رهبان مدين لو رأوك تنزلوا ... والعصم من شغف العقول الفادر
Medyen rahipleri seni görselerdi [aşağı] inerlerdi / Dağ keçileri de gönül tutkunluğundan ötürü iri ve yaşlı oldukları halde [aşağı süzülürlerdi].
وقد قيل الرهبان اسم مفرد والدليل عليه قول الشاعر:
er-Ruhbân kelimesinin tekil bir isim olduğu da söylenmiştir; buna delil şairin şu sözüdür:
لو عاينت رهبان دير في القلل ... تحدّر الرهبان يمشي ونزل
Tepelerdeki bir manastırın rahibini görseydin / Rahip yürüyerek aşağı iner ve düşerdi.
قال القاضي أبو محمد: ويروى و «يزل» بالياء من الزلل، وهذا الرواية أبلغ في معنى غلبة هذه المرأة على ذهن هذا الراهب، ووصف الله تعالى النصارى بأنهم لا يستكبرون وهذا بين موجود فيهم حتى الآن، واليهودي متى وجد غرورا طغى وتكبر وإنما أذلهم الله وأضرعتهم الحمى وداسهم كلكل الشريعة ودين الإسلام أعلاه الله، وذكر سعيد بن جبير ومجاهد وابن عباس أن هذه الآية نزلت بسبب وفد بعثهم النجاشي إلى رسول الله ﷺ ليروه ويعرفوا حاله، فقرأ النبي ﷺ عليهم القرآن وآمنوا ورجعوا إلى النجاشي فآمن، ولم يزل مؤمنا حتى مات فصلى عليه النبي ﷺ.
Ebû Muhammed dedi ki: [Şiirin son kısmı] ez-zelelden (ayağın kayması/hata etmesi) gelen yâ harfiyle "ve yezillu" (وَيَزِلُّ) şeklinde de rivayet edilmiştir; bu rivayet, o kadının bu rahibin zihnini esir alması manasını ifade etmede daha etkilidir. Allah Teâlâ Hristiyanları büyüklük taslamamakla nitelemiştir; bu durum günümüze kadar onlarda açıkça mevcuttur. Yahudi ise ne zaman bir gurur [fırsatı] bulsa azar ve büyüklük taslar. Ancak Allah onları zelil kılmış, humma onları zayıflatmış, şeriatın ve -Allah'ın yücelttiği- İslâm dininin ağır yükü onları ezmiştir. Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve İbn Abbâs bu ayetin, Necâşî'nin kendisini görüp halini öğrenmeleri için Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderdiği bir heyet sebebiyle indiğini zikretmişlerdir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara Kur'an okumuş, onlar da iman etmiş ve Necâşî'ye dönmüşlerdir; bunun üzerine Necâşî de iman etmiş ve ölünceye kadar mümin kalmıştır; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun [gıyabında cenaze] namazını kılmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وروي أن نعش النجاشي كشف للنبي ﷺ فكان يراه من موضعه بالمدينة وجاء الخبر بعد مدة أن النجاشي دفن في اليوم الذي صلى فيه النبي ﷺ عليه، وذكر السدي: أنهم كانوا اثني عشر سبعة قسيسين وخمسة رهبان. وقال أبو صالح: كانوا سبعة وستين رجلا، وقال سعيد بن جبير: كانوا سبعين عليهم ثياب الصوف وكلهم صاحب صومعة اختارهم النجاشي الخير بالخير، وذكر السدي: أن النجاشي خرج مهاجرا فمات في الطريق.
Ebû Muhammed dedi ki: Necâşî'nin tabutunun Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gösterildiği, böylece onu Medine'deki yerinden gördüğü ve bir süre sonra Necâşî'nin, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazını kıldığı günde defnedildiği haberinin geldiği rivayet edilmiştir. es-Süddî, onların yedisi keşiş ve beşi rahip olmak üzere on iki kişi olduklarını zikretmiştir. Ebû Sâlih: "Altmış yedi kişiydiler" demiştir. Saîd b. Cübeyr ise: "Üzerlerinde yün elbiseler bulunan ve hepsi manastır ehli olan yetmiş kişiydiler; Necâşî onları en hayırlılarını seçerek belirlemişti" demiştir. es-Süddî, Necâşî'nin hicret etmek üzere yola çıktığını ve yolda vefat ettiğini zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف لم يذكره أحد من العلماء بالسيرة، وقال قتادة: نزلت هذه الآيات في قوم كانوا مؤمنين ثم آمنوا بمحمد ﵇.
Ebû Muhammed dedi ki: Bu zayıf [bir rivayet]tir; siyer âlimlerinden hiçbiri bunu zikretmemiştir. Katâde ise: "Bu ayetler [önceden de] mümin olup sonra Muhammed'e (aleyhisselâm) iman eden bir topluluk hakkında inmiştir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفرق الطبري بين هذين القولين وهما واحد، وروى سلمان الفارسي عن النبي ﷺ ذلك بأن منهم صديقين ورهبانا.
Ebû Muhammed dedi ki: Taberî bu iki görüşün arasını ayırmıştır; oysa ikisi birdir. Selmân el-Fârisî Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) { ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ صِدِّيقِينَ وَرُهْباناً } şeklinde rivayet etmiştir.
وقوله تعالى: وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ الآية الضمير في سَمِعُوا ظاهره العموم
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ } "Resûle indirileni duydukları zaman... gözlerini görürsün" ayetinde; { سَمِعُوا } fiilindeki zamirin zahiri umum (genellik) ifade eder,
ومعناه الخصوص فيمن آمن من هؤلاء القادمين من أرض الحبشة، إذ هم عرفوا الحق وقالوا آمنا، وليس كل النصارى يفعل ذلك، وصدر الآية في قرب المودة عام فيها ولا يتوجه أن يكون صدر الآية خاصا فيمن آمن لأن من آمن فهو من الذين آمنوا وليس يقال فيه قالوا إنا نصارى ولا يقال في مؤمنين: ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ ولا يقال إنهم أقرب مودة، بل من آمن فهو أهل مودة محضة، فإنما وقع التخصيص من قوله تعالى: وَإِذا سَمِعُوا وجاء الضمير عاما إذ قد تحمد الجماعة بفعل واحد منها، وفي هذا استدعاء للنصارى ولطف من الله تعالى بهم، ولقد يوجد فيض الدموع غالبا فيهم وإن لم يؤمنوا، وروي أن وفدا من نجران قدم على أبي بكر الصديق في شيء من أمورهم فأمر من يقرأ القرآن بحضرتهم فبكوا بكاء شديدا فقال أبو بكر: هكذا كنا ولكن قست القلوب، وروي أن راهبا من رهبان ديارات الشام نظر إلى أصحاب النبي ﷺ ورأى عبادتهم وجدهم في قتال عدوهم فعجب من حالهم، وبكى، وقال: ما كان الذين نشروا بالمناشير على دين عيسى بأصبر من هؤلاء ولا أجدّ في دينهم.
fakat manası Habeşistan diyarından gelenlerden iman edenlere hastır; zira onlar hakkı tanımış ve iman ettik dediler; oysa bütün Hristiyanlar böyle yapmaz. Ayetin başındaki sevgi yakınlığı ifadesi ise onlar hakkında geneldir. Ayetin başının sadece iman edenlere has olması düşünülemez; çünkü iman eden kişi zaten "iman edenler"den olur; onun hakkında "Hristiyanız dediler" denmez, müminler hakkında da: { ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ } "Bu, onların içinde keşişler bulunmasındandır" denmez ve onların sevgi bakımından daha yakın oldukları söylenmez; aksine iman eden kişi zaten katıksız sevgi ehlidir. Hususilik ancak Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا سَمِعُوا } "Duydukları zaman" kavlinden itibaren başlamaktadır. Topluluk içlerinden birinin fiiliyle övülebileceği için zamir genel gelmiştir. Bunda Hristiyanlar için bir davet ve Allah Teâlâ'dan onlara bir lütuf vardır. İman etmeseler bile gözyaşlarının boşalması çoğunlukla onlarda bulunur. Rivayet edildiğine göre Necran'dan bir heyet bazı işleri için Ebû Bekir es-Sıddîk'a gelmişti; o da huzurlarında Kur'an okuyacak birini emretti; bunun üzerine şiddetle ağladılar. Ebû Bekir: "Biz de böyleydik, fakat kalpler katılaştı" dedi. Şam manastırlarındaki rahiplerden birinin Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına baktığı, onların ibadetlerini ve düşmanlarıyla savaşmadaki gayretlerini görünce hallerine şaşıp ağladığı ve: "Îsâ'nın dini uğruna testerelerle biçilenler, bunlardan daha sabırlı ve dinlerinde daha gayretli değillerdi" dediği rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فالقوم الذين وصفوا بأنهم عرفوا الحق هم الذين بعثهم النجاشي ليروا النبي ﷺ ويسمعوا ما عنده، فلما رأوه قرأ عليهم القرآن وهو المراد بقوله تعالى: ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ فاضت أعينهم بالدمع من خشية الله ورقت القلوب. والرؤية رؤية العين، وتَفِيضُ حال من الأعين، ويَقُولُونَ حال أيضا وآمَنَّا معناه صدقنا أن هذا رسولك والمسموع كتابك والشاهدون محمد وأمته، قاله ابن عباس وابن جريج وغيرهما، وقال الطبري: لو قال قائل معنى ذلك مع الشاهدين بتوحيدك من جميع العالم من تقدم ومن تأخر لكان ذلك صوابا.
Ebû Muhammed dedi ki: Hakkı tanıdıkları şeklinde nitelenen topluluk, Necâşî'nin Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) görmeleri ve söylediklerini işitmeleri için gönderdiği kimselerdir. Onu gördüklerinde onlara Kur'an okudu -ki Allah Teâlâ'nın: { ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ } "Resûle indirilen" kavliyle kastedilen budur-; Allah korkusundan gözlerinden yaşlar boşandı ve kalpleri yumuşadı. Görme, gözle görmektir. { تَفِيضُ } "boşanır" kelimesi gözlerin hâlidir; { يَقُولُونَ } "derler" kelimesi de hâldir. { آمَنَّا } "iman ettik" kavlinin manası; bunun senin peygamberin ve işitilenin de senin kitabın olduğunu tasdik ettik demektir. Şahitler ise Muhammed ve onun ümmetidir; bunu İbn Abbâs, İbn Cüreyc ve başkaları söylemiştir. Taberî ise: "Biri çıkıp da bunun manasının, geçmişten ve gelecekten bütün âlemden senin birliğine şahitlik edenlerle beraber olmak olduğunu söyleseydi, bu da doğru olurdu" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: هذا معنى قول الطبري وهو كلام صحيح، وكان ابن عباس ﵁ خصص أمة محمد ﵇ لقول الله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] .
Ebû Muhammed dedi ki: Taberî'nin sözünün manası budur ve doğru bir sözdür. İbn Abbâs (radıyallâhu anh) ise Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Böylece sizi vasat bir ümmet yaptık” [el-Bakara: 143] kavlinden ötürü bunu Muhammed'in (aleyhisselâm) ümmetine tahsis etmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٤ الى ٨٧]
[el-Mâide Suresi (5), 84-87. Ayetler]
وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧)
{ وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) } “Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile birlikte [cennete] girdirmesini umup dururken, niçin Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım? (84) Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onlara, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler mükâfat olarak verdi. İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır. (85) İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidir. (86) Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez. (87)”
قولهم وَما لَنا توقيف لأنفسهم أو محاجة لمن عارضهم من الكفار بأن قال لهم آمنتم وعجلتم.
Onların { وَما لَنا } “bize ne oluyor da” sözleri, kendi nefislerini sorgulamaları veya kendilerine "iman ettiniz ve acele ettiniz" diyerek karşı çıkan kâfirlere karşı bir delil getirmeleridir.
فقالوا وأي شيء يصدنا عن الإيمان وقد لاح الصواب وجاء الحق المنير وَما لَنا ابتداء وخبر، ولا نُؤْمِنُ في موضع الحال، ولكنها حال هي المقصد وفيها الفائدة: كما تقول جاء زيد راكبا وأنت قد سئلت هل جاء ماشيا أو راكبا. وفي مصحف ابن مسعود «وما لنا لا نؤمن بالله وما أنزل إلينا ربنا» . وَنَطْمَعُ تقديره ونحن نطمع. فالواو عاطفة جملة على الجملة لا عاطفة فعل على فعل و «القوم الصالحون» محمد وأصحابه، قاله ابن زيد وغيره من المفسرين.
Bunun üzerine onlar: "Doğru apaçık ortaya çıkmış ve aydınlatıcı hak gelmişken bizi imandan ne alıkoyabilir?" dediler. { وَما لَنا } mübteda ve haberdir; { لا نُؤْمِنُ } ise hâl konumundadır, fakat asıl kastedilen ve fayda sağlayan hâldir; tıpkı sana "Yürüyerek mi geldi yoksa binekli mi?" diye sorulduğunda "Zeyd binekli olarak geldi" demen gibidir. İbn Mes'ûd'un mushafında "وما لنا لا نؤمن بالله وما أنزل إلينا ربنا" şeklindedir. { وَنَطْمَعُ } fiilinin takdiri "ve nahnu natma'u" (biz umarken) şeklindedir; dolayısıyla vâv, fiili fiile değil cümleyi cümleye bağlamaktadır. "es-Sâlihûn" (Salihler topluluğu) ise Muhammed ve onun ashabıdır; bunu İbn Zeyd ve diğer müfessirler söylemiştir.
ثم ذكر الله تعالى ما أثابهم به من النعيم على إيمانهم وإحسانهم.
Sonra Allah Teâlâ, imanları ve ihsanları sebebiyle onları mükâfatlandırdığı nimetleri zikretmiştir.
ثم ذكر حال الكافرين المكذبين وأنهم قرناء الجحيم، والمعنى قد علم من غير ما آية من كتاب الله أنه اقتران لازم دائم أبدي.
Sonra yalanlayan kâfirlerin durumunu ve onların cehennemin yoldaşları olduklarını zikretmiştir; mana ise Allah'ın kitabındaki pek çok ayetten bilindiği üzere, bunun ayrılmaz, sürekli ve ebedî bir beraberlik olduğudur.
وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ الآية قال أبو مالك وعكرمة وإبراهيم النخعي وأبو قلابة وقتادة والسدي وعبد الله بن عباس ﵁ وغيرهم: إنها نزلت بسبب جماعة من أصحاب النبي ﷺ بلغت منهم المواعظ وخوف الله إلى أن حرم بعضهم النساء وبعضهم النوم بالليل والطيب وهمّ بعضهم بالاختصاء وكان منهم علي بن أبي طالب وعثمان بن مظعون، قال عكرمة: ومنهم ابن مسعود والمقداد وسالم مولى أبي حذيفة، وقال قتادة رفضوا النساء واللحم وأرادوا أن يتخذوا الصوامع، وقال ابن عباس أخذوا الشفار ليقطعوا مذاكرهم، وطول السدي في قصة الحولاء امرأة عثمان بن مظعون مع أزواج النبي ﷺ وإخبارها بأنه لم يلم بها، فلما أعلم رسول الله ﷺ بحالهم قال: «أما أنا فأقوم وأنام وأصوم وأفطر وآتي النساء وأنال الطيب، فمن رغب عن سنتي فليس مني» قال الطبري: وكان فيما يتلى من رغب عن سنتك فليس من أمتك، وقد ضل سواء السبيل، وقال ابن زيد: سبب هذه الآية أن عبد الله بن رواحة ضافه ضيف فانقلب ابن رواحة وضيفه لم يعشّ فقال لزوجه ما عشيته؟ قالت: كان الطعام قليلا فانتظرتك، فقال: حبست ضيفي من أجلي، طعامك علي حرام إن ذقته، فقالت هي: وهو علي حرام إن ذقته وإن لم تذقه، وقال الضيف وهو عليّ حرام إن ذقته إن لم تذوقوه، فلما رأى ذلك ابن رواحة قال: قربي طعامك كلوا باسم الله فأكلوا جميعا. ثم غدا إلى رسول الله ﷺ فأخبره فقال له رسول الله أحسنت ونزلت هذه الآية وأسند الطبري إلى ابن عباس أن الآية نزلت بسبب رجل أتى النبي ﷺ فقال يا رسول الله إني إذا أصبت من اللحم انتشرت وأخذتني شهوتي فحرمت اللحم فأنزل الله هذه الآية.
Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın...” kavli hakkında Ebû Mâlik, İkrime, İbrâhîm en-Nehaî, Ebû Kılâbe, Katâde, es-Süddî, Abdullah b. Abbâs (radıyallâhu anhümâ) ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu ayet, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bir grup hakkında inmiştir; öğütler ve Allah korkusu onları öyle bir noktaya getirmişti ki bazısı kadınları, bazısı gece uyumayı ve güzel kokuyu kendilerine haram kılmış, bazısı da hadım olmayı aklından geçirmişti. Bunların arasında Ali b. Ebî Tâlib ve Osmân b. Maz'ûn da vardı. İkrime: "Aralarında İbn Mes'ûd, el-Mikdâd ve Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim de vardı" demiştir. Katâde ise kadınları ve eti terk ettiklerini ve manastırlara çekilmek istediklerini söylemiştir. İbn Abbâs: "Cinsel organlarını kesmek için usturalar almışlardı" demiştir. es-Süddî, Osmân b. Maz'ûn'un hanımı Havlâ'nın Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarıyla olan kıssasını ve kocasının kendisine yaklaşmadığını haber vermesini uzunca anlatmıştır. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların durumundan haberdar olunca şöyle buyurmuştur: «Bana gelince; ben hem [gece ibadete] kalkar hem uyurum, hem oruç tutar hem iftar ederim, kadınlarla beraber olur ve güzel koku sürünürüm; kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Taberî: "Okunan şeyler arasında 'Kim senin sünnetinden yüz çevirirse senin ümmetinden değildir ve dosdoğru yoldan sapmıştır' ifadesi de vardı" demiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu ayetin iniş sebebi şudur; Abdullah b. Revâha'ya bir misafir geldi. İbn Revâha döndüğünde misafirine henüz akşam yemeği verilmemişti. Eşine: "Ona neden akşam yemeği vermedin?" dedi. Eşi: "Yiyecek azdı, seni bekledim" dedi. Bunun üzerine o: "Benim yüzümden misafirimi aç bıraktın; eğer tadarsam yemeğin bana haram olsun" dedi. Kadın da: "Tatsan da tatmasan da eğer ben tadarsam o bana haram olsun" dedi. Misafir de: "Sizler tatmadıkça eğer ben tadarsam o bana haram olsun" dedi. İbn Revâha bu durumu görünce: "Yemeğini getir, Allah'ın adıyla yiyin" dedi ve hep birlikte yediler. Sonra sabahleyin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidip durumu haber verdi. Resûlullah ona: «İyi yapmışsın» dedi ve bu ayet indi. Taberî, İbn Abbâs'tan naklettiği rivayette ayetin, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, ben et yediğim zaman şehvetim uyanıyor ve beni kaplıyor, bu yüzden eti kendime haram kıldım" diyen bir adam sebebiyle indiğini ve Allah'ın bu ayeti indirdiğini zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: و «الطيبات» في هذه الآية المستلذات بدليل إضافتها إلى ما أحل وبقرينة ما ذكر من سبب الآية، واختلف المتأولون في معنى قوله وَلا تَعْتَدُوا فقال السدي وعكرمة وغيرهما. وهو نهي عن هذه الأمور المذكورة من تحريم ما أحل الله وشرع ما لم يأذن به، فقوله وَلا تَعْتَدُوا تأكيد لقوله لا تُحَرِّمُوا وقال الحسن بن أبي الحسن: المعنى ولا تعتدوا فتحلوا ما حرم الله، فالنهيان على هذا تضمنا الطرفين كأنه لا تشددوا فتحرموا حلالا ولا تترخصوا فتحلوا حراما وقد تقدم القول في معنى لا يحب المعتدين غير مرة.
