود قردة وفي زمن عيسى خنازير، وحكى الزجّاج نحوه.

Allah Teâlâ'nın: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } ayeti: Kur'an'ın birçok yerinde Mûsâ döneminde onlardan bazılarının inkârı ve azgınlığıyla geçen hadiseler sabit olmuştur; aynı şekilde Muhammed (aleyhisselâm) ile olan durumları da Kur'an'ın inişi sırasında bizzat görülmekteydi. Bu ayet ise Dâvûd ve Îsâ'yı hususi olarak zikrederek, onların dört kitapta da lanetlendiklerini ve Mûsâ ile Muhammed'den (aleyhimesselâm) başkalarının diliyle de lanetlendiklerini bildirmektedir. İbn Abbas (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: 'Onlar her dille lanetlendiler; Mûsâ döneminde Tevrat'ta, Dâvûd döneminde Zebur'da, Îsâ döneminde İncil'de ve Muhammed döneminde Kur'an'da lanetlendiler.' İbn Cüreyc, Dâvûd'un diliyle lanetlenmelerine domuz suretine çevrilmelerinin (mesh) eşlik ettiğini rivayet etmiştir; şöyle ki: Dâvûd (aleyhisselâm) bir evde bulunan bir grubun yanından geçti ve 'Evde kim var?' dedi. Onlar gizlenmek maksadıyla 'Domuzlar' dediler. O da: 'Allah'ım, onları domuz yap!' dedi ve domuz oldular. Sonra Îsâ kendisine iftira edenlerin maymun olmaları için beddua etti ve onlar da maymun oldular. Mücâhid ve Katâde ise: 'Bilakis Dâvûd zamanında maymunlara, Îsâ zamanında ise domuzlara dönüştürüldüler' demişlerdir; Zeccâc da buna benzer bir rivayet aktarmıştır.

قال القاضي أبو محمد: وذكر المسخ ليس مما تعطيه ألفاظ الآية، وإنما تعطي ألفاظ الآية أنهم لعنهم الله وأبعدهم من رحمته وأعلم بذلك العباد المؤمنون على لسان داود النبي في زمنه وعلى لسان عيسى في زمنه، وروي عن ابن عباس أنه قال: لعن على لسان داود أصحاب السبت، وعلى لسان عيسى الذين كفروا بالمائدة، وقوله تعالى: ذلِكَ إشارة إلى لعنتهم وباقي الآية بيّن.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Suret değiştirmenin (mesh) zikredilmesi ayetin lafızlarının doğrudan verdiği bir şey değildir; ayetin lafızlarının verdiği mana ancak şudur: Allah onları lanetlemiş ve rahmetinden uzaklaştırmıştır; mümin kullar da bunu kendi döneminde Dâvûd Peygamber'in diliyle ve kendi döneminde Îsâ'nın diliyle öğrenmişlerdir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Dâvûd'un diliyle Sebt (cumartesi) ehli lanetlendi, Îsâ'nın diliyle de Mâide'yi inkâr edenler lanetlendi.' Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ } buyruğu onların lanetlenmesine işarettir; ayetin geri kalanı ise açıktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧٩ الى ٨١]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 79-81]

كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١)

{ كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١) } “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü! (79) Onlardan birçoğunun kâfir olanları dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır. (80) Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene inanmış olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların birçoğu yoldan çıkmış fâsıklardır. (81)”

ذم الله تعالى هذه الفرقة الملعونة بأنهم كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ أي إنهم كانوا يتجاهرون بالمعاصي وإن نهى منهم ناه فعن غير جد، بل كانوا لا يمتنع الممسك منهم عن مواصلة العاصي ومؤاكلته وخلطته، وروى ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: إن الرجل من بني إسرائيل كان إذا رأى أخاه على ذنب نهاه عنه تعزيرا، فإذا كان من الغد لم يمنعه ما رأى منه أن يكون خليطه وأكيله، فلما رأى الله ذلك منهم ضرب بقلوب بعضهم على بعض ولعنهم على لسان نبيهم داود وعيسى، قال ابن مسعود:

Allah Teâlâ bu lanetlenmiş zümreyi, { كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ } “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı” buyurarak kınamıştır; yani günahları açıktan işlerlerdi ve içlerinden biri nehyetse bile ciddiyetsizce nehyederdi; bilakis kendisini tutan kimse günahkâr ile ilişkisini kesmez, onunla birlikte yer içer ve düşüp kalkardı. İbn Mes'ûd rivayet ederek dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İsrailoğullarından bir adam din kardeşini bir günah üzerinde gördüğünde onu sadece usulen nehyederdi; ertesi gün olduğunda ise gördüğü o durum, onunla birlikte oturup yiyip içmesine engel olmazdı. Allah Teâlâ onların bu halini görünce kalplerini birbirine vurdu ve onları peygamberleri Dâvûd ve Îsâ'nın diliyle lanetledi.” İbn Mes'ûd dedi ki:

وكان رسول الله متكئا فجلس، وقال: لا والله حتى تأخذوا على يدي الظالم فتأطروه على الحق أطرا.

Resûlullah dayanmış oturuyordu, doğrulup oturdu ve şöyle buyurdu: “Hayır, Allah'a yemin ederim ki zalimin elinden tutup onu hakka zorla döndürünceye kadar [bu böyledir].”

قال القاضي أبو محمد: والإجماع على أن النهي عن المنكر واجب لمن أطاقه ونهى بمعروف وأمن الضرر عليه وعلى المسلمين، فإن تعذر على أحد النهي لشيء من هذه الوجوه ففرض عليه الإنكار بقلبه وأن لا يخالط ذا المنكر، وقال حذاق أهل العلم: ليس من شروط الناهي أن يكون سليما من المعصية، بل ينهى العصاة بعضهم بعضا، وقال بعض الأصوليين فرض على الذين يتعاطون الكؤوس أن ينهى بعضهم بعضا. واستدل قائل هذه المقالة بهذه الآية، لأن قوله يَتَناهَوْنَ وفَعَلُوهُ يقتضي اشتراكهم في الفعل وذمهم على ترك التناهي. وقوله تعالى: لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ اللام لام قسم، وجعل الزجاج ما مصدرية وقال: التقدير لبئس شيئا فعلهم.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Münkerden nehyetmenin, buna gücü yeten, bunu maruf ile yapan, kendisine ve Müslümanlara bir zarar gelmesinden emin olan kimseye vacip olduğu hususunda icma vardır. Şayet bu durumlardan biri sebebiyle bir kimseye nehyetmek imkânsız hale gelirse, kalbiyle inkâr etmesi ve münkeri işleyenle bir arada bulunmaması ona farzdır. İlim ehlinin muhakkikleri şöyle demiştir: 'Nehyeden kimsenin günahtan büsbütün arınmış olması şart değildir; bilakis günahkârlar da birbirini nehyeder.' Usulcülerden bazıları: 'İçki kadehlerini tokuşturanların bile birbirini nehyetmesi farzdır' demiştir. Bu görüşü savunan kimse bu ayeti delil getirmiştir; çünkü { يَتَناهَوْنَ } ve { فَعَلُوهُ } lafızları onların fiilde ortak olmalarını ve birbirlerini vazgeçirmeyi terk etmeleri sebebiyle yerilmelerini gerektirmektedir. Allah Teâlâ'nın: { لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ } kavlindeki lam, yemin lamıdır. Zeccâc 'mâ' (ما) edatını masdariyye yapmış ve takdirin "Yaptıkları şey ne kötüdür!" şeklinde olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، وقال غيره ما نكرة موصوفة، التقدير: لبئس الشيء الذي كانوا يفعلون فعلا.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır. Başkası ise 'mâ'nın sıfatlanmış nekire olduğunu söylemiştir; takdiri şöyledir: "İş olarak yaptıkları o şey ne kötüdür!"

وقوله تعالى لمحمد ﷺ: تَرى كَثِيراً يحتمل أن يكون رؤية قلب وعلى هذا فيحتمل أن يريد من الأسلاف المذكورين، أي ترى الآن إذا خبرناك، ويحتمل أن يريد من معاصري محمد ﷺ لأنه كان يرى ذلك من أمورهم ودلائل حالهم، ويحتمل أن تكون الرؤية رؤية عين فلا يريد إلا معاصري محمد ﷺ، وقوله تعالى: لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أي قدمته

Allah Teâlâ'nın Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): { تَرى كَثِيراً } “Birçoğunu görürsün” hitabının kalp ile görme (bilme) olması muhtemeldir; buna göre zikredilen geçmiş nesilleri kastetmiş olması muhtemeldir; yani 'sana haber verdiğimizde şimdi görürsün/bilirsin' demektir. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) çağdaşlarını kastetmiş olması da muhtemeldir, zira o bunu onların işlerinden ve durumlarının delillerinden görmekteydi. Görmenin göz ile görme olması da muhtemeldir ki bu takdirde sadece Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) çağdaşlarını kastetmiş olur. Allah Teâlâ'nın: { لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ } kavli; yani nefislerinin

للآخرة واجترحته، ثم فسر ذلك قوله تعالى: أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ف أَنْ سَخِطَ في موضع رفع بدل من ما، ويحتمل أن يكون التقدير هو أن سخط الله عليهم، وقال الزجاج: «أن» في موضع نصب ب أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.

ahiret için önden sunduğu ve işlediği [şey ne kötüdür] demektir. Sonra bunu Allah Teâlâ'nın: { أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } kavli açıklamıştır; buradaki { أَنْ سَخِطَ }, { ما } lafzından bedel olarak ref mevkiindedir. Takdirin "O, Allah'ın onlara gazap etmesidir" (هُوَ أَنْ سَخِطَ اللهُ عَلَيْهِمْ) şeklinde olması da muhtemeldir. Zeccâc ise: "{ أَنْ } edatı { أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } cümlesiyle nasb mevkiindedir" demiştir.

وقوله تعالى: والنَّبِيِّ إن كان المراد الأسلاف فالنبي داود وعيسى، وإن كان المراد معاصري محمد فالنبي محمد ﵇، والذين كفروا هم عبدة الأوثان، وخص الكثير منهم بالفسق إذ فيهم قليل قد آمن.

Allah Teâlâ'nın: { وَالنَّبِيِّ } kavliyle eğer geçmiş nesiller kastedilmişse peygamber Dâvûd ve Îsâ'dır; eğer Muhammed'in çağdaşları kastedilmişse peygamber Muhammed'dir (aleyhisselâm). İnkâr edenler ise putperestlerdir. İçlerinde az da olsa iman eden bulunduğu için onların çoğunluğu fısk ile nitelenmiştir.

وذهب بعض المفسرين إلى أن قوله تعالى: تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ كلام منقطع من ذكر بني إسرائيل وأنه يعني به المنافقين، وقال مجاهد ﵀: وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ آية يعني بها المنافقين.

Bazı müfessirler, Allah Teâlâ'nın: { تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ } kavlinin İsrailoğullarının zikrinden bağımsız olduğunu ve bununla münafıkları kastettiğini savunmuşlardır. Mücâhid (rahmetullâhi aleyh) de: "{ وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ } ayetiyle münafıklar kastedilmektedir" demiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 82-83]

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣)

{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) } “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulacaksın. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da 'Biz Hristiyanlarız' diyenleri bulacaksın. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır. (82) Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. 'Rabbimiz, iman ettik; artık bizi şahitlerle beraber yaz!' derler. (83)”

اللام في قوله لَتَجِدَنَّ لام الابتداء، وقال الزجّاج هي لام قسم، ودخلت هذه النون الثقيلة لتفصل بين الحال والاستقبال.

{ لَتَجِدَنَّ } kavlindeki lam, ibtida lamıdır; Zeccâc ise yemin lamı olduğunu söylemiştir. Şeddeli nun ise şimdiki zaman ile gelecek zamanı birbirinden ayırmak için gelmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا خبر مطلق منسحب على الزمن كله وهكذا هو الأمر حتى الآن، وذلك أن اليهود مرنوا على تكذيب الأنبياء وقتلهم ودربوا العتو والمعاصي ومردوا على استشعار اللعنة وضرب الذلة والمسكنة، فهم قد لجت عداواتهم وكثر حسدهم، فهم أشد الناس عداوة للمؤمنين وكذلك المشركون عبدة الأوثان من العرب والنيران من المجوس لأن الإيمان إياهم كفر وعروشهم ثل، وبين أنهم ليسوا على شيء من أول أمرهم فلم يبق لهم بقية فعداوتهم شديدة، والنصارى أهل الكتاب يقضي لهم شرعنا بأن أول أمرهم صحيح لولا أنهم ضلوا، فهم يعتقدون أنهم لم يضلوا وأن هذه الآية لم تنسخ شرعهم، ويعظمون من أهل الإسلام من استشعروا منه صحة دين، ويستهينون من فهموا منه الفسق، فهم إذا حاربوا فإنما حربهم أنفة وكسب لا أن شرعهم يأخذهم بذلك، وإذا سالموا فسلمهم صاف، ويعين على هذا أنهم أمة شريفة الخلق، لهم الوفاء والخلال الأربع التي ذكر عمرو بن العاصي في صحيح مسلم وتأمل أن النبي ﷺ سر حين غلبت الروم فارس، وذلك لكونهم أهل كتاب، ولم يرد ﵇ أن يستمر ظهور الروم وإنما سر بغلبة أهل كتاب لأهل عبادة النار، وانضاف إلى ذلك أن غلب العدو الأصغر وانكسرت شوكة العدو الأكبر المخوف على الإسلام، واليهود لعنهم الله ليسوا على شيء من هذه الخلق بل شأنهم الخبث والليّ بالألسنة، وفي خلال إحسانك إلى اليهودي يبغيك هو

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, bütün zamanı kapsayan mutlak bir haberdir ve durum günümüze kadar da böyledir. Çünkü Yahudiler peygamberleri yalanlamaya ve öldürmeye alışmış, azgınlık ve isyan konusunda tecrübe kazanmış, lanetlenmeyi hissetmeye ve üzerlerine zillet ile meskenet damgası vurulmasına alışmışlardır; bu sebeple düşmanlıkları inada binmiş ve hasetleri çoğalmıştır; dolayısıyla müminlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisidirler. Keza Araplardan puta tapan ve Mecûsîlerden ateşe tapan müşrikler de böyledir; çünkü iman onları tekfir etmekte, tahtlarını yıkmakta ve işlerinin ta başından beri hiçbir doğru esas üzere olmadıklarını açıklamaktadır; bu yüzden onlara hiçbir dayanak kalmamıştır ve düşmanlıkları çok şiddetlidir. Hristiyanlar ise Kitap ehlidir; şeriatımız, sapmış olmaları hariç işlerinin aslının doğru olduğuna hükmetmektedir. Onlar da sapmadıklarına ve bu ayetin kendi şeriatlarını neshetmediğine inanmaktadırlar; İslâm ehlinden dininin doğruluğunu hissettikleri kimseye saygı gösterirler, fıskını anladıkları kimseyi ise küçümserler. Dolayısıyla savaştıkları zaman savaşları ancak gurur ve kazanç içindir, şeriatları bunu emrettiği için değil; barış yaptıklarında ise barışları samimidir. Onların soylu bir ahlaka, vefaya ve Amr b. el-Âs'ın Sahîh-i Müslim'de zikrettiği dört haslete sahip bir ümmet oluşu da buna yardım etmektedir. Düşün ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Rumlar Farslara galip geldiğinde, onların Kitap ehli olmaları sebebiyle sevinmişti; [Peygamber] (aleyhisselâm) Rumların üstünlüğünün sürüp gitmesini istememiş, ancak Kitap ehlinin ateşe tapanlara galip gelmesine sevinmişti. Buna ek olarak, daha küçük düşman galip gelmiş ve İslâm için korkulan daha büyük düşmanın gücü kırılmıştı. Allah'ın lanetlediği Yahudiler ise bu ahlaktan hiçbirine sahip değillerdir; bilakis onların işi kötülük ve dillerini eğip bükmektir; sen bir Yahudiye iyilik ettiğin sırada bile o sana

الغوائل إلا الشاذ القليل منهم ممن عسى أن تخصص بأدب وأمور غير ما علم أولا. ولم يصف الله تعالى النصارى بأنهم أهل ود وإنما وصفهم بأنهم أقرب من اليهود والمشركين، فهو قرب مودة بالنسبة إلى متباعدين، وفي قوله تعالى: الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى إشارة إلى أن المعاصرين لمحمد ﷺ من النصارى ليسوا على حقيقة النصرانية بل كونهم نصارى قول منهم وزعم، وقوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً معناه ذلك بأن منهم أهل خشية وانقطاع إلى الله وعبادة وإن لم يكونوا على هذي، فهم يميلون إلى أهل العبادة والخشية وليس عند اليهود ولا كان قط أهل ديارات وصوامع وانقطاع عن الدنيا، بل هم معظمون لها متطاولون في البنيان وأمور الدنيا حتى كأنهم لا يؤمنون بالآخرة، فلذلك لا يرى فيهم زاهد، ويقال «قس» بفتح القاف وبكسرها وقسيس وهو اسم أعجمي عرّب، والقس في كلام العرب النميمة وليس من هذا، وأما الرهبان فجمع راهب. وهذه تسمية عربية والرهب الخوف، ومن الشواهد على أن الرهبان جمع قول الشاعر جرير:

tuzaklar kurar; ancak başlangıçta bilinenin dışında bir terbiye ve hallerle özel olarak yetişmiş pek azı müstesnadır. Allah Teâlâ Hristiyanları sevgi sahibi olmakla nitelememiş, bilakis onları Yahudilerden ve müşriklerden daha yakın olmakla nitelemiştir; dolayısıyla bu, birbirinden uzak olanlara kıyasla bir sevgi yakınlığıdır. Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } kavlinde, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) çağdaşı olan Hristiyanların Hristiyanlığın hakikati üzere olmadıklarına, bilakis Hristiyan oluşlarının sadece kendi sözleri ve iddiaları olduğuna bir işaret vardır. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً } kavlinin manası; bu, onların içinde doğru yol üzere olmasalar bile Allah'tan korkan, O'na yönelen ve ibadet eden kimselerin bulunması sebebiyledir; bu yüzden ibadet ve haşyet ehline meylederler. Yahudilerde ise ne manastır, havra ve dünyadan el etek çekme ehli vardır ne de hiçbir zaman olmuştur; bilakis onlar dünyayı çok yüceltirler, binalarda ve dünya işlerinde o kadar yarışırlar ki sanki ahirete inanmaz gibidirler; bu yüzden içlerinde hiçbir zahit görülmez. Kaf harfinin fethası ve kesresiyle "el-kass" (قَسّ/قِسّ) ve keşiş (قِسِّيس) denir; bu, Arapçalaştırılmış yabancı bir isimdir. Arapların kelamındaki "el-kass" (القَسّ) ise koğuculuk/laf taşıma demektir ve bu kökten değildir. er-Ruhbân (الرُّهْبَان) kelimesine gelince, bu râhibin (راهب) çoğuludur. Bu Arapça bir isimlendirmedir; er-rehb (الرَّهْب) ise korku demektir. er-Ruhbân kelimesinin çoğul olduğuna delillerden biri şair Cerîr'in şu sözüdür: