إنما حرم على المحرم أن يصيد، فأما أن يشتري الصيد من مالك له فيذبحه فيأكله فذلك غير محرم ثم ذكر أن أبا سلمة بن عبد الرحمن، اشترى قطا وهو بالعرج فأكله فعاب ذلك عليه الناس، ومالك ﵀ يجيز للمحرم أن يأكل ما صاده الحلال وذبحه إذا كان لم يصده من أجل المحرم، فإن صيد من أجله فلا يأكله، وكذلك قال الشافعي، ثم اختلفا إن أكل، فقال مالك: عليه الجزاء وقال الشافعي لا جزاء عليه، وقرأ ابن عباس و «حرّم» بفتح الحاء والراء مشددة «صيد» بنصب الدال «ما دمتم حرما» بفتح الحاء، المعنى وحرم الله عليكم، وحُرُماً يقع للجميع والواحد كرضى وما أشبهه، والمعنى ما دمتم محرمين، فهي بالمعنى كقراءة الجماعة بضم الحاء والراء، ولا يختلف في أن ما لا زوال له من الماء أنه صيد بحر، وفيما لا زوال له من البر أنه صيد بر، واختلف فيما يكون في أحدهما وقد يعيش ويحيا في الآخر فقال مالك ﵀ وأبو مجلز وعطاء وسعيد بن جبير وغيرهم كل ما يعيش في البر وله فيه حياة فهو من صيد البر إن قتله المحرم وداه: وذكر أبو مجلز في ذلك الضفادع والسلاحف والسرطان.
İhramlıya sadece avlanmak haram kılınmıştır; ancak bir kimseden mülkiyetindeki avı satın alıp onu boğazlayarak yemesi ise haram değildir. Sonra Ebû Seleme b. Abdirrahmân'ın el-Arc'da iken bir bağırtlak kuşu satın alıp yediğini, insanların da bu yüzden onu ayıpladığını zikretti. Mâlik rahimehullâh, ihramsız bir kimsenin ihramlı olmayan biri için avlayıp boğazladığı avı, ihramlı için avlamamış olması şartıyla ihramlının yemesini caiz görür. Şayet ihramlı için avlanmışsa onu yemez. Şâfiî de böyle demiştir. Sonra eğer yerse [ne gerekeceği konusunda] ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, "Ona ceza gerekir" demiş, Şâfiî ise "Ona ceza gerekmez" demiştir. İbn Abbâs ve [başkaları] «ve hurrime» kelimesini hâ harfini fetha ve şeddeli râ ile { وَحَرَّمَ } ve «sayde» kelimesini dâl harfinin fethasıyla üstün olarak, { ما دُمْتُمْ حَرَماً } ibaresini de hâ harfinin fethasıyla okumuştur. Anlamı; "ve Allah size haram kıldı" demektir. Hurumen (حُرُماً) kelimesi, rıdâ (رضى) ve benzeri kelimeler gibi hem çoğul hem de tekil için kullanılır. Anlamı "ihramlı olduğunuz sürece" demektir; dolayısıyla bu, hâ ve râ harflerinin zammeli olduğu çoğunluğun kıraatiyle aynı anlamdadır. Sudan hiç ayrılmayan canlının deniz avı olduğunda ve karadan hiç ayrılmayan canlının da kara avı olduğunda ihtilaf yoktur. İkisinden birinde bulunup diğerinde de yaşayabilen ve hayat sürebilen canlı hakkında ise ihtilaf edilmiştir. Mâlik rahimehullâh, Ebû Miclez, Atâ, Saîd b. Cübeyr ve başkaları şöyle demiştir: Karada yaşayan ve orada hayat sürebilen her şey kara avındandır; eğer ihramlı onu öldürürse fidyesini öder. Ebû Miclez bu bağlamda kurbağaları, kaplumbağaları ve yengeci zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ومن هذه أنواع لا زوال لها من الماء فهي لا محالة من صيد البحر، وعلى هذا خرج جواب مالك في الضفادع في المدونة، فإنه قال الضفادع من صيد البحر، وروي عن عطاء بن أبي رباح خلاف ما ذكرناه، وهو أنه راعى أكثر عيش الحيوان، سئل عن ابن الماء أصيد بر أم صيد بحر؟
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunlardan bazı türler vardır ki sudan hiç ayrılmazlar, dolayısıyla onlar kesinlikle deniz avındandır. Mâlik'in el-Müdevvene'de kurbağalar hakkındaki cevabı da bu esasa dayanmaktadır; zira o, kurbağaların deniz avından olduğunu söylemiştir. Atâ b. Ebî Rabâh'tan ise zikrettiğimizin aksi rivayet edilmiştir; o, hayvanın ömrünün çoğunu nerede geçirdiğini dikkate almıştır. Kendisine su çulluğu (ibnü'l-mâ') kara avı mıdır yoksa deniz avı mıdır diye sorulunca:
فقال: حيث يكون أكثر فهو منه، وحيث يفرخ فهو منه.
"En çok nerede bulunuyorsa oradandır; nerede yumurtadan yavru çıkarıyorsa oradandır" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والصواب في ابن ماء أنه صيد بر طائر يرعى ويأكل الحب، وقوله تعالى:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Su çulluğu (ibnü'l-mâ') konusunda doğru olan, onun otlayan ve dane yiyen bir kara avı kuşu olduğudur. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
وَاتَّقُوا اللَّهَ تشديد وتنبيه عقب هذا التحليل والتحريم.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” ifadesi, bu helal ve haram kılma hükümlerinin hemen ardından gelen bir sert uyarı ve ikazdır.
ثم ذكر تعالى بأمر الحشر والقيامة مبالغة في التحذير، ولما بان في هذه الآيات تعظيم الحرم والحرمة بالإحرام من أجل الكعبة وأنها بيت الله وعنصر هذه الفضائل، ذكر تعالى في قوله تعالى: جَعَلَ اللَّهُ الآية ما سنه في الناس وهداهم إليه وحمل عليه الجاهلية الجهلاء من التزامهم أن الكعبة قوام و «الهدي» قوام و «القلائد» قوام أي أمر يقوم للناس بالتأمين وحل الحرب كما يفعل الملوك الذين هم قوام العالم، فلما كانت تلك الأمة لا ملك لها جعل الله هذه الأشياء كالملك لها، وأعلم تعالى أن التزام الناس لذلك هو مما شرعه وارتضاه، ويدل على مقدار هذه الأمور في نفوسهم أن النبي ﵇ لما بعثت إليه قريش زمن الحديبية الحليس، فرآه النبي، قال: هذا رجل يعظم الحرمة فالقوه بالبدن مشعرة، فلما رآها الحليس عظم ذلك عليه، وقال: ما ينبغي أن يصد هؤلاء ورجع عن رسالتهم، وجعل في هذه الآية بمعنى صير، والكعبة بيت مكة، وسمي كعبة لتربيعه، قال أهل اللغة كل بيت مربع فهو مكعب وكعبة، ومنه قول الأسود بن يعفر:
Sonra Yüce [Allah], sakındırmada mübalağa etmek üzere haşir ve kıyamet meselesini hatırlattı. Bu ayetlerde Kâbe hürmetine ve onun Allah'ın evi ve bu faziletlerin esası olması sebebiyle ihram vesilesiyle Harem'in ve hürmetin yüceltilmesi beyan edilince; Yüce Allah, { جَعَلَ اللَّهُ } “Allah kıldı...” ayetinde, insanlar arasında koyduğu kanunu, onlara hidayet ettiği şeyi ve koyu cahiliye halkının Kâbe'yi bir nizam kaynağı (kıyâm), kurbanlığı (el-Hedy) bir nizam kaynağı ve kurban boyunluklarını (el-Kalâid) bir nizam kaynağı saymalarını zikretti. Yani âlemin nizamı olan hükümdarların yaptığı gibi insanlar için güvenliği sağlayan ve savaşı sonlandıran bir nizam kıldı. O ümmetin bir hükümdarı olmadığı için Allah bu şeyleri onlar adına hükümdar gibi kıldı. Yüce [Allah], insanların buna bağlı kalmasının bizzat Kendi teşri kıldığı ve razı olduğu şeylerden olduğunu bildirdi. Bu hususların onların gönüllerindeki büyüklüğüne şu delalet eder: Hudeybiye zamanında Kureyş, el-Huleys'i Peygamber'e aleyhisselâm elçi olarak gönderdiğinde Peygamber onu görünce: "Bu adam hürmete saygı gösteren biridir; işaretlenmiş (iş'âr yapılmış) kurbanlık develeri onun karşısına çıkarın" buyurdu. Huleys develeri görünce bu durum ona çok tesir etti ve: "Bunların engellenmesi doğru olmaz" diyerek onların elçiliğinden vazgeçip geri döndü. Bu ayetteki "ceale" (جَعَلَ), "kıldı/dönüştürdü" (sayyere) anlamındadır. el-Kâ'be, Mekke'deki evdir. Dörtgen (kare) şeklinde olduğu için Kâbe diye isimlendirilmiştir. Dilbilimciler şöyle der: Dörtgen olan her ev, "müka'ab" ve "kâ'be"dir. el-Esved b. Ya'fur'un şu sözü de bundandır:
أهل الخورنق والسدير وبارق ... والبيت ذي الكعبات من سنداد
"Havernak, Sedîr ve Bârık halkı... Ve Sindâd'daki kübik evlerin (dörtgen köşklerin) sahibi"
قالوا كانت فيه بيوت مربعة وفي كتاب سير ابن إسحاق أنه كان في خثعم بيت يسمونه كعبة اليمانية، وقال قوم: سميت كعبة لنتوئها ونشوزها على الأرض، ومنه كعب ثدي الجارية، ومنه كعب القدم ومنه كعوب القناة، وقِياماً معناه أمر يقوم للناس بالأمنة والمنافع كما الملك قوام الرعية وقيامهم، يقال ذلك بالياء كالصيام ونحوه وذلك لخفة الياء فتستعمل أشياء من ذوات الواو بها، وقد يستعمل القوام على الأصل، قال الراجز:
Onlar, orada dörtgen evler olduğunu söylemişlerdir. İbn İshâk'ın Sîret kitabında, Has'am kabilesinde "el-Kâ'betü'l-Yemâniyye" dedikleri bir ev bulunduğu geçmektedir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Yeryüzünden çıkıntılı ve yüksek olduğu için Kâbe diye isimlendirilmiştir. Genç kızın göğsünün belirginleşmesi (ka'b), ayağın topuk kemiği (ka'bü'l-kadem) ve mızrak boğumu (ka'b) da bundandır. Kıyâmen (قِياماً) kelimesinin anlamı; hükümdarın tebaanın nizamı ve kıyamı olması gibi, insanlar için güvenlik ve menfaatleri ayakta tutan bir düzenektir. Bu kelime oruç (sıyam) ve benzeri kelimelerde olduğu gibi yâ harfiyle söylenir; bu da yâ harfinin hafifliğinden dolayıdır, zira aslı vâv'lı olan bazı kelimeler bu şekilde kullanılır. Bazen de aslı üzere "kıvâm" kullanılır. Recez şairi şöyle demiştir:
قوام دنيا وقوام دين
"Dünyanın nizamı ve dinin nizamı"
وذهب بعض المتأولين إلى أن معنى قوله تعالى قِياماً لِلنَّاسِ أي موضع وجوب قيام بالمناسك والتعبدات وضبط النفوس في الشهر الحرام، ومع الهدي والقلائد، وقرأ ابن عامر وحده «قيما» دون ألف، وهذا إما على أنه مصدر كالشبع ونحوه، وأعلّ فلم يجر مجرى عوض وحول من حيث أعلّ فعله، وقد تعل الجموع لاعتلال الآحاد، فأحرى أن تعلّ المصادر لاعتلال أفعالها، ويحتمل «قيما» أن تحذف الألف وهي مرادة، وحكم هذا أن يجيء في شعر وغير سعة، وقرأ الجحدري «قيّما» بفتح القاف وشد الياء المكسورة وَالشَّهْرَ هنا اسم جنس والمراد الأشهر الثلاثة بإجماع من العرب، وشهر مضر وهو رجب الأصم، سمي بذلك لأنه كان لا يسمع فيه صوت الحديد، وسموه منصل الأسنة لأنهم كانوا ينزعون فيه أسنة الرماح، وهو شهر قريش، وله يقول عوف بن الأحوص:
Müfessirlerden bazıları Yüce Allah'ın { قِياماً لِلنَّاسِ } “insanlar için bir nizam” buyruğunun anlamının; haram ayda, kurbanlıklar ve kurban boyunluklarıyla birlikte menâsik ve ibadetleri yerine getirme ve nefisleri zabt etme zorunluluğunun bulunduğu bir mahal olduğu görüşüne varmışlardır. İbn Âmir tek başına elifsiz olarak «kıyemen» (قيما) şeklinde okumuştur. Bu, ya şiba' (şeb') ve benzerleri gibi bir masdar olup fiili i'lâle uğradığı için i'lâle uğramış ve "avaz" ile "havel" gibi amel etmemiştir. Tekillerin i'lâli sebebiyle çoğullar i'lâle uğrayabildiğine göre, fiillerinin i'lâle uğraması sebebiyle masdarların i'lâle uğraması daha evladır. «Kıyemen» kelimesinde elifin kastedildiği halde hazfedilmiş olması da muhtemeldir; bunun hükmü ise şiirde ve zaruret durumlarında gelmesidir. el-Cahderî ise kaf harfinin fethası ve kesreli yâ'nın şeddesiyle «kayyimen» (قيّما) okumuştur. Buradaki { وَالشَّهْرَ } kelimesi cins ismidir; kastedilen ise Arapların icmaıyla [haram olan] üç ay ile Mudar'ın ayı olan ve demir sesi işitilmediği için "Recebü'l-Esamm" (sağır Receb) diye isimlendirilen aydır. O ayda mızrak uçlarını çıkardıkları için ona "Munsılu'l-Esinne" (mızrak uçlarını söken) adını da vermişlerdi. O, Kureyş'in ayı idi. Avf b. el-Ahvas onun hakkında şöyle demektedir:
وشهر بني أمية والهدايا ... إذا سيقت مدرجها الدماء
"Ve Ümeyyeoğullarının ayı ile sevk edildiğinde boğazlanan kanlar içindeki kurbanlıklar"
وسماه النبي ﵇ شهر الله، أي شهر آل الله، وكان يقال لأهل الحرم آل الله، ويحتمل أن يسمى شهر الله لأن الله سنه وشدده إذ كان كثير من العرب لا يراه، وأما الْهَدْيَ فكان أمانا لمن يسوقه لأنه يعلم أنه في عبادة لم يأت لحرب وأما الْقَلائِدَ فكذلك كان الرجل إذا خرج يريد الحج تقلد من لحاء السمر أو غيره شيئا فكان ذلك أمانا له، وكان الأمر في نفوسهم عظيما مكنه الله حتى كانوا لا يقدم من ليس بمحرم أن يتقلد شيئا خوفا من الله، وكذلك إذا انصرفوا تقلدوا من شجر الحرم، وقوله تعالى: لِلنَّاسِ لفظ عام، وقال بعض المفسرين أراد العرب.
Peygamber aleyhisselâm onu "Şehrullâh" (Allah'ın ayı), yani "Âlullâh'ın (Allah'ın ehlinin) ayı" diye isimlendirmiştir; zira Harem ehline Âlullâh denilirdi. Arapların birçoğu onu haram saymadığı için Allah onu teşri kılıp pekiştirdiğinden ötürü "Allah'ın ayı" olarak isimlendirilmiş olması da muhtemeldir. { الْهَدْيَ } “kurbanlıklara” gelince, onu sevk eden kimse için bir emandı; çünkü onun ibadette olduğu ve savaş için gelmediği bilinirdi. { الْقَلائِدَ } “gerdanlıklara” gelince, aynı şekilde bir adam hacca gitmek üzere yola çıktığında semür ağacının kabuğundan veya başka bir şeyden boynuna gerdanlık takardı ve bu onun için bir güvenlik vesilesi olurdu. Bu durum gönüllerinde çok büyük bir yer tutardı; Allah bunu öyle yerleştirmişti ki ihramlı olmayan kimse Allah korkusundan dolayı boynuna bir şey takmaya cesaret edemezdi; aynı şekilde dönerken de Harem ağaçlarından boyunlarına takarlardı. Yüce Allah'ın { لِلنَّاسِ } “insanlar için” buyruğu genel bir ifadedir; bazı müfessirler ise Arapları kastettiğini söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: ولا وجه لهذا التخصيص، وقال سعيد بن جبير جعل الله هذه الأمور للناس وهم لا يرجون جنة ولا يخافون نارا، ثم شدد ذلك بالإسلام، وقوله تعالى: ذلِكَ إشارة إلى أن جعل هذه الأمور قياما، والمعنى فعل ذلك لتعلموا أن الله تعالى يعلم تفاصيل أمور السماوات والأرض ويعلم مصالحكم أيها الناس قبل وبعد، فانظروا لطفه بالعباد على حال كفرهم، وقوله تعالى: بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ عام عموما تاما في الجزئيات ودقائق الموجودات، كما قال ﷿ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها [الأنعام: ٥٩] ، والقول بغير هذا إلحاد في الدين وكفر، ثم خوف تعالى عباده ورجاهم بقوله اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ الآية، وهكذا هو الأمر في نفسه حري أن يكون العبد خائفا عاملا بحسب الخوف متقيا متأنسا بحسب الرجاء.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tahsisin bir dayanağı yoktur. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Allah, insanlar cennet ummaz ve cehennemden korkmaz bir haldeyken bu hususları onlar için [güvenlik sebebi] kıldı; sonra İslam ile bunu daha da pekiştirdi. Yüce Allah'ın { ذلِكَ } “Bu...” buyruğu, bu hususların bir nizam kılınmasına işarettir. Anlamı şudur: Yüce Allah'ın göklerin ve yerin ayrıntılı işlerini bildiğini ve ey insanlar, önce de sonra da sizin maslahatlarınızı bildiğini bilesiniz diye bunu böyle yaptı; öyleyse O'nun, küfürleri halindeki kullarına olan lütfuna bir bakın! Yüce Allah'ın { بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu, cüz'iyatta ve varlıkların inceliklerinde tam bir genellik taşır; nitekim O azze ve celle şöyle buyurmuştur: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } [el-En'âm: 59] “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin.” Bundan başka bir söz söylemek dinde sapkınlık (ilhâd) ve küfürdür. Sonra Yüce [Allah], { اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ } “Bilin ki Allah...” ayetiyle kullarını hem korkuttu hem de ümitlendirdi. İşin aslı da böyledir; kulun korku içinde olması, korkusuna göre amel etmesi, takva sahibi olması ve ümidine göre de huzur bulması gerekir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٩ الى ١٠٢]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 99-102]
ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩) قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢)
{ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩) قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢) } “Elçiye düşen ancak tebliğdir. Allah, açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir. (99) De ki: ‘Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile, kötü ile iyi bir olmaz. Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz.’ (100) Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onlardan geçmiştir (bağışlamıştır). Allah çok bağışlayandır, çok yumuşak davranandır (halîmdir). (101) Sizden önceki bir topluluk onları sormuştu da sonra onlar yüzünden inkârcı olmuşlardı. (102)”
قوله تعالى: ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ إخبار للمؤمنين فلا يتصور أن يقال هي آية موادعة منسوخة بآيات القتال، بل هذه حال من آمن وشهد شهادة الحق. فإنه إذ قد عصم من الرسول ماله ودمه، فليس على الرسول في جهته أكثر من التبليغ والله تعالى بعد ذلك يعلم ما ينطوي عليه صدره، وهو المجازي بحسب ذلك ثوابا أو عقابا، والْبَلاغُ مصدر من بلغ يبلغ، والآية معناها الوعيد للمؤمنين إن انحرفوا ولم يمتثلوا ما بلغ إليهم وقوله قُلْ لا يَسْتَوِي الآية لفظ عام في جميع الأمور يتصور في المكاسب وعدد الناس والمعارف من العلوم ونحوها، ف الْخَبِيثُ من هذا كله لا يفلح ولا ينجب ولا تحسن له عاقبة، وَالطَّيِّبُ ولو قل نافع جميل العاقبة وينظر إلى هذه الآية قوله تعالى: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً [الأعراف: ٥٨] والخبث هو الفساد الباطن في الأشياء حتى يظن بها الصلاح والطيب وهي بخلاف ذلك، وهكذا هو الخبث في الإنسان، وقد يراد بلفظة خبيث في الإنسان
Yüce Allah'ın { ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Elçiye düşen ancak tebliğdir” buyruğu, müminlere yönelik bir haberdir; bu sebeple onun savaş ayetleriyle neshedilmiş bir barış (müvâdaa) ayeti olduğu söylenemez. Bilakis bu, iman edip hak şehadetinde bulunan kimsenin durumudur. Çünkü o, malını ve canını Resûl'den koruma altına almıştır; dolayısıyla onun hakkında Resûl'e tebliğden başka bir görev düşmez. Bundan sonra Yüce Allah onun kalbinde sakladığı şeyi bilir ve sevap yahut ceza olarak buna göre karşılık verecek olan da O'dur. el-Belâğ (الْبَلاغُ), beleğa-yebluğu fiilinin masdarıdır. Ayetin anlamı, haktan sapmaları ve kendilerine tebliğ edilen şeylere uymamaları halinde müminlere yönelik bir tehdittir. Yüce [Allah]'ın { قُلْ لا يَسْتَوِي } “De ki: Bir olmaz...” buyruğu, tüm hususlarda genel bir ifadedir; kazançlarda, insan sayısında, ilimler ve benzeri marifetlerde düşünülebilir. Bütün bunlardaki "habîs" (kötü/pis olan) kurtuluşa eremez, hayır getirmez ve sonu güzel olmaz. "Tayyib" (iyi/temiz olan) ise az bile olsa faydalıdır ve akıbeti güzeldir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu ayetle aynı doğrultudadır: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } [el-A'râf: 58] “Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise darlıktan başka bir şey çıkmaz.” Hubs (الخبث), şeylerin içindeki bozukluktur; öyle ki iyi ve temiz zannedilirken aksi çıkar. İnsandaki kötülük (hubs) de böyledir. Bazen insanda "habîs" lafzıyla,
فساد نسبه، فهذا لفظ يلزم قائله على هذا القصد الحد، وقوله تعالى فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ تنبيه على لزوم الطيب في المعتقد والعمل، وخص أُولِي الْأَلْبابِ بالذكر لأنهم المتقدمون في ميز هذه الأمور والذي لا ينبغي لهم إهمالها مع البهائم وإدراكهم وكأن الإشارة بهذه الْأَلْبابِ إلى لب التجربة الذي يزيد على لب التكليف بالحنكة والفطنة المستنبطة والنظر البعيد.
nesebinin bozukluğu kastedilir; bu maksatla söylendiğinde söyleyen kişiye had cezası gerektiren bir lafızdır. Yüce Allah'ın { فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ } “Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun” buyruğu, inançta ve amelde temiz ve iyi olana sarılmaya yönelik bir ikazdır. Özellikle akıl sahiplerinin (üli'l-elbâb) zikredilmesi, bu meseleleri ayırt etmede ve hayvanlar gibi davranmayıp idrakleriyle bu hususları ihmal etmemeleri gereken önde gelen kimseler olmalarındandır. Sanki buradaki el-Elbâb (الْأَلْبابِ) ile, tecrübe aklına; yani mükellefiyet aklının üzerine basiret, çıkarım zekâsı ve uzak görüşlülükle eklenen akla işaret edilmektedir.
وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ الآية، اختلف الرواة في سببها فقالت فرقة منهم أنس بن مالك وغيره: نزلت بسبب سؤال عبد الله بن حذافة السهمي، وذلك أن رسول الله ﷺ صعد المنبر مغضبا، فقال: لا تسألوني اليوم عن شيء إلا أخبرتكم به، فقام رجل فقال أين أنا؟
Yüce Allah'ın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ } “Ey iman edenler! Şeyleri sormayın...” ayetinin iniş sebebi hakkında raviler ihtilaf etmiştir. Aralarında Enes b. Mâlik ve başkalarının bulunduğu bir grup şöyle demiştir: Bu ayet, Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî'nin sorusu sebebiyle inmiştir. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkeli bir halde minbere çıkıp: "Bugün bana ne sorarsanız mutlaka size onu haber vereceğim" buyurdu. Bunun üzerine bir adam kalkıp: "Ben neredeyim (benim yerim neresi)?" dedi.
فقال رسول الله ﷺ: في النار فقام عبد الله بن حذافة السهمي وكان يطعن في نسبه، فقال من أبي؟ فقال: أبوك حذافة.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ateştesin" buyurdu. Nesebi hakkında dedikodu yapılan Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî kalkıp: "Benim babam kimdir?" dedi. [Allah Resûlü]: "Baban Huzâfe'dir" buyurdu.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وفي الحديث مما لم يذكر الطبري فقام آخر فقال من أبي؟
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Hadiste Taberî'nin zikretmediği şu kısım da vardır: Başka biri kalkıp: "Benim babam kimdir?" dedi.
فقال أبوك سالم مولى أبي شيبة، فقام عمر بن الخطاب فجثا على ركبتيه وقال رضينا بالله ربا وبالإسلام دينا ومحمد نبيا نعوذ بالله من الفتن، وبكى الناس من غضب رسول الله ﷺ، ونزلت هذه الآية بسبب هذه الأسئلة.
[Allah Resûlü]: "Baban Ebû Şeybe'nin azatlısı Sâlim'dir" buyurdu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb dizleri üstüne çöküp: "Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak Muhammed'den razı olduk; fitnelerden Allah'a sığınırız" dedi. İnsanlar Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem öfkesinden dolayı ağladılar ve bu ayet bu sorular sebebiyle indi.
قال القاضي أبو محمد: وصعود رسول الله ﷺ المنبر مغضبا إنما كان بسبب سؤالات الاعراب والجهال والمنافقين، فكان منهم من يقول أين ناقتي؟ وآخر يقول ما الذي ألقى في سفري هذا؟ ونحو هذا مما هو جهالة أو استخفاف وتعنيت، وقال علي بن أبي طالب وأبو هريرة وأبو أمامة الباهلي وابن عباس، في لفظهم اختلاف، والمعنى واحد. خطب رسول الله ﷺ الناس فقال: أيها الناس كتب عليكم الحج وقرأ عليهم وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [آل عمران: ٩٧] قال علي:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem minbere öfkeli olarak çıkması, bedevilerin, cahillerin ve münafıkların soruları yüzündendi. Onlardan kimi: "Devem nerede?" diyor, kimi: "Bu yolculuğumda başıma ne gelecek?" diyor ve cehalet, hafife alma veya zora koşma (taannüt) kabilinden benzeri şeyler soruyordu. Ali b. Ebî Tâlib, Ebû Hureyre, Ebû Ümâme el-Bâhilî ve İbn Abbâs -lafızlarında farklılık olmakla birlikte anlam birdir- şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara hitap edip: "Ey insanlar! Hac üzerinize farz kılındı" buyurdu ve onlara { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } [Âl-i İmrân: 97] “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” ayetini okudu. Ali der ki:
فقالوا يا رسول الله: أفي كل عام؟ فسكت، فأعادوا، قال: لا ولو قلت نعم، لوجبت، وقال أبو هريرة: فقال عكاشة بن محصن وقال مرة فقال محصن الأسدي، وقال غيره فقام رجل من بني أسد، وقال بعضهم فقام أعرابي فقال يا رسول الله، أفي كل عام؟ فسكت رسول الله ﷺ، ثم قال: من السائل؟
"Ey Allah'ın Resûlü! Her yıl mı?" dediler. O sustu. Soruyu tekrarladılar. [Bunun üzerine]: "Hayır, eğer evet deseydim farz olurdu" buyurdu. Ebû Hureyre ise şöyle demiştir: Ukkâşe b. Mıhsan -bir defasında da Mıhsan el-Esedî dedi- sordu. Başkası ise Esedoğullarından bir adam kalktı dedi. Bazıları da bir bedevi kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, her yıl mı?" dedi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu, sonra: "Soran kimdir?" buyurdu demiştir.
فقيل فلان، فقال رسول الله ﷺ، «لو قلت نعم لوجبت ولو وجبت لم تطيقوه، ولو تركتموه، لهلكتم» فنزلت هذه الآية بسبب ذلك، ويقوي هذا حديث سعد بن أبي وقاص أن النبي ﵇ قال:
"Falancadır" denildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer evet deseydim farz olurdu; farz olsaydı güç yetiremezdiniz; terk etseydiniz de helak olurdunuz" buyurdu. İşte bu ayet bu sebeple indi. Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın, Peygamber'in aleyhisselâm şöyle buyurduğuna dair rivayeti de bunu güçlendirmektedir:
«إن أعظم المسلمين على المسلمين جرما من سأل عن شيء لم يحرم فحرم من أجل مسألته» وروي عن ابن عباس أنه قال: نزلت الآية بسبب قوم سألوا عن البحيرة والسائبة والوصيلة ونحو هذا من أحكام الجاهلية، وقاله سعيد بن جبير.
"Müslümanlar hakkında suçu en büyük olan Müslüman, haram kılınmamış bir şeyi sorup da kendi sorusu yüzünden haram kılınmasına sebep olan kimsedir." İbn Abbâs'tan, ayetin Bahîre, Sâibe, Vasîle ve benzeri cahiliye hükümleri hakkında soru soran bir topluluk sebebiyle indiğini söylediği rivayet edilmiştir. Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وروي أنه لما بين الله تعالى في هذه الآيات أمر الكعبة والهدي والقلائد، وأعلم أن حرمتها هو الذي جعلها إذ هي أمور نافعة قديمة من لدن عهد إبراهيم ﵇، ذهب ناس من العرب إلى السؤال عن سائر أحكام الجاهلية ليروا هل تلحق بتلك أم لا، إذ كانوا قد اعتقدوا الجميع سنة لا يفرقون بين ما هو من عند الله وما هو من تلقاء الشيطان والمغيرين لدين إبراهيم وإسماعيل عليهما السلام
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Şöyle rivayet edilmiştir: Yüce Allah bu ayetlerde Kâbe, kurbanlık ve gerdanlıklar meselesini açıklayıp, İbrâhim aleyhisselâm zamanından kalma kadim ve faydalı işler olmaları hasebiyle onların hürmetini bizzat Kendisinin kıldığını bildirince; Araplardan bir grup insan, bunların da onlara katılıp katılmayacağını görmek için diğer cahiliye hükümlerini sormaya yöneldiler. Zira onlar, Allah katından olan ile şeytandan ve İbrâhim ile İsmâil'in aleyhimesselâm dinini değiştirenlerden gelen şeylerin arasını ayırt etmeksizin hepsini bir sünnet/gelenek kabul ediyorlardı;
كعمرو بن لحي وغيره، وفي عمرو بن لحي قال رسول الله ﷺ، رأيته يجر قصبه في النار وكان أول من سيب السوائب.
Amr b. Luhay ve başkaları gibi. Amr b. Luhay hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onu bağırsaklarını cehennemde sürüklerken gördüm; putlar için hayvan salıverme (sâibe) âdetini ilk başlatan o idi" buyurmuştur.
قال القاضي أبو محمد: والظاهر من الروايات أن رسول الله ﷺ ألحت عليه الأعراب والجهال بأنواع من السؤالات حسبما ذكرناه، فزجر الله تعالى عن ذلك بهذه الآية وأَشْياءَ اسم جمع لشيء أصله عند الخليل وسيبويه شيئا مثل فعال قلبت إلى لفعاء لثقل اجتماع الهمزتين، وقال أبو حاتم أَشْياءَ وزنها أفعال وهو جمع شيء وترك الصرف فيه سماع، وقال الكسائي: لم ينصرف أَشْياءَ لشبه آخرها بآخر حمراء، ولكثرة استعمالها، والعرب تقول أشياوات كما تقول حمراوات، ويلزم على هذا أن لا ينصرف أسماء لأنهم يقولون أسماوات، وقال الأخفش: أَشْياءَ أصلها أشياء على وزن أفعلاء، استثقلت اجتماع الهمزتين فأبدلت الأولى ياء لانكسار ما قبلها ثم حذفت الياء استخفافا، ويلزم على هذا أن يكون واحد الأشياء شيئا مثل هين وأهوناء، وقرأ جمهور الناس «إن تبد» بضم التاء وفتح الدال وبناء الفعل للمفعول، وقرأ مجاهد «إن تبد» بفتح التاء وضم الدال على بناء الفعل للفاعل، وقرأ الشعبي «إن يبد لكم» بالياء من أسفل مفتوحة والدال مضمومة «يسؤكم» بالياء من أسفل، أي يبده الله لكم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Rivayetlerden anlaşılan şudur ki bedeviler ve cahiller zikrettiğimiz üzere Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem çeşitli sorular sormakta ısrar ettiler; Yüce Allah da bu ayetle bunu yasakladı. Eşyâ' (أَشْياءَ) kelimesi "şey" kelimesinin ism-i cemidir. Halîl ve Sîbeveyhi'ye göre aslı "şey'â" (شيئا) olup fe'lâ' (فعال) veznindedir; iki hemzenin yan yana gelmesinin ağırlığından ötürü "lef'â" (لفعاء) veznine dönüştürülmüştür. Ebû Hâtim, eşyâ'nın vezninin ef'âl (أفعال) olduğunu, "şey" kelimesinin çoğulu olduğunu ve gayr-i munsarif oluşunun semâî olduğunu söylemiştir. Kisaî ise şöyle demiştir: Eşyâ' kelimesi, sonu hamrâ' kelimesinin sonuna benzediği ve çok kullanıldığı için gayr-i munsarif olmuştur; nitekim Araplar "hamrâvât" dedikleri gibi "eşyâvât" da derler. Buna göre esmâ' kelimesinin de gayr-i munsarif olması gerekir, zira onlar "esmâvât" da derler. Ahfeş ise şöyle demiştir: Eşyâ' kelimesinin aslı ef'ilâ' (أفعلاء) vezninde "eşyiâ'" (أشياء) idi; iki hemzenin yan yana gelmesi ağır bulununca birincisi kendisinden önceki kesreden ötürü yâ harfine çevrildi, sonra hafiflik olsun diye yâ hazfedildi. Buna göre de eşyâ'nın tekilinin "heyyin" ve "ehvinâ'" gibi şeyyi' (شيئا) olması gerekir. İnsanların cumhuru «in tübde» (إِنْ تُبْدَ) şeklinde tâ harfinin zammesi ve dâl harfinin fethasıyla meçhul fiil olarak okumuştur. Mücâhid ise tâ harfinin fethası ve dâl harfinin zammesiyle malum fiil olarak «in tebdü» (إن تبد) okumuştur. Şa'bî ise alttan noktalı yâ'nın fethası ve dâl harfinin zammesiyle «in yebdü leküm» ve yine alttan yâ ile «yesü'küm» okumuştur; yani "Allah onu size açıklarsa" demektir.
وقوله تعالى وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ قال ابن عباس: معناه لا تسألوا عن أشياء في ضمن الإخبار عنها مساءة لكم إما لتكليف شرعي يلزمكم وإما لخبر يسوء. كما قيل للذي قال أين أنا؟ ولكن إذا نزل القرآن بشيء وابتدأكم ربكم بأمر فحينئذ إن سألتم عن تفصيله وبيانه بين لكم وأبدى؟.
Yüce Allah'ın { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunun anlamı; açıklanması halinde ya size yüklenecek şer'î bir mükellefiyet sebebiyle ya da sizi üzecek bir haber sebebiyle hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın demektir. Nitekim "Ben neredeyim?" diyene [cehennemde olduğu] söylenmiştir. Fakat Kur'an bir şeyle indiğinde ve Rabbiniz size bir emir başlattığında, işte o vakit onun ayrıntısını ve açıklamasını sorarsanız size beyan edilir ve açıklanır.
قال القاضي أبو محمد: فالضمير في قوله عَنْها عائد على نوعها لا على الأولى التي نهى عن السؤال عنها، وقال أبو ثعلبة الخشني ﵁: إن الله فرض فرائض فلا تضيعوها ونهى عن أشياء فلا تنتهكوها وحد حدودا فلا تعتدوها وعفا من غير نسيان عن أشياء فلا تبحثوا عنها، وكان عبيد بن عمير يقول:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: { عَنْها } "onlar hakkında" ifadesindeki zamir, sorulması yasaklanan ilk şeylere değil, onların cinsine/türüne aittir. Ebû Sa'lebe el-Huşenî radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Allah birtakım farzlar koydu, onları zayi etmeyin; birtakım şeyleri yasakladı, onları çiğnemeyin; birtakım sınırlar çizdi, onları aşmayın; unutmaksızın birtakım şeyleri de bağışladı (hükümsüz bıraktı), onları araştırmayın." Ubeyd b. Umeyr de şöyle derdi:
إن الله أحل وحرم فما أحل فاستحلوا وما حرم فاجتنبوا وترك بين ذلك أشياء لم يحلها ولم يحرمها، فذلك عفو من الله عفاه، ثم يتلو هذه الآية.
"Allah helal kıldı ve haram kıldı. Neyi helal kıldıysa onu helal sayın, neyi haram kıldıysa ondan kaçının. Bunların arasında helal de kılmadığı haram da kılmadığı bazı şeyler bıraktı ki bu Allah'tan bir bağışlamadır (afvdır)." Sonra bu ayeti okurdu.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل قوله تعالى: وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ أن يكون في معنى الوعيد كأنه قال لا تسألوا وإن سألتم لقيتم عبء ذلك وصعوبته لأنكم تكلفون وتستعجلون علم ما يسوءكم كالذي قيل له إنه في النار، وقوله تعالى: عَفَا اللَّهُ عَنْها تركها ولم يعرف بها، وهذه اللفظة التي هي عَفَا، تؤيد أن الأشياء التي هي في تكليفات الشرع، وينظر إلى ذلك قول النبي ﵇ إن الله قد عفا لكم عن صدقة الخيل، وغَفُورٌ حَلِيمٌ صفتان تناسب العفو وترك المباحثة والسماحة في الأمور.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yüce Allah'ın { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır” buyruğunun tehdit anlamında olması da muhtemeldir; sanki şöyle buyurmaktadır: "Sormayın; eğer sorarsanız onun ağırlığı ve zorluğuyla karşılaşırsınız, çünkü mükellef kılınırsınız ve ateşte olduğu söylenen adam gibi sizi üzecek şeyi öğrenmekte acele etmiş olursunuz." Yüce Allah'ın { عَفَا اللَّهُ عَنْها } “Allah onlardan geçmiştir” buyruğu; onları serbest bıraktı ve [hükmünü] bildirmedi demektir. "Afâ" (عَفَا) lafzı, bu şeylerin şer'î mükellefiyetler kapsamında olduğunu destekler. Peygamber'in aleyhisselâm: "Allah atların zekâtını size bağışlamıştır (afvetmiştir)" sözü de buna bakmaktadır. { غَفُورٌ حَلِيمٌ } “çok bağışlayandır, çok yumuşak davranandır (halîmdir)” sıfatları ise affetmeye, araştırmayı terk etmeye ve işlerde müsamaha göstermeye uygun iki sıfattır.
وقرأ عامة الناس «قد سألها» بفتح السين. وقرأ إبراهيم النخعي «قد سألها» بكسر السين، والمراد بهذه القراءة الإمالة، وذلك على لغة من قال سلت تسأل، وحكي عن العرب هما يتساولان، فهذا يعطي هذه اللغة هي من الواو لا من الهمزة فالإمالة إنما أريدت وساغ ذلك لانكسار ما قبل اللام في سلت كما جاءت الإمالة في خاف لمجيء الكسرة في خاء خفت، ومعنى الآية أن هذه السؤالات التي هي تعنيتات
İnsanların geneli «kad seelehâ» (قد سألها) şeklinde sîn harfinin fethasıyla okumuştur. İbrâhîm en-Nehaî ise sîn harfinin kesresiyle «kad seelehâ» okumuştur. Bu kıraatten kasıt imâledir; bu da "siltü tes'elü" (سلت تسأل) diyenlerin lügatine göredir. Araplardan "ikisi karşılıklı istiyor/soruyor" anlamında "humâ yetesâvelâni" (هما يتساولان) nakledilmiştir. Bu da bu lügatin hemzeden değil vâv'dan geldiğini gösterir. Dolayısıyla imâle kastedilmiştir ve bu, "hıftü"deki hâ harfinin kesresinden ötürü "hâfe"de imâle yapıldığı gibi "siltü"de lâm harfinden öncekisinin kesreli olmasından dolayı caiz olmuştur. Ayetin anlamı şudur: Zora koşma,
وطلب شطط واقتراحات ومباحثات قد سألتها قبلكم الأمم ثم كفروا بها قال الطبري كقوم صالح في سؤالهم الناقة وكبني إسرائيل في سؤالهم المائدة. قال السدي: كسؤال قريش أن يجعل الله لهم الصفا ذهبا.
haddi aşma, keyfî teklifler getirme ve yersiz araştırmalar kabilinden olan bu soruları sizden önceki ümmetler sormuş, sonra da onları inkâr etmişlerdi. Taberî; Sâlih'in kavminin deve istemesi ve İsrâiloğullarının sofra (mâide) istemesi gibi demiştir. Süddî: Kureyş'in Allah'ın kendileri için Safâ tepesini altına dönüştürmesini istemesi gibidir demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وإنما يتجه في قريش مثالا سؤالهم آية، فلما شق لهم القمر كفروا، وهذا المعنى إنما يقال لمن سأل النبي ﵇ أين ناقتي؟ وكما قال له الأعرابي ما في بطن ناقتي هذه؟ فأما من سأله عن الحج أفي كل عام هو؟ فلا يفسر قوله قد سألها قوم الآية بهذه الأمثلة بل بأن الأمم قديما طلبت التعمق في الدين من أنبيائها ثم لم تف بما كلفت.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Kureyş hakkında misal olarak ancak bir mucize istemeleri ve ay yarıldığında inkâr etmeleri uygundur. Bu anlam ise Peygamber'e aleyhisselâm: "Devem nerede?" diye soran ve bedevinin ona: "Şu devemin karnındaki nedir?" demesi gibi sorular soran kimselere söylenebilir. Haccın her yıl olup olmadığını soran kimseye gelince; { قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ } “bir topluluk onları sormuştu...” ayeti bu örneklerle değil, geçmiş ümmetlerin peygamberlerinden dinde aşırı derinleşmeyi talep edip sonra da mükellef kılındıkları şeyleri yerine getirmemeleriyle tefsir edilir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٥]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 103-105]
ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٠٣) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٠٣) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) } “Allah ne bir bahîre, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm kılmıştır. Fakat inkâr edenler Allah'a yalan iftira etmektedirler ve onların çoğunun aklı ermez. (103) Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine ve Resûl'e gelin’ denildiği zaman: ‘Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter’ derler. Ya ataları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolu bulamamış idiyseler de mi? (104) Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır; O, yaptıklarınızı size haber verecektir. (105)”
لما سأل قوم عن هذه الأحكام التي كانت في الجاهلية هل تلحق بحكم الله في تعظيم الكعبة والحرم. أخبر تعالى في هذه الآية أنه لم يجعل شيئا منها ولا سنه لعباده. المعنى ولكن الكفار فعلوا ذلك إذ أكابرهم ورؤساؤهم كعمرو بن لحي وغيره يفترون على الله الكذب ويقولون هذه قربة إلى الله وأمر يرضيه، وَأَكْثَرُهُمْ يعني الأتباع لا يَعْقِلُونَ بل يتبعون هذه الأمور تقليدا وضلالا بغير حجة وجَعَلَ في هذه الآية لا يتجه أن تكون بمعنى خلق الله. لأن الله تعالى خلق هذه الأشياء كلها. ولا هي بمعنى صير لعدم المفعول الثاني، وإنما هي بمعنى ما سنّ ولا شرع فتعدت تعدي هذه التي بمعناه إلى مفعول واحد و «البحيرة» فعيلة بمعنى مفعولة. وبحر شق، كانوا إذا أنتجت الناقة عشرة بطون شقوا أذنها بنصفين طولا فهي مبحورة وتركت ترعى وترد الماء ولا ينتفع منها بشيء ويحرم لحمها إذا ماتت على النساء ويحل للرجال، وقال ابن عباس كانوا يفعلون ذلك بها إذا أنتجت خمسة بطون، وقال مسروق إذا ولدت خمسا أو سبعا شقوا أذنها.
Bir topluluk, cahiliyedeki bu hükümlerin Kâbe'yi ve Harem'i yüceltmedeki Allah'ın hükmüne katılıp katılmayacağını sorunca; Yüce Allah bu ayette bunlardan hiçbirini kılmadığını ve kulları için teşri etmediğini haber vermiştir. Anlam şudur: Fakat kâfirler bunu yapmıştır; zira onların Amr b. Luhay ve benzeri büyükleri ve reisleri Allah'a yalan iftira etmekte ve "Bu Allah'a bir yakınlaşmadır ve O'nu razı eden bir iştir" demektedirler. { وَأَكْثَرُهُمْ } “onların çoğu da”, yani tâbileri { لا يَعْقِلُونَ } “akıl erdirmezler”; bilakis bu şeylere hiçbir delil olmaksızın taklit ve sapkınlıkla uyarlar. Bu ayetteki "ceale" (جَعَلَ) kelimesinin, "Allah yarattı" anlamında olması mümkün değildir; çünkü Yüce Allah bütün bu varlıkları yaratmıştır. İkinci mefulün bulunmayışından ötürü "kıldı/dönüştürdü" (sayyere) anlamında da değildir. Bu ancak "ne kanun koydu ne de teşri etti" anlamındadır; dolayısıyla bu manadaki fiiller gibi tek mefule geçişli olmuştur. "el-Bahîre" (البحيرة), mef'ûle anlamında fa'île veznindedir; "bahara" ise yarmak demektir. Deve on batın doğurduğunda kulağını uzunlamasına ikiye yararlardı; bu deveye "mebhûre" denir, otlamaya ve suya gitmeye bırakılır, ondan hiçbir şekilde faydalanılmaz ve öldüğünde eti kadınlara haram, erkeklere helal kılınırdı. İbn Abbâs: Beş batın doğurduğunda ona bunu yaparlardı demiştir. Mesrûk: Beş veya yedi doğurduğunda kulağını yararlardı demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويظهر مما يروى في هذا أن العرب كانت تختلف في المبلغ الذي تبحر عنده آذان النوق، فلكل سنة، وهي كلها ضلال، قال ابن سيده ويقال «البحيرة» هي التي خليت بلا راع، ويقال للناقة الغزيرة بحيرة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu konuda rivayet edilenlerden anlaşılan şudur ki Araplar develerin kulaklarının yarılacağı doğum sayısında ihtilaf etmişlerdir; her birinin bir geleneği vardı ve hepsi de sapıklıktır. İbn Sîde der ki: "Bahîre", çobansız salıverilen devedir de denilmiştir; sütü bol olan deveye de bahîre denir.
قال القاضي أبو محمد: أرى أن البحيرة تصلح وتسمن ويغزر لبنها فتشبه الغزيرات بالبحر، وعلى هذا يجيء قول ابن مقبل:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Benim görüşüme göre bahîre semirir, yağlanır ve sütü bollaşır; dolayısıyla sütü bol develer [bolluk yönünden] denize (bahr) benzetilmiştir. İbn Mukbil'in şu sözü de bu kabildendir:
فيه من الأخرج المرتاع قرقرة ... هدر الزيامي وسط الهجمة البحر
"Onda, ürkmüş alacalı devenin gürlemesi vardır... Deniz gibi bol sütlü deve sürüsünün ortasındaki kükreyişi gibi."
فإنما يريد النوق العظام وإن لم تكن مشققة الآذان. وروى الشعبي عن أبي الأحوص عن أبيه قال دخلت على النبي ﷺ فقال لي أرأيت إبلك ألست تنتجها مسلمة آذانها، فتأخذ الموسى فتقطع آذانها، فتقول هذه بحر، وتقطع جلودها فتقول هذه صرم فتحرمها عليك وعلى أهلك؟ قال نعم قال: فإن ما آتاك الله لك حل. وساعد الله أشد، وموسى الله أحد، والسائبة هي الناقة التي تسيب للآلهة، والناقة أيضا إذا تابعت اثنتي عشرة إناثا ليس فيهن ذكر سيبت، وقال رسول الله ﷺ لأكثم بن الجون الخزاعي: يا أكثم رأيت عمرو بن لحي بن قمعة بن خندف يجر قصبه في النار فما رأيت أشبه به منك، قال أكثم: أيضرني شبهه يا رسول الله؟ قال: لا إنك مؤمن وإنه كافر، هو أول من غير دين إسماعيل ﵇ ونصب الأوثان وسيب السوائب، وكانت السوائب أيضا في العرب كالقربة عند المريض يبرأ منه، والقدوم من السفر، وإذا نزل بأحدهم أمر يشكر الله عليه تقرب بأن يسيب ناقة فلا ينتفع منها بلبن ولا ظهر ولا غيره، يرون ذلك كعتق بني آدم، ذكره السدي وغيره، وكانت العرب تعتقد أن من عرض لهذه النوق فأخذها أو انتفع منها بشيء فإنه تلحقه عقوبة من الله، و «الوصيلة» قال أكثر الناس:
Burada kulakları yarılmamış olsa bile iri develeri kastetmektedir. Şa'bî, Ebû'l-Ahvas'tan, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Babası dedi ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına girdim; bana: "Develerini gördün mü; onları kulakları sağlam olarak doğurtmuyor musun, sonra usturayı alıp kulaklarını keserek 'Bu bahîredir' diyor ve derilerini keserek 'Bu sarmadır' deyip onları kendine ve ailene haram kılıyor musun?" buyurdu. "Evet" dedim. Buyurdu ki: "Allah'ın sana verdiği şey senin için helaldir. Allah'ın bileği daha güçlü, Allah'ın usturası daha keskindir." es-Sâibe (السائبة) ise putlara adanıp salıverilen devedir. Ayrıca deve, aralarında hiç erkek olmaksızın peş peşe on iki dişi doğurduğunda da salıverilirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Eksem b. el-Cevn el-Huzâî'ye şöyle buyurmuştur: "Ey Eksem! Amr b. Luhay b. Kamea b. Hındıf'ı bağırsaklarını ateşte sürüklerken gördüm; ona senden daha çok benzeyen birini görmedim." Eksem: "Ey Allah'ın Resûlü, ona benzemem bana zarar verir mi?" dedi. Buyurdu ki: "Hayır, sen müminsin, o ise kâfirdir. İsmâil'in aleyhisselâm dinini ilk değiştiren, putları diken ve sâibeleri salıveren odur." Sâibeler Araplarda hastalıktan şifa bulma veya yolculuktan dönme anında adanan bir kurban/adak gibiydi; birinin başına şükretmesini gerektiren bir durum geldiğinde bir deveyi salıvererek yakınlık gösterir, artık onun sütünden, sırtından ve başka bir şeyinden faydalanılmazdı; bunu köle azat etmek gibi görürlerdi. Bunu Süddî ve başkaları zikretmiştir. Araplar, bu develere dokunup onları alan veya onlardan faydalanan kimseye Allah'tan bir ceza geleceğine inanırdı. "el-Vasîle"ye (الوصيلة) gelince, insanların çoğu şöyle demiştir:
إن «الوصيلة» في الغنم قالوا إذا ولدت الشاة ثلاثة بطون أو خمسة فإن كان آخرها جذيا ذبحوه لبيت الآلهة وإن كانت عناقا استحيوها وإن كان جذي وعناق استحيوهما وقالوا هذه العناق وصلت أخاها فمنعته من أن يذبح، وعلى أن الوصيلة في الغنم جاءت الروايات عن أكثر الناس، وروي عن سعيد بن المسيب أن الوصيلة من الإبل كانت الناقة إذا ابتكرت بأنثى ثم ثنت بأخرى قالوا وصلت أنثيين، فكانوا يجدعونها لطواغيتهم أو يذبحونها. شك الطبري في إحدى اللفظتين. وأما «الحامي» فإنه الفحل من الإبل إذا ضرب في الإبل عشرين وقيل إذا ولد من صلبه عشر، وقيل إذا ولد ولده قالوا حمي ظهره فسيبوه لم يركب ولا سخر في شيء، وقال علقمة لمن سأله في هذه الأشياء ما تريد إلى شيء كان من عمل أهل الجاهلية وقد ذهب؟
"el-Vasîle" koyunlardadır. Şöyle dediler: Koyun üç veya beş batın doğurduğunda, şayet sonuncusu erkek kuzu (cedy) olursa onu putların evi için boğazlarlardı; eğer dişi kuzu (anâk) olursa onu yaşatırlardı. Eğer bir erkek ve bir dişi olursa her ikisini de yaşatır ve: "Bu dişi kuzu erkek kardeşine ulaştı (vesalet) ve onun boğazlanmasını engelledi" derlerdi. Vasîlenin koyunlarda olduğu hususunda çoğu kimseden rivayetler gelmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'den ise vasîlenin develerde olduğu rivayet edilmiştir: Deve ilk doğumunda dişi, ikincisinde de yine dişi doğurursa "iki dişiyi birbirine bağladı (vasalet)" derlerdi; sonra da putları için kulaklarını keser veya onu boğazlarlardı. Taberî bu iki lafızdan birinde şüphe etmiştir. "el-Hâmî"ye (الحامِي) gelince; o, develer arasında yirmi kez aşım yapan erkek devedir. Sülbünden on [yavru] doğduğu zaman olduğu da söylenmiştir; yavrusunun yavrusu doğduğunda "sırtını korudu (hamâ)" deyip onu salıverirler, artık ona binilmez ve hiçbir işte çalıştırılmazdı. Alkame, kendisine bu hususları soran kimseye: "Cahiliye ehlinin amelinden olup gitmiş bir şeyi ne yapacaksın?" demiştir.
وقال نحوه ابن زيد.
İbn Zeyd de buna benzer bir söz söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وجملة ما يظهر من هذه الأمور أن الله تعالى قد جعل هذه الأنعام رفقا لعباده ونعمة عددها عليهم ومنفعة بالغة، فكان أهل الجاهلية يقطعون طريق الانتفاع ويذهبون نعمة الله فيها ويزيلون المصلحة التي للعباد في تلك الإبل، وبهذا فارقت هذه الأمور الأحباس والأوقاف، فإن المالك الذي له أن يهب ويتصدق له أن يصرف المنفعة في أي طريق من البر، ولم يسد الطريق إليها جملة كما فعل بالبحيرة والسائبة، وقال أبو حنيفة وأصحابه: لا تجوز الأحباس والأوقاف، وقاسوا على البحيرة والسائبة، والفرق بين، ولو عمد رجل إلى ضيعة له فقال هذه تكون حبسا لا يجتنى ثمرها ولا يزرع أرضها ولا ينتفع منها بنفع لجاز أن يشبه هذا بالبحيرة والسائبة، وأما الحبس البين طريقه واستمرار الانتفاع به فليس من هذا، وحسبك بأن النبي ﵇ قال لعمر بن الخطاب في مال له: اجعله حبسا لا يباع أصله، وحبس أصحاب النبي ﵇ وقوله تعالى وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا الآية، وقد تقدم أن المفترين هم المبتدعون، وأن الذين لا يَعْقِلُونَ هم الأتباع، وكذلك نص الشعبي وغيره وهو الذي تعطيه الآية، وقال محمد بن أبي موسى: الذين كفروا وافتروا هم أهل الكتاب، والذين لا يَعْقِلُونَ هم أهل الأوثان.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu hususlardan anlaşılan genel sonuç şudur: Yüce Allah bu en'âmı (sağmal hayvanları) kulları için bir kolaylık ve kendilerine sayıp döktüğü bir nimet, büyük bir menfaat kılmıştır. Cahiliye ehli ise faydalanma yolunu kesiyor, Allah'ın onlardaki nimetini heba ediyor ve kulların o develerdeki maslahatını ortadan kaldırıyorlardı. İşte bu sebeple bu uygulamalar vakıflardan (ahbâs) ayrılmıştır; zira hibe etme ve tasaddukta bulunma hakkı olan mülk sahibi, menfaati herhangi bir hayır yoluna tahsis edebilir ve bahîre ile sâibede yapıldığı gibi ona ulaşma yolunu tamamen kapatmamıştır. Ebû Hanîfe ve arkadaşları: "Vakıflar caiz değildir" demiş ve bahîre ile sâibeye kıyas etmişlerdir; oysa aralarındaki fark açıktır. Eğer bir adam arazisine yönelip "Bu arazi vakıftır; meyvesi devşirilmeyecek, toprağı ekilmeyecek ve ondan hiçbir fayda sağlanmayacaktır" derse, bunun bahîre ve sâibeye benzetilmesi caiz olurdu. Yolu açık olan ve kendisinden faydalanılması kesintisiz süren vakfa gelince, bu onlardan değildir. Peygamber'in aleyhisselâm Ömer b. el-Hattâb'a bir malı hakkında: "Aslı satılmamak üzere onu vakfet" buyurması ve Peygamber'in aleyhisselâm ashabının vakıfları sana delil olarak yeter. Yüce Allah'ın { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Fakat inkâr edenler...” ayetine gelince; iftira edenlerin bidatçiler, { لا يَعْقِلُونَ } “akıl erdiremeyenlerin” ise tâbiler olduğu daha önce geçmişti. Şa'bî ve başkaları da böyle belirtmiştir ve ayetin verdiği anlam da budur. Muhammed b. Ebî Mûsâ ise: Kâfir olup iftira edenler Ehl-i Kitap'tır; akıl erdiremeyenler ise putperestlerdir demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تفسير من انتزع ألفاظ آخر الآية عما تقدمها وارتبط بها من المعنى
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, ayetin sonundaki lafızları kendisinden önce geçen ve mana bakımından bağlantılı olduğu kısımdan,
وعما تأخر أيضا من قوله وَإِذا قِيلَ لَهُمْ والأول من التأويلين أرجح.
ayrıca sonrasındaki { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } buyruğundan da koparan birinin tefsiridir. İki tefsirden birincisi daha tercihe şayandır.
والضمير في قوله قِيلَ لَهُمْ عائد على الكفار المستنين بهذه الأشياء وتَعالَوْا نداء بين، هذا أصله، ثم استعمل حيث البر وحيث ضده، وإِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ يعني القرآن الذي فيه التحريم الصحيح، وحَسْبُنا معناه كفانا وقوله أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ ألف التوقيف دخلت على واو العطف كأنهم عطفوا بهذه الجملة على الأولى والتزموا شنيع القول فإنما التوقيف توبيخ لهم، كأنهم يقولون بعده نعم ولو كانوا كذلك.
{ قِيلَ لَهُمْ } “onlara denildiği zaman” buyruğundaki zamir, bu şeyleri âdet edinen kâfirlere aittir. { تَعالَوْا } “gelin” açık bir nidadır; aslı budur, sonra hem hayırda hem de zıddında kullanılmıştır. { إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğine”; yani içinde sahih haram kılmanın bulunduğu Kur'an'a demektir. { حَسْبُنا } kelimesinin anlamı "bize yeter" demektir. Yüce [Allah]'ın { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ } “ataları ... olsalar da mı?” buyruğundaki tahrîr/tevbîh elifi atıf vâv'ının üzerine girmiştir; sanki onlar bu cümle ile bir öncekine atıf yapmış ve çirkin bir sözü benimsemiş gibidirler. Dolayısıyla bu soru bir kınamadır; sanki onlar bundan sonra "Evet, öyle olsalar da [yeter]" demektedirler.
قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ اختلف الناس في تأويل هذه الآية، فقال أبو أمية الشعباني سألت أبا ثعلبة الخشني عن هذه الآية، فقال لقد سألت عنها خبيرا. سألت عنها رسول الله ﷺ فقال، ائتمروا بالمعروف وانهوا عن المنكر، فإذا رأيت دنيا مؤثرة وشحا مطاعا وإعجاب كل ذي رأي برأيه فعليك بخويصة نفسك، وذر عوامهم فإن وراءكم أياما أجر العامل فيها كأجر خمسين منك.
Yüce Allah'ın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olunca sapan kimse size zarar veremez” buyruğu hakkında insanlar bu ayetin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî şöyle demiştir: Ebû Sa'lebe el-Huşenî'ye bu ayeti sordum, o da şöyle dedi: Bu ayeti gerçekten iyi bilene sordun. Ben de onu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sordum; şöyle buyurdu: «İyiliği emredin, kötülükten sakındırın. Ne zaman ki [insanların] tercih ettiği bir dünya, boyun eğilen bir cimrilik, her fikir sahibinin kendi görüşünü beğendiğini görürsen, o zaman kendi nefsine (özel durumuna) bak ve avam tabakasını bırak. Zira arkanızda öyle günler vardır ki, o günlerde amel edenin mükâfatı sizden elli kişinin mükâfatı gibidir.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا التأويل الذي لا نظر لأحد معه لأنه مستوف للصلاح صادر عن النبي ﵇، ويظهر من كلام أبي بكر الصديق ﵁ أنه بلغه أن بعض الناس تأول الآية أنها لا يلزم معها أمر بمعروف ولا نهي عن منكر، فصعد المنبر فقال أيها الناس لا تغتروا بقول الله عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ فيقول أحدكم عليّ نفسي، والله لتأمرن بالمعروف ولتنهون عن المنكر أو ليستعملن عليكم شراركم فليسومنّكم سوء العذاب، وروي عن ابن مسعود أنه قال: ليس هذا بزمان هذه الآية، قولوا الحق ما قبل منكم، فإذا رد عليكم فعليكم أنفسكم، وقيل لابن عمر في بعض أوقات الفتن: لو تركت القول في هذه الأيام فلم تأمر ولم تنه؟ فقال: إن رسول الله ﷺ قال لنا: ليبلغ الشاهد الغائب، ونحن شهدنا فيلزمنا أن نبلغكم، وسيأتي زمان إذا قيل فيه الحق لم يقبل.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tefsir, beraberinde başka bir görüşe yer bırakmayan bir tefsirdir; çünkü doğruluğu tamdır ve Peygamber'den aleyhisselâm sâdır olmuştur. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh sözlerinden anlaşıldığına göre, bazı kimselerin ayeti, onunla birlikte iyiliği emretmenin ve kötülükten sakındırmanın gerekmediği şeklinde tefsir ettikleri haberi kendisine ulaşmış; bunun üzerine minbere çıkıp şöyle demiştir: Ey insanlar! Allah'ın { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” buyruğuna aldanıp da biriniz «Bana sadece kendim gerekir» demesin. Allah'a yemin olsun ki ya iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırsınız ya da [Allah] en kötülerinizi başınıza musallat eder de size azabın en kötüsünü tattırırlar. İbn Mes'ûd'dan da şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayetin zamanı şimdi değildir; sizden kabul edildiği sürece hakkı söyleyin. Size geri çevrildiğinde ise kendinize bakın. Bazı fitne zamanlarında İbn Ömer'e: «Bu günlerde sözü bıraksan da emretmesen ve nehyetmesen olmaz mı?» denilince şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize: 'Burada bulunan bulunmayana tebliğ etsin' buyurdu. Biz şahit olduk, dolayısıyla size tebliğ etmemiz gerekir. İleride öyle bir zaman gelecektir ki, onda hak söylendiğinde kabul edilmeyecektir.»
قال القاضي أبو محمد: وجملة ما عليه أهل العلم في هذا أن الأمر بالمعروف متعين متى رجي القبول أو رجي رد المظالم ولو بعنف ما لم يخف المرء ضررا يلحقه في خاصيته أو فتنة يدخلها على المسلمين إما بشق عصا وإما بضرر يلحق طائفة من الناس فإذا خيف هذا فعليكم أنفسكم محكم واجب أن يوقف عنده، وقال سعيد بن جبير معنى هذه الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ فالتزموا شرعكم بما فيه من جهاد وأمر بمعروف وغيره، ولا يضركم ضلال أهل الكتاب إذا اهتديتم، وقال ابن زيد: معنى الآية:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İlim ehlinin bu husustaki genel görüşü şudur: Kabul edilmesi veya haksızlıkların sertlikle de olsa giderilmesi umulduğu sürece, kişi kendi şahsına dokunacak bir zarardan veya Müslümanların arasına sokacağı bir fitneden -birlik ve beraberliği bozmak ya da insanlardan bir zümreye zarar gelmesi şeklinde- korkmadığı müddetçe iyiliği emretmek farzdır. Şayet bundan korkulursa, o takdirde «kendinize bakın» hükmü muhkemdir ve sınırında durulması vaciptir. Saîd b. Cübeyr bu ayetin anlamı hakkında: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın”; yani cihad ve iyiliği emretme gibi hususları içeren şeriatınıza sımsıkı sarılın; siz hidayete erdiğiniz zaman Ehl-i Kitab'ın sapkınlığı size zarar vermez demiştir. İbn Zeyd ise ayetin anlamının şu olduğunu söylemiştir:
يا أيها الذين آمنوا من أبناء أولئك الذين بحروا البحيرة وسيبوا السوائب عليكم أنفسكم في الاستقامة على الدين ولا يضركم ضلال الأسلاف إذا اهتديتم، قال: وكان الرجل إذا أسلم قال له الكفار سفهت آباءك وضللتهم وفعلت وفعلت فنزلت الآية بسبب ذلك.
Ey bahîreyi yaran ve sâibeleri salıveren kimselerin çocuklarından iman edenler! Din üzere dosdoğru olmakta kendinize bakın; siz doğru yola eriştikten sonra geçmişlerin sapkınlığı size zarar vermez. Dedi ki: Kişi Müslüman olduğu zaman kâfirler ona: «Atalarını beyinsizlikle suçladın, onları sapkın ilan ettin, şöyle şöyle yaptın» derlerdi; işte ayet bu sebeple inmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولم يقل أحد فيما علمت أنها آية موادعة للكفار وكذلك ينبغي أن لا يعارض لها شيء مما أمر الله به في غير ما آية من القيام بالقسط والأمر بالمعروف، قال المهدوي: وقد قيل هي منسوخة بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bildiğim kadarıyla hiç kimse bu ayetin kâfirlerle bir barış/anlaşma (müvâdaa) ayeti olduğunu söylememiştir. Dolayısıyla, Allah'ın birden fazla ayette emrettiği adaletle davranma ve iyiliği emretme hükümlerinden hiçbirinin bununla çelişmemesi gerekir. El-Mehdî: «Bu ayetin iyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmakla neshedildiği söylenmiştir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف ولا يعلم قائله، وقال بعض الناس نزلت بسبب ارتداد بعض
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür ve söyleyeni bilinmemektedir. Bazı kimseler de [bu ayetin], bazılarının dinden dönmesi sebebiyle indiğini söylemiştir;
المؤمنين وافتتانهم كابن أبي سرح وغيره، فقيل للمؤمنين لا يضركم ضلالهم، وقرأ جمهور الناس «لا يضرّكم» بضم الضاد وشد الراء المضمومة، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «لا يضركم» بضم الضاد وسكون الراء، وقرأ إبراهيم «لا يضرك» بكسر الضاد وهي كلها لغات بمعنى ضر يضر وضار يضور ويضير، وقوله تعالى: إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً الآية، تذكير بالحشر وما بعده، وذلك مسل عن أمور الدنيا ومكروهها ومحبوبها، وروي عن بعض الصالحين أنه قال: ما من يوم إلا يجيء الشيطان فيقول: ما تأكل وما تلبس وأين تسكن؟ فأقول له آكل الموت وألبس الكفن وأسكن القبر.
İbn Ebî Serh ve başkaları gibi müminlerin fitneye düşmesi üzerine müminlere: «Onların sapıklığı size zarar vermez» denilmiştir. İnsanların cumhuru «لا يضرّكم» ibaresini dâd harfinin zammesi ve zammeli râ harfinin şeddelenmesiyle (lâ yedurrukum) okumuştur. El-Hasen b. Ebi'l-Hasen «لا يضركم» şeklinde dâd'ın zammesi ve râ'nın sükûnuyla (lâ yedurküm) okumuştur. İbrâhîm ise «لا يضرك» biçiminde dâd'ın kesresiyle (lâ yadırrukum) okumuştur; bunların hepsi (ضَرَّ يَضُرُّ), (ضَارَ يَضُورُ) ve (يَضِيرُ) anlamında birer lehçedir. Yüce Allah'ın { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü Allah'adır...” ayeti ise haşr ve sonrasını bir hatırlatmadır. Bu da dünya işleri ile onun sevilmeyen ve sevilen şeylerine karşı bir tesellidir. Salihlerden birinden şöyle rivayet edilmiştir: O demiştir ki: Hiçbir gün yoktur ki şeytan gelip de: «Ne yiyeceksin, ne giyeceksin ve nerede oturacaksın?» demesin. Ben de ona derim ki: «Ölümü yerim, kefeni giyerim ve kabirde otururum.»
قال القاضي أبو محمد: فمن فكر في مرجعه إلى الله تعالى فهذه حاله.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yüce Allah'a dönüşünü düşünen kimsenin hali işte böyle olur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]
[el-Mâide Suresi (5): 106-107. Ayetler]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) } “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişidir; yahut yeryüzünde yolculuk ederken başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan başka iki kişidir. Şüpheye düşerseniz namazdan sonra onları alıkoyarsınız; ‘Akraba bile olsa şahitliğimizi hiçbir değere satmayız, Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde şüphesiz biz günahkârlardan oluruz’ diye Allah'a yemin ederler. Eğer o iki kişinin bir günah işledikleri (yalan söyledikleri/hıyanet ettikleri) ortaya çıkarsa, haklarına tecavüz edilen hak sahiplerinden (ölenin en yakınlarından) başka iki kişi onların yerine geçer ve: ‘Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha doğrudur ve biz hakkı aşmadık; aksi takdirde şüphesiz biz zalimlerden oluruz’ diye Allah'a yemin ederler.”
قال مكي بن أبي طالب ﵁: هذه الآيات عند أهل المعاني من أشكل ما في القرآن إعرابا ومعنى وحكما.
Mekkî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu ayetler, mana ehli nezdinde Kur'an'da irab, mana ve hüküm bakımından en müşkül olanlarındandır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كلام من لم يقع له الثلج في تفسيرها، وذلك بين من كتابه ﵀ وبه نستعين، لا نعلم خلافا أن سبب هذه الآية أن تميما الداري وعدي بن بداء، كانا نصرانيين سافرا إلى المدينة يريدان الشام لتجارتهما، قال الواقدي: وهما أخوان وقدم المدينة أيضا ابن أبي مارية مولى عمرو بن العاص يريد الشام تاجرا فخرجوا رفاقة فمرض ابن أبي مارية في الطريق، قال الواقدي فكتب وصية بيده ودسها في متاعه وأوصى إلى تميم وعدي أن يؤديا رحله، فأتيا بعد مدة المدينة برحله فدفعاه، ووجد أولياؤه من بني سهم وصيته مكتوبة، ففقدوا أشياء قد كتبها فسألوهما عنها فقالا ما ندري، هذا الذي قبضناه له، فرفعوهما إلى رسول الله ﷺ، فنزلت الآية الأولى فاستحلفهما رسول الله بعد العصر، فبقي الأمر مدة ثم عثر بمكة من متاعه على إناء عظيم من فضة مخوص بالذهب، فقيل لمن وجد عنده من أين صار لكم هذا الإناء؟ فقالوا: ابتعناه من تميم الداري وعدي بن بداء، فارتفع في الأمر إلى النبي ﵇ فنزلت الآية الأخرى، فأمر رسول الله ﷺ رجلين من أولياء الميت أن يحلفا، قال الواقدي: فحلف عبد الله بن عمرو بن العاص والمطلب بن أبي وداعة، واستحقا، وروى ابن عباس عن تميم الداري أنه قال: برىء الناس من هذه الآيات غيري وغير عدي بن بداء، وذكر القصة، إلا أنه قال وكان معه جام فضة يريد به الملك، فأخذته أنا وعدي فبعناه بألف وقسمنا ثمنه، فلما أسلمت بعد قدوم
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, tefsiri konusunda içine tam bir ferahlık/tatmin oturmamış bir kimsenin sözüdür; bu durum kitabından da açıktır rahimehullâh; yardım dilenecek yalnız [Allah]'tır. Bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf olduğunu bilmiyoruz; şöyle ki: Temîm ed-Dârî ile Adî b. Beddâ' Hristiyan idiler, ticaretleri için Medine'ye gitmişler, oradan da Şam'ı hedefliyorlardı. Vâkıdî: «İkisi kardeştiler» demiştir. Amr b. el-Âs'ın azatlısı İbn Ebî Mâriye de tüccar olarak Şam'a gitmek üzere Medine'ye geldi ve birlikte yol arkadaşı olarak yola çıktılar. Yolda İbn Ebî Mâriye hastalandı. Vâkıdî dedi ki: Kendi eliyle bir vasiyet yazıp eşyalarının arasına gizledi ve Temîm ile Adî'ye eşyasını [ailesine] teslim etmelerini vasiyet etti. Bir müddet sonra ikisi onun eşyasıyla Medine'ye gelip teslim ettiler. Benî Sehm'den olan vârisleri yazılı vasiyetini buldular ve onun yazdığı bazı şeyleri eksik gördüler. İkisine bunları sorduklarında: «Bilmiyoruz, onun için teslim aldığımız şey budur» dediler. Bunun üzerine onları Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götürdüler. İlk ayet indi ve Resûlullah ikisine ikindiden sonra yemin ettirdi. Mesele bir müddet böyle kaldı; sonra Mekke'de onun eşyalarından, üzerinde altın işlemeler bulunan büyük gümüş bir kap bulundu. Yanında bulunan kimselere: «Bu kap size nereden geldi?» denilince: «Biz onu Temîm ed-Dârî ile Adî b. Beddâ'dan satın aldık» dediler. Durum Peygamber'e aleyhisselâm iletildi ve diğer ayet indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölünün vârislerinden iki adamın yemin etmesini emretti. Vâkıdî dedi ki: Abdullah b. Amr b. el-Âs ile el-Muttalib b. Ebî Vedâa yemin edip [hakkı] aldılar. İbn Abbâs Temîm ed-Dârî'den şöyle rivayet etmiştir: O demiştir ki: Bu ayetlerden benimle Adî b. Beddâ' dışında herkes beridir. Ardından kıssayı zikretti; ancak şöyle dedi: «Yanında krala götürmek istediği gümüş bir kadeh vardı. Onu ben ve Adî aldık, bin [dirheme] sattık ve parasını bölüştük. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelişinden sonra Müslüman olunca
رسول الله ﷺ المدينة تأثمت من ذلك فأتيت أهله فأخبرتهم الخبر وأديت إليهم خمسمائة، فوثبوا إلى عدي فأتوا به رسول الله ﷺ وحلف عمرو بن العاص ورجل آخر معه، ونزعت من عدي خمسمائة.
bundan dolayı günahkâr olduğumu hissedip ailesine gittim, haberi verdim ve onlara beş yüz [dirhem] ödedim. Bunun üzerine Adî'nin üzerine yürüdüler ve onu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiler. Amr b. el-Âs ile yanındaki bir başka adam yemin etti ve Adî'den de beş yüz [dirhem] alındı.»
قال القاضي أبو محمد: تختلف ألفاظ هذه القصة في الدواوين وما ذكرته هو عمود الأمر، ولم يصح لعدي صحبة فيما علمت ولا ثبت إسلامه، وقد صنفه في الصحابة بعض المتأخرين، وضعف أمره، ولا وجه عندي لذكره في الصحابة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu kıssanın lafızları kaynaklarda farklılık gösterir; zikrettiğim husus ise meselenin esasıdır. Bildiğim kadarıyla Adî'nin sahâbîliği sahih olmamış ve Müslümanlığı da sabit olmamıştır. Müteahhirûn âlimlerinden bazıları onu sahâbîler arasında saymışlarsa da onun durumu zayıftır; bana göre onun sahâbîler arasında zikredilmesinin hiçbir tutar yanı yoktur.
وأما معنى الآية من أولها الى آخرها، فهو أن الله تعالى أخبر المؤمنين أن حكمه في الشهادة على الموصي إذا حضره الموت أن تكون شهادة عدلين فإن كان في سفر وهو الضرب في الأرض ولم يكن معه من المؤمنين أحد فليشهد شاهدين ممن حضره من أهل الكفر، فإذا قدما وأديا الشهادة على وصيته حلفا بعد الصلاة أنهما ما كذبا ولا بدلا وأن ما شهدا به حق ما كتما فيه شهادة الله، وحكم بشهادتهما، فإن عثر بعد ذلك على أنهما كذبا أو خانا ونحو هذا مما هو إثم، حلف رجلان من أولياء الموصي في السفر وغرم الشاهدان ما ظهر عليهما، هذا معنى الآية على مذهب أبي موسى الأشعري وسعيد بن المسيب ويحيى بن يعمر وسعيد بن جبير وأبي مجلز وإبراهيم وشريح وعبيدة السلماني وابن سيرين ومجاهد وابن عباس وغيرهم، يقولون معنى قوله، مِنْكُمْ من المؤمنين، ومعنى، مِنْ غَيْرِكُمْ من الكفار، قال بعضهم وذلك أن الآية نزلت ولا مؤمن إلا بالمدينة وكانوا يسافرون في التجارة صحبة أهل الكتاب وعبدة الأوثان وأنواع الكفرة، واختلفت هذه الجماعة المذكورة، فمذهب أبي موسى الأشعري وشريح وغيرهما أن الآية محكمة، وأسند الطبري إلى الشعبي أن رجلا حضرته المنية بدقوقا ولم يجد أحدا من المؤمنين يشهده على وصيته، فأشهد رجلين من أهل الكتاب فقدما الكوفة فأتيا أبا موسى الأشعري فأخبراه وقدما بتركته، فقال أبو موسى الأشعري هذا أمر لم يكن بعد الذي كان في مدة النبي ﵇ ثم أحلفهما بعد صلاة العصر وأمضى شهادتهما، وأسند الطبري عن شريح أنه كان لا يجيز شهادة النصراني واليهودي على مسلم إلا في الوصية، ولا تجوز أيضا في الوصية إلا إذا كانوا في سفر، ومذهب جماعة ممن ذكر، أنها منسوخة بقوله تعالى وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [الطلاق: ٢] وبما استند إليه إجماع جمهور الناس على أن شهادة الكافر لا تجوز.
Ayetin baştan sona anlamına gelince: Yüce Allah müminlere bildirmektedir ki, ölüm döşeğine gelen vasiyetçinin vasiyetine şahitlik konusundaki hükmü, adalet sahibi iki kişinin şahitliğidir. Şayet yolculukta ise -ki bu yeryüzünde dolaşmaktır- ve yanında müminlerden kimse yoksa, yanında bulunan kâfirlerden iki kişiyi şahit tutsun. Onlar gelip vasiyet üzerine şahitliklerini yerine getirdiklerinde, yalan söylemediklerine, değiştirmediklerine, şahitlik ettikleri şeyin hak olduğuna ve onda Allah'ın şahitliğini gizlemediklerine dair namazdan sonra yemin ederler ve şahitlikleriyle hükmolunur. Şayet bundan sonra onların yalan söyledikleri, hıyanet ettikleri ve günah olan benzeri bir durum ortaya çıkarsa, yolculukta vasiyet edenin vârislerinden iki adam yemin eder ve iki şahide aleyhlerine açığa çıkan miktar tazmin ettirilir. Bu, Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Saîd b. el-Müseyyeb, Yahyâ b. Ya'mer, Saîd b. Cübeyr, Ebû Miclez, İbrâhîm, Şüreyh, Ubeyde es-Selmânî, İbn Sîrîn, Mücâhid, İbn Abbâs ve başkalarının mezhebine göre ayetin anlamıdır. Onlar Yüce [Allah]'ın { مِنْكُمْ } “sizden” buyruğunun müminlerden; { مِنْ غَيْرِكُمْ } “sizden olmayan” buyruğunun ise kâfirlerden anlamına geldiğini söylerler. Bazıları şöyle demiştir: Çünkü bu ayet indiğinde Medine dışında mümin yoktu ve onlar ticaret için Ehl-i Kitap, putperestler ve çeşitli kâfir grupları ile birlikte yolculuk ediyorlardı. Zikredilen bu topluluk kendi arasında ihtilaf etmiştir: Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Şüreyh ve başkalarının mezhebine göre ayet muhkemdir. Taberî, Şa'bî'ye dayandırdığı rivayette şöyle demiştir: Dekûkâ'da bir adama ölüm yaklaştı ve vasiyetine şahit tutacak hiçbir mümin bulamadı. Bunun üzerine Ehl-i Kitap'tan iki adamı şahit tuttu. Onlar Kûfe'ye gelip Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye vardılar, durumu haber verdiler ve terekesini getirdiler. Ebû Mûsâ el-Eş'arî: «Bu, Peygamber aleyhisselâm dönemindeki olaydan sonra hiç vuku bulmamış bir iştir» dedi, sonra ikindi namazından sonra onlara yemin ettirdi ve şahitliklerini geçerli kıldı. Taberî, Şüreyh'ten nakletmiştir ki; o, bir Hristiyan ve Yahudi'nin bir Müslüman aleyhine şahitliğini sadece vasiyet konusunda caiz görürdü; vasiyette de ancak seferde oldukları takdirde caiz kabul ederdi. Zikredilenlerden bir grubun mezhebine göre ise bu ayet, Yüce Allah'ın { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” [et-Talâk: 2] buyruğu ile ve kâfirin şahitliğinin caiz olmadığına dair cumhurun dayandığı icmâ ile neshedilmiştir.
وتأول الآية جماعة من أهل العلم على غير هذا كله، قال الحسن بن أبي الحسن وقوله تعالى:
İlim ehlinden bir topluluk ise ayeti bütün bunlardan farklı bir şekilde tefsir etmiştir. El-Hasen b. Ebi'l-Hasen demiştir ki: Yüce Allah'ın:
مِنْكُمْ يريد من عشيرتكم وقرابتكم، وقوله أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ يريد من غير القرابة والعشيرة، وقال بهذا عكرمة مولى ابن عباس وابن شهاب، قالوا أمر الله بإشهاد عدلين من القرابة إذ هم ألحن بحال الوصية وأدرى بصورة العدل فيها، فإن كان الأمر في سفر ولم تحضر قرابة أشهد أجنبيان، فإذا شهدا فإن لم يقر ارتياب مضت الشهادة، وإن ارتيب أنهما مالا بالوصية إلى أحد أو زادا أو نقصا حلفا بعد صلاة العصر ومضت شهادتهما، فإن عثر بعد ذلك على تبديل منهما واستحقاق إثم حلف وليان من القرابة وبطلت شهادة الأولين.
{ مِنْكُمْ } “sizden” buyruğu, sizin aşiretinizden ve akrabanızdan demektir. { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu ise akraba ve aşiret dışından demektir. İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime ile İbn Şihâb da bu görüşü benimsemişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Allah akrabadan iki adaletli şahit tutulmasını emretmiştir; çünkü onlar vasiyetin durumunu daha iyi kavrar ve ondaki adaletin şeklini daha iyi bilirler. Şayet durum yolculukta ise ve akraba hazır bulunmuyorsa yabancı iki kişi şahit tutulur. Şahitlik ettiklerinde şayet bir şüphe yerleşmemişse şahitlik geçerli olur. Eğer vasiyeti birine meylettirdiklerine veya onda artırma yahut eksiltme yaptıklarına dair şüphelenilirse, ikindi namazından sonra yemin ederler ve şahitlikleri geçerli olur. Şayet bundan sonra onlardan bir değiştirme ve bir günah kazanma ortaya çıkarsa, akrabadan iki vâris yemin eder ve önceki iki kişinin şahitliği iptal edilir.
وقال بعض الناس الآية منسوخة، ولا يحلف شاهد، ويذكر هذا عن مالك بن أنس والشافعي وكافة
Bazı kimseler de ayetin mensuh olduğunu, şahide yemin ettirilemeyeceğini söylemişlerdir. Bu görüş Mâlik b. Enes, Şâfiî ve bütün
الفقهاء، وذكر الطبري ﵀ أن هذا التحالف الذي في الآية إنما هو بحسب التداعي، وذلك أن الشاهدين الأولين إنما يحلفان إن ارتيب وإذا ارتيب فقد ترتبت عليهما دعوى فلتزمهما اليمين، لكن هذا الارتياب إنما يكون في خيانة منهما، فإن عثر بعد ذلك على أنهما استحقا إثما نظر، فإن كان الأمر بينا غرما دون يمين وليين، وإن كان بشاهد واحد أو بدلا بل تقتضي خيانتهما أو ما أشبه ذلك مما هو كالشاهد حمل على الظالم وحلف المدعيان مع ما قام لهما من شاهد أو دليل.
fakihlerden nakledilir. Et-Taberî rahimehullâh zikretmiştir ki, ayette geçen bu karşılıklı yeminleşme ancak davalaşmaya göredir. Şöyle ki: İlk iki şahit ancak şüphelenildiği takdirde yemin eder; şüphelenildiğinde ise aleyhlerine bir iddia/dava terettüp etmiş olur ve onlara yemin vacip olur. Fakat bu şüphe ancak onlardan bir hıyanet sadır olduğunda söz konusu olur. Şayet bundan sonra onların günah kazandıkları ortaya çıkarsa bakılır: Eğer durum açıksa iki vârisin yemini olmaksızın tazmin ettirilir. Şayet tek bir şahitle veya onların hıyanetini gerektiren delillerle yahut şahit hükmünde olan benzeri şeylerle sabit olmuşsa, haksızlık edene yüklenir ve iki davacı lehlerine oluşan şahit veya delille birlikte yemin ederler.
قال القاضي أبو محمد: فهذا هو الاختلاف في معنى الآية وصورة حكمهما، ولنرجع الآن إلى الإعراب والكلام على لفظة لفظة من الآية، ولنقصد القول المفيد لأن الناس خلطوا في تفسير هذه الآية تخليطا شديدا، وذكر ذلك والرد عليه يطول، وفي تبيين الحق الذي تتلقاه الأذهان بالقبول مقنع، والله المستعان، قوله شَهادَةُ بَيْنِكُمْ قال قوم الشهادة هنا بمعنى الحضور، وقال الطبري: الشهادة بمعنى اليمين وليست بالتي تؤدى.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İşte ayetin anlamı ve hükmünün uygulanma biçimi hakkındaki ihtilaf budur. Şimdi iraba ve ayetin kelime kelime açıklamasına dönelim ve faydalı söze yönelelim; zira insanlar bu ayetin tefsirinde aşırı derecede karışıklığa düşmüşlerdir. Bunları zikretmek ve reddetmek uzun sürer; zihinlerin kabulle karşılayacağı hakkı açıklamakta ise yeterli tatmin vardır; yardımına başvurulacak yalnız Allah'tır. { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “aranızdaki şahitlik” buyruğunda bir topluluk buradaki şehâdetin «hazır bulunma» anlamında olduğunu söylemiştir. Taberî ise: «Şehâdet yemin anlamındadır, yerine getirilen şahitlik değildir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله ضعيف، والصواب أنها الشهادة التي تحفظ لتؤدى، ورفعهما بالابتداء والخبر في قوله اثْنانِ قال أبو علي: التقدير شهادة بينكم في وصاياكم شهادة اثنين، فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، وقدره غيره أولا كأنه قال مقيم شهادة بينكم اثنان، وأضيفت الشهادة إلى «بين» اتساعا في الظرف بأن يعامل معاملة الأسماء، كما قال تعالى: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الأنعام: ٩٤] وقرأ الأعرج والشعبي والحسن «شهادة» بالتنوين «بينكم» بالنصب، وإعراب هذه القراءة على نحو إعراب قراة السبعة وروي عن الأعرج وأبي حيوة «شهادة» بالنصب والتنوين «بينكم» نصب، قال أبو الفتح: التقدير ليقم شهادة بينكم اثنان، وقوله تعالى: إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ معناه إذا قرب الحضور، وإلا فإذا حضر الموت لم يشهد ميت، وهذا كقوله تعالى: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ [النحل: ٩٨] وكقوله إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ [الطلاق: ١] وهذا كثير، والعامل في إِذا المصدر الذي هو شَهادَةُ، وهذا على أن تجعل إِذا بمنزلة حين لا تحتاج إلى جواب، ولك أن تجعل إِذا في هذه الآية المحتاجة إلى الجواب، لكن استغني عن جوابها بما تقدم في قوله شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إذ المعنى إذا حضر أحدكم الموت فينبغي أن يشهد، وقوله حِينَ الْوَصِيَّةِ ظرف زمان، والعامل فيه حَضَرَ، وإن شئت جعلته بدلا من إِذا، قال أبو علي:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunların hepsi zayıftır. Doğru olan, bunun yerine getirilmek üzere akılda tutulan şahitlik olduğudur. İkisinin merfû oluşu ise { اثْنانِ } “iki kişidir” buyruğundaki mübteda ve haber iledir. Ebû Ali dedi ki: Takdiri, «vasiyetlerinizde aranızdaki şahitlik iki kişinin şahitliğidir» şeklindedir; muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Başkası ise bunu ilk olarak, sanki «aranızdaki şahitliği ikame eden iki kişidir» demiş gibi takdir etmiştir. Şehâdet kelimesi zarfta genişletme yoluyla isim muamelesi yapılarak «beyn» kelimesine izafe edilmiştir; nitekim Yüce Allah: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” [el-En'âm: 94] buyurmuştur. El-A'rec, eş-Şa'bî ve el-Hasen «شهادة» kelimesini tenvinle, «بينكم» kelimesini ise mansub olarak okumuşlardır. Bu kıraatin irabı Yedi Kıraat imamının kıraatinin irabı gibidir. El-A'rec ve Ebû Hayve'den «شهادة» kelimesinin nasb ve tenvinle, «بينكم» kelimesinin de nasbla okunduğu rivayet edilmiştir. Ebu'l-Feth dedi ki: Takdiri «iki kişi aranızda şahitliği ikame etsin» şeklindedir. Yüce Allah'ın { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Birinize ölüm gelip çattığı zaman” buyruğunun manası ise «ölüm yaklaştığı zaman» demektir; aksi takdirde ölüm bizzat hazır olduğunda ölü şahitlik tutamaz. Bu, Yüce Allah'ın { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Kur'an okuduğun zaman Allah'a sığın” [en-Nahl: 98] ve { إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda onları boşayın” [et-Talâk: 1] buyrukları gibidir ve bu kullanım çoktur. { إِذا } zarfında amil olan, { شَهادَةُ } masdarıdır. Bu, { إِذا } zarfının «hîn» (zaman) yerine konulup cevaba ihtiyaç duymaması esasına göredir. Ayetteki { إِذا } edatını cevaba muhtaç kılman da caizdir; ancak { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } buyruğunda daha önce geçen kısımla cevabından müstağni kalınmıştır; zira anlam: «Birinize ölüm geldiğinde şahit tutması gerekir» şeklindedir. { حِينَ الْوَصِيَّةِ } “vasiyet esnasında” buyruğu zaman zarfıdır ve onda amil olan { حَضَرَ } fiilidir; dilersen onu { إِذا } edatından bedel yaparsın. Ebû Ali dedi ki:
ولك أن تعلقه ب الْمَوْتُ لا يجوز أن تعمل فيه شَهادَةُ لأنها إذا عملت في ظرف من الزمان لم تعمل في ظرف آخر منه، وقوله ذَوا عَدْلٍ صفة لقوله اثنان، ومِنْكُمْ صفة أيضا بعد صفة، وقوله تعالى:
Onu { الْمَوْتُ } kelimesine taalluk ettirmen de mümkündür; { شَهادَةُ } kelimesinin onda amel etmesi ise caiz değildir, çünkü o bir zaman zarfında amel ettiğinde diğer bir zaman zarfında amel edemez. { ذَوا عَدْلٍ } “adalet sahibi iki kişi” buyruğu «isneyn» kelimesinin sıfatıdır; { مِنْكُمْ } “sizden” buyruğu da sıfat üstüne sıfattır. Yüce [Allah]'ın:
مِنْ غَيْرِكُمْ صفة لآخران، وضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ معناه سافرتم للتجارة، تقول ضربت في الأرض أي سافرت للتجارة، وضربت الأرض ذهبت فيها لقضاء حاجة الإنسان، وهذا السفر كان الذي يمكن أن يعدم المؤمن مؤمنين، فلذلك خص بالذكر لأن سفر الجهاد لا يكاد يعدم فيه مؤمنين، قال أبو علي: قوله تَحْبِسُونَهُما صفة ل آخَرانِ واعترض بين الموصوف والصفة بقوله: إن أنتم إلى الموت، وأفاد الاعتراض أن العدول إلى آخَرانِ من غير الملة والقرابة حسب اختلاف العلماء في ذلك إنما يكون مع ضرورة السفر وحلول الموت فيه، واستغني عن جواب إِنْ لما تقدم من قوله أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ وقال
{ مِنْ غَيْرِكُمْ } “sizden olmayan” buyruğu «âharân» için sıfattır. { ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde yolculuk ettiğinizde” buyruğu, ticaret için sefere çıktınız demektir. «Yeryüzünde darp yaptım» dersin; yani ticaret için yolculuk ettim demektir; «yere darp yaptım» ise insanın ihtiyacını gidermek için gitmesi demektir. Bu sefer, müminin müminleri bulamamasının mümkün olduğu seferdi; bu sebeple özellikle zikredilmiştir; zira cihad seferinde müminlerin bulunmaması neredeyse imkânsızdır. Ebû Ali dedi ki: { تَحْبِسُونَهُما } “onları alıkoyarsınız” buyruğu { آخَرانِ } kelimesinin sıfatıdır; mevsûf ile sıfat arasına { إِنْ أَنْتُمْ } ifadesinden { الْمَوْتِ } lafzına kadar olan kısım itiraz (ara cümle) olarak girmiştir. Bu itirazın sağladığı fayda şudur: Âlimlerin bu husustaki ihtilafına göre, din veya akraba dışından { آخَرانِ } “başka iki kişiye” yönelmek ancak yolculuk zarureti ve onda ölümün vuku bulması şartıyla olur. { إِنْ } şartının cevabından ise daha önce geçen { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } buyruğu sebebiyle müstağni kalınmıştır.
جمهور العلماء الصَّلاةِ هنا صلاة العصر لأنه وقت اجتماع الناس، وقد ذكره النبي ﷺ فيمن حلف على سلعته وأمر باللعان فيه، وقال ابن عباس: إنما هي بعد صلاة الذميين، وأما العصر فلا حرمة لها عندهما، والفاء في قوله فَيُقْسِمانِ عاطفة جملة على جملة لأن المعنى تم في قوله مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ قال أبو علي: وإن شئت لم تقدر الفاء عاطفة جملة على جملة، ولكن تجعله جزاء كقول ذي الرمة:
Âlimlerin cumhuru buradaki { الصَّلاةِ } “namaz” kelimesinin ikindi namazı olduğunu söylemiştir; çünkü o, insanların toplanma vaktidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem malı üzerine yemin eden kimse hakkında bunu zikretmiş ve lianda da bu vakitte yemin edilmesini emretmiştir. İbn Abbâs ise: «O ancak zimmîlerin namazından sonradır; ikindinin ise onların yanında bir kutsiyeti yoktur» demiştir. { فَيُقْسِمانِ } “ikisi yemin ederler” buyruğundaki fâ harfi, bir cümleyi diğer cümleye atfetmektedir; çünkü mana { مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } “namazdan sonra” sözüyle tamamlanmıştır. Ebû Ali dedi ki: Dilersen fâ harfini cümle üzerine cümle atfı olarak takdir etmez, Zü'r-Rumme'nin şu beytinde olduğu gibi onu ceza (şartın cevabı) kılarsın:
وإنسان عيني يحسر الماء تارة ... فيبدو وتارات يجم فيغرق
Gözümün bebeği suyu bazen çeker de görünür ... bazen de [su] toplanır da boğulur
تقديره عندهم إذا حسر بدا، فكذلك إذا حبستموهما أقسما وقوله إِنِ ارْتَبْتُمْ شرط لا يتوجه تحليف الشاهدين إلا به، ومتى لم يقع ارتياب ولا اختلاف فلا يمين، أما أنه يظهر من حكم أبي موسى تحليف الذميين أنه باليمين تكمل شهادتهما وتنفذ الوصية لأهلها وإن لم يرتب، وهذه الريبة عند من لا يرى الآية منسوخة ترتب في الخيانة وفي الاتهام بالميل إلى بعض الموصى لهما دون بعض وتقع مع ذلك اليمين عنده، وأما من يرى الآية منسوخة فلا يقع تحليف إلا بأن يكون الارتياب في خيانة أو تعد بوجه من وجوه التعدي فيكون التحليف عنده بحسب الدعوى على منكر لا على أنه تكميل للشهادة، والضمير في قول الحالفين لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً عائد على القسم، ويحتمل أن يعود على اسم الله تعالى، قال أبو علي:
Onlara göre takdiri: Çektiği zaman görünür; işte bunun gibi onları alıkoyduğunuz zaman yemin ederler. Yüce [Allah]'ın { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “şüpheye düşerseniz” buyruğu, iki şahide yemin teklif edilmesinin ancak kendisiyle geçerli olacağı bir şarttır; şüphe ve ihtilaf bulunmadığı zaman yemin gerekmez. Bununla birlikte Ebû Mûsâ'nın zimmîlere yemin ettirme hükmünden anlaşıldığına göre, şüphe duyulmasa bile şahitlikleri yeminle tamamlanır ve vasiyet sahipleri lehine infaz edilir. Ayeti mensuh görmeyen kimseye göre bu şüphe, hıyanet ve vasiyet edilenlerden bir kısmına diğerlerinin aleyhine meyledildiği ithamı konusunda ortaya çıkar ve bu durumda ona göre yemin gerekir. Ayeti mensuh gören kimseye göre ise, ancak bir hıyanet veya bir çeşit haddi aşma konusunda şüphe olursa yemin gerekir; bu durumda yemin ettirme, şahitliğin tamamlayıcısı olarak değil, inkâr edene karşı açılan davaya göre olur. Yemin edenlerin { لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً } “bununla hiçbir değeri satın almayız” sözündeki zamir yemine râcidir; Yüce Allah'ın ismine dönmesi de muhtemeldir. Ebû Ali dedi ki:
يعود على تحريف الشهادة، وقوله لا نَشْتَرِي جواب ما يقتضيه قوله: فيقسمان بالله، لأن القسم ونحوه يتلقى بما تتلقى به الأيمان، وتقديره به ثمنا، أي ذا ثمن لأن الثمن لا يشترى.
Şahitliğin tahrif edilmesine râcidir. { لا نَشْتَرِي } “satın almayız” buyruğu, «Allah'a yemin ederler» sözünün gerektirdiği cevaptır; çünkü yemin ve benzeri şeyler, yeminlerin karşılandığı lafızlarla karşılanır. Bunun takdiri «bununla bedel sahibi olanı [satın almayız]» şeklindedir; zira semenin kendisi satın alınmaz.
وكذلك قوله تعالى: اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا [التوبة: ٩] معناه ذا ثمن، ولا يجوز أن يكون نَشْتَرِي في هذه الآية بمعنى نبيع لأن المعنى يبطله وإن كان ذلك موجودا في اللغة في غير هذا الموضع، وخص «ذو القربى» بالذكر لأن العرف ميل النفس إلى قرابتهم واستسهالهم في جنب نفعهم ما لا يستسهل، وقوله تعالى: وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ أضاف شَهادَةُ إليه تعالى من حيث هو الآمر بإقامتها الناهي عن كتمانها، وقرأ الحسن والشعبي «ولا نكتم» بجزم الميم، وقرأ علي بن أبي طالب ونعيم بن مسيسرة والشعبي بخلاف عنه «شهادة» بالتنوين «الله» نصب ب نَكْتُمُ، كأن الكلام ولا نكتم الله شهادة قال الزهري ويحتمل أن يكون المعنى «ولا نكتم شهادة والله» ثم حذفت الواو ونصب الفعل إيجازا، وروى يحيى بن آدم عن أبي بكر بن عياش «شهادة» بالتنوين الله بقطع الألف دون مد وخفض الهاء، ورويت أيضا عن الشعبي وغيره أنه كان يقف على الهاء من الشهادة بالسكون، ثم يقطع الألف المكتوبة من غير مد كما تقدم، وروي عنه أنه كان يقرأ «الله» بمد ألف الاستفهام في الوجهين أعني بسكون الهاء من الشهادة وتحريكها منّوتنة منصوبة، ورويت هذه التي هي تنوين الشهادة ومد ألف الاستفهام بعد عن علي بن أبي طالب، قال أبو الفتح: أما تسكين هاء شهادة والوقف عليها واستئناف القسم فوجه حسن لأن استئناف القسم في أول الكلام أوقر له وأشد هيبة أن يدرج في عرض القول، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي وعبد الله بن حبيب والحسن البصري فيما ذكر أبو عمرو الداني «شهادة» بالنصب والتنوين «آلله» بالمد في همزة الاستفهام التي هي عوض من حرف القسم «آنا» بمد ألف الاستفهام أيضا دخلت لتوقيف وتقرير لنفوس المقسمين أو لمن خاطبوه وقرأ ابن محيصن «لملآثمين» بالإدغام.
Nitekim Yüce Allah'ın { اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Allah'ın ayetlerini az bir değere sattılar” [et-Tevbe: 9] ayetinin anlamı da «az bir değer sahibine» demektir. Bu ayetteki { نَشْتَرِي } fiilinin «satıyoruz» anlamında olması caiz değildir; zira dilde bu kullanım başka yerlerde bulunsa bile burada mana bunu geçersiz kılar. «Akraba»nın özellikle zikredilmesi, nefsin örf gereği akrabasına meyletmesi ve onların menfaati uğruna başkasına kolay görülmeyecek şeyleri kolay görmesi sebebiyledir. Yüce Allah'ın { وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ } “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” buyruğunda { شَهادَةُ } lafzı, onun yerine getirilmesini emreden ve gizlenmesini yasaklayan olması bakımından Yüce Allah'a izafe edilmiştir. El-Hasen ve eş-Şa'bî «ولا نكتم» ibaresini mîm'in cezmiyle okumuşlardır. Ali b. Ebî Tâlib, Nuaym b. Müseysere ve kendisinden gelen farklı bir rivayette eş-Şa'bî «شهادة» kelimesini tenvinle, «الله» lafzını ise { نَكْتُمُ } ile mansub olarak okumuşlardır; sanki söz «şahitliği Allah'a gizlemeyiz» gibidir. Ez-Zührî dedi ki: Anlamın «şahitliği gizlemeyiz, vallahi» şeklinde olması da muhtemeldir; ardından îcâz kabilinden vâv hazfedilmiş ve fiil nasb edilmiştir. Yahyâ b. Âdem, Ebû Bekir b. Ayyâş'tan «شهادة» kelimesinin tenvinle, «الله» lafzının ise elifi med yapılmaksızın kat' ile ve he'nin cerriyle okunduğunu rivayet etmiştir. Yine eş-Şa'bî ve başkalarından, şehâdet kelimesinin he harfinde sükûn ile vakıf yaptığı, sonra yazılı olan elifi yukarıda geçtiği gibi medsiz olarak kat' ettiği rivayet edilmiştir. Ondan, her iki vecihte de -yani şehâdetin he'sinin sükûnu ve mansub tenvinli olarak harekelenmesi durumunda- «الله» lafzını istifham elifinin meddiyle okuduğu rivayet edilmiştir. Şehâdetin tenvini ve ardından istifham elifinin meddi şeklinde olan bu kıraat Ali b. Ebî Tâlib'den de rivayet edilmiştir. Ebu'l-Feth dedi ki: Şehâdetin he'sinin sükûnu, üzerinde vakıf yapılması ve yemine yeniden başlanması güzel bir vecihtir; çünkü sözün başında yemine yeniden başlamak ona daha büyük bir vekar verir ve sözün arasına katılmasından daha heybetlidir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Abdullah b. Habîb ve Ebû Amr ed-Dânî'nin zikrettiğine göre el-Hasen el-Basrî «شهادة» kelimesini nasb ve tenvinle; «آلله» lafzını yemin harfinin bedeli olan istifham hemzesinde med ile; «آنا» kelimesini de yemin edenlerin nefislerini veya muhatap oldukları kimseleri ikrar ve kınama gayesiyle giren istifham elifinin meddiyle okumuşlardır. İbn Muhaysın ise idğam ile «لملآثمين» şeklinde okumuştur.
وقوله تعالى: فَإِنْ عُثِرَ استعارة لما يوقع على علمه بعد خفائه اتفاقا وبعد «إن» لم يرج ولم يقصد، وهذا كما يقال على الخبير سقطت، ووقعت على كذا، قال أبو علي: والإثم هنا اسم الشيء المأخوذ لأن آخذه يأخذه إثم، فسمي آثما كما سمي ما يؤخذ بغير حق مظلمة، قال سيبويه: المظلمة اسم ما أخذ منك، وكذلك سمي هذا المأخوذ باسم المصدر.
Yüce Allah'ın { فَإِنْ عُثِرَ } “eğer ortaya çıkarsa” buyruğu, gizli kaldıktan sonra tesadüfen bilgisine ulaşılan şey için bir istiaredir; { إِنْ } şart edatından sonra gelmesi ise umulmadığına ve hedeflenmediğine delalet eder. Bu, «bilene denk geldin» veya «şuna rastladım» denmesi gibidir. Ebû Ali dedi ki: Buradaki «ism» (günah), alınan şeyin adıdır; çünkü onu alan kimse günah almaktadır. Haksız yere alınan şeye mazleme dendiği gibi buna da günahkâr denilmiştir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Mazleme, senden alınan şeyin adıdır; işte alınan bu şey de masdar ismiyle isimlendirilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: والذي يظهر هنا أن الإثم على بابه وهو الحكم اللاحق لهما والنسبة التي يتحصلان فيها بعد مواقعتهما لتحريف الشهادة أو لأخذ ما ليس لهما أو نحو ذلك، واسْتَحَقَّا معناه استوجباه من الله وكانا أهلا له فهذا استحقاق على بابه، إنه استيجاب حقيقة، ولو كان الإثم الشيء المأخوذ لم يقل فيه «استحقا» لأنهما ظلما وخانا فيه، فإنما استحقا منزلة السوء وحكم العصيان، وذلك هو الإثم، وقوله تعالى: فَآخَرانِ أي فإذا عثر على فسادهما فالأوليان باليمين وإقامة القضية آخران من القوم الذين هم ولاة الميت واستحق عليهم حظهم أو ظهورهم أو مالهم أو ما شئت من هذه التقديرات، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو والكسائي «استحق» مضمومة التاء. والْأَوْلَيانِ على التثنية لأولى وروى قرة عن ابن كثير «استحق» بفتح التاء «الأوليان» على التثنية وكذلك روى حفص عن عاصم، وقرأ حمزة وعاصم في رواية أبي بكر «استحق» بضم التاء «الأولين» على جمع أول، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «استحق» بفتح التاء «الأولان» على تثنية أول، وقرأ ابن سيرين «الأولين» على تثنية أول، ونصبهما على تقدير الأولين، فالأولين في الرتبة والقربى، قال أبو علي في قراءة ابن كثير ومن معه لا يخلو ارتفاع الأوليان من أن يكون على الابتداء وقد أخر فكأنه في التقدير و «الأوليان» بأمر الميت آخران يقومان، فيجيء الكلام كقولهم تميمي أنا، أو يكون خبر ابتداء محذوف كأنه فآخران يقومان مقامهما هما الأوليان، أو يكون بدلا من الضمير الذي في يقومان، أو يكون مسندا إليه استحق، وأجاز أبو الحسن فيه شيئا آخر، وهو أن يكون «الأوليان» صفة ل «آخران» ، لأنه لما وصف خصص فوصف من أجل الاختصاص الذي صار له.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Burada açıkça anlaşılan şudur: İsim (günah) kendi hakiki anlamındadır; o da şahitliği tahrif etme veya kendilerine ait olmayan şeyi alma yahut benzeri fiilleri işlemelerinden sonra kendilerine bağlanan hüküm ve içine düştükleri durumdur. { اسْتَحَقَّا } “ikisi kazandılar” buyruğu ise, Allah'tan onu hak ettiler ve ona müstahak oldular demektir. Dolayısıyla bu, kendi hakiki manasında bir hak ediştir; zira o gerçek bir hak ediştir. Eğer günah alınan şeyin kendisi olsaydı, onun hakkında «hak ettiler» denilmezdi; çünkü onlar o şey hususunda zulmetmiş ve hıyanet etmişlerdir. Onlar ancak kötü bir makamı ve isyan hükmünü hak etmişlerdir ki, günah da işte budur. Yüce Allah'ın { فَآخَرانِ } “o vakit başka iki kişi” buyruğu ise; onların fesadı ortaya çıktığı takdirde yemin etmeye ve davayı ikame etmeye en layık olanlar, ölünün velileri olan ve payları, üstünlükleri veya malları -bu takdirlerden dilediğini seçebilirsin- aleyhlerine gasp edilen topluluktan başka iki kişidir demektir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve el-Kisâî «استحق» fiilini te harfinin zammesiyle (üstuhıkka), { الْأَوْلَيانِ } kelimesini de «evlâ»nın tesniyesi olarak okumuşlardır. Kurre, İbn Kesîr'den «استحق» fiilini te'nin fethasıyla (istehakka) ve tesniye olarak «الأوليان» şeklinde rivayet etmiştir; Hafs da Âsım'dan böyle rivayet etmiştir. Hamza ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım «استحق» fiilini te'nin zammesiyle ve «evvel»in çoğulu olarak «الأولين» şeklinde okumuşlardır. El-Hasen b. Ebi'l-Hasen «استحق» fiilini te'nin fethasıyla ve «evvel»in tesniyesi olarak «الأولان» şeklinde okumuştur. İbn Sîrîn ise «evvel»in tesniyesi olarak «الأولين» şeklinde okumuş ve mertebe ile akrabalıkta öncelikliler takdiriyle ikisini nasb etmiştir. Ebû Ali, İbn Kesîr ve onunla beraber olanların kıraatinde şöyle demiştir: «El-Evleyân» kelimesinin merfû oluşu ya tehir edilmiş bir mübteda olması sebebiyledir; sanki takdiri «ölünün işine en layık olan iki kişi kalkan başka iki kişidir» şeklindedir ve söz onların «Temîmîyim ben» demeleri gibi olur. Yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; sanki «onların yerine kalkan başka iki kişi en layık olanlardır» gibidir. Veya { يَقُومانِ } fiilindeki zamirden bedeldir; yahut { استحق } fiilinin müsnedün ileyhidir (nâib-i fâili). Ebu'l-Hasen onda başka bir veche daha cevaz vermiştir; o da «el-evleyân» kelimesinin «âharân» kelimesine sıfat olmasıdır; çünkü vasıflandığı zaman özelleşmiş ve kazandığı bu hususiyet sebebiyle vasıflandırılmıştır.
قال القاضي أبو محمد: ثم قال أبو علي بعد كلامه هذا: فأما ما يسند إليه «استحق» فلا يخلو من أن يكون الأنصباء أو الوصية، أو الإثم. وسمي المأخوذ إثما كما يقال لما يؤخذ من المظلوم مظلمة. ولذلك جاز أن يستند إليه اسْتَحَقَّ. ثم قال بعد كلام: فإن قلت هل يجوز أن يسند اسْتَحَقَّ إلى الْأَوْلَيانِ. فالقول إن ذلك لا يجوز لأن المستحق إنما يكون الوصية أو شيئا منها. وأما الأوليان بالميت فلا يجوز أن يستحقا فيسند استحق إليهما.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sonra Ebû Ali bu sözünün ardından şöyle demiştir: «İstuhıkka» fiilinin isnad edildiği şey ise paylar, vasiyet veya günah olmaktan hâlî değildir. Alınan şey, mazlumdan alınan şeye mazleme dendiği gibi günah olarak adlandırılmıştır; bu sebeple { اسْتَحَقَّ } fiilinin ona isnad edilmesi caiz olmuştur. Ardından biraz sonra şöyle demiştir: Eğer '«İstuhıkka» fiilinin { الْأَوْلَيانِ } kelimesine isnad edilmesi caiz midir?' dersen, cevap şudur: Bu caiz değildir; çünkü hak edilen şey ancak vasiyet veya ondan bir parçadır. Ölüye en layık olan iki kişiye gelince, onların hak edilmesi caiz değildir ki «istuhıkka» fiili onlara isnad edilsin.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا الكلام نظر. ويجوز عندي أن يسند اسْتَحَقَّ إلى الْأَوْلَيانِ.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu sözde eleştirilecek bir yön vardır. Bana göre { اسْتَحَقَّ } fiilinin { الْأَوْلَيانِ } kelimesine isnad edilmesi caizdir.
وذلك أن أبا علي حمل لفظة الاستحقاق على أنه حقيقي فلم يجوزه إلا حيث يصح الاستحقاق الحقيقي في النازلة، وإنما يستحق حقيقة النصيب ونحوه. ولفظة الاستحقاق في الآية إنما هي استعارة وليست بمعنى استحقا إثما فإن الاستحقاق هنا حقيقة وفي قوله استحق مستعار، لأنه لا وجه لهذا الاستحقاق إلا الغلبة على الحال بحكم انفراد هذا الميت وعدمه لقرابته أو لأهل دينه. فاستحق هنا كما تقول لظالم يظلمك هذا قد استحق علي مالي أو منزلي بظلمه فتشبهه بالمستحق حقيقة. إذ قد تسور تسوره وتملك تملكه.
Şöyle ki: Ebû Ali istihkak lafzını hakiki anlamına hamletmiş, dolayısıyla olayda sadece hakiki istihkakın sahih olduğu yerlerde buna cevaz vermiştir; oysa gerçekte hak edilen şey sadece pay ve benzeridir. Ayetteki istihkak lafzı ise sadece bir istiaredir; { استحقا إثما } “ikisi günah kazandılar” anlamında değildir. Zira buradaki istihkak hakikattir; { استحق } buyruğundaki ise müsteardır (mecazdır). Çünkü bu ölünün tek başına kalması, akrabasının veya din kardeşlerinin bulunmaması sebebiyle duruma galip gelmekten başka bu istihkakın hiçbir tutar yönü yoktur. Dolayısıyla buradaki «istuhıkka», sana zulmeden bir zalime «Bu adam zulmüyle malımı veya evimi benden hak etti (zorla aldı)» deyip onu gerçek hak sahibi gibi nitelemene benzer. Çünkü o hak sahibinin el koyduğu gibi el koymuş ve onun sahip olduğu gibi sahip olmuştur.
وكذلك يقال فلان قد استحق ومنه شغل كذا إذا كان ذلك الأمر قد غلبه على أوقاته، وهكذا هي استحق في
Aynı şekilde, bir iş bir kimsenin vakitlerine galip geldiği zaman «falan kişi hak edildi ve şu meşguliyet onu kapladı» denir. İşte ayetteki «istuhıkka» lafzı da
الآية على كل حال وإن أسندت إلى الأنصباء ونحوه لأن قوله اسْتَحَقَّ صلة ل الَّذِينَ والَّذِينَ واقع على الصنف المناقض للشاهدين الجائرين فالشاهدان ما استحقا قط في هذه النازلة شيئا حقيقة استحقاق، وإنما تسورا تسور المستحق فلنا أن نقدر الأوليان ابتداء وقد أخر. فيسند اسْتَحَقَّ على هذا إلى المال أو النصيب ونحوه على جهة الاستعارة. وكذلك إذا كان الْأَوْلَيانِ خبر ابتداء وكذلك على البدل من الضمير في يَقُومانِ وعلى الصفة على مذهب أبي الحسن. ولنا أن نقدر الكلام بمعنى من الجماعة التي غابت وكان حقهما والمبتغى أن يحضر وليها، فلما غابت وانفرد هذا الموصي استحقت هذه الحال وهذان الشاهدان من غير أهل الدين الولاية وأمر الأوليين على هذه الجماعة، ثم بني الفعل للمفعول على هذا المعنى إيجازا ويقوي هذا الغرض أن تعدي الفعل ب «على» لما كان باقتدار وحمل هيئته على الحال. ولا يقال استحق منه أو فيه إلا في الاستحقاق الحقيقي على وجهه، وأما استحق عليه فيقال في الحمل والغلبة والاستحقاق المستعار والضمير في عَلَيْهِمُ عائد على كل حال في هذه القراءة على الجماعة التي تناقض شاهدي الزور الآثمين، ويحتمل أن يعود على الصنف الذين منهم شاهد الزور على ما نبينه الآن إن شاء الله في غير هذه القراءة.
her halükârda böyledir; paylara ve benzerine isnad edilse bile. Çünkü Yüce [Allah]'ın { اسْتَحَقَّ } buyruğu { الَّذِينَ } lafzının sılasıdır; { الَّذِينَ } ise haksızlık eden iki şahidin karşıtı olan zümreye râcidir. Dolayısıyla iki şahit bu olayda asla hakiki bir istihkak ile hiçbir şey hak etmemişlerdir; onlar sadece hak edenin el koyduğu gibi zorla el koymuşlardır. O halde «el-evleyân» kelimesini tehir edilmiş bir mübteda olarak takdir etmemiz caizdir; bu durumda { اسْتَحَقَّ } fiili istiare yoluyla mala veya paya ve benzerine isnad edilir. Aynı şekilde { الْأَوْلَيانِ } mübtedanın haberi olduğunda, { يَقُومانِ } fiilindeki zamirden bedel olduğunda ve Ebu'l-Hasen'in mezhebine göre sıfat olduğunda da durum böyledir. Sözü şu anlamda takdir etmemiz de caizdir: Uzakta olan ve hakları olan şey, velilerinin hazır bulunması arzu edilen o topluluktan; onlar uzakta kalıp bu vasiyet eden de tek başına kalınca, bu durum ve din ehlinden olmayan bu iki şahit o topluluk aleyhine en layık olanların velayetini ve işini üzerlerine geçirdi; ardından îcâz kabilinden fiil bu manada meçhul olarak kuruldu. Fiilin «alâ» harf-i cerriyle geçişli kılınması da -bir kudretle ve durumun heyetini hâle yükleyerek yapıldığı için- bu maksadı güçlendirmektedir. Kendi hakiki anlamındaki istihkakta sadece «ondan hak edildi» veya «onda hak edildi» denir; «aleyhine hak edildi» ise zorla alma, galebe çalma ve istiare yoluyla istihkak durumlarında söylenir. Bu kıraatte { عَلَيْهِمُ } kelimesindeki zamir her halükârda günahkâr yalancı şahitlerin karşısında yer alan topluluğa dönmektedir; bu kıraatin dışında şimdi inşallah açıklayacağımız üzere yalancı şahidin mensup olduğu zümreye dönmesi de muhtemeldir.
وأما رواية قرة عن ابن كثير «استحق» بفتح التاء فيحتمل أن يكون الأوليان ابتداء أو خبر ابتداء، ويكون المعنى في الجمع أو القبيل الذي استحق القضية على هذا الصنف الشاهد بالزور، الضمير في عليهم عائد على صنف شاهدي الزور.
Kurre'nin İbn Kesîr'den te'nin fethasıyla «istahakka» şeklindeki rivayetine gelince; «el-evleyân» kelimesinin mübteda veya mübtedanın haberi olması muhtemeldir; anlam da yalancı şahitlik yapan bu zümre aleyhine davayı hak eden topluluk veya kabile hakkında olur; «aleyhim» zamiri de yalancı şahitler zümresine râcidir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وفي هذا التأويل تحويل وتحليق وصنعة في الَّذِينَ، وعليه ينبني كلام أبي علي في كتاب الحجة، ويحتمل أن يكون المعنى من الذين استحق عليهم القيام، والصواب من التأويلين أن الضمير في عَلَيْهِمُ عائد على الَّذِينَ، والْأَوْلَيانِ رفع ب اسْتَحَقَّ وذلك متخرج على ثلاثة معان. أحدها أن يكون المراد من الذين استحق عليهم ما لهم وتركتهم شاهدا الزور. فسمى شاهدي الزور أوليين من حيث جعلتهما الحال الأولى كذلك، أي صيرهم عدم الناس أولى بهذا الميت وتركته فجارا فيها، والمعنى الثاني أن يكون المراد من الجماعة الذين حق عليهم أن يكون منهم الأوليان، فاستحق بمعنى حق ووجب، كما تقول هذا بناء قد استحق بمعنى حق كعجب واستعجب ونحوه، والمعنى الثالث أن يجعل استحق بمعنى سعى واستوجب، فكأن الكلام فآخران من القوم الذين حضر أوليان منهم فاستحقا عليهم حقهم، أي استحقا لهم وسعيا فيه واستوجباه بأيمانهما وقرباهما، ونحو هذا المعنى الذي يعطيه التعدي ب «على» قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu tefsirde { الَّذِينَ } lafzında bir zorlama, uzaklaştırma ve yapmacıklık vardır; Ebû Ali'nin el-Hucce kitabındaki sözü de buna dayanmaktadır. Anlamın «üzerlerine kalkışmaları vacip olan kimselerden» olması da muhtemeldir. İki tefsirden doğru olanı, { عَلَيْهِمُ } kelimesindeki zamirin { الَّذِينَ } lafzına râci olması ve { الْأَوْلَيانِ } kelimesinin { اسْتَحَقَّ } fiiliyle merfû olmasıdır; bu da üç anlama dayanır: Birincisi, malları ve terekeleri yalancı iki şahit tarafından gasp edilen kimseler kastedilmiş olmasıdır. Önceki durum onları bu hale getirdiği için yalancı iki şahidi «evleyân» (en layık iki kişi) olarak adlandırmıştır; yani insanların yokluğu onları bu ölüye ve terekesine daha yetkili kılmış, onlar da onda haksızlık etmişlerdir. İkinci anlam, içlerinden en layık iki kişinin çıkması vacip olan topluluğun kastedilmiş olmasıdır; bu durumda «istehakka», «hakka ve vecebe» (hak ve vacip oldu) anlamındadır; nitekim «acebe» ve «iste'cebe» kelimelerinde olduğu gibi «Bu bina hak oldu» anlamında «Bu bina istehakka oldu» dersin. Üçüncü anlam ise «istehakka» fiilinin çabaladı ve hak etti anlamına alınmasıdır; sanki söz: «Aralarından en layık iki kişinin hazır bulunduğu o kavimden başka iki kişi onların hakkını onlar lehine kazandı»; yani onlar için kazandı, bu hususta çaba gösterdi ve yeminleri ile yakınlıkları sayesinde bunu hak ettiler demektir. «Alâ» ile geçişliliğin verdiği bu mananın bir benzeri şairin şu sözüdür:
اسعى على حيّ بني ملك ... كل امرئ في شأنه ساع
Benî Melik kabilesi lehine koşarım ... Herkes kendi işinde koşturur
وكذلك في الحديث: «كنت أرعى عليهم الغنم» في بعض طرق حديث الثلاثة الذين ذكر أحدهم بره بأبويه حين انحطت عليهم الصخرة، وأما قراءة حمزة فمعناها من القوم الذين استحق عليهم أمرهم أي غلبوا عليه، ثم وصفهم بأنهم أولون أي في الذكر في هذه الآية، وذلك في قوله اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ ثم بعد ذلك قال أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ وقوله تعالى: فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ يعني الآخرين اللذين يقومان مقام شاهدي التحريف، وقولهما لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما أي لما أخبرنا نحن به وذكرناه من نص القضية أحق مما ذكراه أولا، وحرفا فيه، وما اعتدينا نحن في قولنا هذا ولا زدنا على الحد، وقولهما إِنَّا إِذاً لَمِنَ
Nitekim üzerlerine kaya yuvarlanan üç kişinin kıssasındaki bir rivayette, içlerinden birinin anne babasına iyiliğini anlatırken: «Onlar lehine koyun otlatırdım» hadisinde de böyledir. Hamza'nın kıraatine gelince, onun manası: «İşleri aleyhlerine gasp edilen, yani buna mağlup düşürülen kavimden» demektir; sonra onları bu ayette ilk zikredilenler olmaları bakımından «evvelûn» (öncekiler) olarak vasıflandırmıştır; bu da { اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “sizden adalet sahibi iki kişi” buyruğunda, sonra da ardından { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğundadır. Yüce Allah'ın { فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ederler” buyruğu, tahrif eden iki şahidin yerine geçen diğer iki kişiyi kastetmektedir. Onların { لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما } “Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha doğrudur” sözleri ise, bizim haber verdiğimiz ve davanın metninden zikrettiğimiz şey, onların önce zikrettikleri ve onda tahrif yaptıkları şeyden daha doğrudur demektir. Biz bu sözümüzde haddi aşmadık ve sınırı geçmedik. Onların { إِنَّا إِذاً لَمِنَ
الظَّالِمِينَ
الظَّالِمِينَ } “şüphesiz biz zalimlerden oluruz” sözleri ise,
في صيغة الاستعظام والاستقباح للظلم، والظلم وضع الشيء في غير موضعه.
zulmü büyütme ve çirkin görme sîgasındadır; zulüm ise bir şeyi konulması gereken yerin dışına koymaktır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]
[el-Mâide Suresi (5): 108-109. Ayetler]
ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (١٠٨) يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ ماذا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩)
{ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (١٠٨) يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ ماذا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩) } “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarını yahut yeminlerinden sonra yeminlerin (başka şahitlere) reddedilmesinden korkmalarını sağlamaya en yakın yoldur. Allah'tan korkun ve dinleyin. Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez. Allah'ın elçileri toplayıp da: ‘Size ne cevap verildi?’ diyeceği gün, onlar: ‘Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız sensin’ derler.”
الإشارة ب ذلِكَ هي إلى جميع ما حد الله قبل من حبس الشاهدين من بعد الصلاة لليمين، ثم إن عثر على جورهما ردت اليمين وغرما. فذلك كله يقرب اعتدال هذا الصنف فيما عسى أن ينزل من النوازل، لأنهم يخافون التحليف المغلظ بعقب الصلاة ثم يخافون الفضيحة ورد اليمين، هذا قول ابن عباس ﵀، ويظهر من كلام السدي أن الإشارة ب ذلِكَ إنما هي إلى الحبس من بعد الصلاة فقط، ثم يجيء قوله تعالى: أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بإزاء فَإِنْ عُثِرَ [المائدة: ١٠٧] الآية، وجمع الضمير في يَأْتُوا ويَخافُوا إذ المراد صنف ونوع من الناس، وأَوْ في هذه الآية على تأويل السدي بمنزلة قولك تجيئني يا زيد أو تسخطني كأنك تريد وإلا أسخطتني فكذلك معنى الآية. ذلك أدنى أن يأتوا بالشهادة على وجهها وإلا خافوا رد الأيمان. وأما على مذهب ابن عباس فالمعنى ذلك الحكم كله أقرب إلى أن يأتوا وأقرب إلى أن يخافوا، وقوله تعالى: عَلى وَجْهِها معناه على جهتها القويمة التي لم تبدل ولا حرفت، ثم أمر تعالى بالتقوى التي هي الاعتصام بالله وبالسمع لهذه الأمور المنجية، وأخبر أنه لا يهدي القوم الفاسقين، من حيث هم فاسقون، وإلا فهو تعالى يهديهم إذا تابوا، ويحتمل أن يكون لفظ الْفاسِقِينَ عاما والمراد الخصوص فيمن لا يتوب.
{ ذلِكَ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret, Allah'ın daha önce belirlediği, şahitlerin yemin için namazdan sonra alıkonulması, sonra haksızlıkları ortaya çıkarsa yeminin [diğer tarafa] reddedilip tazmin ettirilmesi hükümlerinin tamamınadır. Bütün bunlar, başa gelebilecek olaylarda bu grubun adalete yaklaşmasını en iyi sağlayacak yoldur; çünkü onlar namazın hemen ardından yapılacak ağır yemin teklifinden, sonra da rezil olmaktan ve yeminin reddedilmesinden korkarlar. Bu, İbn Abbâs'ın radıyallâhu anh görüşüdür. Süddî'nin sözlerinden ise { ذلِكَ } ile yapılan işaretin sadece namazdan sonra alıkoymaya yönelik olduğu anlaşılmaktadır; bu takdirde Yüce Allah'ın { أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ } “yahut yeminlerin reddedilmesinden korkmaları” buyruğu { فَإِنْ عُثِرَ } “eğer ortaya çıkarsa” [el-Mâide: 107] ayetinin karşılığı olur. { يَأْتُوا } ve { يَخافُوا } fiillerindeki zamirlerin çoğul olması, insanlardan bir zümre ve sınıfın kastedilmesinden ötürüdür. Süddî'nin tefsirine göre bu ayetteki { أَوْ } “yahut” edatı, senin birine «Ya bana gelirsin ey Zeyd ya da beni kızdırırsın» demen gibidir; sanki «Gelmezsen beni kızdırırsın» demek istersin. İşte ayetin manası da böyledir: «Bu, onların şahitliği gerektiği gibi yerine getirmelerine en yakın yoldur; aksi takdirde yeminlerin reddedilmesinden korkarlar.» İbn Abbâs'ın mezhebine göre ise anlam: Bu hükmün tamamı şahitliği getirmelerine daha yakın ve korkmalarına daha yakındır demektir. Yüce Allah'ın { عَلى وَجْهِها } “gerektiği gibi” buyruğu, değiştirilmemiş ve tahrif edilmemiş dosdoğru şekliyle demektir. Sonra Yüce Allah, [kendi katında] kurtuluşa erdiren bu hususları dinlemeyi ve Allah'a sığınmak demek olan takvayı emretmiş; fasık olmaları hasebiyle fasıklar topluluğunu hidayete erdirmeyeceğini bildirmiştir; yoksa tövbe ettikleri takdirde Yüce [Allah] onları hidayete erdirir. { الْفاسِقِينَ } lafzının genel olup tövbe etmeyen kimselerin kastedilmiş olması da muhtemeldir.
وقوله تعالى: ويَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ ذهب قوم من المفسرين إلى أن العامل في يَوْمَ ما تقدم من قوله لا يَهْدِي، وذلك ضعيف، ورصف الآية وبراعتها، إنما هو أن يكون هذا الكلام مستأنفا، والعامل مقدر إما اذكروا وإما تذكروا وإما احذروا ونحو هذا مما حسن اختصاره لعلم السامع، والإشارة بهذا اليوم إلى يوم القيامة، وخص الرسل بالذكر لأنهم قادة الخلق، وفي ضمن جمعهم جمع الخلائق وهم المكلمون أولا وماذا أُجِبْتُمْ معناه ماذا أجابت به الأمم من إيمان أو كفر وطاعة أو عصيان، وهذا السؤال للأنبياء الرسل إنما هو لتقوم الحجة على الأمم ويبتدأ حسابهم على الواضح المستبين لكل مفطور، واختلف الناس في معنى قولهم ﵈ لا عِلْمَ لَنا فقال الطبري ذهلوا عن الجواب لهول المطلع، وذكر عن الحسن أنه قال: لا علم لنا من هول ذلك اليوم. وعن السدي أنه قال: نزلوا منزلا ذهلت فيه العقول فقالوا لا علم لنا. ثم نزلوا منزلا آخر شهدوا على قومهم، وعن مجاهد أنه قال: يفزعون فيقولون لا علم لنا.
Yüce Allah'ın { ويَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } “Allah'ın elçileri toplayacağı gün” buyruğunda müfessirlerden bir grup, { يَوْمَ } kelimesinde amil olanın daha önce geçen { لا يَهْدِي } buyruğu olduğu görüşüne gitmişlerdir; fakat bu zayıftır. Ayetin dizilişi ve fesahati, bu sözün müstakil (yeni) bir cümle olmasını ve amilin ise dinleyicinin bilmesi sebebiyle hazfi güzel görülen «hatırlayın», «düşünün» veya «sakının» gibi takdir edilmesini gerektirir. Bu gün ile yapılan işaret kıyamet gününedir. Elçilerin özellikle zikredilmesi, onların yaratılmışların önderleri olmasından ötürüdür; onların toplanması zımnında bütün yaratılmışlar da toplanmış olur ve ilk hitap edilenler de onlardır. { ماذا أُجِبْتُمْ } “Size ne cevap verildi?” buyruğunun anlamı, ümmetlerin iman veya küfür, itaat veya isyandan hangisiyle cevap verdiğidir. Peygamberlere/elçilere yöneltilen bu soru, ancak ümmetler aleyhine hüccetin ikame edilmesi ve yaratılmış herkesin açıkça göreceği bir şekilde hesaplarının başlatılması içindir. Onların aleyhimüsselâm { لا عِلْمَ لَنا } “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” sözlerinin anlamı hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir. Taberî: «O günün dehşetinden ötürü cevaptan gafil kaldılar/şaşırdılar» demiştir. El-Hasen'den şöyle dediği nakledilmiştir: «O günün dehşetinden ötürü hiçbir bilgimiz yoktur dediler.» Süddî'den ise şöyle dediği nakledilmiştir: «Akılların dehşete düştüğü bir makama indiler ve 'Bizim bilgimiz yoktur' dediler; sonra başka bir makama indiler ve kavimleri aleyhine şahitlik ettiler.» Mücâhid'den de: «Korkuya kapılırlar ve 'Bizim bilgimiz yoktur' derler» dediği nakledilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وضعّف بعض الناس هذا المنزع بقوله تعالى: لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الأنبياء: ١٠٣] والأنبياء في أشد أهوال يوم القيامة وحالة جواز الصراط يقولون سلم سلم وحالهم أعظم وفضل الله عليهم أكثر من أن تذهل عقولهم حتى يقولوا ما ليس بحق في نفسه، وقال ابن عباس رضي الله
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bazı kimseler Yüce Allah'ın { لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” [el-Enbiyâ: 103] ayetini delil getirerek bu yaklaşımı zayıf görmüşlerdir. Peygamberler kıyamet gününün en şiddetli dehşetlerinde ve sıratı geçme halinde «selamet ver, selamet ver» derler; onların mertebesi ve Allah'ın onlara olan lütfu, akıllarının bizzat hak olmayan bir şeyi söyleyecek derecede dehşete düşmesinden çok daha büyüktür. İbn Abbâs radıyallâhu anh
عنه: معنى الآية لا علم لنا إلا علما أنت أعلم به منا.
şöyle demiştir: Ayetin manası: «Senin bizden daha iyi bildiğin bilgi dışında bizim hiçbir bilgimiz yoktur» demektir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا حسن، كأن المعنى لا علم لنا يكفي وينتهي إلى الغاية، وقال ابن جريج: معنى ماذا أجبتم؟ ماذا عملوا بعدكم وما أحدثوا؟ فلذلك قالوا لا علم لنا.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu güzel bir açıklamadır; sanki mana: «Bizim yetecek ve nihai sınıra ulaşacak bir bilgimiz yoktur» demektir. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: «Size ne cevap verildi?» ifadesinin anlamı, «Sizden sonra ne yaptılar ve ne bidatler çıkardılar?» demektir; bu sebeple «Bizim bilgimiz yoktur» demişlerdir.