Ebû Muhammed (radıyallâhu anh) dedi ki: Bu ayette geçen et-tayyibât (طَيِّبَات), helal kılınana izafe edilmesi ve zikredilen nüzul sebebi karinesiyle lezzetli şeyler demektir. Müfessirler { وَلا تَعْتَدُوا } “haddi aşmayın” kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir; es-Süddî, İkrime ve başkaları: "Bu, Allah'ın helal kıldığını haram kılmak ve O'nun izin vermediği şeyleri şeriat kılmak gibi zikredilen bu hususlardan bir nehiydir. Dolayısıyla { وَلا تَعْتَدُوا } kavli, { لا تُحَرِّمُوا } kavlinin tekididir" demişlerdir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise şöyle demiştir: "Mana; 'haddi aşıp da Allah'ın haram kıldığını helal saymayın' demektir. Buna göre iki nehiy iki zıt ucu kapsamaktadır; sanki 'aşırıya gidip helali haram kılmayın, aşırı gevşek davranıp haramı da helal kılmayın' denmektedir." { لا يحب المعتدين } ifadesinin anlamına dair açıklama daha önce defalarca geçmişti.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]
[el-Mâide Suresi (5), 88-89. Ayetler]
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨) لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)
{ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨) لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩) } “Allah'ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin ve kendisine iman etmiş olduğunuz Allah'tan korkun. (88) Allah sizi, kasıtsız olarak yaptığınız yeminlerinizden sorumlu tutmaz; fakat bile bile bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak veya onları giydirmek yahut bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. İşte yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin kefareti budur. Yeminlerinizi koruyun. Şükredesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklar. (89)”
كُلُوا في هذه الآية عبارة عن تمتعوا بالأكل والشرب واللباس والركوب. ونحو ذلك، وخص الأكل بالذكر لأنه عظم المقصود وأخص الانتفاعات بالإنسان، والرزق عند أهل السنة ما صح الانتفاع به، وقالت المعتزلة: الرزق كل ما صح تملكه والحرام ليس برزق لأنه لا يصح تملكه. ويرد عليهم بأنه يلزمهم أن آكل الحرام ليس بمرزوق من الله تعالى وقد خرج بعض النبلاء أن الحرام رزق من قوله تعالى كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ [سبأ: ١٥] قال فذكر المغفرة مشيرا إلى أن الرزق قد يكون فيه حرام ورد أبو المعالي في الإرشاد على المعتزلة مشيرا إلى أن الرزق ما تملك يلزمهم أن ما ملك فهو الرزق، وملك الله تعالى الأشياء لا يصح أن يقال فيه إنه رزق له.
Bu ayetteki { كُلُوا } “yiyin” ifadesi; yeme, içme, giyinme, binme ve benzeri şeylerden faydalanın anlamındadır. Yeme özellikle zikredilmiştir; çünkü asıl maksat odur ve insanın en özel yararlanma biçimidir. Ehl-i Sünnet'e göre rızık, kendisinden faydalanılması sahih olan şeydir. Mutezile ise: "Rızık, mülk edinilmesi sahih olan her şeydir; haram ise rızık değildir, çünkü onun mülk edinilmesi sahih olmaz" demiştir. Onlara şöyle cevap verilir: Bu durumda haram yiyen kimsenin Allah Teâlâ tarafından rızıklandırılmamış olması gerekir. Bazı faziletli âlimler haramın da rızık olduğunu Allah Teâlâ'nın: { كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ } “Rabbinizin rızkından yiyin ve O'na şükredin; güzel bir belde ve çok bağışlayıcı bir Rab!” [Sebe: 15] kavlinden çıkarmış ve: "Mağfireti zikretmesi, rızkın içinde haramın da bulunabileceğine işaret etmektedir" demiştir. Ebu'l-Meâlî el-İrşâd'da Mutezile'ye reddiye vererek, rızkın mülk edinilen şey olduğunu söylemelerinin, mülk edinilen her şeyin rızık olmasını gerektireceğini, oysa Allah Teâlâ'nın şeyleri mülk edinmesine O'nun için bir rızık denilemeyeceğini belirtmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الذي ألزم غير لازم، فتأمله، وباقي الآية بين.
Ebû Muhammed dedi ki: [Ebu'l-Meâlî'nin] bu ilzam ettiği husus zorunlu değildir, bunu iyice düşün. Ayetin geri kalanı açıktır.
وقد تقدم القول في سورة البقرة في نظير قوله تعالى لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وقوله تعالى: بِما عَقَّدْتُمُ معناه شددتم، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو «عقّدتم» مشددة القاف، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر وحمزة والكسائي «عقدتم» خفيفة القاف، وقرأ ابن عامر «عاقدتم» بألف على وزن فاعلتم، قال أبو علي من شدد القاف احتمل أمرين أحدهما أن يكون لتكثير الفعل لأنه خاطب جماعة والآخر يكون عقد مثل ضعف لا يراد به التكثير كما أن ضاعف لا يراد به فعل من اثنين. ومن قرأ «عقدتم» فخفف القاف جاز أن يراد به الكثير من الفعل والقليل، وعقد اليمين كعقد الحبل والعهد، وقال الحطيئة:
Allah Teâlâ'nın: { لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ } “Allah sizi, kasıtsız olarak yaptığınız yeminlerinizden sorumlu tutmaz” kavlinin benzerine dair açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { بِما عَقَّدْتُمُ } “bağladığınız” kavlinin manası; pekiştirdiğiniz demektir. Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr kaf harfinin şeddesiyle «عقّدتم» şeklinde okumuşlardır. Âsım -Ebû Bekir rivayetinde-, Hamza ve el-Kisâî kaf harfinin tahfifiyle (şeddesiz) «عقدتم» şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir ise fâaltüm vezninde elif ile «عاقدتم» şeklinde okumuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: Kaf harfini şeddeli okuyan kimsenin kıraati iki ihtimallidir: Biri, bir topluluğa hitap ettiği için fiilin çokluğu (kesret) içindir; diğeri ise "عقّد" fiilinin tıpkı "ضعّف" gibi olmasıdır, yani nasıl ki "ضاعف" iki kişiden sâdır olan fiil manasında değilse bu da çokluk manasında değildir. Kaf harfini hafif (şeddesiz) okuyarak «عقدتم» diyen kimsenin kıraatinde ise fiilin azı da çoğu da kastedilmiş olabilir. Yeminin akdi (bağlanması), ipin ve ahdin bağlanması gibidir. el-Hutay'e şöyle demiştir:
قوم إذا عقدوا عقدا لجارهم ... شدوا العناج وشدوا فوقه الكربا
Onlar komşuları için bir bağ bağladıklarında / Urganı sıkar ve onun üzerindeki bağı da sağlamlaştırırlar.
ومن قرأ «عاقدتم» فيحتمل ضربين أحدهما أن يكون كطارقت النعل وعاقبت اللص، والآخر أن يراد به فاعلت الذي يقتضي فاعلين كأن المعنى يؤاخذكم بما عاقدتم عليه الإيمان، ويعدى عاقد ب «على» لما هو في معنى عاهد، قال الله تعالى: وَمَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ [الفتح: ١٠] وهذا كما عديت نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ [المائدة: ٥٨] ب «إلى» وبابها أن تقول ناديت زيدا ونادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ [مريم: ٥٢] لكن لما كانت بمعنى دعوت إلى كذا كقوله تعالى وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ [فصلت: ٣٣] عديت نادى ب «إلى» ، ثم يتسع في قوله تعالى «عاقدتم» عليه الإيمان فيحذف الجار، ويصل الفعل إلى المفعول، ثم يحذف من الصلة الضمير الذي يعود على الموصول، وتقديره يؤاخذكم بما عقدتموه الأيمان. كما حذف من قوله تعالى فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ [الحجر: ٩٤] والْأَيْمانَ جمع يمين وهي الألية سميت يمينا لما كان عرفهم أن يصفقوا بأيمان بعضهم على بعض عند الألية. وقوله تعالى:
«عاقدتم» şeklinde okuyan kimsenin kıraati ise iki ihtimal taşır: Biri "ayakkabıyı üst üste yamadım" (طارقت النعل) ve "hırsızı cezalandırdım" (عاقبت اللص) gibi [tek taraflı] olması; diğeri ise iki faili gerektiren "fâaltü" (فاعلت) kalıbının kastedilmesidir, sanki manası "üzerine yeminleştiğiniz şeyler sebebiyle sizi sorumlu tutar" demektir. "Âkade" (عاقد) fiili, "âhede" (عاهد - sözleşti) manasında olduğu için "alâ" (على) harf-i cerriyle geçişli olur; nitekim Allah Teâlâ: { وَمَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ } “Allah'a verdiği sözü yerine getiren” [el-Fetih: 10] buyurmuştur. Bu tıpkı { نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “namaza çağırdığınız vakit” [el-Mâide: 58] ayetinde "nâdeytüm" fiilinin "ilâ" (إلى) ile geçişli kılınması gibidir; oysa bu fiilin asıl kullanımı "Zeyd'e seslendim" (ناديت زيدا) ve { ونادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik” [Meryem: 52] şeklindedir; fakat Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ } “Allah'a çağırandan daha güzel sözlü kim vardır?” [Fussilet: 33] kavlinde olduğu gibi "şuna çağırdım" manasında olduğu için "nâdâ" fiili "ilâ" ile geçişli kılınmıştır. Sonra Allah Teâlâ'nın «عاقدتم» kavlinde genişletme yapılarak harf-i cer hazfedilmiş, fiil mef'ûle ulaşmış, ardından sıla cümlesinden mevsûle dönen zamir hazfedilmiştir; takdiri de "yeminleri pekiştirdiğiniz şeyler sebebiyle sizi sorumlu tutar" (يؤاخذكم بما عقدتموه الأيمان) şeklindedir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı açıkça söyle” [el-Hicr: 94] kavlindeki hazif gibi. { الْأَيْمانَ } ise el-yemîn (الْيَمِين) kelimesinin çoğuludur; o da and içmektir. Yeminleşme sırasında birbirlerinin sağ ellerine vurmaları örf haline geldiği için buna yemîn denilmiştir. Allah Teâlâ'nın kavli:
فَكَفَّارَتُهُ معناه فالشيء الساتر على إثم الحنث في اليمين إطعام، والضمير على الصناعة النحوية عائد على ما، ويحتمل ما في هذا الموضع أن تكون بمعنى الذي، وتحتمل أن تكون مصدرية وهو عائد مع المعنى الذي ذكرناه على إثم الحنث، ولم يجر له ذكر صحيح لكن المعنى يقتضيه وإِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ معناه إشباعهم مرة، قال الحسن بن أبي الحسن إن جمعهم أشبعهم إشباعة واحدة، وإن أعطاهم أعطاهم مكوكا مكوكا، وحكم هؤلاء أن لا يتكرر واحد منهم في كفارة يمين واحدة، وسواء أطعموا أفرادا أو جماعة
{ فَكَفَّارَتُهُ } “Bunun kefareti” ifadesinin manası; yemini bozmanın günahını örtecek olan şey yedirmektir. Zamir, nahiv kuralına göre { ما } lafzına dönmektedir. Buradaki { ما } edatının "ellezî" (الذي) manasında olması da masdariyye olması da muhtemeldir; zikrettiğimiz mana doğrultusunda yemini bozmanın günahına dönmektedir; gerçi açıkça zikredilmemiştir fakat mana bunu gerektirmektedir. { إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ } “on yoksulu doyurmak” kavlinin manası ise onları bir defa doyurmaktır. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: "Eğer onları toplarsa tek bir öğünle doyurur; eğer [erzak olarak] verirse her birine birer mekkûk verir." Bunların hükmü, tek bir yemin kefaretinde aynı şahsın tekrarlanmamasıdır; ister ayrı ayrı ister topluca
في حين واحد ولا يجزىء في شيء من ذلك ذمي وإن أطعم صبي فيعطى حظ كبير، ولا يجوز أن يطعم عبد ولا ذو رحم تلزم نفقته، فإن كان ممن لا تلزم المكفر نفقته فقد قال مالك لا يعجبني أن يطعمه، ولكن إن فعل وكان فقيرا أجزأه، ولا يجوز أن يطعم منها غني، وإن أطعم جهلا بغناه ففي المدونة وغير كتاب أنه لا يجزىء وفي الأسدية أنه يجزىء واختلف الناس في معنى قوله مِنْ أَوْسَطِ فرأى مالك ﵀ وجماعة معه هذا التوسط في القدر، ورأى ذلك جماعة في الصنف، والوجه أن يعم بلفظ الوسط القدر والصنف.
aynı anda doyurulsunlar fark etmez. Bunların hiçbirinde zimmîye yedirmek geçerli olmaz. Bir çocuğa yedirilecek olursa bir yetişkinin payı verilir. Köleye veya nafakası zorunlu olan akrabaya yedirmek caiz değildir. Şayet kefaret verenin nafakasıyla yükümlü olmadığı akrabalarından ise Mâlik: "Ona yedirmesini hoş görmem; fakat yaparsa ve o da fakir ise geçerli olur" demiştir. Zengine bundan yedirmek caiz değildir; zengin olduğunu bilmeyerek yedirirse el-Müdevvene ve başka kitaplarda geçerli olmayacağı, el-Esediyye'de ise geçerli olacağı belirtilmiştir. İlim ehli { مِنْ أَوْسَطِ } “orta hallisinden” kavlinin manasında ihtilaf etmişlerdir; Mâlik (rahimehullâh) ve beraberindeki bir cemaat bu ortalamayı miktarda görmüş, bir cemaat ise çeşitte görmüştür. Uygun olan, vasat (orta) lafzının hem miktarı hem de çeşidi kapsamasıdır.
فرأى مالك أن يطعم المسكين بالمدينة مدا بمد النبي ﷺ، وذلك رطل وثلث من دقيق، وهذا لضيق المعيشة بالمدينة، ورأى في غيرها أن يتوسع ولذلك استحسن الغداء والعشاء. وأفتى ابن وهب بمصر بمد ونصف وأشهب بمد وثلث، قال ابن المواز: ومد وثلث وسط من عيش أهل الأمصار في الغداء والعشاء، قال ابن حبيب: ولا يجزىء الخبز قفارا ولكن بأدام زيت أو لبن أو لحم أو نحوه، وفي شرح ابن مزين أن الخبز القفار يجزىء، ورأى من يقول إن التوسط إنما هو في الصنف أن يكون الرجل المكفر يتجنب أدنى ما يأكل الناس في البلد وينحط عن الأعلى ويكفر بالوسط من ذلك، ومذهب المدونة أن يراعي المكفر عيش البلد، وفي كتاب ابن المواز أن المراعى عيشه في أهله الخاص به، وكأن الآية على التأويل الأول معناها من أوسط ما تطعمون أيها الناس أهليكم في الجملة من مدينة أو صقع، وعلى التأويل الثاني معناها من أوسط ما يطعم شخص أهله. وقرأ الجمهور «أهليكم» وهو جمع أهل على السلامة وقرأ جعفر بن محمد «من أوسط ما تطعمون أهاليكم» ، وهذا جمع مكسر قال أبو الفتح «أهال» بمنزلة ليال، كأن واحدها أهلاة وليلاة، والعرب تقول أهل وأهلة ومنه قول الشاعر:
Mâlik, Medine'de yoksula Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) müddüyle bir müd un verilmesi görüşündedir; bu da bir rıtl ve üçte birdir; bu ise Medine'deki geçim darlığından dolayıdır. Başka yerlerde ise daha geniş tutulması görüşündedir; bu sebeple öğle ve akşam yemeğini uygun görmüştür. İbn Vehb Mısır'da bir buçuk müd ile, Eşheb ise bir müd ve üçte bir ile fetva vermiştir. İbnü'l-Muvâz şöyle demiştir: "Bir müd ve üçte bir, öğle ve akşam yemeğinde şehir halkının geçiminin orta hallisidir." İbn Habîb: "Katıksız kuru ekmek kafi gelmez; zeytinyağı, süt, et veya benzeri bir katıkla olmalıdır" demiştir. İbn Müzeyn'in şerhinde ise katıksız kuru ekmeğin kafi geleceği belirtilmiştir. Ortalamanın ancak çeşitte olduğunu söyleyen kimse, kefaret veren kişinin beldede insanların yediği en düşük yiyecekten kaçınmasını, en yükseğinden de aşağı inip bunların ortalamasıyla kefaret vermesini öngörür. el-Müdevvene'nin mezhebi kefaret verenin beldenin geçim standardını gözetmesidir; İbnü'l-Muvâz'ın kitabında ise gözetilecek olanın kişinin bizzat kendi ailesindeki geçimi olduğu belirtilmiştir. Sanki ayet birinci yoruma göre 'Ey insanlar, bir şehir veya bölgede ailenize genel olarak yedirdiğinizin orta hallisinden' manasındadır; ikinci yoruma göre ise 'Bir kimsenin kendi ailesine yedirdiğinin orta hallisinden' manasındadır. Çoğunluk ehlin kurallı çoğulu olarak «أهليكم» şeklinde okumuştur. Ca'fer b. Muhammed ise kırık çoğul olarak «من أوسط ما تطعمون أهاليكم» şeklinde okumuştur. Ebû'l-Feth şöyle demiştir: "Ehâlin (أهال) kelimesi leyâlin (ليال) gibidir; sanki tekilleri ehletün (أهلاة) ve leyletündür (ليلاة). Araplar ehl (أهل) ve ehle (أهلة) derler; şairin şu sözü bundandır:
وأهلة ود قد تبريت ودهم
Ve sevgi ehli ki onların sevgisini kazanmaya çalıştım.
ويقال ليلة وليلاة وأنشد ابن الأعرابي:
Leyle (ليلة) ve leylâ (ليلاة) da denir; İbnü'l-A'râbî şu şiiri okumuştur:
في كل ما يوم وكل ليلاه ... حتى يقول من رآه إذ رآه
Her bir gününde ve her bir gecesinde / Öyle ki onu gören kişi gördüğü vakit der:
يا ويحه من جمل ما أشقاه
Yazık ona, ne kadar da bedbaht bir deve!
وقرأ الجمهور «أو كسوتهم» بكسر الكاف يراد به كسوة الثياب وقرأ سعيد بن المسيب وأبو عبد الرحمن وإبراهيم النخعي «أو كسوتهم» بضم الكاف، وقرأ سعيد بن جبير ومحمد بن السميفع اليماني «أو كأسوتهم» من الأسوة قال أبو الفتح كأنه قال أو بما يكفي مثلهم فهو على حذف المضاف بتقدير أو ككفاية أسوتهم، قال وإن شئت جعلت الأسوة هي الكفاية فلم تحتج إلى حذف مضاف.
Çoğunluk, elbise giydirmek manasında kaf harfinin kesresiyle «أَوْ كِسْوَتُهُمْ» şeklinde okumuştur. Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Abdirrahmân ve İbrâhîm en-Nehaî kaf harfinin dammesiyle «أو كسوتهم» şeklinde okumuşlardır. Saîd b. Cübeyr ve Muhammed b. es-Sümeyka' el-Yemânî ise üsve (örnek/denk) kökünden «أو كأسوتهم» şeklinde okumuşlardır. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Sanki 'yahut onların emsaline yetecek kadar' demiştir; dolayısıyla 'veya onların emsalinin kifayeti gibi' takdiriyle muzafın hazfi üzeredir. Dilersen üsve kelimesini bizzat kifayet yaparsın, böylece muzaf hazfine ihtiyaç duymazsın.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، والقراءة مخالفة لخط المصحف، ومعناها على خلاف ما تأول أهل العلم من أن الحانث في اليمين بالله مخير في الإطعام أو الكسوة أو العتق، والعلماء على أن العتق أفضل ذلك ثم الكسوة ثم الإطعام وبدأ الله تعالى عباده بالأيسر فالأيسر، ورب مدة ومسغبة يكون فيها الإطعام أفضل من العتق لكن ذلك شاذ وغير معهود والحكم للأغلب، واختلف العلماء في حد الكسوة فراعى على قوم نفس اللفظ فإذا كان الحانث المكفر كاسيا والمسكين مكسوا حصل الإجزاء، وهذه رتبة
Ebû Muhammed dedi ki: Bunda tutarsızlık vardır; zira bu kıraat mushafın hattına aykırıdır ve manası da ilim ehlinin teviline muhaliftir; çünkü ilim ehline göre Allah adına yemin edip bozan kimse yedirmek, giydirmek veya köle azat etmek arasında muhayyerdir. Âlimler azat etmenin bunların en faziletlisi, sonra giydirmenin, sonra da yedirmenin geldiği görüşündedirler; Allah Teâlâ kullarına en kolay olandan başlayarak [saymıştır]. Kimi zaman öyle bir kıtlık dönemi olur ki yedirmek azat etmekten daha faziletli olur; fakat bu istisnadır, alışılmış değildir; hüküm ise ekseriyete göredir. Âlimler giydirmenin sınırında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup lafzın kendisini gözetmiştir; dolayısıyla kefaret veren giydiren, yoksul da giydirilen konumunda olduğunda yeterlilik hasıl olur. Bu mertebe,
تتحصل بثوب واحد أي ثوب كان بعد إجماع الناس أن القلنسوة بانفرادها لا تجزىء في كفارة اليمين، قال مجاهد:
başlığın tek başına yemin kefaretinde kafi gelmeyeceğine dair icmadan sonra, hangi elbise olursa olsun tek bir parça elbiseyle gerçekleşir. Mücâhid şöyle demiştir:
يجزىء في كفارة اليمين ثوب واحد فما زاد، وقال الحسن: الكسوة ثوب لكل مسكين وقاله طاوس، وقال منصور: الكسوة ثوب قميص أو رداء أو إزار قاله أبو جعفر وعطاء وابن عباس، وقال قد تجزىء العباءة في الكفارة وكذلك الشملة، وقال الحسن بن أبي الحسن: تجزىء العمامة في كفارة اليمين، وقال مجاهد:
"Yemin kefaretinde bir elbise ve fazlası kafi gelir." el-Hasan: "Giydirmek her yoksul için bir elbisedir" demiştir; Tâvûs da böyle demiştir. Mansûr: "Giydirmek gömlek (kamîs), ridâ veya izârdan ibaret bir elbisedir" demiştir; bunu Ebû Ca'fer, Atâ ve İbn Abbâs söylemiştir. Abanın da kefarette kafi gelebileceğini, aynı şekilde şemlenin (bürgünün) de yeteceğini söylemiştir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: "Yemin kefaretinde sarık kafi gelir" demiştir. Mücâhid:
يجزىء كل شيء إلا التبان، وروي عن سلمان ﵁ أنه قال: نعم الثوب التبان، أسنده الطبري وقال الحكم بن عتيبة: تجزىء عمامة يلف بها رأسه وراعى قوم معهود الزي والكسوة المتعارفة، فقال بعضهم لا يجزىء الثوب الواحد إلا إذا كان جامعا مما قد يتزيى به كالكساء والملحفة، قال إبراهيم النخعي: يجزىء الثوب الجامع وليس القميص والدرع والخمار ثوبا جامعا.
"Tübban (kısa şalvar) hariç her şey kafi gelir" demiştir. Selmân'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Tübban ne güzel bir elbisedir!" Bunu Taberî senediyle zikretmiştir. el-Hakem b. Uteybe: "Başına saracağı bir sarık kafi gelir" demiştir. Bir topluluk ise alışılagelmiş giysiyi ve örfteki elbiseyi gözetmiştir. Bazıları: "Tek elbise ancak kisa veya milhafe (bütün vücudu örten üstlük) gibi içine bürünülebilen toparlayıcı bir giysi olursa kafi gelir" demiştir. İbrâhîm en-Nehaî: "Toparlayıcı elbise kafi gelir; kamîs (uzun gömlek), dir' (kadın entarisi) ve hımâr (başörtüsü) toparlayıcı bir elbise değildir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: قد يكون القميص الكامل جامعا وزيا، وقال بعضهم: الكسوة في الكفارة إزار وقميص ورداء قاله ابن عمر ﵁، وروي عن الحسن وابن سيرين وأبي موسى الأشعري أن الكسوة في الكفارة ثوبان لكل مسكين، وعلق مالك ﵀ الحكم بما يجزىء في الصلاة، وهذا أحسن نظر، فقال: يجزىء في الرجل ثوب واحد، وقال ابن حبيب يكسى قميصا أو إزارا يبلغ أن يلتف به مشتملا، وكلام ابن حبيب تفسير، قال مالك: تكسى المرأة درعا وخمارا، وقال ابن القاسم في العتبية: وإن كسا صغير الإناث فدرع وخمار كالكبيرة، والكفارة واحدة لا ينقص منها لصغير، قال عنه ابن المواز ولا تعجبني كسوة المراضع بحال، فأما من أمر بالصلاة فيكسوه قميصا ويجزئه، قال ابن المواز من رأيه: بل كسوة رجل كبير وإلا لم يجزىء، قال أشهب، تعطى الأنثى إذا لم تبلغ الصلاة ثوب رجل ويجزىء وقاله ابن الماجشون، وقوله أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ التحرير الإخراج من الرق، ويستعمل في الأسر والمشقات وتعب الدنيا ونحوها، فمنه قوله تعالى عن أم مريم: إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً [آل عمران: ٣٥] أي من شغوب الدنيا، ومن ذلك قول الفرزدق:
Ebû Muhammed dedi ki: Tam bir gömlek toparlayıcı ve tam bir giysi olabilir. Bazıları: "Kefaretteki giydirme izâr, kamîs ve ridâdır" demiştir; bunu İbn Ömer (radıyallâhu anh) söylemiştir. el-Hasan, İbn Sîrîn ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den ise kefaretteki giydirmenin her yoksul için iki parça elbise olduğu rivayet edilmiştir. Mâlik (rahimehullâh) hükmü namazda caiz olan örtünmeye bağlamıştır; en güzel görüş de budur. Şöyle demiştir: "Erkekte tek bir elbise kafi gelir." İbn Habîb ise: "Bürünüp örtünebileceği genişlikte bir kamîs veya bir izâr giydirilir" demiştir; İbn Habîb'in sözü bir tefsirdir. Mâlik: "Kadına dir' (elbise) ve hımâr (başörtüsü) giydirilir" demiştir. İbnü'l-Kâsım el-Utbiyye'de: "Küçük kız çocuğunu giydirirse, tıpkı büyük kadın gibi dir' ve hımâr giydirir; kefaret tektir, küçük olduğu için ondan eksiltme yapılmaz" demiştir. İbnü'l-Muvâz ondan şunu aktarmıştır: "Emzikteki çocukların giydirilmesini hiçbir şekilde hoş görmem; namazla emredilen yaştakilere gelince, ona bir kamîs giydirir ve bu kafi gelir." İbnü'l-Muvâz kendi görüşü olarak: "Aksine yetişkin adam elbisesi olmalıdır, aksi takdirde kafi gelmez" demiştir. Eşheb ise: "Kız çocuğu namaz yaşına ulaşmamışsa ona erkek elbisesi verilir ve bu kafi gelir" demiştir; İbnü'l-Mâcişûn da böyle demiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “yahut bir köle azat etmek” kavline gelince; tahrîr, kölelikten çıkarmaktır. Esaret, meşakkatler, dünya yorgunluğu ve benzerleri için de kullanılır. Nitekim Meryem'in annesi hakkında Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً } “Karnımdakini hür olarak sana adadım” [Âl-i İmrân: 35] kavli bundandır; yani dünya meşgalelerinden arınmış olarak. el-Ferezdek'in şu sözü de bundandır:
ابني غدانة إنني حررتكم ... فوهبتكم لعطية بن جعال
Ey Gadâne'nin iki oğlu, ben sizi hür kıldım / Ve sizi Atıyye b. Ci'âl'e bağışladım.
أي حررتكم من الهجاء، وخص الرقبة من الإنسان إذ هو العضو الذي فيه يكون الغل والتوثق غالبا من الحيوان، فهو موضع الملك فأضيف التحرير إليها، واختلف الناس في صفة المعتق في الكفارة كيف ينبغي أن يكون، فقالت جماعة من العلماء: هذه رقبة مطلقة لم تقيد بأيمان فيجوز في كفارة اليمين عتق الكافر، وهذا مذهب الطبري وجماعة من العلماء، وقالت فرقة كل مطلق في القرآن من هذا فهو راجع إلى المقيد في عتق الرقبة في القتل الخطأ فلا يجزىء في شيء من الكفارات كافر، وهذا قول مالك ﵀ وجماعة معه، وقال مالك ﵀: لا يجزي أعمى ولا أبرص ولا مجنون، وقال ابن شهاب وجماعة، وفي الأعور قولان في المذهب، وكذلك في الأصم وفي الخصي، وفي العلماء من رأى أن جميع هذا يجزىء وفرق النخعي فجوز عتق من يعمل أشغاله وخدمته ومنع عتق من لا يعمل كالأعمى والمقعد والأشل اليدين، قال مالك ﵀: والأعجمي عندي يجزىء من قصر النفقة وغيره أحب إليّ، قال سحنون يريد بعد أن يجيب إلى الإسلام، فإن كان الأعجمي لم يجب إلا أنه ممن يجبر على الإسلام كالكبير من المجوس والصغير من الحربيين الكتابيين فقال ابن القاسم يجزىء عتقه وإن لم يسلم وقال أشهب لا
Yani sizi hicvedilmekten azat ettim. İnsandan özellikle boyun (rakabe) zikredilmiştir; zira boyun canlıda bağın ve bağlamanın çoğunlukla vurulduğu organdır; mülkiyetin yeri olduğu için tahrîr (azat etme) ona izafe edilmiştir. İlim ehli kefarette azat edilecek kölenin vasfının nasıl olması gerektiğinde ihtilaf etmişlerdir: Bir grup âlim: "Bu, iman ile sınırlandırılmamış mutlak bir köledir; dolayısıyla yemin kefaretinde kâfirin azat edilmesi caizdir" demiştir; bu, Taberî'nin ve bir grup âlimin mezhebidir. Diğer bir fırka ise: "Kur'an'da bu konudaki her mutlak ifade, hataen öldürmedeki köle azadında geçen mukayyet ifadeye racidir; bu sebeple hiçbir kefarette kâfir kafi gelmez" demiştir; bu, Mâlik (rahimehullâh) ve beraberindeki bir cemaatin görüşüdür. Mâlik (rahimehullâh): "Kör, alacalı (abraş) ve mecnun kafi gelmez" demiştir; İbn Şihâb ve bir cemaat de böyle demiştir. Tek gözü kör olan hakkında mezhepte iki görüş vardır; sağır ve hadım hakkında da böyledir. Âlimler arasında bütün bunların kafi geleceğini düşünenler de vardır. en-Nehaî ise ayrım yaparak, işlerini ve hizmetini yapabilen kimsenin azat edilmesini caiz görmüş; kör, kötürüm ve iki eli çolak olan gibi iş yapamayanın azat edilmesini ise men etmiştir. Mâlik (rahimehullâh): "Arapça bilmeyen köle (a'cemî) nafakası az olduğu için bana göre kafi gelir, fakat başkası bana daha sevimlidir" demiştir. Sahnûn: "İslâm'a icabet ettikten sonra bunu kastetmektedir. Şayet Arapça bilmeyen köle henüz icabet etmemişse, ancak Mecûsîlerin büyüğü veya harbî Ehl-i Kitab'ın küçüğü gibi İslâm'a zorlanan kimselerden ise İbnü'l-Kâsım Müslüman olmasa bile azat edilmesinin kafi geleceğini söylemiştir; Eşheb ise
يجزىء حتى يسلم، ولا يجزىء عند مالك من فيه شعبة حرية كالمدبر وأم الولد ونحوه.
Müslüman oluncaya kadar kafi gelmeyeceğini söylemiştir" demiştir. Mâlik'e göre müdebber ve ümmüveled gibi kendisinde bir parça hürriyet bulunan kimse de kafi gelmez.
وقوله تعالى فَمَنْ لَمْ يَجِدْ معناه لم يجد في ملكه أحد هذه الثلاثة من الإطعام أو الكسوة أو عتق الرقبة واختلف العلماء في حد هذا العادم الوجد حتى يصح له الصيام، فقال الشافعي ﵀ وجماعة من العلماء إذا كان المكفر لا يملك إلا قوته وقوت عياله يومه وليلته فله أن يصوم، فإن كان عنده زائدا على ذلك ما يطعم عشرة مساكين لزمه الإطعام، وهذا أيضا هو مذهب مالك وأصحابه قال مالك في المدونة: لا يجزئه سيام وهو يقدر على أحد الوجوه الثلاثة، وروي عن ابن القاسم أن من تفضل له نفقة يوم فإنه لا يصوم، وقال ابن المواز: ولا يصوم الحانث حتى لا يجد إلا قوته أو يكون في البلد لا يعطف عليه فيه، وقال ابن القاسم في كتاب ابن مزين: إن كان لحانث فضل عن قوت يومه أطعم إلا أن يخاف الجوع أو يكون في بلد لا يعطف عليه فيه، وقال سعيد بن جبير: إن لم يكن له إلا ثلاثة دراهم أطعم وقال قتادة: إذا لم يكن له إلا قدر ما يكفر به صام، وقال الحسن بن أبي الحسن: إذا كان له درهمان أطعم، قال الطبري: وقال آخرون: جائز لمن لم تكن عنده مائتا درهم أن يصوم وهو ممن لا يجد، وقال آخرون:
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim bulamazsa” kavlinin manası; mülkiyetinde doyurma, giydirme veya köle azat etme şeklindeki bu üç şeyden birini bulamazsa demektir. Âlimler oruç tutmasının sahih olabilmesi için bu imkânsızlığın sınırının ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: eş-Şâfiî (rahimehullâh) ve bir grup âlim: "Kefaret veren kimse sadece bir gün ve bir gecelik kendi yiyeceğine ve ailesinin yiyeceğine sahipse oruç tutabilir; şayet bundan fazla olarak on yoksulu doyuracak miktarı varsa doyurması gerekir" demişlerdir; bu aynı zamanda Mâlik ve ashabının da mezhebidir. Mâlik el-Müdevvene'de: "Üç yoldan birine gücü yettiği halde oruç tutması kafi gelmez" demiştir. İbnü'l-Kâsım'dan, bir günlük nafakası artan kimsenin oruç tutamayacağı rivayet edilmiştir. İbnü'l-Muvâz: "Yeminini bozan kimse sadece kendi azığını buluncaya kadar veya kendisine acınmayan bir beldede bulunmadıkça oruç tutamaz" demiştir. İbnü'l-Kâsım İbn Müzeyn'in kitabında: "Yeminini bozan kimsenin bir günlük yiyeceğinden fazlası varsa yedirir; ancak açlıktan korkarsa veya kendisine acınmayan bir beldede bulunursa bu müstesnadır" demiştir. Saîd b. Cübeyr: "Sadece üç dirhemi dahi olsa yedirir" demiştir. Katâde: "Sadece kefaret vereceği miktar kadar parası varsa oruç tutar" demiştir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: "İki dirhemi varsa yedirir" demiştir. Taberî şöyle demiştir: "Başkaları da 'İki yüz dirhemi olmayan kimsenin oruç tutması caizdir; o, bulamayan kimselerdendir' demiştir." Başkaları da:
جائز لمن لم يكن عنده فضل على رأس ماله الذي يتصرف به في معاشه أن يصوم، وقرأ أبي بن كعب فصيام ثلاثة أيام متتابعات، وكذلك عبد الله بن مسعود وإبراهيم النخعي، وقال بذلك جماعة من العلماء منهم مجاهد وغيره، وقال مالك ﵀ وغيره: إن تابع فحسن وإن فرق أجزأ، وقوله تعالى: ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إشارة إلى ما ذكر من الأشياء الثلاثة وقوله إِذا حَلَفْتُمْ معناه ثم أردتم الحنث أو وقعتم فيه وباقي الآية وصاة وتوقيف على النعمة والإيمان.
"Geçimini sağladığı sermayesinden fazla bir şeyi olmayan kimsenin oruç tutması caizdir" demiştir. Übey b. Ka'b «فصيام ثلاثة أيام متتابعات» (peş peşe üç gün oruç) şeklinde okumuştur; Abdullah b. Mes'ûd ve İbrâhîm en-Nehaî de böyledir. Mücâhid ve başkaları dahil ilim ehlinden bir grup bu görüşü benimsemiştir. Mâlik (rahimehullâh) ve diğerleri ise: "Peş peşe tutarsa güzeldir; ayrı günlerde tutarsa da kafi gelir" demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ } “İşte yeminlerinizin kefareti budur” kavli zikredilen üç şeye işarettir. { إِذا حَلَفْتُمْ } “yemin ettiğiniz vakit” kavlinin manası ise 'sonra yemini bozmak istediğinizde veya yemini bozduğunuzda' demektir. Ayetin geri kalanı bir vasiyet ve nimeti ile imanı hatırlatıp ikrar ettirmedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٠ الى ٩٢]
[el-Mâide Suresi (5), 90-92. Ayetler]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢) } “Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve şans okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. (90) Şeytan, içki ve kumarla aranıza düşmanlık ve kin sokmak, sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi? (91) Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve [kötülüklerden] sakının. Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Resûlümüze düşen apaçık bir tebliğdir. (92)”
الخطاب للمؤمنين جميعا، لأن هذه الأشياء شهوات وعادات قد تلبس بها في الجاهلية وغلبت على النفوس فكان بقي منها في نفوس كثير من المؤمنين، فأما الْخَمْرُ فكانت لم تحرم بعد، وأما الْمَيْسِرُ ففيه قمار ولذة للفارغ من النفوس ونفع أيضا بوجه ما، وأما الْأَنْصابُ وهي حجارة يذكون عندها لفضل يعتقدونه فيها، وقيل هي الأصنام المعبودة كانوا يذبحون لها وعندها في الجاهلية. فإن كانت المرادة في هذه الآية الحجارة التي يذبح عندها فقط فذلك لأنه كان في نفس ضعفة المؤمنين شيء من تعظيم تلك الحجارة، وهذا كما قالت امرأة الطفيل بن عمرو الدوسي لزوجها: أتخاف على الصبية من ذي الشرى شيئا؟
Hitap müminlerin tamamınadır; çünkü bu şeyler Câhiliye döneminde alışkanlık haline getirilmiş ve nefisleri kaplamış arzulardı; bu yüzden müminlerin çoğunun nefsinde bunlardan kalıntılar vardı. İçki (el-hamr) o sırada henüz haram kılınmamıştı. Kumar (el-meysir) ise içinde bahis barındıran, boş nefisler için lezzet veren ve bir yönüyle de faydası olan bir şeydi. Dikili taşlar (el-ensâb) ise kendisinde olduğuna inandıkları bir faziletten ötürü yanlarında kurban kestikleri taşlardı; Câhiliye döneminde kendileri için ve yanlarında kurban kestikleri tapınılan putlar olduğu da söylenmiştir. Şayet bu ayette kastedilen sadece yanlarında kurban kesilen taşlar ise bu durum, zayıf müminlerin nefsinde o taşları yüceltmeye dair bir şeylerin bulunmasından ileri gelmekteydi; bu tıpkı Tufeyl b. Amr ed-Devsî'nin hanımının kocasına: "Çocuklara Zü'ş-Şerâ'dan ötürü bir şey olmasından korkuyor musun?" demesi gibidir.
وذو الشرى صنم لدوس، وإن كانت المرادة في هذه الآية الأصنام فإنما قرنت بهذه الأمور ليبين النقص في هذه إذ تقرن بالأصنام، ولا يتأول أنه بقي في نفس مؤمن شيء من تعظيم الأصنام والتلبس بها حتى يقال له
Zü'ş-Şerâ, Devs kabilesine ait bir puttur. Eğer bu ayette kastedilen putlar ise bunlar, putlarla birlikte anıldıklarında bunlardaki noksanlığı açıklamak için bu hususlarla beraber zikredilmiştir. Bir müminin nefsinde, kendisine:
اجتنبه، وأما الْأَزْلامُ فهي الثلاثة التي كان أكثر الناس يتخذونها. في أحدها «لا» وفي الآخر «نعم» ، والآخر «غفل» ، وهي التي حبسها سراقة بن جعشم حين اتبع النبي ﷺ في وقت الهجرة، فكانوا يعظمونها، وبقي منها في بعض النفوس شيء ومن هذا القبيل هو الزجر بالطير وأخذ الفأل منها في الكتب ونحوه مما يصنعه الناس اليوم، وقد يقال لسهام الميسر أزلام، والزلم السهم وكان من الأزلام أيضا ما يكون عند الكهان وكان منها سهام عند الأصنام وهي التي ضرب بها على عبد الله بن عبد المطلب أبي النبي ﷺ، وكان عند قريش في الكعبة أزلام فيها أحكام ذكرها ابن إسحاق وغيره، فأخبر الله تعالى أن هذه الأشياء رِجْسٌ، قال ابن زيد: الرجس الشر.
ondan kaçın denilecek kadar putları yüceltmeye ve onlara bulaşmaya dair bir şeyin kaldığı şeklinde yorumlanamaz. Şans okları (el-ezlâm) ise insanların çoğunun edindiği üç oktu. Birinde «hayır», diğerinde «evet», diğerinde ise «boş/belirsiz» yazılıydı. Bunlar, hicret vaktinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peşine düştüğünde Sürâka b. Cu'şüm'ün yanında alıkoyduğu oklardır. İnsanlar bunlara tazim ederlerdi ve bazı nefislerde bunlardan bir şeyler kalmıştı. Kuşlarla uğursuzluk arama (zecr), kitaplardan fal bakma ve bugün insanların yaptığı benzeri şeyler de bu kabildendir. Kumar oklarına da bazen ezlâm denir. Zelem (الزلم) oktur. Kâhinlerin yanında bulunan oklar da ezlâmdandı; ayrıca putların yanında bulunan oklar da vardı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in babası Abdullah b. Abdilmuttalib için çekilen oklar bunlardandı. Kureyş'in de Kâbe'de içinde hükümler bulunan okları vardı; bunu İbn İshâk ve başkaları zikretmiştir. Allah Teâlâ bu şeylerin birer pislik (rics) olduğunu haber vermiştir. İbn Zeyd: "Rics, kötülüktür (şerdir)" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: كل مكروه ذميم، وقد يقال للعذاب، وقال ابن عباس في هذه الآية رِجْسٌ سخط، وقد يقال للنتن وللعذرة والأقذار رجس، والرجز العذاب لا غير، والركس العذرة لا غير، والرجس يقال للأمرين، وأمر الله تعالى باجتناب هذه الأمور واقترنت بصيغة الأمر في قوله فَاجْتَنِبُوهُ نصوص الأحاديث وإجماع الأمة، فحصل الاجتناب في رتبة التحريم، فبهذا حرمت الخمر بظاهر القرآن ونص الحديث وإجماع الأمة، وقد تقدم تفسير لفظة الْخَمْرُ ومعناها. وتفسير الْمَيْسِرُ في سورة البقرة، وتقدم تفسير الْأَنْصابُ والاستقسام بالأزلام في صدر هذه السورة، واختلف الناس في سبب نزول هذه الآيات، فقال أبو ميسرة: نزلت بسبب عمر بن الخطاب فإنه ذكر للنبي ﷺ عيوب الخمر وما ينزل بالناس من أجلها ودعا إلى الله في تحريمها، وقال: اللهم بين لنا فيها بيانا شافيا، فنزلت هذه الآيات، فقال عمر انتهينا، انتهينا وقال مصعب بن سعد بن أبي وقاص عن أبيه سعد قال: صنع رجل من الأنصار طعاما فدعانا فشربنا الخمر حتى انتشينا فتفاخرت الأنصار وقريش فقال كل فريق: نحن خير منكم، فأخذ رجل من الأنصار لحي جمل فضرب به أنف سعد ففزره، فكان سعد أفزر الأنف، قال سعد ففيّ نزلت الآية إلى آخرها، وقال ابن عباس: نزل تحريم الخمر في قبيلتين من الأنصار شربوا حتى إذا ثملوا عربدوا فلما صحوا جعل كل واحد منهم يرى الأثر بوجهه ولحيته وجسده، فيقول هذا فعل فلان بي، فحدث بينهم في ذلك ضغائن، فنزلت هذه الآيات في ذلك.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Çirkin ve hoşlanılmayan her şeye [rics denir], bazen azap için de kullanılır. İbn Abbâs bu ayetteki { رِجْسٌ } için: "Gazaptır" demiştir. Pis koku, dışkı ve necis şeyler için de rics denilebilir. Ricz (الرجز) sadece azaptır; riks (الركس) sadece dışkıdır; rics (الرجس) ise her iki durum için de kullanılır. Allah Teâlâ bu şeylerden kaçınmayı emretmiş ve { فَاجْتَنِبُوهُ } kavlindeki emir lafzına hadislerin nassları ve ümmetin icmâı da eklenmiştir; böylece kaçınma emri haramlık derecesine ulaşmıştır. Bu sebeple içki, Kur'an'ın zahiri, hadisin nassı ve ümmetin icmâı ile haram kılınmıştır. İçki (el-hamr) lafzının tefsiri ve anlamı ile kumar (el-meysir) kelimesinin tefsiri Bakara Suresi'nde; dikili taşlar (el-ensâb) ve fal oklarıyla kısmet arama (el-istiksam bi'l-ezlam) ifadelerinin tefsiri ise bu surenin başında geçmişti. İnsanlar bu ayetlerin nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebû Meysere şöyle demiştir: "Bu ayetler Ömer b. el-Hattâb sebebiyle indi. Çünkü o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e içkinin ayıplarını ve onun yüzünden insanların başına gelenleri zikredip haram kılınması için Allah'a dua etti ve: 'Allahım! İçki konusunda bize şifa verici açık bir beyanda bulun' dedi. Bunun üzerine bu ayetler indi; Ömer de: 'Vazgeçtik, vazgeçtik' dedi." Mus'ab b. Sa'd b. Ebî Vakkâs, babası Sa'd'dan rivayetle onun şöyle dediğini nakletmiştir: "Ensardan bir adam bir yemek hazırlayıp bizi davet etti. Biz de çakırkeyif oluncaya kadar içki içtik. Sonra Ensar ve Kureyş birbirine karşı övünmeye başladı ve her iki grup da: 'Biz sizden daha hayırlıyız' dedi. Bunun üzerine Ensardan bir adam bir deve çene kemiği alıp Sa'd'ın burnuna vurdu ve onu yardı; bu sebeple Sa'd'ın burnu yarık (efzer) idi. Sa'd: 'İşte ayet sonuna kadar benim hakkımda indi' dedi." İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "İçkinin haram kılınışı Ensardan iki kabile hakkında indi. Sarhoş oluncaya kadar içtiler, sarhoş olunca da taşkınlık yaptılar. Ayıldıklarında her biri yüzünde, sakalında ve bedeninde izler gördü ve: 'Bunu bana falan yaptı' dedi; böylece aralarında kin ve düşmanlıklar meydana geldi. Bunun üzerine bu ayetler bu hususta indi."
قال القاضي أبو محمد: وأمر الخمر إنما كان بتدريج ونوازل كثيرة، منها قصة حمزة حين جبّ الأسنمة، وقال للنبي ﷺ: وهل أنتم إلا عبيد لأبي، ومنها قراءة علي بن أبي طالب في صلاة المغرب «قل يا أيها الكافرون أعبد ما تعبدون» فنزلت يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النساء: ٤٣] الآية، ثم لم تزل النوازل تحزب الناس بسببها حتى نزلت هذه الآية، فحرمت بالمدينة وخمر العنب فيها قليل، إنما كانت خمرهم من خمسة أشياء من العسل ومن التمر ومن الزبيب ومن الحنطة ومن الشعير، والأمة مجمعة على تحريم القليل والكثير من خمر العنب التي لم تمسها نار ولا خالطها شيء، وأكثر الأمة على أن ما أسكر كثيره فقليله حرام، ولأبي حنيفة وبعض فقهاء الكوفة إباحة ما لا يسكر مما يسكر كثيره من غير خمر العنب، وهو مذهب مردود، وقد خرج قوم تحريم الخمر من وصفها برجس، وقد وصف تعالى في آية أخرى الميتة والدم المسفوح ولحم الخنزير بأنها رجس، فيجيء من ذلك أن كل رجس حرام.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İçki meselesi ancak aşamalı olarak ve pek çok hadise neticesinde gerçekleşmiştir. Bunlardan biri, Hamza'nın develerin hörgüçlerini kestiği ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Siz ancak babamın köleleri değil misiniz?" dediği hadisedir. Bir diğeri, Ali b. Ebî Tâlib'in akşam namazında { قل يا أيها الكافرون أعبد ما تعبدون } şeklinde okuması üzerine: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } [en-Nisâ: 43] ayetinin inmesidir. Sonra olaylar bu sebeple insanları sıkıştırmaya devam etti ve nihayet bu ayet indi. İçki Medine'de haram kılındı; orada üzüm şarabı pek azdı. Onların içkileri ancak beş şeyden: baldan, hurmadan, kuru üzümden, buğdaydan ve arpadan yapılıyordu. Ümmet, ateş değmemiş ve içine hiçbir şey karışmamış üzüm şarabının azının da çoğunun da haram olduğu hususunda icmâ etmiştir. Ümmetin ekseriyetine göre çoğu sarhoş edenin azı da haramdır. Ebû Hanîfe ve Kûfe fukahasından bazısı, üzüm şarabı dışındaki şeylerden çoğu sarhoş edip de [sarhoşluk vermeyecek miktarda olan] azını mubah görmüşlerdir; ancak bu merdut bir mezheptir. Bir grup da içkinin haramlığını onun «rics» olarak nitelenmesinden çıkarmıştır; nitekim Allah Teâlâ başka bir ayette murdar hayvanı (meyte), akıtılmış kanı ve domuz etini de rics olarak nitelemiştir. Buradan da her ricsin haram olduğu hükmü çıkmaktadır.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، والاجتناب أن يجعل الشيء جانبا أو ناحية.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu çıkarımda bir itiraz payı (nazar) vardır. İctinâb (kaçınma) ise bir şeyi bir tarafa veya bir kenara bırakmaktır.
ثم أعلم تعالى عباده أن الشيطان إنما يريد أن تقع العداوة بسبب الخمر، وما كان يغري عليها بين المؤمنين وبسبب الميسر إذ كانوا يتقامرون على الأموال والأهل، حتى ربما بقي المقمور حزينا فقيرا فتحدث من ذلك ضغائن وعداوة، فإن لم يصل الأمر إلى حد العداوة كانت بغضاء، ولا تحسن عاقبة قوم متباغضين، ولذلك قال النبي ﷺ: «ولا تباغضوا ولا تحاسدوا ولا تدابروا وكونوا عباد الله إخوانا» ، وباجتماع النفوس والكلمة يحمى الدين ويجاهد العدو، والْبَغْضاءَ تنقض عرى الدين وتهدم عماد الحماية، وكذلك أيضا يريد الشيطان أن يصد المؤمنين عن ذكر الله وعن الصلاة ويشغلهم عنها بشهوات، فالخمر والميسر والقمار كله من أعظم آلاته في ذلك، وفي قوله تعالى: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ وعيد في ضمن التوقيف زائد على معنى انتهوا.
Sonra Allah Teâlâ kullarına bildirdi ki, şeytan ancak içki sebebiyle ve müminler arasında bunun üzerinden kışkırttığı şeyler yüzünden, ayrıca kumar sebebiyle aralarında düşmanlık düşmesini ister; zira onlar malları ve aileleri üzerine kumar oynarlardı; öyle ki kumarda kaybeden kimse bazen üzgün ve fakir kalır, bundan dolayı da kin ve düşmanlıklar doğardı. Şayet mesele düşmanlık derecesine varmazsa buğz (kin) olurdu; birbirine buğzeden bir kavmin akıbeti ise hayır olmaz. Bu yüzden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Birbirinize buğzetmeyin, birbirinize haset etmeyin, birbirinize sırt çevirmeyin ve ey Allah'ın kulları, kardeş olun!» buyurmuştur. Gönüllerin ve sözün birleşmesiyle din korunur ve düşmana karşı cihat edilir; kin ve nefret (el-bağdâ') ise dinin bağlarını çözer ve koruma direğini yıkar. Aynı şekilde şeytan müminleri Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak, onları şehvetlerle bunlardan meşgul etmek ister. İçki, meysir ve kumarın tamamı bu hususta onun en büyük aletlerindendir. Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } kavlinde, ikrar ettirme ve hatırlatma (tevkîf) zımnında, «vazgeçin» anlamının ötesinde bir tehdit vardır.
ولما كان في الكلام معنى انتهوا حسن أن يعطف عليه وَأَطِيعُوا وكرر أَطِيعُوا في ذكر الرسول تأكيدا، ثم حذر تعالى من مخالفة الأمر وتوعد من تولى بعذاب الآخرة أي إنما على الرسول أن يبلغ وعلى المرسل أن يعاقب أو يثيب بحسب ما يعصى أو يطاع.
Sözde «vazgeçin» manası bulunduğundan, { وَأَطِيعُوا } kavlinin buna atfedilmesi uygun düşmüş ve Resûl'ün zikrindeki { أَطِيعُوا } emri pekiştirme (tekit) amacıyla tekrarlanmıştır. Sonra Allah Teâlâ emre muhalefetten sakındırmış ve yüz çevireni ahiret azabıyla tehdit etmiştir; yani Resûl'e düşen sadece tebliğ etmek, gönderene [Allah'a] düşen ise isyan ya da itaate göre cezalandırmak veya mükâfatlandırmaktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٣ الى ٩٤]
[el-Mâide Suresi (5), 93-94. Ayetler]
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤)
{ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤) } “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra [yine] sakınıp iman ettikleri, sonra [yine] sakınıp iyilik ettikleri takdirde [önceden] tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri sever. (93) Ey iman edenler! Allah, gaybda kendisinden kimin korktuğunu ortaya çıkarmak için ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir. Bundan sonra kim haddi aşarsa onun için can yakıcı bir azap vardır. (94)”
سبب هذه الآية فيما قال ابن عباس والبراء بن عازب وأنس بن مالك: أنه لما نزل تحريم الخمر، قال قوم من الصحابة: يا رسول الله، كيف بمن مات منا وهو يشربها ويأكل الميسر ونحو هذا من القول؟ فنزلت هذه الآية.
İbn Abbâs, Berâ b. Âzib ve Enes b. Mâlik'in belirttiklerine göre bu ayetin nüzul sebebi şudur: İçkinin haramlığı inince sahâbeden bir grup: "Ey Allah'ın Resûlü! Bizden içki içerken ve kumar [kazancı] yerken ölenlerin durumu ne olacak?" ve benzeri sözler söylediler. Bunun üzerine bu ayet indi.
قال القاضي أبو محمد: وهذا نظير سؤالهم عمن مات على القبلة الأولى، ونزلت وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [البقرة: ١٤٣] ولما كان أمر القبلة خطيرا ومعلما من معالم الدين تخيل قوم نقص من فاته، وكذلك لما حصلت الخمر والميسر في هذا الحد العظيم من الذم، أشفق قوم وتخيلوا نقص من مات على هذه المذمات، فأعلم تعالى عباده أن الذم والجناح إنما يلحق من جهة المعاصي، وأولئك الذين ماتوا قبل التحريم لم يعصوا في ارتكاب محرم بعد بل كانت هذه الأشياء مكروهة لم ينص عليها بتحريم، والشرع هو الذي قبحها وحسن تجنبها، و «الجناح» الإثم والحرج، وهو كله الحكم الذي يتصف به فاعل المعصية والنسبة التي تترتب للعاصي وطَعِمُوا معناه ذاقوا فصاعدا في رتب الأكل والشرب، وقد يستعار للنوم وغيره وحقيقته في حاسة الذوق، والتكرار في قوله اتَّقَوْا يقتضي في كل واحدة زيادة على التي قبلها وفي ذلك مبالغة في هذه الصفات لهم، وذهب بعض المفسرين إلى أن يعين المراد بهذا التكرار فقال
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu durum, onların ilk kıble üzere ölenler hakkındaki sorularına ve { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } [el-Bakara: 143] ayetinin inişine benzer. Kıble meselesi mühim ve dinin alametlerinden bir alamet olduğu için, bir grup onu kaçıran kimsenin noksan olduğunu tahayyül etmişti. Aynı şekilde içki ve kumar yerilmenin bu büyük derecesine ulaşınca, bir grup endişelenmiş ve bu kınanan şeyler üzere ölenlerin noksan olduğunu tahayyül etmiştir. Allah Teâlâ da kullarına kınama ve günahın ancak günahlar cihetinden iliştiğini bildirmiştir; haram kılınmadan önce ölen o kimseler ise o esnada henüz haram olan bir şeyi işlemekte günahkâr olmamışlardı; aksine bu şeyler haramlığı açıkça belirtilmemiş mekruh şeylerdi. Şeriat ise onları çirkinleştirmiş ve onlardan sakınmayı güzel kılmıştır. «Cünâh» (الجناح) günah ve sorumluluk (harec) demektir; bu da günahı işleyenin nitelendiği ve günahkâra terettüp eden nispetin ve hükmün tamamıdır. { طَعِمُوا } kavlinin manası ise yeme ve içme mertebelerinde tatmaktan itibaren yukarıya doğru [tüketilen her şeydir]. Bazen uyku ve başka şeyler için mecazen kullanılır; ancak hakikati tat alma duyusundadır. { اتَّقَوْا } kavlindeki tekrar, her birinde bir öncekinden daha fazla bir mertebeyi gerektirir ve bunda onlar için bu sıfatlarda bir mübalağa vardır. Bazı müfessirler bu tekrardan kastedileni tayin etmeye yönelmişlerdir. Şöyle ki:
قوم: الرتبة الأولى هي اتقاء الشرك والكبائر والإيمان على كماله وعمل الصالحات، والرتبة الثانية هي الثبوت والدوام على الحالة المذكورة، والرتبة الثالثة هي الانتهاء في التقوى إلى امتثال ما ليس بفرض من النوافل في الصلاة والصدقة وغير ذلك، وهو الإحسان، وقال قوم الرتبة الأولى لماضي الزمن، والثانية للحال، والثالثة للاستقبال، وقال قوم: الاتقاء الأول هو في الشرك والتزام الشرع، والثاني في الكبائر، والثالث في الصغائر.
Bir grup şöyle demiştir: Birinci mertebe şirkten ve büyük günahlardan sakınmak, kemal üzere iman etmek ve salih ameller işlemektir. İkinci mertebe zikredilen bu hâl üzere sebat etmek ve devamlı olmaktır. Üçüncü mertebe ise takvada namaz, sadaka ve benzeri farz olmayan nafileleri yerine getirme derecesine ulaşmaktır ki bu da ihsandır. Bir grup da: Birinci mertebe geçmiş zaman için, ikincisi şimdiki zaman için, üçüncüsü ise gelecek zaman içindir demiştir. Bir diğer grup ise: İlk sakınma şirkten sakınmak ve şeriata bağlanmaktır, ikincisi büyük günahlardandır, üçüncüsü ise küçük günahlardandır demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وليست هذه الآية وقفا على من عمل الصالحات كلها، واتقى كل التقوى. بل هو لكل مؤمن وإن كان عاصيا أحيانا إذا كان قد عمل من هذه الخصال الممدوحة ما استحق به أن يوصف بأنه مؤمن عامل للصالحات متق في غالب أمره محسن، فليس على هذا الصنف جناح فيما طعم مما لم يحرم عليه، وقد تأول هذه الآية قدامة بن مظعون الجمحي من الصحابة ﵁، وهو ممن هاجر إلى أرض الحبشة مع أخويه عثمان وعبد الله، ثم هاجر إلى المدينة وشهد بدرا وعمرّ، وكان ختن عمر بن الخطاب خال عبد الله وحفصة، ولاه عمر بن الخطاب على البحرين ثم عزله لأن الجارود سيد عبد القيس قدم على عمر بن الخطاب فشهد عليه بشرب الخمر، فقال له عمر: ومن يشهد معك؟ فقال:
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu ayet sadece salih amellerin tamamını işleyen ve takvanın bütünüyle sakınan kimselere has değildir. Aksine bazen günah işlese bile, övülen bu hasletlerden kendisiyle mümin, salih amel işleyen, ekseriyetle takva sahibi ve ihsan ehli olarak nitelenmeyi hak edeceği şeyleri işlemiş olan her mümin içindir. Dolayısıyla bu sınıfa giren kimseye, kendisine haram kılınmamış olan şeylerden tattıkları hususunda bir günah yoktur. Sahâbeden Kudâme b. Maz'ûn el-Cumehî radıyallâhu anh bu ayeti [kendi lehine] tevil etmişti. O, iki kardeşi Osman ve Abdullah ile birlikte Habeşistan topraklarına hicret eden, ardından Medine'ye hicret edip Bedir'e katılan ve uzun ömür süren kimselerdendi. Ömer b. el-Hattâb'ın kayınbiraderi, Abdullah ve Hafsa'nın dayısıydı. Ömer b. el-Hattâb onu Bahreyn'e vali tayin etmiş, sonra Abdülkays'ın reisi el-Cârûd, Ömer b. el-Hattâb'ın yanına gelip onun aleyhinde içki içtiğine dair şahitlik edince onu görevden almıştır. Ömer ona: "Seninle birlikte kim şahitlik ediyor?" diye sorunca:
أبو هريرة، فجاء أبو هريرة فقال له عمر بم تشهد؟ قال لم أره يشرب ولكن رأيته سكران يقيء، فقال له عمر: لقد تنطعت في الشهادة، ثم كتب عمر إلى قدامة أن يقدم عليه، فقدم، فقال الجارود لعمر: أقم على هذا كتاب الله، فقال له عمر: أخصم أنت أم شهيد، قال: بل شهيد: قال: قد أديت شهادتك، فصمت الجارود ثم غدا على عمر، فقال أقم على قدامة كتاب الله، فقال له عمر: ما أراك إلا خصما وما شهد معك إلا رجل واحد، قال الجارود: إني أنشدك الله، قال عمر: لتمسكن لسانك أو لأسوأنك، فقال الجارود: ما هذا والله يا عمر بالحق أن يشرب ابن عمك الخمر وتسوءني، فقال أبو هريرة: إن كنت تشك في شهادتنا فأرسل إلى ابنة الوليد فسلها، وهي امرأة قدامة، فبعث عمر إلى هند بنت الوليد ينشدها الله، فأقامت الشهادة على زوجها، فقال عمر لقدامة إني حادك، فقال: لو شربت كما يقولون لم يكن لك أن تحدني، قال عمر لم؟ قال: لأن الله تعالى يقول لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ الآية، فقال له عمر: أخطأت التأويل، إنك إذا اتقيت الله اجتنبت ما حرم عليك، ثم حده عمر وكان مريضا فقال له قوم من الصحابة لا نرى أن تجلده ما دام مريضا، فأصبح يوما وقد عزم على جلده، فقال لأصحابه: ما ترون في جلد قدامة؟ قالوا: لا نرى ذلك ما دام وجعا، فقال له عمر لأن يلقى الله وهو تحت السياط أحب إليّ من أن ألقاه وهو في عنقي، وأمر بقدامة فجلد، فغاضب قدامة عمر وهجره إلى أن حج عمر وحج معه قدامة مغاضبا له، فلما كان عمر بالسقيا نام ثم استيقظ فقال: عجلوا عليّ بقدامة، فقد أتاني آت في النوم فقال:
Ebû Hureyre, dedi. Bunun üzerine Ebû Hureyre geldi ve Ömer ona: "Neye şahitlik ediyorsun?" dedi. O: "Onu içerken görmedim; fakat sarhoş olup kusarken gördüm" dedi. Ömer ona: "Şahitlikte aşırıya kaçtın" dedi. Sonra Ömer, Kudâme'ye yanına gelmesi için mektup yazdı, o da geldi. el-Cârûd Ömer'e: "Buna Allah'ın Kitabı'nı uygula (haddi tatbik et)" dedi. Ömer ona: "Sen hasım mısın yoksa şahit misin?" dedi. O: "Aksine şahidim" dedi. Ömer: "Şahitliğini eda ettin" dedi. el-Cârûd sustu, sonra ertesi sabah Ömer'in yanına gelip: "Kudâme'ye Allah'ın Kitabı'nı uygula" dedi. Ömer ona: "Seni ancak bir hasım olarak görüyorum; seninle birlikte sadece bir adam şahitlik etti" dedi. el-Cârûd: "Sana Allah adına yemin verdiriyorum" dedi. Ömer: "Ya dilini tutarsın ya da sana kötülük ederim (cezalandırırım)" dedi. el-Cârûd: "Vallahi ey Ömer, amcanın oğlunun içki içip senin de beni cezalandırman hak değildir!" dedi. Bunun üzerine Ebû Hureyre: "Eğer şahitliğimizden şüphe ediyorsan el-Velîd'in kızına haber gönder ve ona sor" dedi; o kadın Kudâme'nin hanımı idi. Ömer, Hind bnt. el-Velîd'e haber gönderip Allah adına yemin verdirerek sordu; o da kocasının aleyhine şahitlikte bulundu. Ömer Kudâme'ye: "Sana had vuracağım" dedi. Kudâme: "Onların dediği gibi içmiş olsaydım bile bana had vurmaya hakkın olmazdı" dedi. Ömer: "Niçin?" dedi. O: "Çünkü Allah Teâlâ: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ } ayetini buyuruyor" dedi. Ömer ona: "Tevilde hata ettin! Sen Allah'tan sakındığın takdirde sana haram kılınan şeylerden kaçınırsın" dedi. Sonra Ömer ona had vurdu; o sırada Kudâme hastaydı. Sahâbeden bir grup Ömer'e: "Hasta olduğu müddetçe ona celde vurmanı uygun görmüyoruz" dediler. Bir sabah Ömer ona celde vurmaya kesin karar verdi ve arkadaşlarına: "Kudâme'nin celde vurulması hakkında ne düşünüyorsunuz?" dedi. Onlar: "Rahatsız olduğu sürece bunu uygun görmüyoruz" dediler. Ömer ona: "Onun kamçılar altında Allah'a kavuşması, benim boynumda onun vebali varken Allah'a kavuşmamdan bana daha sevimlidir" dedi ve Kudâme hakkında emir verip ona celde vurdurdu. Kudâme Ömer'e gücendi ve Ömer haccedip Kudâme de ona küskün olarak onunla birlikte haccedinceye kadar onunla konuşmadı. Ömer es-Sukyâ mevkiinde iken uyudu, sonra uyandı ve: "Kudâme'yi bana çabuk getirin! Rüyada bana gelen biri şöyle dedi:
سالم قدامة فإنه أخوك، فبعث في قدامة فأبى أن يأتي فقال عمر جروه إن أبى فلما جاء كلمه عمر واستغفر له فاصطلحا، قال أيوب بن أبي تميمة لم يحد أحد من أهل بدر في الخمر غيره.
Kudâme ile barış, çünkü o senin kardeşindir" dedi. Ömer Kudâme'ye haber gönderdi, o gelmekten imtina etti. Ömer: "Eğer gelmezse onu sürükleyin" dedi. Geldiğinde Ömer onunla konuştu ve onun için istiğfar etti; böylece barıştılar. Eyyûb b. Ebî Temîme: "Bedir ehlinden içki sebebiyle ondan başka kimseye had vurulmamıştır" demiştir.
وقوله تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ أي ليختبركم ليرى طاعتكم من معصيتكم وصبركم من عجزكم عن الصيد، وكان الصيد أحد معايش العرب العاربة، وشائعا عند الجميع منهم مستعما جدا، فابتلاهم الله فيه مع الإحرام أو الحرم كما ابتلى بني إسرائيل في أن لا يعتدوا في
Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } kavli, yani av konusunda itaatinizi isyanınızdan, sabrınızı acziyetinizden ayırt edip görmek için sizi mutlaka imtihan edecektir demektir. Avcılık saf Arap (Arab-ı Âribe) kavminin geçim kaynaklarından biriydi; onların tamamında yaygın ve son derece çok başvurulan bir işti. Allah, İsrâiloğulları'nı
السبت، ومِنَ تحتمل أن تكون للتبعيض، فالمعنى من صيد البر دون البحر، ذهب إليه الطبري وغيره، ويحتمل أن يكون التبعيض في حالة الحرمة إذ قد يزول الإحرام ويفارق الحرم، فصيد بعض هذه الأحوال بعض الصيد على العموم، ويجوز أن تكون لبيان الجنس، قال الزجّاج وهذا كما تقول لأمتحننك بشيء من الورق، وكما قال تعالى فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الحج: ٣٠] وقوله بِشَيْءٍ يقتضي تبعيضا ما وقد قال كثير من الفقهاء إن الباء في قوله تعالى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [المائدة: ٦] أعطت تبعيضا ما، وقرأ ابن وثاب والنخعي «يناله» بالياء منقوطة من تحت، وقال مجاهد الأيدي تنال الفراخ والبيض وما لا يستطيع أن يفر، والرماح تنال كبار الصيد.
Cumartesi yasağını çiğnememe konusunda imtihan ettiği gibi, onları da ihramlı veya harem sınırları içinde iken av konusunda imtihan etmiştir. { مِنَ } harf-i cerrinin teb'îz (kısmîlik bildirme) için olması muhtemeldir; bu durumda mana: 'deniz avı değil de kara avından' demek olur; Taberî ve başkaları bu görüşe meyletmiştir. Teb'îzin ihram ve harem hâlinde olması da muhtemeldir; çünkü ihram hâli kalkabilir ve haremden ayrılınabilir; dolayısıyla bu hâllerin bazısındaki av, genel anlamdaki avın bir kısmıdır. Beyân-ı cins (türü açıklama) için olması da caizdir. ez-Zeccâc: "Bu, 'Seni gümüşten (varaktan) bir şeyle imtihan edeceğim' demen ve Allah Teâlâ'nın: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } [el-Hac: 30] kavli gibidir" demiştir. { بِشَيْءٍ } lafzı bir nevi teb'îz gerektirir. Nitekim pek çok fakih, Allah Teâlâ'nın: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [el-Mâide: 6] kavlindeki bâ (ب) harfinin bir nevi teb'îz ifade ettiğini söylemiştir. İbn Vessâb ve en-Nehaî bu kelimeyi alttan noktalı yâ ile «yenâlühü» (يناله) şeklinde okumuşlardır. Mücâhid: "Eller yavru kuşlara, yumurtalara ve kaçmaya güç yetiremeyen şeylere erişir; mızraklar ise büyük avlara erişir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والظاهر أن الله تعالى خص الأيدي بالذكر لأنها عظم المتصرف في الاصطياد، وهي آلة الآلات وفيها تدخل الجوارح والحبالات، وما عمل باليد من فخاخ وشباك، وخص الرماح بالذكر لأنها عظم ما يجرح به الصيد وفيها يدخل السهم ونحوه، واحتج بعض الناس على أن الصيد للآخذ لا للمثير بهذه الآية، لأن المثير لم تنل يده ولا رمحه بعد شيئا، وقوله تعالى لِيَعْلَمَ معناه ليستمر علمه عليه وهو موجود إذ علم تعالى ذلك في الأزل. وقرأ الزهري «ليعلم الله» بضم الياء وكسر اللام أي ليعلم عباده، وبِالْغَيْبِ قال الطبري معناه في الدنيا حيث لا يرى العبد ربه فهو غائب عنه، والظاهر أن المعنى بالغيب من الناس أي في الخلوة فمن خاف الله انتهى عن الصيد من ذات نفسه، وقد خفي له لو صاد، ثم توعد تعالى من اعتدى بعد هذا النهي الذي يأتي وهو الذي أراد بقوله لَيَبْلُوَنَّكُمُ وأشار إليه قوله ذلِكَ والعذاب الأليم هو عذاب الآخرة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Görünen o ki, Allah Teâlâ elleri zikretmeyi tahsis etmiştir; çünkü eller avlanmadaki tasarrufun büyük kısmını oluşturur ve aletlerin asıl aletidir; yırtıcı hayvanlar, tuzaklar ve elle yapılan kapanlar ile ağlar da buna dâhildir. Mızrakları tahsis etmesi ise avın kendisiyle yaralandığı asıl alet olmasındandır; ok ve benzerleri de buna dâhildir. Bazı kimseler, avın onu ürkütüp kovalayana değil yakalayana ait olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü ürkütüp kovalayanın ne eli ne de mızrağı henüz bir şeye erişmemiştir. Allah Teâlâ'nın: { لِيَعْلَمَ } kavlinin manası ise O'nun bu ilminin av vuku bulduğunda da devam etmesi içindir; zira Allah Teâlâ bunu ezelde bilmektedir. ez-Zührî yâ'nın dammesi ve lâm'ın kesresi ile «li-yu'lime'llâhu» (ليُعْلِمَ الله) şeklinde, yani 'kullarına bildirsin diye' okumuştur. { بِالْغَيْبِ } lafzı hakkında Taberî: "Manası dünyada kulun Rabbini görmediği ve O'nun kendisinden gayb olduğu hâldir" demiştir. Zahir olan mana ise insanlardan gaybda, yani yalnızlık ve gizlilik hâlinde demektir; zira Allah'tan korkan kimse, avlansa bile gizli kalabilecekken kendi isteğiyle avdan vazgeçer. Sonra Allah Teâlâ, gelecek olan bu yasaktan sonra haddi aşanı tehdit etmiştir; { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } kavliyle kastettiği ve { ذلِكَ } sözüyle işaret ettiği budur. Can yakıcı azap (el-azâbü'l-elîm) ise ahiret azabıdır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة المائدة (٥) : آية ٩٥]
[el-Mâide Suresi (5), 95. Ayet]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥) } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse, yaptığı işin vebalini tatması için öldürdüğüne denk, içinizden adalet sahibi iki kişinin hükmedeceği, Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık hayvan cezası veya yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret yahut buna denk oruç [cezası gerekir]. Allah geçmişte olanı affetmiştir. Kim bir daha yaparsa, Allah ondan intikam alır. Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir. (95)”
الخطاب لجميع المؤمنين، وهذا النهي هو الابتلاء الذي أعلم به قوله قبل لَيَبْلُوَنَّكُمُ [المائدة: ٩٤] والصَّيْدَ مصدر عومل معاملة الأسماء فأوقع على الحيوان المصيد، ولفظ الصيد هنا عام ومعناه الخصوص فيما عدا الحيوان الذي أباح رسول الله ﷺ قتله في الحرم، ثبت عنه ﷺ أنه قال: «خمس فواسق يقتلن في الحرم الغراب والحدأة والفأرة والعقرب والكلب العقور» ووقف مع ظاهر هذا الحديث سفيان الثوري والشافعي وأحمد بن حنبل وإسحاق بن راهويه فلم يبيحوا للمحرم قتل شيء سوى ما ذكر، وقاس مالك ﵀ على الكلب العقور كل ما كلب على الناس وعقرهم ورآه داخلا في اللفظ فقال للمحرم أن يقتل الأسد والنمر والفهد والذئب وكل السباع العادية مبتدئا بها، فأما الهر والثعلب والضبع فلا يقتلها المحرم وإن قتلها فدى، وقال أصحاب الرأي إن بدأ السبع المحرم فله أن يقتله، وإن ابتدأه المحرم فعليه قيمته، وقال مجاهد والنخعي لا يقتل المحرم من السباع إلا ما عدا
Hitap bütün müminleredir. Bu yasak, daha önce { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } [el-Mâide: 94] kavlinin bildirdiği imtihandır. Av (es-Sayd), isim gibi muamele görmüş bir masdardır ve avlanan hayvana ıtlak edilmiştir. Buradaki av lafzı genel (âm) olup manası, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Harem'de öldürülmesini mubah kıldığı hayvanlar dışındakiler için özeldir (hâstır). Nitekim kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olduğuna göre şöyle buyurmuştur: «Harem'de öldürülecek beş zararlı hayvan (fâsık) vardır: Karga, çaylak, fare, akrep ve saldırgan/kuduz köpek.» Süfyân es-Sevrî, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve İshâk b. Râhûye bu hadisin zahirine bağlı kalmış ve ihramlı kimseye zikredilenler dışındaki hiçbir şeyi öldürmeyi mubah görmemişlerdir. Mâlik radıyallâhu anh ise insanlara saldıran ve onları ısıran/parçalayan her hayvanı saldırgan köpeğe kıyas etmiş ve bunu lafzın kapsamına dâhil görerek ihramlının aslan, kaplan, pars, kurt ve saldıran bütün yırtıcı hayvanları ilk hamleyi kendisi yaparak öldürebileceğini söylemiştir. Kedi, tilki ve sırtlanı ise ihramlı öldüremez; şayet öldürürse fidye verir. Rey ehli: 'Yırtıcı hayvan ihramlıya ilk saldıran olursa onu öldürebilir; şayet ihramlı ilk hamleyi yaparsa kıymetini ödemesi gerekir' demiştir. Mücâhid ve en-Nehaî ise: 'İhramlı, yırtıcı hayvanlardan ancak kendisine saldıranı
عليه، وقال ابن عمر ما حل بك من السباع فحلّ به، وأما فراخ السبع الصغار قبل أن تفرس فقال مالك في المدونة لا ينبغي للمحرم قتلها، قال أشهب في كتاب محمد: فإن فعل فعليه الجزاء، وقال أيضا أشهب وابن القاسم لا جزاء عليه، وثبت عن عمر بن الخطاب ﵁ أنه أمر المحرمين بقتل الحيات، وأجمع الناس على إباحة قتلها، وثبت عن عمر ﵁ إباحة قتل الزنبور لأنه في حكم العقرب، وقال مالك: يطعم قاتله شيئا، وكذلك قال مالك فيمن قتل البرغوث والذباب والنمل ونحوه، وقال أصحاب الرأي لا شيء على قاتل هذه كلها، وأما سباع الطير فقال مالك لا يقتلها المحرم وإن فعل فدى، وقال ابن القاسم في كتاب محمد: وأحب إليّ أن لا يقتل الغراب والحدأة حتى يؤذياه، ولكن إن فعل فلا شيء عليه.
öldürebilir' demişlerdir. İbn Ömer: 'Yırtıcı hayvanlardan sana saldıranı sen de öldür' demiştir. Yırtıcı hayvanların avlanacak yaşa gelmemiş küçük yavrularına gelince, Mâlik el-Müdevvene'de ihramlının onları öldürmemesi gerektiğini söylemiştir. Eşheb, Kitâbü Muhammed'de: 'Eğer yaparsa üzerine ceza gerekir' demiştir. Eşheb ve İbnü'l-Kâsım yine 'Üzerine ceza gerekmez' de demişlerdir. Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh ihramlılara yılanları öldürmelerini emrettiği sabit olmuş ve insanlar yılanların öldürülmesinin mubah olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Ömer'den radıyallâhu anh eşek arısının öldürülmesinin mubah olduğu da sabit olmuştur; çünkü o akrep hükmündedir. Mâlik: 'Onu öldüren kimse [kefaret olarak] bir şeyler yedirir' demiştir. Mâlik pire, sinek, karınca ve benzerlerini öldüren kimse hakkında da böyle demiştir. Rey ehli ise: 'Bunların tamamını öldürene hiçbir şey gerekmez' demiştir. Yırtıcı kuşlara gelince, Mâlik: 'İhramlı onları öldürmez; şayet öldürürse fidye verir' demiştir. İbnü'l-Kâsım, Kitâbü Muhammed'de şöyle demiştir: 'Bana göre karga ve çaylağın kendisine eziyet vermedikçe öldürülmemesi daha sevimlidir; ancak öldürürse de üzerine bir şey gerekmez.'
قال القاضي أبو محمد: وذوات السموم كلها في حكم الحية كالأفعى والرتيلاء وما عدا ما ذكرناه فهو مما نهى الله عن قتله في الحرمة بالبلد أو الحال، وفرض الجزاء على من قتله وحُرُمٌ جمع حرام وهو الذي يدخل في الحرام أو في الإحرام، وحرام، يقال للذكر والأنثى والاثنين والجميع، واختلف العلماء في معنى قوله مُتَعَمِّداً فقال مجاهد وابن جريج والحسن وابن زيد: معناه متعمدا لقتله ناسيا لإحرامه، فهذا هو الذي يكفر وكذلك الخطأ المحض يكفر وأما إن قتله متعمدا ذاكرا لإحرامه فهذا أجلّ وأعظم من أن يكفر. قال مجاهد: قد حل ولا رخصة له، وقاله ابن جريج، وحكى المهدوي وغيره أنه بطل حجه، وقال ابن زيد: هذا يوكل إلى نقمة الله، وقال جماعة من أهل العلم منهم ابن عباس ومالك وعطاء وسعيد ابن جبير والزهري وطاوس وغيرهم، المتعمد هو القاصد للقتل الذاكر لإحرامه، وهو يكفر وكذلك الناسي والقاتل خطأ يكفران.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Zehirli hayvanların tamamı engerek ve örümcek gibi yılan hükmündedir. Zikrettiklerimizin dışındakiler ise Allah'ın mekânda veya hâlde haramlık (hürmet) vaktinde öldürülmesini yasakladığı şeylerdendir ve onu öldüren kimseye cezayı farz kılmıştır. { حُرُمٌ } kelimesi harâm (حرام) kelimesinin çoğuludur; o da harama veya ihrama giren kimsedir. Harâm kelimesi eril, dişil, tesniye ve cemi için kullanılır. Âlimler { مُتَعَمِّداً } kavlinin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid, İbn Cüreyc, el-Hasan ve İbn Zeyd: "Bunun manası, ihramını unutarak onu kasten öldürmektir; işte kefaret ödeyecek olan budur; aynı şekilde sırf hata ile öldüren de kefaret öder. İhramlı olduğunu hatırlayarak kasten öldürmesine gelince, bu durum kefaretle karşılanamayacak kadar büyük ve vahimdir" demişlerdir. Mücâhid: "O ihramdan çıkmıştır ve onun için bir ruhsat yoktur" demiştir; İbn Cüreyc de bunu söylemiştir. el-Mehdevî ve başkaları onun haccının bâtıl olduğunu nakletmiştir. İbn Zeyd: "Bu kimse Allah'ın intikamına havale edilir" demiştir. İbn Abbâs, Mâlik, Atâ, Saîd b. Cübeyr, ez-Zührî, Tâvûs ve başkalarından oluşan bir grup ilim ehli ise: "Kasten öldüren kimse, ihramını hatırlayarak öldürmeyi kasteden kimsedir ve o kefaret öder; aynı şekilde unutan ve hataen öldüren de kefaret öder" demişlerdir.
قال الزهري: نزل القرآن بالعمد وجرت السنة في قتله خطأ أنهما يكفران، وقال بعض الناس لا يلزم القاتل خطأ كفارة، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «فجزاء مثل ما» بإضافة الجزاء إلى مثل وخفض مثل، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم «فجزاء» بالرفع «مثل» بالرفع أيضا فأما القراءة الأولى ومعناها فعليه جزاء مثل ما قتل أي قضاؤه وغرمه، ودخلت لفظة «مثل» هنا كما تقول أنا أكرم مثلك وأنت تقصد بقولك أنا أكرمك، ونظير هذا قوله تعالى: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ [الأنعام: ١٢٢] التقدير كمن هو في الظلمات.
ez-Zührî: "Kur'an kasten öldürme hakkında indi; sünnet ise hataen öldürmede her ikisinin de kefaret ödeyeceği şeklinde cereyan etti" demiştir. Bazı kimseler de: 'Hataen öldürene kefaret gerekmez' demişlerdir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir cezâ lafzını misl'e izafe ederek ve misl'i mecrur okuyarak «fe-cezâü misli mâ» (فجزاءُ مثلِ ما) şeklinde okumuşlardır. Hamza, el-Kisâî ve Âsım ise cezâ'yı merfû, misl'i de merfû olarak «fe-cezâün mislü» (فجزاءٌ مثلُ) şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate gelince manası: 'Üzerine öldürdüğü şeyin misli bir ceza, yani onun bedeli ve tazmini gerekir' demektir. Buradaki «misl» lafzı, senin "Ben senin gibisine ikram ederim" deyip bu sözünle "Sana ikram ederim" demeyi kastetmen gibidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } [el-En'âm: 122] kavlidir; takdiri 'karanlıklarda olan kimse gibi' demektir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل قوله تعالى: فَجَزاءٌ مِثْلُ أن يكون المعنى فعليه أن يجزي مثل ما، ثم وقعت الإضافة إلى المثل الذي يجزي به اتساعا، وأما القراءة الثانية فمعناها فالواجب عليه أو فاللازم له جزاء مثل ما و «مثل» على هذه القراءة صفة لجزاء، أي فجزاء مماثل، وقوله تعالى: مِنَ النَّعَمِ صفة لجزاء على القراءتين كلتيهما، وقرأ عبد الله بن مسعود «فجزاؤه مثل ما» بإظهار هاء يحتمل أن تعود على الصيد أو على الصائد القاتل، وقرأ أبو عبد الرحمن «فجزاء» بالرفع والتنوين «مثل ما» بالنصب، وقال أبو الفتح «مثل» منصوبة بنفس الجزاء أي فعليه أن يجزي مثل ما قتل، واختلف العلماء في هذه المماثلة كيف تكون؟! فذهب الجمهور إلى أن الحكمين ينظران إلى مثل الحيوان المقتول في الخلقة وعظم المرأى فيجعلون ذلك من النعم جزاءه، قال الضحاك بن مزاحم والسدي وجماعة من الفقهاء: في النعامة
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Allah Teâlâ'nın { فَجَزاءٌ مِثْلُ } kavlinin manasının: 'Üzerine misliyle ceza ödemesi gerekir' şeklinde olması, sonra da genişletme (ittisâ') yoluyla kendisiyle ceza ödenecek misle izafet yapılmış olması muhtemeldir. İkinci kıraate gelince manası: 'Ona vacip olan veya ona lazım gelen şey, misil bir cezadır' demektir ve «misl» bu kıraate göre cezâ'nın sıfatıdır; yani 'denk bir ceza' demektir. Allah Teâlâ'nın: { مِنَ النَّعَمِ } kavli her iki kıraatte de cezâ'nın sıfatıdır. Abdullah b. Mes'ûd av hayvanına veya avı öldüren avcıya dönmesi muhtemel olan açık bir zamir ile «fe-cezâühû mislü mâ» (فجزاؤه مثل ما) şeklinde okumuştur. Ebû Abdirrahmân ise tenvinli ref ile «fe-cezâün» ve nasb ile «misle mâ» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth: "«Misle» kelimesi bizzat cezâ ile mansuptur; yani üzerine öldürdüğü şeyin mislini ceza olarak ödemesi gerekir" demiştir. Âlimler bu denkliğin (mümâseletin) nasıl olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, iki hakemin öldürülen hayvanın yaratılış ve cüssece benzerine bakıp evcil hayvanlardan (en'âm) onu ceza kılacakları görüşüne varmıştır. Dahhâk b. Müzâhim, es-Süddî ve fakihlerden bir grup şöyle demiştir: Devekuşunda
وحمار الوحش ونحوه بدنة، وفي الوعل والإبل ونحوه بقرة، وفي الظبي ونحوه كبش، وفي الأرنب ونحوه ثنية من الغنم، وفي اليربوع حمل صغير، وما كان من جرادة ونحوها ففيها قبضة طعام، وما كان من طير فيقوم ثمنها طعاما فإن شاء تصدق به وإن شاء صام لكل صاع يوما، وإن أصاب بيض نعام فإنه يحمل الفحل على عدد ما أصاب من بكارة الإبل فما نتج منها أهداه إلى البيت وما فسد منها فلا شيء عليه فيه.
ve yaban eşeğinde ve benzerinde bir deve (bedene); dağ keçisinde, sığırda ve benzerinde bir sığır (bakara); ceylanda ve benzerinde bir koç; tavşanda ve benzerinde bir yaşını bitirmiş koyun/keçi (seniyye); arap tavşanında (yerbû) küçük bir kuzu; çekirge ve benzerinde bir avuç yiyecek gerekir. Kuş cinsinden olan şeylerde ise değeri yiyecek olarak takdir edilir; dilerse onu sadaka olarak verir, dilerse her sâ' için bir gün oruç tutar. Eğer devekuşu yumurtasına zarar verirse, zarar verdiği sayı kadar bakir deveye aygır çeker; bunlardan doğan yavruları Kâbe'ye kurban olarak gönderir, döl tutmayanlardan dolayı ise üzerine bir şey gerekmez.
قال القاضي أبو محمد: حكم عمر على قبيصة بن جابر في الظبي بشاة، وحكم هو وعبد الرحمن بن عوف، قال قبيصة: فقلت يا أمير المؤمنين إن أمره أهون من أن تدعو من يحكم معك، قال: فضربني بالدرة حتى سابقته عدوا. ثم قال: أقتلت الصيد وأنت محرم ثم تغمض الفتوى؟ وهذه القصة في الموطأ بغير هذه الألفاظ. وكذلك روي أنها نزلت بصاحب لقبيصة، وقبيصة هو راويها والله أعلم. وأما الأرنب واليربوع ونحوها فالحكم فيه عند مالك أن يقوم طعاما، فإن شاء تصدق به وإن شاء صام بدل كلّ مدّ يوما، وكذلك عنده الصيام في كفارة الجزاء إنما هو كله يوم بدل مد، وعند قوم صاع، وعند قوم بدل مدين، وفي حمام الحرم عند مالك شاة في الحمامة، وفي الحمام غيره حكومة وليس كحمام الحرم، وأما بيض النعام وسائر الطير ففي البيضة عند مالك عشر ثمن أمه، قال ابن القاسم: وسواء كان فيها فرخ أو لم يكن ما لم يستهل الفرخ صارخا بعد الكسر فإن استهل ففيه الجزاء كاملا كجزاء كبير ذلك الطير. قال ابن المواز: بحكومة عدلين، وقال ابن وهب: إن كان في بيضة النعامة فما دونها فرخ فعشر ثمن أمه، وإن لم يكن فصيام يوم أو مد لكل مسكين، وذهبت فرقة من أهل العلم منهم النخعي وغيره إلى أن المماثلة إنما هي في القيمة، يقوّم الصيد المقتول ثم يشترى بقيمته من النعم ثم يهدى، ورد الطبري وغيره على هذا القول، والنَّعَمِ لفظ يقع على الإبل والبقر والغنم إذا اجتمع هذه الأصناف، فإذا انفرد كل صنف لم يقل «نعم» إلا للإبل وحدها، وقرأ الحسن «من النعم» بسكون العين وهي لغة، والجزاء إنما يجب بقتل الصيد لا بنفس أخذه بحكم لفظ الآية، وذلك في المدونة ظاهر من مسألة الذي اصطاد طائرا فنتف ريشه ثم حبسه حتى نسل ريشه فطار، قال لا جزاء عليه، وقصر القرآن هذه النازلة على حكمين عدلين عالمين بحكم النازلة وبالتقدير فيها، وحكم عمر وعبد الرحمن بن عوف وأمر أبا جرير البجلي أن يأتي رجلين من العدول ليحكما عليه في عنز من الظباء أصابها قال:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ömer, Kabîsa b. Câbir aleyhine ceylan konusunda bir koyuna hükmetti; o ve Abdurrahman b. Avf hüküm verdiler. Kabîsa dedi ki: "Ey Müminlerin Emiri! Bunun meselesi seninle birlikte hükmedecek birini çağırmandan daha basittir" dedim. Kabîsa der ki: "Bunun üzerine bana kamçıyla vurdu, öyle ki onunla koşarak yarıştım. Sonra: 'İhramlı olduğun hâlde avı öldürüyorsun, sonra da fetvayı küçümsüyor musun?' dedi." Bu kıssa el-Muvatta'da başka lafızlarla yer almaktadır. Aynı şekilde bunun Kabîsa'nın bir arkadaşının başına geldiği ve Kabîsa'nın bunun ravisi olduğu da rivayet edilmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Tavşan, arap tavşanı ve benzerlerine gelince, Mâlik'e göre bunlardaki hüküm yiyecek olarak takdir edilmesidir; dilerse onu sadaka olarak verir, dilerse her müdd yerine bir gün oruç tutar. Aynı şekilde ona göre ceza kefaretindeki orucun tamamı her müdd yerine bir gündür. Bir gruba göre bir sâ', bir diğer gruba göre ise iki müdd yerinedir. Harem güvercininde Mâlik'e göre her bir güvercin için bir koyun gerekir; diğer güvercinlerde ise takdir (hükûmet) vardır ve Harem güvercini gibi değildir. Devekuşu ve diğer kuşların yumurtalarına gelince, Mâlik'e göre bir yumurtada annesinin kıymetinin onda biri gerekir. İbnü'l-Kâsım: "Kırıldıktan sonra yavru ses çıkarıp bağırmadığı müddetçe içinde yavru olsun veya olmasın birdir; şayet ses çıkarırsa o kuşun büyüğünün cezası gibi tam ceza gerekir" demiştir. İbnü'l-Muvvâz: "İki adil kişinin takdiriyle olur" demiştir. İbn Vehb ise: "Eğer devekuşu yumurtasında veya daha küçüğünde yavru varsa annesinin kıymetinin onda biri gerekir; şayet yoksa bir gün oruç veya her yoksula bir müdd yiyecektir" demiştir. İlim ehlinden en-Nehaî ve başkalarından oluşan bir fırka ise denkliğin ancak kıymette olacağı görüşüne varmıştır; yani öldürülen av takdir edilir, sonra kıymeti karşılığında en'âmdan satın alınır ve kurban olarak hediye edilir. Taberî ve başkaları bu görüşü reddetmiştir. En'âm (النَّعَمِ) lafzı deve, sığır ve koyun cinslerinin tamamını bir araya getirdiğinde kullanılan bir lafızdır; her cins tek başına kaldığında ise «ne'am» lafzı sadece deve için kullanılır. el-Hasan ayndaki sükûn ile «mine'n-na'm» şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir. Ceza, ayetin lafzının hükmü gereği avı sadece yakalamakla değil öldürmekle vacip olur. Bu husus el-Müdevvene'de bir kuşu avlayıp tüylerini yolan, sonra tüyleri bitip uçuncaya kadar onu hapseden kimsenin meselesinden açıkça anlaşılmaktadır; Mâlik: 'Üzerine ceza gerekmez' demiştir. Kur'an bu hadiseyi, olayın hükmünü ve bundaki takdiri bilen adalet sahibi iki hakeme hasretmiştir. Ömer ile Abdurrahman b. Avf hüküm vermişler ve Ebû Cerîr el-Becelî'ye, avladığı bir yaban keçisi hakkında aleyhine hüküm vermeleri için adil kimselerden iki adama gitmesini emretmişlerdir. O şöyle demiştir:
فأتيت عبد الرحمن وسعدا فحكما عليّ تيسا أعفر، ودعا ابن عمر ابن صفوان ليحكم معه في جزاء، وعلى هذا جمهور الناس وفقهاء الأمصار، وقال ابن وهب ﵀ في العتبية: من السنة أن يخير الحكمان من أصاب الصيد كما خيره الله في أن يخرج هديا بالغ الكعبة أو كفارة طعام مساكين أو عدل ذلك صياما. فإن اختار الهدي حكما عليه بما يريانه نظيرا لما أصاب ما بينهما وبين أن يكون عدل ذلك شاة لأنها أدنى الهدي. فما لم يبلغ شاة حكما فيه بالطعام، ثم خير في أن يطعمه أو يصوم مكان كل مد يوما.
"Bunun üzerine Abdurrahman ve Sa'd'a gittim, onlar da aleyhime kırçıl (a'fer) bir tekeye hükmettiler." İbn Ömer de bir ceza hususunda kendisiyle birlikte hükmetmesi için İbn Safvân'ı çağırmıştır. İnsanların cumhuru ve beldelerin fakihleri bu görüş üzeredir. İbn Vehb radıyallâhu anh el-Utbiyye'de şöyle demiştir: "Sünnetten olan, Allah'ın Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık, yoksulları doyuracak bir kefaret veya buna denk oruç hususunda onu muhayyer kıldığı gibi, iki hakemin de av vuran kimseyi muhayyer bırakmasıdır. Şayet kurbanlığı seçerse, vurduğu şeye denk gördükleri bir hayvana hükmederler; bu da denginin bir koyun olmasına kadardır, zira koyun kurbanlığın en alt derecesidir. Koyun derecesine ulaşmayan şeyde ise yiyeceğe hükmederler; sonra onu yedirmek veya her müdd yerine bir gün oruç tutmak arasında muhayyer bırakılır."
وكذلك قال مالك في المدونة: إذا أراد المصيب أن يطعم أو يصوم وإن كان لما أصاب نظير من النعم فإنه يقوم صيده طعاما لا دراهم، قال: وإن قوموه دراهم واشتري بها طعام لرجوت أن يكون واسعا، والأول أصوب، فإن شاء أطعمه وإلا صام مكانه لكل مد يوما، وإن زاد ذلك على شهرين أو ثلاثة، وقال يحيى بن عمر من أصحابنا إنما يقال كم من رجل يشبع من هذا الصيد فيعرف العدد ثم يقال كم من الطعام يشبع هذا
Aynı şekilde Mâlik el-Müdevvene'de şöyle demiştir: "Av vuran kimse, vurduğu şeyin en'âmdan bir dengi olsa bile yedirmek veya oruç tutmak isterse, avı dirhemle değil yiyecekle takdir edilir." Mâlik: "Eğer dirhemle takdir edip onunla yiyecek satın alsalar bunun da caiz olmasını umarım; ancak birincisi daha doğrudur; dilerse onu yedirir, dilerse onun yerine her müdd için bir gün oruç tutar, bu iki veya üç ayı aşsa bile" demiştir. Ashabımızdan Yahyâ b. Ömer: "Bu avdan kaç adam doyar diye bakılır, sayı tespit edilir, sonra bu
العدد، فإن شاء أخرج ذلك الطعام، وإن شاء صام عدد أمداده.
sayıyı ne kadar yiyeceğin doyuracağı belirlenir; dilerse o yiyeceği çıkarıp verir, dilerse müddleri sayısınca oruç tutar" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول حسن أحتاط فيه لأنه قد تكون قيمة الصيد من الطعام قليلة فبهذا النظر يكثر الطعام، ومن أهل العلم من يرى أن لا يتجاوز في صيام الجزاء شهران، قالوا: لأنها أعلى الكفارات بالصيام، وقوله تعالى: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ يقتضي هذا اللفظ أن يشخص بهذا الهدي حتى يبلغ، وذكرت الْكَعْبَةِ لأنها أم الحرم ورأس الحرمة، والحرم كله منحر لهذا الهدي فما وقف به بعرفة من هذا الجزاء فينحر بمنى، وما لم يوقف به فينحر بمكة وفي سائر بقاع الحرم، بشرط أن يدخل من الحل لا بد أن يجمع فيه بين حل وحرم حتى يكون بالغا الكعبة، وقرأ عبد الرحمن الأعرج «هديّا بالغ الكعبة» بكسر الدال وتشديد الياء، وهَدْياً نصب على الحال من الضمير في بِهِ، وقيل على المصدر، وبالِغَ نكرة في الحقيقة لم تزل الإضافة عنه الشياع، فتقديره بالغا الكعبة حذف تنويه تخفيفا، وقرأ ابن كثير وعاصم وأبو عمرو وحمزة والكسائي «أو كفارة» منونا «طعام مساكين» برفع طعام وإضافته إلى جمع المساكين، وقرأ نافع وابن عامر برفع الكفارة دون تنوين وخفض الطعام على الإضافة ومساكين بالجمع، قال أبو علي: إعراب طعام في قراءة من رفعه أنه عطف بيان لأن الطعام هو الكفارة، ولم يضف الكفارة لأنها ليست للطعام إنما هي لقتل الصيد.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, kendisinde ihtiyat bulunan güzel bir sözdür; çünkü avın yiyecek cinsinden kıymeti az olabilir, bu bakış açısıyla ise yiyecek çoğalır. İlim ehlinden bazısı ceza orucunda iki ayın geçilmeyeceği görüşündedir; onlar: "Çünkü iki ay, oruçla yapılan kefaretlerin en yükseğidir" demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } kavli, bu kurbanlığın hedefine ulaşıncaya kadar bizzat sevk edilmesini gerektirir. { الْكَعْبَةِ } lafzı zikredilmiştir; çünkü o Harem'in anası ve hürmetin başıdır. Harem'in tamamı ise bu kurbanlık için kesim yeridir; bu cezadan Arafat'ta vakfeye durdurulan şey Mina'da kesilir; vakfeye durdurulmayan ise Mekke'de ve Harem'in diğer bölgelerinde kesilir; şu şartla ki hill bölgesinden Harem'e sokulmalı ve Kâbe'ye ulaşan bir hedy olması için mutlaka hill ile harem birleştirilmelidir. Abdurrahman el-A'rec dâl'ın kesresi ve yâ'nın şeddesi ile «hediyyen bâliğa'l-Ka'beti» şeklinde okumuştur. { هَدْياً } kelimesi { بِهِ }'deki zamirden hâl olarak mansuptur; masdar olarak mansup olduğu da söylenmiştir. { بالِغَ } kelimesi hakikatte nekredir, izafet onun umumiliğini/belirsizliğini gidermemiştir; takdiri tenvini tahfif için hazfedilmiş olarak «bâliğan el-Ka'bete» şeklindedir. İbn Kesîr, Âsım, Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî tenvin ile «ev keffâretün» ve taâm'ın ref'i ile çoğul olan mesâkîn'e izafetiyle «taâmü mesâkîne» şeklinde okumuşlardır. Nâfi' ve İbn Âmir ise keffâret'in tenvinsiz ref'i, taâm'ın izafetle cerri ve mesâkîn'in çoğul yapılmasıyla «ev keffâretü taâmi mesâkîne» şeklinde okumuşlardır. Ebû Alî: "Onu merfû okuyanların kıraatinde taâm kelimesinin irabı atf-ı beyândır; çünkü yiyeceğin kendisi kefarettir. Keffâret'i izafe etmemiştir, çünkü o yiyeceğe ait değil, avın öldürülmesine aittir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الكلام كله مبني على أن الكفارة هي الطعام وفي هذا نظر، لأن الكفارة هي تغطية الذنب بإعطاء الطعام، فالكفارة غير الطعام لكنها به، فيتجه في رفع الطعام البدل المحض، ويتجه قراءة من أضاف الكفارة إلى الطعام على أنها إضافة تخصيص، إذ كفارة هذا القتل قد تكون كفارة هدي أو كفارة طعام أو كفارة صيام، وقرأ الأعرج وعيسى بن عمر «أو كفارة» بالرفع والتنوين «طعام» بالرفع دون تنوين «مسكين» على الإفراد وهو اسم الجنس، وقال مالك ﵀ وجماعة من العلماء: القاتل مخير في الرتب الثلاثة وإن كان غنيا، وهذا عندهم مقتضى أَوْ، وقال ابن عباس وجماعة لا ينتقل المكفر من الهدي إلى الطعام إلا إذا لم يجد هديا، وكذلك لا يصوم إلا إذا لم يجد ما يطعم، وقاله إبراهيم النخعي وحماد بن أبي سليمان، قالوا: والمعنى أو كفارة طعام إن لم يجد الهدي. ومالك ﵀ وجماعة معه يرى أن المقوم إنما هو الصيد المقتول بالطعام كما تقدم، وقال العراقيون إنما يقوم الجزاء طعاما، فمن قتل ظبيا قوم الظبي عند مالك وقوم عدله من الكباش أو غير ذلك عند أبي حنيفة وغيره، وحكى الطبري عن ابن عباس ﵁ أنه قال: إذا أصاب المحرم الصيد حكم عليه جزاؤه من النعم، فإن وجد جزاءه ذبحه فتصدق به، وإن لم يجد قوم الجزاء دراهم ثم قومت الدراهم حنطة ثم صام مكان كل نصف صاع يوما قال: وإنما أريد بذكر الطعام تبيين أمر الصوم، ومن يجد طعاما فإنما يجد جزاء، وأسنده أيضا عن السدي.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu sözlerin tamamı kefaretin bizzat yiyeceğin kendisi olduğu esasına dayanır; oysa bunda bir itiraz payı (nazar) vardır; çünkü kefaret yiyecek vermek suretiyle günahın örtülmesidir. Dolayısıyla kefaret yiyecekten başkadır, ancak onunla gerçekleşir. Bu durumda taâm'ın merfû okunmasında sırf bedel olması yönü ortaya çıkar. Keffâret'i taâm'a izafe edenlerin kıraati ise bunun tahsis izafeti olması yönüyle açıklanır; zira bu öldürmenin kefareti bazen kurbanlık kefareti, bazen yemek kefareti, bazen de oruç kefareti olabilir. el-A'rec ve Îsâ b. Ömer ref ve tenvin ile «ev keffâretün», tenvinsiz ref ile «taâmü» ve tekil cins ismi olarak «miskînin» şeklinde okumuşlardır. Mâlik radıyallâhu anh ve bir grup âlim: "Öldüren kimse zengin de olsa bu üç mertebede muhayyerdir; onlara göre { أَوْ } edatının gereği budur" demişlerdir. İbn Abbâs ve bir grup ise: "Kefaret ödeyen kimse, kurbanlık bulamadığı takdirde yiyeceğe geçer; aynı şekilde yedirecek bir şey bulamadığı takdirde oruç tutar" demişlerdir; İbrâhîm en-Nehaî ve Hammâd b. Ebî Süleymân da bunu söylemiştir. Onlar: "Mana; kurbanlık bulamazsa yiyecek kefareti demektir" demişlerdir. Mâlik radıyallâhu anh ve beraberindeki bir grup, daha önce geçtiği gibi kıymeti biçilenin ancak yiyecek olarak öldürülen av olduğu görüşündedir. Iraklılar ise: "Kıymeti takdir edilen şey kurbanlık cezasıdır; dolayısıyla bir ceylan öldüren kimsenin vurduğu ceylan Mâlik'e göre takdir edilir; Ebû Hanîfe ve başkalarına göre ise onun dengi olan koç veya başka bir şey takdir edilir" demişlerdir. Taberî, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh onun şöyle dediğini nakletmiştir: "İhramlı ava zarar verirse, aleyhine en'âmdan dengi ceza olarak hükmedilir; eğer cezasını bulursa onu kesip sadaka olarak dağıtır; bulamazsa ceza dirhem olarak takdir edilir, sonra dirhemler buğday olarak takdir edilir, sonra her yarım sâ' yerine bir gün oruç tutar." İbn Abbâs: "Yiyeceğin zikredilmesinden kasıt ancak oruç meselesini açıklamaktır; yiyecek bulan kimse zaten cezayı bulmuş demektir" demiştir; Taberî bunu es-Süddî'den de müsned olarak rivayet etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويعترض هذا القول بظاهر لفظ الآية فإنه ينافره، والهدي لا يكون إلا في الحرم كما ذكرنا قبل.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşe ayetin zahir lafzıyla itiraz edilir; zira ayetin lafzı buna aykırıdır. Kurbanlık ise daha önce belirttiğimiz gibi ancak Harem'de olur.
واختلف الناس في الطعام فقال جماعة من العلماء: الإطعام والصيام حيث شاء المكفر من البلاد،
İnsanlar yiyecek hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup ilim ehli: "Yedirme ve oruç, kefaret ödeyen kimsenin beldelerden dilediği yerdedir" demiştir.
وقال عطاء بن أبي رباح وغيره «الهدي والإطعام بمكة والصوم حيث شئت» وقوله تعالى: أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً قرأ الجمهور بفتح العين ومعناه: نظير الشيء بالموازنة والمقدار المعنوي، وقرأ ابن عباس وطلحة بن مصرف والجحدري: «أو عدل» بكسر العين، قال أبو عمرو الداني ورواه ابن عباس عن النبي ﷺ، وقال بعض الناس «العدل» بالفتح قدر الشيء من غير جنسه، وعدله بالكسر قدره من جنسه، نسبها مكي إلى الكسائي وهو وهم والصحيح عن الكسائي: أنهما لغتان في المثل، وهذه المنسوبة عبارة معترضة وإنما مقصد قائلها أن «العدل» بالكسر قدر الشيء موازنة على الحقيقة كعدلي البعير، وعدله قدره من شيء آخر موازنة معنوية، كما يقال في ثمن فرس هذا عدله من الذهب، ولا يتجه هنا كسر العين فيما حفظت، والإشارة بذلك في قوله عَدْلُ ذلِكَ يحتمل أن تكون إلى الطعام، وعلى هذا انبنى قول من قال من الفقهاء الأيام التي تصام هي على عدد الأمداد أو الأصوع أو أنصافها حسب الخلاف الذي قد ذكرته في ذلك. ويحتم أن تكون الإشارة ب ذلِكَ إلى الصيد المقتول، وعلى هذا انبنى قول من قال من العلماء:
Atâ b. Ebî Rabâh ve başkaları ise: "Kurbanlık ve yedirme Mekke'de, oruç ise dilediğin yerdedir" demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } kavlinde cumhur ayın harfinin fethasıyla okumuştur; manası ise denkleştirme ve manevi ölçü bakımından bir şeyin dengi ve karşılığı demektir. İbn Abbâs, Talha b. Musarrif ve el-Cahderî ayın harfinin kesresiyle «ev 'ıdlü» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ed-Dânî, İbn Abbâs'ın bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğini söylemiştir. Bazı kimseler fetha ile «el-adl» kendi cinsinden olmayan şeyin dengi, kesre ile «el-'ıdl» ise kendi cinsinden olan şeyin dengidir demişlerdir. Mekkî bunu el-Kisâî'ye nispet etmiştir ki bu bir vehimdir; el-Kisâî'den sahih olan ise her ikisinin de benzer (misl) anlamında iki ayrı lügat olduğudur. Nispet edilen bu ifade itiraz edilmiş bir ibaredir; bunu söyleyenin maksadı ise kesre ile «el-'ıdl»in devenin iki dengi (yükü) gibi hakikatte tartı yönünden bir şeyin dengi olması, fetha ile «el-adl»in ise bir atın bedeli hakkında "Bunun altından dengi şudur" denildiği gibi başka bir şeyden manevi denkliği olmasıdır. Ezberimde olan bilgilere göre burada ayın harfinin kesreli okunması uygun düşmemektedir. { عَدْلُ ذلِكَ } kavlindeki { ذلِكَ } ile yapılan işaretin yiyeceğe olması muhtemeldir; fakihlerden tutulacak günlerin bu hususta zikrettiğim ihtilafa göre müddlerin, sâ'ların veya yarımlarının sayısı kadar olduğunu söyleyenlerin görüşü buna dayanmıştır. { ذلِكَ } ile işaretin öldürülen ava olması da muhtemeldir; ilim ehlinden:
الصوم في قتل الصيد إنما هو على قدر المقتول، وقال ابن عباس ﵁ إن قتل المحرم ظبيا فعليه شاة تذبح بمكة، فإن لم يجد فإطعام ستة مساكين فإن لم يجد فصيام ثلاثة أيام، وإن قتل أيلا فعليه بقرة، فإن لم يجد فإطعام عشرين مسكينا، فإن لم يجد صام عشرين يوما، وإن قتل نعامة أو حمار وحش فعليه بدنة، فإن لم يجد أطعم ثلاثين مسكينا، فإن لم يجد صام ثلاثين يوما.
av öldürmedeki orucun ancak öldürülen hayvanın büyüklüğüne göre olduğunu söyleyen kimselerin görüşü de buna dayanmıştır. İbn Abbâs radıyallâhu anh şöyle demiştir: "İhramlı bir ceylan öldürürse üzerine Mekke'de kesilecek bir koyun gerekir; bulamazsa altı yoksulu doyurur; bulamazsa üç gün oruç tutar. Eğer bir dağ keçisi/geyik öldürürse üzerine bir sığır gerekir; bulamazsa yirmi yoksulu doyurur; bulamazsa yirmi gün oruç tutar. Eğer bir devekuşu veya yaban eşeği öldürürse üzerine bir deve gerekir; bulamazsa otuz yoksulu doyurur; bulamazsa otuz gün oruç tutar."
قال القاضي أبو محمد: وقد تقدم لابن عباس ﵁ قول غير هذا آنفا حكاهما عنه الطبري مسندين، ولا ينكر أن يكون له في هيئة التكفير قولان، وقال سعيد بن جبير في تفسير قوله تعالى: أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً قال يصوم ثلاثة أيام إلى عشرة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Az önce İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh bundan başka bir söz geçmişti; Taberî her ikisini de ondan müsned olarak nakletmiştir. Kefaretin uygulanış biçimi hakkında ondan iki farklı görüşün bulunması yadırganamaz. Saîd b. Cübeyr, Allah Teâlâ'nın: { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } kavlinin tefsirinde: "Üç günden on güne kadar oruç tutar" demiştir.
وقوله تعالى: لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ الذوق هنا مستعار كما قال تعالى: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدخان: ٤٩] وكما قال فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ [النحل: ١١٢] وكما قال أبو سفيان: ذق عقق وحقيقة الذوق إنما هي في حاسة السان، وهي في هذا كله مستعارة فيما بوشر بالنفس، والوبال سوء العاقبة، والمرعى الوبيل هو الذي يتأذى به بعد أكله، وعبر بأمره عن جميع حاله من قتل وتكفير وحكم عليه ومضي ماله أو تعبه بالصيام، واختلف المتأولون في معنى قوله تعالى: عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ فقال عطاء بن أبي رباح وجماعة معه: معناه عفا الله عما سلف في جاهليتكم من قتلكم الصيد في الحرمة ومن عاد الآن في الإسلام فإن كان مستحيلا فينتقم الله منه في الآخرة ويكفر في ظاهر الحكم، وإن كان عاصيا فالنقمة هي في إلزام الكفارة فقط، قالوا وكلما عاد المحرم فهو مكفر.
Allah Teâlâ'nın: { لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } kavlinde tatmak (ez-zevk), Allah Teâlâ'nın: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } [ed-Duhân: 49] kavlinde, { فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ } [en-Nahl: 112] kavlinde ve Ebû Süfyân'ın: "Tat bakalım ey isyankâr!" sözünde olduğu gibi burada mecazdır. Tatmanın hakikati ancak dil duyusundadır; bütün bu örneklerde ise bizzat nefisle tecrübe edilen şeyler hakkında mecazen kullanılmıştır. Vebal (el-Vebâl) kötü akıbettir; vebîl otlak (el-mer'â el-vebîl) ise yenildikten sonra kendisinden eziyet duyulan otlaktır. İşinden (emrihî) ifadesiyle öldürme, kefaret ödeme, aleyhine hüküm verilmesi, malının gitmesi veya oruçla yorulması gibi bütün hâli kastedilmiştir. Müteevviller Allah Teâlâ'nın: { عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ } kavlinin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Atâ b. Ebî Rabâh ve beraberindeki bir grup: "Bunun manası, Câhiliye döneminizde hürmet vaktinde av öldürmenizden ötürü geçmiş olan şeyleri Allah affetmiştir; kim şimdi İslam'da buna dönerse, şayet bunu helal sayarak yaparsa ahirette Allah ondan intikam alır ve zahirî hükümde de kefaret öder; şayet günahkâr olarak yaparsa intikam sadece kefaretin zorunlu kılınmasındadır" demişlerdir. Onlar: "İhramlı her ne zaman tekrarlarsa kefaret öder" demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: ويخاف المتورعون أن تبقى النقمة مع التكفير، وهذا هو قول الفقهاء مالك ونظائره وأصحابه ﵏، وقال ابن عباس ﵁: المحرم إذا قتل مرارا ناسيا لإحرامه فإنه يكفر في كل مرة، فأما المتعمد العالم بإحرامه فإنه يكفر أول مرة، وعفا الله عن ذنبه مع التكفير، فإن عاد ثانية فلا يحكم عليه، ويقال له: ينتقم الله منك، كما قال الله، وقال بهذا القول شريح القاضي وإبراهيم النخعي ومجاهد، وقال سعيد بن جبير: رخص في قتل الصيد مرة فمن عاد لم يدعه الله حتى ينتقم منه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Takva ve verâ sahipleri kefaretle birlikte intikamın da baki kalmasından korkarlar. Mâlik, onun emsalleri ve ashabının rahimehumullâh kavli budur. İbn Abbâs radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: "İhramlı, ihramını unutarak defalarca öldürürse her defasında kefaret öder. İhramlı olduğunu bilerek kasten öldüren kimseye gelince, o ilk defasında kefaret öder ve kefaretle birlikte Allah onun günahını affeder; eğer ikinci kez tekrarlarsa aleyhine hüküm verilmez ve Allah'ın buyurduğu gibi ona: 'Allah senden intikam alır' denilir." Kâdı Şüreyh, İbrâhîm en-Nehaî ve Mücâhid de bu görüşü belirtmiştir. Saîd b. Cübeyr: "Avı öldürmeye bir defa ruhsat verildi; kim tekrarlarsa Allah ondan intikam alıncaya kadar onu bırakmaz" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا القول منه ﵁ وعظ بالآية، وهو مع ذلك يرى أن يحكم عليه في العودة ويكفر لكنه خشي مع ذلك بقاء النقمة، وقال ابن زيد: معنى الآية عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ لكم أيها المؤمنون من قتل الصيد قبل هذا النهي والتحريم، قال وأما من عاد فقتل الصيد وهو عالم بالحرمة متعمد للقتل فهذا لا يحكم عليه، وهو موكول إلى نقمة الله، ومعنى قوله مُتَعَمِّداً في صدر الآية أي متعمدا للقتل ناسيا للحرمة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ondan radıyallâhu anh gelen bu söz ayetle yapılmış bir vaazdır; bununla birlikte o, tekrarladığında aleyhine hüküm verilip kefaret ödeyeceği görüşündedir, ancak yine de intikamın baki kalmasından endişe etmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: "Ayetin manası; ey müminler, bu yasak ve haram kılınmadan önce av öldürmekten ötürü geçmiş olan şeyleri Allah affetmiştir demektir. Kim de haramlığı bildiği ve öldürmeyi kastettiği hâlde dönüp avı öldürürse buna hüküm verilmez, o Allah'ın intikamına havale edilir. Ayetin başındaki { مُتَعَمِّداً } kavlinin manası ise haramlığı unutarak öldürmeyi kasteden demektir."
قال القاضي أبو محمد: وقد تقدم ذكر هذا الفصل، قال الطبري: وقال قوم: هذه الآية مخصوصة في شخص بعينه وأسند إلى زيد بن المعلى أن رجلا أصاب صيدا وهو محرم فتجوز له عنه ثم عاد فأرسل الله عليه نارا فأحرقته، فذلك قوله تعالى: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وقوله تعالى: وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ تنبيه على صفتين تقتضي خوف من له بصيرة، ومن خاف ازدجر، ومن هذا المعنى قول النبي ﷺ: من خاف أدلج ومن أدلج بلغ المنزل.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu faslın zikri daha önce geçmişti. Taberî şöyle demiştir: Bir grup bu ayetin bizzat belirli bir şahsa has olduğunu söylemiştir; Taberî, Zeyd b. el-Muallâ'dan bir adamın ihramlı iken bir ava zarar verdiğini, kendisinin bağışlandığını, sonra tekrar avlanınca Allah'ın üzerine bir ateş gönderip onu yaktığını nakletmiştir; işte Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } kavli budur. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ } kavli ise basiret sahibi kimsenin korkmasını gerektiren iki sıfata dikkat çekmedir; korkan kimse ise günahtan çekinir. Bu manadan ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Korkan kimse erken yol alır; erken yol alan ise menzile ulaşır» buyurmuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٦ الى ٩٨]
[el-Mâide Suresi (5), 96-98. Ayetler]
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦) جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)
{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦) جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨) } “Hem size hem de yolculara bir fayda olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı. İhramlı olduğunuz sürece ise kara avı size haram kılındı. Huzuruna toplanacağınız Allah'tan sakının. (96) Allah; Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanı ve boyunları gerdanlıklı kurbanlıkları insanlar için bir nizam kıldı. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde ne varsa bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini bilmeniz içindir. (97) Bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir ve Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (98)”
هذا حكم بتحليل صيد البحر وهو كل ما صيد من حيتانه، وهذا التحليل هو للمحرم وللحلال، والصيد هنا أيضا يراد به الصيد، وأضيف إلى البحر لما كان منه بسبب، والْبَحْرِ الماء الكثير ملحا كان أو عذبا، وكل نهر كبير بحر، واختلف الناس في معنى قوله وَطَعامُهُ قال أبو بكر الصديق وعمر بن الخطاب وجماعة كثيرة من الصحابة والتابعين ومن بعدهم هو ما قذف به وما طفا عليه لأن ذلك طعام لا صيد، وسأل رجل ابن عمر عن حيتان طرحها البحر فنهاه عنها ثم قرأ المصحف فقال لنافع الحقه فمره بأكلها فإنها طعام البحر، وهذا التأويل ينظر إلى قول النبي ﷺ «هو الطهور ماؤه الحل ميتته» وقال ابن عباس وسعيد بن جبير وإبراهيم النخعي وجماعة: «طعامه» كل ما ملح منه وبقي، وتلك صنائع تدخله فترده طعاما، وإنما الصيد الغريض، وقال قوم طَعامُهُ ملحه الذي ينعقد من مائه وسائر ما فيه من نبات ونحوه. وكره قوم خنزير الماء، وقال مالك ﵀: أنتم تقولون خنزير، ومذهبه إباحته، وقول أبي بكر وعمر هو أرجح الأقوال، وهو مذهب مالك، وقرأ ابن عباس وعبد الله بن الحارث و «طعمه» بضم الطاء وسكون العين دون ألف ومَتاعاً نصب على المصدر والمعنى متعكم به متاعا تنتفعون به وتأتدمون، ولَكُمْ يريد حاضري البحر ومدنه، وَلِلسَّيَّارَةِ المسافرين، وقال مجاهد أهل القرى هم المخاطبون، والسيارة أهل الأمصار.
Bu, deniz avının, yani onun balıklarından avlanan her şeyin helal kılındığına dair bir hükümdür. Bu helallik hem ihramlı hem de ihramsız (helal) olan kimse içindir. Buradaki av (es-sayd) ile yine avlanan hayvan kastedilmiştir; ondan kaynaklandığı için denize izafe edilmiştir. Deniz (el-Bahr) ise tuzlu olsun tatlı olsun çok olan sudur; her büyük nehir de denizdir. İnsanlar { وَطَعامُهُ } kavlinin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer b. el-Hattâb ve sahâbe, tâbiîn ve sonrakilerden büyük bir grup: "O, denizin dışarı attığı ve su üstüne çıkardığı ölü balıklardır; çünkü o av değil, hazır bir yiyecektir" demişlerdir. Bir adam İbn Ömer'e denizin kıyıya attığı balıkları sordu; o da önce onu bundan nehyetti, sonra Mushaf'ı okuyunca Nâfi'e: "Ona yetiş ve ona bunları yemesini söyle; zira bunlar denizin yiyeceğidir" dedi. Bu tevil Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Onun suyu temiz, ölüsü helaldir» hadisine dayanmaktadır. İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, İbrâhîm en-Nehaî ve bir grup ise: "«Onun yiyeceği», tuzlanıp saklanan her şeydir; çünkü ona birtakım işlemler girmiş ve onu yiyecek hâline getirmiştir; av ise sadece taze olanıdır" demişlerdir. Bir grup da: "«Onun yiyeceği», suyundan oluşan tuzu ve içindeki diğer bitki ve benzeri şeylerdir" demiştir. Bir grup deniz domuzunu mekruh görmüştür. Mâlik radıyallâhu anh ise: "Siz ona domuz diyorsunuz" demiş ve mezhebinde onu mubah görmüştür. Ebû Bekir ile Ömer'in kavli görüşlerin en tercihe şayan olanıdır ve Mâlik'in mezhebi de budur. İbn Abbâs ve Abdullah b. el-Hâris elifsiz olarak tın dammesi ve ayının sükûnu ile «ve-tu'muhû» (وطعمه) şeklinde okumuşlardır. { مَتاعاً } kelimesi masdar olarak mansuptur; mana: 'Faydalanacağınız ve katık yapacağınız bir meta olarak sizi onunla faydalandırdı' demektir. { لَكُمْ } ile deniz kenarında yaşayanları ve onun şehirlerini, { وَلِلسَّيَّارَةِ } ile de yolcuları kastetmektedir. Mücâhid: "Hitap edilenler köy halkıdır, seyyâre ise şehir halkıdır" demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: كأنه يريد أهل قرى البحر وأن السيارة من أهل الأمصار غير تلك القرى يجلبونه إلى الأمصار.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Sanki o, deniz kıyısındaki köylerin halkını ve seyyâre ile de o köylerin dışındaki şehir halkından olup onu şehirlere taşıyan kimseleri kastetmektedir.
واختلف العلماء في مقتضى قوله وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً فتلقاه بعضهم على العموم من جميع جهاته، فقالوا إن المحرم لا يحل له أن يصيد ولا أن يأمر بصيد ولا أن يأكل صيدا صيد من أجله ولا من غير أجله، ولحم الصيد بأي وجه كان حرام على المحرم، وروي أن عثمان حج وحج معه علي بن أبي طالب فأتي عثمان بلحم صيد صاده حلال فأكل منه ولم يأكل علي، فقال عثمان: والله ما صدنا ولا أمرنا ولا أشرنا، فقال علي: وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً، وروي أن عثمان استعمل على العروض أبا سفيان بن الحارث فصاد يعاقيب فجعلها في حظيرة فمر به عثمان بن عفان فطبخهن وقدمهن إليه، وجاء علي بن أبي طالب فنهاهم عن الأكل، وذكر نحو ما تقدم قال: ثم لما كانوا بمكة أتي عثمان فقيل له هل لك في علي؟ أهدي له تصفيف حمار فهو يأكل منه، فأرسل إليه عثمان فسأله عن أكله التصفيف وقال له: أما أنت فتأكل وأما نحن فتنهانا فقال له علي: إنه صيد عام أول، وأنا حلال، فليس علي بأكله بأس، وصيد ذلك، يعني اليعاقيب وأنا محرم وذبحن وأنا حرام، وروي مثل قول علي عن ابن عباس وابن عمر وطاوس وسعيد بن جبير، وكان عمر بن الخطاب ﵁ لا يرى بأسا للمحرم أن يأكل لحم الصيد الذي صاده الحلال لحلال مثله ولنفسه، وسئل أبو هريرة عن هذه النازلة فأفتى بالإباحة، ثم أخبر عمر بن الخطاب فقال له لو أفتيت بغير هذا لأوجعت رأسك بهذه الدرة، وسأل أبو الشعثاء ابن عمر عن هذه المسألة فقال له، كان عمر يأكله، قال: قلت فأنت؟ قال كان عمر خيرا مني، روي عن ابن عباس ﵁ أنه قال: ما صيد أو ذبح وأنت حلال فهو لك حلال، وما صيد أو ذبح وأنت حرام فهو عليك حرام.
Âlimler { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً } kavlinin gereği hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunu her yönüyle umumi kabul etmiş ve şöyle demişlerdir: 'İhramlı bir kimsenin avlanması, avlanmayı emretmesi, kendisi için veya başkası için avlanan bir avı yemesi helal değildir; av eti her ne şekilde olursa olsun ihramlıya haramdır.' Rivayet edildiğine göre Osman hacca gitti, Ali b. Ebî Tâlib de onunla birlikte haccetti. İhramsız bir kimsenin avladığı bir av eti Osman'a getirildi; o bundan yedi, Ali ise yemedi. Bunun üzerine Osman: "Vallahi biz ne avlandık ne emrettik ne de işaret ettik" dedi. Ali ise: "{ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً }" ayetini okudu. Yine rivayet edildiğine göre Osman, el-Urûd bölgesine Ebû Süfyân b. el-Hâris'i vali tayin etmişti; o da keklikler avlayıp bir çitin içine koydu. Osman b. Affân onun yanına uğrayınca onları pişirip Osman'a ikram etti. Ali b. Ebî Tâlib gelip onları yemekten nehyetti ve az önce geçen sözün benzerini söyledi. Ravi der ki: Sonra Mekke'de iken Osman'ın yanına gelinip: "Ali hakkında ne dersin? Ona kurutulmuş yaban eşeği eti hediye edildi, o da ondan yiyor" denildi. Osman ona haber gönderip kurutulmuş eti yemesini sordu ve: "Sen kendin yiyorsun da bizi mi yasaklıyorsun?" dedi. Ali ona: "O geçen yıl ben ihramsızken (helal iken) avlanmıştı; dolayısıyla onu yememde benim için bir beis yoktur. O ise, yani keklikler ise, ben ihramlı iken avlandı ve ben ihramlı iken kesildi" dedi. Ali'nin sözünün benzeri İbn Abbâs, İbn Ömer, Tâvûs ve Saîd b. Cübeyr'den de rivayet edilmiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ise ihramsız bir kimsenin kendisi gibi ihramsız biri için veya bizzat kendi nefsi için avladığı av etini ihramlının yemesini caiz görürdü. Ebû Hureyre'ye bu mesele sorulunca mubah olduğuna fetva verdi; sonra Ömer b. el-Hattâb'a haber verince Ömer ona: "Eğer bundan başka bir fetva verseydin bu kamçıyla başını acıtırdım" dedi. Ebu'ş-Şa'sâ bu meseleyi İbn Ömer'e sorunca İbn Ömer ona: "Ömer onu yerdi" dedi. Ravi: "Peki sen?" dedim. O: "Ömer benden daha hayırlıydı" dedi. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Sen ihramsızken avlanan veya kesilen şey sana helaldir; sen ihramlı iken avlanan veya kesilen şey ise sana haramdır."
قال القاضي أبو محمد: وهذا مثل قول علي بن أبي طالب، وروى عطاء عن كعب قال أقبلت في ناس محرمين فوجدنا لحم حمار وحشي فسألوني عن أكله فأفتيتهم بأكله، فقدمنا على عمر فأخبروه بذلك، فقال، قد أمرته عليكم حتى ترجعوا، وقال بمثل قول عمر بن الخطاب عثمان بن عفان ﵄ والزبير بن العوام وهو الصحيح لأن النبي ﷺ أكل من الحمار الذي صاده أبو قتادة وهو حلال والنبي محرم، قال الطبري وقال آخرون:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, Ali b. Ebî Tâlib'in sözü gibidir. Atâ, Kâ'b'dan şöyle rivayet etmiştir: "İhramlı bir grup insanla birlikte geldim; yaban eşeği eti bulduk. Onu yemeyi bana sordular, ben de yemeleri yönünde fetva verdim. Ömer'in yanına vardığımızda bunu ona haber verdiler. Ömer: 'Dönünceye kadar seni onların üzerine emir tayin ettim' dedi." Ömer b. el-Hattâb'ın sözünün benzerini Osman b. Affân radıyallâhu anhümâ ve ez-Zübeyr b. el-Avvâm da söylemiştir; doğru olan da budur, çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisi ihramlı iken, Ebû Katâde'nin ihramsız olarak avladığı yaban eşeğinden yemiştir. Taberî der ki: Başkaları ise şöyle demiştir: