الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٢٠) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢١)
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٢٠) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢١) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler. Allah'a karşı yalan uydurandan yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler.”
الَّذِينَ رفع بالابتداء وخبره يَعْرِفُونَهُ والْكِتابَ معناه التوراة والإنجيل وهو لفظ مفرد يدل على الجنس، والضمير في يَعْرِفُونَهُ عائد في بعض الأقوال على التوحيد لقرب قوله: قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ [الأنعام: ١٩] وهذا استشهاد في ذلك على كفرة قريش والعرب بأهل الكتاب، والَّذِينَ خَسِرُوا على هذا التأويل منقطع مرفوع بالابتداء وليس من صفة الَّذِينَ الأولى، لأنه لا يصح أن يستشهد بأهل الكتاب ويذمون في آية واحدة.
{ الَّذِينَ } kelimesi mübteda (özne) olarak merfûdur, haberi (yüklemi) ise { يَعْرِفُونَهُ } fiilidir. { الْكِتابَ } ile Tevrat ve İncil kastedilmiştir; bu lafız tekil olup cinsi ifade eder. { يَعْرِفُونَهُ } ifadesindeki zamir, bazı görüşlere göre { قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } [En'âm: 19] buyruğunun yakınlığından dolayı tevhîde racidir. Bu ise Kureyş ve Arap kâfirlerine karşı Ehl-i Kitap ile delil getirmedir. Bu yoruma göre { الَّذِينَ خَسِرُوا } ifadesi müstakil bir söz olup mübteda olarak merfûdur; birinci { الَّذِينَ } kelimesinin sıfatı değildir. Çünkü aynı ayette Ehl-i Kitap ile hem delil getirilip hem de onların kınanması sahih olmaz.
قال القاضي أبو محمد: وقد يصح ذلك لاختلاف ما استشهد فيه بهم وما ذموا فيه، وأن الذم والاستشهاد ليس من جهة واحدة، وقال قتادة والسدي وابن جريج: الضمير عائد في يَعْرِفُونَهُ على محمد
Kadı Ebû Muhammed der ki: Kendileriyle delil getirilen husus ile kınandıkları hususun farklı olması ve kınama ile delil getirmenin aynı yönden olmaması sebebiyle bu caiz olabilir. Katâde, Süddî ve İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: { يَعْرِفُونَهُ } ifadesindeki zamir Muhammed
عليه السلام ورسالته، وذلك على ما في قوله: وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ [الأنعام: ١٩] فكأنه قال وأهل الكتاب يعرفون ذلك من إنذاري والوحي إليّ، وتأول هذا التأويل عمر بن الخطاب ﵁، يدل على ذلك قوله لعبد الله بن سلام إن الله أنزل على نبيه بمكة أنكم تعرفونه كما تعرفون أبناءكم فكيف هذه المعرفة فقال عبد الله بن سلام نعم أعرفه الصفة التي وصفه الله في التوراة فلا أشك فيه، وأما ابني فلا أدري ما أحدثت أمه.
[aleyhisselâm]'a ve onun risaletine racidir. Bu da { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ } [En'âm: 19] buyruğundaki manaya göredir; sanki şöyle buyrulmuştur: 'Ehl-i Kitap, benim uyarmamdan ve bana vahyedilmesinden bunu bilirler.' Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh da bu şekilde tevil etmiştir. Abdullah b. Selâm'a söylediği şu söz buna delalet eder: 'Allah Mekke'de Peygamberine sizin onu öz oğullarınızı tanıdığınız gibi tanıdığınızı indirdi; bu tanıma nasıldır?' Bunun üzerine Abdullah b. Selâm şöyle demiştir: 'Evet, onu Allah'ın Tevrat'ta vasfettiği sıfatıyla tanırım ve onda hiç şüphe etmem. Oğluma gelince, annesinin ne yaptığını [ondan olup olmadığını] bilemem.'
قال القاضي أبو محمد: وتأول ابن سلام ﵁ المعرفة بالابن تحقق صحة نسبه، وغرض الآية إنما هو الوقوف على صورته فلا يخطىء الأب فيها، وقالت فرقة: الضمير من يَعْرِفُونَهُ عائد على القرآن المذكور قبل.
Kadı Ebû Muhammed der ki: İbn Selâm radıyallâhu anh oğlunu tanımayı nesebinin sıhhatini kesin bilmek olarak tevil etmiştir; oysa ayetin maksadı sûretini bilmektir ki bir baba onda asla yanılmaz. Bir grup ise şöyle demiştir: { يَعْرِفُونَهُ } ifadesindeki zamir, daha önce zikredilen Kur'an'a racidir.
قال القاضي أبو محمد: ويصح أن تعيد الضمير على هذه كلها دون اختصاص، كأنه وصف أشياء كثيرة، ثم قال: أهل الكتاب يَعْرِفُونَهُ أي ما قلنا وما قصصنا وقوله تعالى: الَّذِينَ خَسِرُوا الآية، يصح أن يكون الَّذِينَ نعتا تابعا ل الَّذِينَ قبله، والفاء من قوله فَهُمْ عاطفة جملة على جملة، وهذا يحسن على تأويل من رأى في الآية قبلها أن أهل الكتاب متوعدون مذمومون لا مستشهد بهم، ويصح أن يكون الَّذِينَ رفعا بالابتداء على استئناف الكلام، وخبره فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ والفاء على هذا جواب، وخَسِرُوا معناه غبنوها، وقد تقدم، وروي أن كل عبد له منزل في الجنة ومنزل في النار، فالمؤمنون ينزلون منازل أهل الكفر في الجنة والكافرون ينزلون منازل أهل الجنة في النار فهاهنا هي الخسارة بينة والربح الآخرين، وقوله تعالى: وَمَنْ أَظْلَمُ الآية مَنْ استفهام مضمنه التوقيف والتقرير، أي لا أحد أظلم ممن افترى، وافْتَرى معناه اختلق، والمكذب بالآيات مفتري كذب، ولكنهما منحيان من الكفر، فلذلك نصا مفسرين، و «الآيات» العلامات والمعجزات ونحو ذلك، ثم أوجب إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ والفلاح بلوغ الأمل والإرادة والنجاح، ومنه قول عبيد: [الرجز]
Kadı Ebû Muhammed der ki: Zamiri hiçbirini ayırt etmeksizin bütün bunlara döndürmek de sahihtir; sanki birçok şeyi vasfetmiş, sonra da 'Ehl-i Kitap { يَعْرِفُونَهُ } yani söylediğimizi ve anlattığımızı bilirler' buyurmuştur. Yüce Allah'ın { الَّذِينَ خَسِرُوا } ayetinde { الَّذِينَ } kelimesinin, kendisinden önceki { الَّذِينَ } lafzına tabi bir sıfat olması caizdir. { فَهُمْ } ifadesindeki fâ harfi ise cümleyi cümleye bağlayan atıf harfidir. Bu, önceki ayette Ehl-i Kitab'ın delil getirilen değil, tehdit edilen ve yerilen kimseler olduğu görüşünü benimseyenlerin teviline göre güzel düşer. { الَّذِينَ } kelimesinin yeni bir söze başlangıç olarak mübteda konumunda merfû olması da caizdir; haberi ise { فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } kısmıdır ve bu durumda fâ harfi cevap içindir. { خَسِرُوا } kelimesi, daha önce geçtiği üzere 'onları aldattılar/ziyana uğrattılar' demektir. Rivayet edildiğine göre her kulun cennette bir menzili, cehennemde bir menzili vardır. Müminler kâfirlerin cennetteki menzillerine yerleşirler, kâfirler ise cennet ehlinin cehennemdeki menzillerine yerleşirler; işte apaçık hüsran ve diğerlerinin kazancı buradadır. Yüce Allah'ın { وَمَنْ أَظْلَمُ } ayetindeki { مَنْ } edatı, azarlama ve ikrar ettirme anlamı içeren bir istifhamdır; yani 'İftira edenden daha zalim hiç kimse yoktur' demektir. { افْتَرى } kelimesi 'uydurdu' anlamına gelir. Ayetleri yalanlayan kimse de bir yalan uydurmuştur; ancak bunlar küfrün iki ayrı yönüdür, bu yüzden açıklayıcı olarak açıkça belirtilmişlerdir. 'Âyât' kelimesi alametler, mucizeler ve benzerleridir. Sonra kesin hüküm olarak { إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } buyurmuştur. Felah; arzuya, emele ve başarıya ulaşmaktır. Ubeyd'in şu recez beyti bundandır: [Recez]
أفلح بما شئت فقد تبلغ بالض ... ضعف وقد يخدع الأريب
Dilediğin şeyle felaha er, zira bazen zayıf...lıkla da hedefe varılır ve bazen zeki olan da aldatılır.
قوله ﷿:
Yüce Allah’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٢٢ الى ٢٤]
[En'âm Suresi (6), Ayet 22-24]
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٢٢) ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ (٢٣) انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٢٢) ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ (٢٣) انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) } “O gün onların hepsini toplayacağız; sonra Allah'a ortak koşanlara: 'İddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede?' diyeceğiz. Sonra onların: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demelerinden başka bir mazeretleri/fitneleri kalmayacaktır. Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler kendilerinden nasıl kaybolup gitti!”
قالت فرقة: لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ [الأنعام: ٢١] كلام تام معناه لا يفلحون جملة، ثم استأنف فقال: واذكر يوم نحشرهم، وقال الطبري المعنى لا يفلح الظالمون اليوم في الدنيا وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ عطفا على الظرف المقدر والكلام متصل، وقرأت طائفة «نحشرهم» و «نقول» بالنون، وقرأ حميد ويعقوب فيهما بالياء، وقرأ عاصم هنا وفي يونس قبل الثلاثين «نحشرهم ونقول» بالنون، وقرأ في باقي القرآن بالياء، وقرأ أبو هريرة «نحشرهم» بكسر الشين فيجيء الفعل على هذا حشر يحشر ويحشر، وأضاف الشركاء إليهم لأنه
Bir grup şöyle demiştir: { لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } [En'âm: 21] tam bir sözdür; manası 'onlar toptan kurtuluşa eremezler' demektir. Sonra yeni bir söze başlayarak 'Onları toplayacağımız günü hatırla' demiştir. Taberî ise mananın şöyle olduğunu söylemiştir: 'Zalimler bugün dünyada da kurtuluşa eremezler, onları toplayacağımız günde de.' { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ } ifadesi takdir edilen zarfa matuftur ve söz birbirine bağlıdır. Bir topluluk 'nahşuruhum' ve 'nekûlu' kelimelerini nûn ile okumuştur. Humeyd ve Ya'kûb her ikisini de yâ ile [yahşuruhum, yekûlu] okumuştur. Âsım burada ve Yûnus suresinde otuzuncu ayetten önce 'nahşuruhum ve nekûlu' kelimelerini nûn ile, Kur'an'ın geri kalanında ise yâ ile okumuştur. Ebû Hureyre 'nahşiruhum' şeklinde şîn harfinin kesresiyle okumuştur; buna göre fiil 'haşera yahşuru ve yahşiru' şeklinde gelir. Ortakları onlara nispet etmiştir, çünkü
لا شركة لهم في الحقيقة بين الأصنام وبين شيء وإنما وقع عليها اسم الشريك بمجرد تسمية الكفرة فأضيفت إليهم لهذه النسبة وتَزْعُمُونَ معناه تدعون أنهم لله، والزعم القول الأميل إلى الباطل والكذب في أكثر كلامهم، وقد يقال زعم بمعنى ذكر دون ميل إلى الكذب، وعلى هذا الحد يقول سيبويه زعم الخليل ولكن ذلك إنما يستعمل في الشيء الغريب الذي تبقى عهدته على قائله، وقوله تعالى: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا الآية قرأ ابن كثير في رواية شبل عنه وعاصم في رواية حفص وابن عامر «تكن فتنتهم» برفع الفتنة وإِلَّا أَنْ قالُوا في موضع نصب على الخبر التقدير إلا قولهم، وهذا مستقيم لأنه أنث العلامة في الفعل حين أسنده إلى مؤنث وهي الفتنة، وقرأ نافع وأبو عمرو وعاصم في رواية أبي بكر وابن كثير أيضا «تكن فتنتهم» بنصب الفتنة، واسم كان أَنْ قالُوا، وفي هذه القراءة تأنيث أَنْ قالُوا وساغ ذلك من حيث كان الفتنة في المعنى، قال أبو علي وهذا كقوله تعالى: فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الأنعام: ١٦٠] فأنث الأمثال لما كانت الحسنات بالمعنى وقرأ حمزة والكسائي «يكن» بالياء «فتنتهم» بالنصب واسم كان إِلَّا أَنْ قالُوا وهذا مستقيم لأنه ذكر علامة الفعل حين أسنده إلى مذكر، قال الزهراوي وقرأت فرقة «يكن فتنتهم» برفع الفتنة، وفي هذه القراءة إسناد فعل مذكر العلامة إلى مؤنث، وجاء ذلك بالمعنى لأن الفتنة بمعنى الاختبار أو المودة في الشيء والإعجاب وقرأ أبي بن وكيع وابن مسعود والأعمش «وما كان فتنتهم» ، وقرأ طلحة بن مصرف، «ثم كان فتنتهم» والفتنة في كلام العرب لفظة مشتركة تقال بمعنى حب الشيء والإعجاب به كما تقول فتنت بكذا، وتحتمل الآية هنا هذا المعنى أي لم يكن حبهم للأصنام وإعجابهم بها واتباعهم لها لما سئلوا عنها ووقفوا على عجزها إلا التبري منها والإنكار لها، وهذا توبيخ لهم كما تقول لرجل كان يدعي مودة آخر ثم انحرف عنه وعاداه يا فلان لم تكن مودتك لفلان إلا أن شتمته وعاديته، ويقال الفتنة في كلام العرب بمعنى الاختبار، كما قال ﷿ لموسى ﵇: وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً [طه: ٤٠] ، وكقوله تعالى: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا [ص: ٣٤] وتحتمل الآية هاهنا هذا المعنى لأن سؤالهم عن الشركاء وتوقيفهم اختبار، فالمعنى ثم لم يكن اختبارنا لهم إذ لم يفد ولا أثمر، إلا إنكارهم الإشراك، وتجيء الفتنة في اللغة على معان غير هذين لا مدخل لها في الآية ومن قال إن أصل الفتنة الاختبار من فتنت الذهب في النار ثم يستعار بعد ذلك في غيره فقد أخطأ لأن الاسم لا يحكم عليه بمعنى الاستعارة حتى يقطع باستحالة حقيقته في الموضع الذي استعير له كقول ذي الرمة: [الطويل] ولفّ الثّريّا في ملاءته الفجر ونحوه، والفتنة لا يستحيل أن تكون حقيقة في كل موضع قيلت عليه، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وعاصم وابن عامر والله «ربّنا» خفض على النعت لاسم الله، وقرأ حمزة والكسائي «ربّنا» نصب على النداء. ويجوز فيه تقدير المدح، وقرأ عكرمة وسلام بن مسكين «والله ربّنا» برفع الاسمين وهذا على تقدير تقديم وتأخير كأنهم قالوا ما كنا مشركين والله ربنا، وما كُنَّا مُشْرِكِينَ معناه جحود إشراكهم في الدنيا، فروي أنهم إذا رأوا إخراج من في النار من أهل الإيمان ضجوا فيوقفون ويقال لهم أين شركاؤكم فينكرون طماعية منهم أن يفعل بهم ما فعل بأهل الإيمان. وأتى رجل ابن عباس فقال: سمعت الله يقول: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ وفي أخرى وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً [النساء: ٤٢]
gerçekte putlar ile herhangi bir şey arasında bir ortaklık yoktur. Onlara 'şerîk/ortak' ismi sadece kâfirlerin isimlendirmesiyle verilmiştir ve bu nispetten ötürü onlara izafe edilmiştir. { تَزْعُمُونَ } ifadesi 'onların Allah'a ait olduğunu iddia ediyordunuz' demektir. Ze'm (زَعْم), onların kelamının çoğunda batıla ve yalana daha meyilli olan sözdür. Bazen ze'm kelimesi yalana meyil olmaksızın 'zikretti/söyledi' manasında da kullanılır; bu doğrultuda Sîbeveyh 'Halîl iddia etti/söyledi (zeame)' der, fakat bu ancak sorumluluğu söyleyene ait kalan garip bir meselede kullanılır. Yüce Allah'ın { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا } ayetinde İbn Kesîr Şibl rivayetinde, Âsım Hafs rivayetinde ve İbn Âmir 'tekün fitnetühüm' şeklinde { الْفِتْنَةُ } kelimesini merfû, { إِلَّا أَنْ قالُوا } kısmını da haber olarak mansub konumunda okumuşlardır; takdiri 'illâ kavlühüm' (sözlerinden başka) şeklindedir. Bu düzgündür; çünkü fiili müennes olan { الْفِتْنَةُ } kelimesine isnat ettiğinde fiildeki alameti müennes yapmıştır. Nâfi', Ebû Amr, Âsım Ebû Bekir rivayetinde ve yine İbn Kesîr 'tekün fitnetehüm' şeklinde { الْفِتْنَةُ } kelimesini mansub okumuşlardır; bu durumda 'kâne'nin ismi { أَنْ قالُوا } ifadesidir. Bu kıraatte { أَنْ قالُوا } ifadesi müennes kabul edilmiştir; mana bakımından fitne olduğu için bu caiz görülmüştür. Ebû Ali bunun Yüce Allah'ın { فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } [En'âm: 160] buyruğu gibi olduğunu söylemiştir; mana bakımından haseneler (iyilikler) olduğu için emsâl kelimesi müennes kılınmıştır. Hamza ve Kisâî yâ ile 'yekün', mansub olarak 'fitnetehüm' okumuşlardır; kânenin ismi ise { إِلَّا أَنْ قالُوا } ifadesidir. Bu da düzgündür; çünkü fiili müzekkere isnat ettiğinde fiilin alametini müzekker yapmıştır. Zehrâvî der ki: Bir grup 'yekün fitnetühüm' şeklinde fitne kelimesini merfû okumuştur. Bu kıraatte müzekker alametli bir fiil müennese isnat edilmiştir; fitne kelimesi imtihan veya bir şeye sevgi ve hayranlık duymak manasında olduğu için bu mana cihetiyle caiz olmuştur. Übey b. Vekî', İbn Mes'ûd ve el-A'meş 've mâ kâne fitnetühüm', Talha b. Musarrif ise 'sümme kâne fitnetühüm' şeklinde okumuştur. Fitne lafzı Arap kelamında ortak anlamlı (müşterek) bir kelimedir; bir şeyi sevmek ve ona hayran olmak manasında söylenir, nitekim 'fütintü bi-kezâ' (falan şeye tutuldum/hayran kaldım) dersin. Ayet burada bu manayı ihtiva eder; yani putlar hakkında sorgulanıp onların acziyetini gördüklerinde, putlara olan sevgileri, hayranlıkları ve tabi olmaları ancak onlardan teberri etmek ve onları inkâr etmekten ibaret oldu. Bu onlara bir azarlamadır; nitekim bir başkasına sevgisini iddia edip sonra ondan yüz çevirip düşmanlık eden bir adama 'Ey falan! Falancaya sevgin ancak ona sövüp düşmanlık etmekten ibaretmiş' dersin. Fitne Arap kelamında imtihan manasında da kullanılır; nitekim Yüce Allah Mûsâ [aleyhisselâm]'a { وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } [Tâhâ: 40] buyurmuş, yine { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا } [Sâd: 34] buyurmuştur. Ayet burada bu manayı da ihtiva eder; çünkü ortaklar hakkında sorgulanmaları ve hesaba çekilmeleri bir imtihandır. Buna göre mana şöyledir: 'Hiçbir fayda ve semere vermediği için, bizim onları imtihan etmemiz ancak onların şirki inkâr etmelerinden ibaret oldu.' Fitne lügatte bu ikisinden başka anlamlara da gelir ki onların bu ayette yeri yoktur. Fitnenin aslının 'altını ateşte eritip denedim' anlamındaki fetenetü'z-zeheb sözünden gelen imtihan olduğunu, sonra başka şeylerde istiare yoluyla kullanıldığını söyleyen kimse yanılmıştır; çünkü bir ismin istiare manasında olduğuna, ancak istiare edildiği yerde hakikatinin imkânsızlığı kesinleştiğinde hükmedilir; Zü'r-Rumme'nin şu beytinde olduğu gibi: [Tavîl] 'Ve seher vakti Süreyya yıldızını elbisesine sardı' ve benzerleri böyledir. Fitne kelimesinin ise söylendiği her yerde hakikat olması imkânsız değildir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir 'vallâhi rabbinâ' şeklinde Allah lafzının sıfatı olarak cer ile okumuşlardır. Hamza ve Kisâî 'rabbenâ' şeklinde münada olarak nasb ile okumuşlardır; bunda övgü takdiri de caizdir. İkrime ve Sellâm b. Miskîn 'vallâhu rabbünâ' şeklinde her iki ismi de merfû okumuşlardır; bu takdim ve tehir takdiri iledir, sanki 'Vallahi Rabbimiz, biz ortak koşanlar değildik' demişlerdir. { ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } ifadesi dünyadaki şirklerini inkâr etmeleridir. Rivayet edildiğine göre cehennemdeki iman ehlinin çıkarıldığını gördüklerinde feryat ederler, bunun üzerine durdurulup kendilerine 'Ortaklarınız nerede?' denilir; onlar da iman ehline yapılanın kendilerine de yapılmasını umarak inkâr ederler. Bir adam İbn Abbâs'a gelip şöyle dedi: 'Allah'ın { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } buyurduğunu, başka bir ayette ise { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } [Nisâ: 42] buyurduğunu işittim.'
فقال ابن عباس لما رأوا أنه لا يدخل الجنة إلا
Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: 'Cennete ancak
مؤمن قالوا تعالوا فلنجحد، وقالوا ما كنا مشركين فختم الله على أفواههم وتكلمت جوارحهم فلا يكتمون الله حديثا.
müminin gireceğini gördüklerinde 'Gelin inkâr edelim' dediler ve 'Biz ortak koşanlar değildik' dediler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürledi, organları konuştu; böylece Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.'
قال القاضي أبو محمد: وعبد بعض المفسرين عن الفتنة هنا بأن قالوا معذرتهم، قاله قتادة، وقال آخرون كلامهم قاله الضحاك، وقيل غير هذا مما هو كله في ضمن ما ذكرناه، وقوله تعالى انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا الآية، الخطاب لمحمد ﵇ والنظر نظر القلب، وقال كذبوا في أمر لم يقع إذ هي حكاية يوم القيامة فلا إشكال في استعمال الماضي فيها موضع المستقبل، ويفيدنا استعمال الماضي تحقيقا ما في الفعل وإثباتا له، وهذا مهيع في اللغة، ومنه قول الربيع بن ضبع الفزاري: [المنسرح]
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bazı müfessirler buradaki fitneyi 'onların mazeretleri' diye ifade etmişlerdir; bunu Katâde söylemiştir. Diğerleri ise 'onların sözleri' demiştir ki bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Bundan başka söylenenler de vardır ve hepsi zikrettiğimiz şeylerin kapsamındadır. Yüce Allah'ın { انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا } ayetinde hitap Muhammed [aleyhisselâm]'adır; bakmak ise kalp ile bakmaktır (düşünmektir). Henüz gerçekleşmemiş bir hususta 'yalan söylediler' buyurmuştur; çünkü bu kıyamet gününün hikâyesidir, dolayısıyla orada gelecek zaman yerine geçmiş zamanın kullanılmasında hiçbir müşkillik yoktur. Geçmiş zamanın kullanılması bize fiildeki kesinliği ve onun gerçekleşmiş gibi sabit olduğunu ifade eder. Bu, dilde bilinen bir yoldur; er-Rebî' b. Dab' el-Fezârî'nin şu beyti bundandır: [Münserih]
أصبحت لا أحمل السّلاح ولا ... أملك رأس البعير إن نفرا
Artık silah taşıyamaz oldum ve ürkütülürse... devenin başına sahip olamaz oldum.
يريد أن ينفر وَضَلَّ عَنْهُمْ معناه ذهب افتراؤهم في الدنيا وكذبهم بادعائهم لله ﵎ الشركاء.
'Ürkerse' anlamını kastetmektedir. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } buyruğunun manası ise, dünyadaki iftiraları ve Yüce Allah'a ortaklar iddia etmekle söyledikleri yalanları yok olup gitti demektir.
قوله ﷿:
Yüce Allah’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٢٥]
[En'âm Suresi (6), Ayet 25]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٥)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٥) } “Onlardan seni dinleyenler de vardır. Fakat biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üstüne örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk. Onlar her türlü mucizeyi görseler bile ona inanmazlar. Hatta sana geldiklerinde seninle tartışırlar ve o kâfirler: 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derler.”
الضمير في قوله وَمِنْهُمْ عائد على الكفار الذين تضمنهم قبل قوله يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً [الأنعام: ٢٢] وأفرد يَسْتَمِعُ وهو فعل جماعة حملا على لفظ مَنْ وأَكِنَّةً جمع كنان وهو الغطاء الجامع، ومنه كنانة السهام والكنّ، ومنه قوله تعالى: بَيْضٌ مَكْنُونٌ [الصافات: ٤٩] ومنه قول الشاعر:
{ وَمِنْهُمْ } buyruğundaki zamir, daha önceki { يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } [En'âm: 22] ifadesinin içerdiği kâfirlere racidir. Çoğulun fiili olduğu halde { يَسْتَمِعُ } fiili, { مَنْ } lafzına hamledilerek tekil getirilmiştir. { أَكِنَّةً } kelimesi, bütünüyle örten örtü anlamına gelen kinân (كِنان) kelimesinin çoğuludur; ok torbası (kinâne) ve örtü (kinn) kelimeleri de bundandır. Yüce Allah'ın { بَيْضٌ مَكْنُونٌ } [Sâffât: 49] buyruğu ve şairin şu sözü bundandır:
[الطويل]
[Tavîl]
إذا ما انتضوها في الوغى من أكنّة ... حسبت بروق الغيث هاجت غيومها
Savaşta kınlarından/örtülerinden sıyırdıklarında onları... yağmur şimşeklerinin bulutları harekete geçirdiğini sanırsın.
وفعال وأفعلة مهيع في كلامهم وأَنْ يَفْقَهُوهُ نصب على المفعول من أجله أي كراهية أن يفهموه، وقيل المعنى أن لا يفقهوه، ويلزم هذا القول إضمار حرف النفي، ويَفْقَهُوهُ معناه يفهموه، ويقال فقه الرجل بكسر القاف إذا فهم الشيء وفقه بضمها: إذا صار فقيها له ملكة، وفقه إذا غلب في الفقه غيره، والوقر: الثقل في السمع، يقال وقرت أذنه ووقرت بكسر القاف وفتحها، ومنه قول الشاعر: [الرمل]
Fi'âl ve ef'ile vezinleri onların kelamında yaygın bir yoldur. { أَنْ يَفْقَهُوهُ } ifadesi mef'ûlün lieclih olarak mansubdur; yani 'onu anlamalarını çirkin gördüğümüz için' demektir. Mananın 'anlamasınlar diye' olduğu da söylenmiştir ve bu görüş olumsuzluk harfinin hazfedilmesini gerektirir. { يَفْقَهُوهُ } 'onu anlasınlar' demektir. Bir şeyi anladığında kâf harfinin kesresiyle 'fekıhe'r-racul', meleke sahibi bir fakih olduğunda kâfın zammesiyle 'fekuhe', fıkıhta başkasına galip geldiğinde ise 'fekahe' denir. Vakr (وَقْر) ise işitmedeki ağırlıktır; kâf harfinin kesresi ve fethasıyla 'vekiret üzünühû' ve 'vekarat' denir. Şairin şu beyti bundandır: [Remel]
وكلام سيّء قد وقرت ... أذني وما بي من صمم
Kulağımı tıkamış nice kötü söz vardır... oysa bende hiçbir sağırlık yoktur.
وقد سمع أذن موقورة فالفعل على هذا وقرت، وقرأ طلحة بن مصرف: «وقرا» بكسر الواو كأنه ذهب إلى أن آذانهم وقرت بالصمم كما توقر الدابة من الحمل وهي قراءة شاذة، وهذا عبارة عما جعل الله في نفوس هؤلاء القوم من الغلط والبعد عن قبول الخير لا أنهم لم يكونوا سامعين لأقواله، وقوله تعالى: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ الآية، الرؤية هنا الرؤية العين يريد كانشقاق القمر وشبهه.
'Üzünün mevkûretün' (ağırlaşmış kulak) denildiği de işitilmiştir; buna göre fiil 'vekarat' şeklindedir. Talha b. Musarrif, sanki yük hayvanının yükten ağırlaşması gibi kulaklarının sağırlıkla ağırlaştığı manasını kastederek vâv harfinin kesresiyle 'vıkran' şeklinde okumuştur; bu şaz bir kıraattir. Bu, Allah'ın o kavmin nefislerine koyduğu anlayışsızlıktan ve hayrı kabul etmekten uzaklıktan kinayedir; yoksa onun sözlerini hiç işitmedikleri anlamına gelmez. Yüce Allah'ın { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ } ayetinde görmekten kasat gözle görmektir; ayın yarılması ve benzeri şeyleri kastetmektedir.
قال القاضي أبو محمد: ومقصد هذه الآية أنهم في أعجز درجة وحاولوا رد الحق بالدعوى المجردة
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu ayetin maksadı, onların acziyetin en alt derecesinde bulunduklarını ve hakkı kuru bir iddia ile reddetmeye kalkıştıklarını bildirmektir.
والواو في قوله وَجَعَلْنا واو الحال والباب أن يصرح معها بقد، وقد تجيء أحيانا مقدرة، وإيضاح ذلك أنه تعالى قال ومن هؤلاء الكفرة من يستمعك وهو من الغباوة في حد قلبه في كنان وأذنه صماء وهو يرى الآيات فلا يؤمن بها لكنه مع بلوغه الغاية من هذه القصور إذا جاء للمجادلة قابل بدعوى مجردة. والمجادلة المقابلة في الاحتجاج مأخوذ من الجدل، وهذا في قولهم إشارة إلى القرآن، والأساطير جمع أسطار كأقوال وأقاويل ونحوه، وأسطار جمع سطر وسطر، وقيل الأساطير جمع أسطارة وهي النزهات، وقيل جمع أسطورة كأعجوبة وأضحوكة، وقيل هو اسم جمع لا واحد من لفظه كعبابيد وشماميط والمعنى أخبار الأولين وقصصهم وأحاديثهم التي تسطر وتحكى ولا تحقق كالتواريخ وإنما شبهها الكفار بأحاديث النضر بن الحارث وأبي عبد الله بن أبي أمية عن رستم والسندباد، ومجادلة الكفار كانت مرادّتهم نور الله بأفواههم المبطلة، وقد ذكر الطبري عن ابن عباس أنه مثل من ذلك قولهم: إنكم أيها المتبعون محمدا تأكلون ما قتلتم بذبحكم ولا تأكلون ما قتل الله، ونحو هذا من التخليط الذي لا تتركب منه حجة.
{ وَجَعَلْنا } buyruğundaki vâv hâl vâvıdır; asıl kural onunla birlikte 'kad' edatının açıkça söylenmesidir, bazen takdirî de gelebilir. Bunun açıklaması şudur: Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Bu kâfirlerden seni dinleyenler vardır; oysa kalbi örtü içinde ve kulağı sağır olacak derecede bir ahmaklık içindedir. Ayetleri görür de inanmaz; fakat bu derece kusurlu olmasına rağmen tartışmaya geldiğinde bunu kuru bir iddia ile karşılar. Mücadele, cedel kökünden gelip delil getirmede karşı koymaktır. Bu onların sözünde Kur'an'a bir işarettir. Esâtîr (أَساطِيرُ), akvâl-ekâvîl gibi estâr kelimesinin çoğuludur. Estâr da satr ve setr kelimelerinin çoğuludur. Esâtîr'in hoş hikâyeler manasındaki üstâre'nin çoğulu olduğu da söylenmiştir; u'cûbe ve udhûke gibi üstûre'nin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Abâbîd ve şemâmît gibi kendi lafzından tekili olmayan bir cem-i isim olduğu da söylenmiştir. Manası; geçmişlerin yazılan ve anlatılan, tarihler gibi doğruluğu tahkik edilmeyen haberleri, kıssaları ve rivayetleridir. Kâfirler bunları Nadr b. el-Hâris ve Ebû Abdullah b. Ebî Ümeyye'nin Rüstem ve Simbad hakkındaki hikâyelerine benzetiyorlardı. Kâfirlerin mücadelesi, Allah'ın nurunu batıl ağızlarıyla geri çevirme çabasıydı. Taberî, İbn Abbâs'tan onların bu kabilden şu sözlerini zikretmiştir: 'Ey Muhammed'e uyanlar! Siz kendi kestiğinizle öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü [leşi] yemiyorsunuz.' Kendisinden hiçbir delil teşekkül etmeyen bu ve benzeri safsatalar böyledir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا جدال في حكم، والذي في الآية إنما هو جدال في مدافعة القرآن، فلا تتفسر الآية عندي بأمر الذبح.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu bir hüküm hakkındaki tartışmadır; oysa ayetteki tartışma Kur'an'ı defetmek hakkındaki tartışmadır. Dolayısıyla ayet bana göre boğazlama meselesiyle tefsir edilemez.
قوله ﷿:
Yüce Allah’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[En'âm Suresi (6), Ayet 26-27]
وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٢٦) وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧)
{ وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٢٦) وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧) } “Onlar hem insanları ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar. Onlar ancak kendilerini helak ederler de farkına varmazlar. Ateşin karşısında durdurulup da: 'Ah, keşke dünyaya geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen!”
الضمير في قوله: وَهُمْ عائد على المذكورين قبل، والضمير في عَنْهُ قال قتادة ومجاهد يعود على القرآن المتقدم ذكره في قوله أن يفهموه وقال ابن عباس وابن الحنفية والضحاك هو عائد على محمد ﵇ والمعنى أنهم ينهون غيرهم ويبعدون هم بأنفسهم و «النأي» البعد، وَإِنْ يُهْلِكُونَ معناه ما يهلكون إلا أنفسهم بالكفر الذي يدخلهم جهنم، وقال ابن عباس أيضا والقاسم وحبيب بن أبي ثابت وعطاء بن دينار المراد بقوله وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ أبو طالب ومن كان معه على حماية رسول الله ﷺ وعلى الدوام في الكفر، والمعنى وهم ينهون عنه من يريد إذايته وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ بإيمانهم واتباعهم فهم يفعلون الشيء وخلافه، ويقلق على هذا القول رد قوله وَهُمْ على جماعة الكفار المتقدم ذكرها، لأن جميعهم لم يكن ينهى عن إذاية النبي ﷺ.
{ وَهُمْ } buyruğundaki zamir daha önce zikredilenlere racidir. { عَنْهُ } ifadesindeki zamirin, Katâde ve Mücâhid'e göre daha önce geçen 'onu anlamasınlar diye' ifadesindeki Kur'an'a raci olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs, İbnü'l-Hanefiyye ve ed-Dahhâk ise bunun Muhammed [aleyhisselâm]'a raci olduğunu söylemişlerdir. Manası: 'Başkalarını nehyederler, kendileri de bizzat uzaklaşırlar.' Ne'y (النأي) uzaklaşmak demektir. { وَإِنْ يُهْلِكُونَ } ifadesi 'onlar kendilerini cehenneme sokacak olan küfür sebebiyle ancak kendilerini helak ederler' demektir. Yine İbn Abbâs, Kāsım, Habîb b. Ebî Sâbit ve Atâ b. Dînâr şöyle demişlerdir: { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ } buyruğu ile kastedilen Ebû Tâlib ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i koruma ve küfürde devam etme hususunda onunla beraber olanlardır. Manası: Onlar ona eziyet etmek isteyenleri menederler, iman edip tabi olma hususunda ise ondan uzak dururlar; böylece bir şeyi ve zıddını yaparlar. Bu görüşe göre { وَهُمْ } zamirini daha önce zikredilen kâfirler topluluğuna döndürmek problemli olur; çünkü onların hepsi Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e eziyet edilmesini engellemiyordu.
قال القاضي أبو محمد: ويتخرج ذلك ويحسن على أن تقدر القصد ذكر ما ينعى على فريق فريق من الجماعة التي هي كلها مجمعة على الكفر، فخرجت العبارة عن فريق من الجماعة بلفظ يعم الجماعة، لأن التوبيخ على هذه الصورة أغلظ عليهم، كما تقول إذا شنعت على جماعة فيها زناة وسرقة وشربة خمر هؤلاء يزنون ويسرقون ويشربون الخمر وحقيقة كلامك أن بعضهم يفعل هذا وبعضهم يفعل هذا، فكأنه قال: من هؤلاء الكفرة من يستمع وهم ينهون عن إذايته ولا يؤمنون به، أي: منهم من يفعل ذلك، وَما يَشْعُرُونَ معناه: ما يعلمون علم حسّ، وهو مأخوذ من الشعار الذي يلي بدن الإنسان، والشعار مأخوذ من الشعر،
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu durum şöyle açıklanıp güzelleştirilebilir: Maksadın, hepsi küfür üzerinde ittifak etmiş olan topluluk içindeki fırka fırka her bir grubun kınanan hallerini zikretmek olduğu takdir edilir. Böylece topluluktan bir fırkayı ifade eden söz, bütün topluluğu kapsayan bir lafızla çıkmıştır; zira bu şekildeki azarlama onlar için daha ağırdır. Nitekim içinde zânîler, hırsızlar ve şarap içenler bulunan bir topluluğu kınadığında 'Bunlar zina ediyor, hırsızlık yapıyor ve şarap içiyorlar' dersin; oysa sözünün hakikati bazısının bunu, bazısının şunu yaptığıdır. Sanki şöyle buyurmuştur: Bu kâfirlerden seni dinleyenler vardır, ona eziyet edilmesini engelleyip yine de ona iman etmeyenler de vardır; yani onlardan bunu yapanlar da vardır. { وَما يَشْعُرُونَ } buyruğu 'hissî bir bilgiyle bilmezler' demektir. Bu, insanın bedenine bitişen iç çamaşırı (şi'âr) kelimesinden alınmıştır; şi'âr da kıl (şa'r) kelimesinden türemiştir.
ونفي الشعور مذمة بالغة إذ البهائم تشعر وتحس، فإذا قلت لا يشعر فقد نفيت عنه العلم النفي العام الذي يقتضي أنه لا يعلم ولا المحسوسات.
Şuurun nefyedilmesi son derece ağır bir yergidir; zira hayvanlar dahi sezer ve hisseder. 'Şuurunda değildir' dediğinde, ondan hissedilen şeyleri dahi bilmediğini gerektiren genel bir nefy ile bilgiyi nefyetmiş olursun.
قال القاضي أبو محمد: وقرأ الحسن «وينون عنه» ألقيت حركة الهمزة على النون على التسهيل القياسي، وقوله تعالى: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ الآية المخاطبة فيه لمحمد ﷺ، وجواب لَوْ محذوف، تقديره في آخر هذه الآية لرأيت هولا أو مشقات أو نحو هذا، وحذف جوابها في مثل هذا أبلغ لأن المخاطب يترك مع غاية تخيله، ووقعت إِذْ في موضع إذا التي هي لما يستقبل وجاز ذلك لأن الأمر المتيقن وقوعه يعبر عنه كما يعبر عن الماضي الوقوع، ووُقِفُوا معناه: حبسوا، ولفظ هذا الفعل متعديا وغير متعد سواء، تقول: وقفت أنا ووقفت غيري، وقال الزهراوي: وقد فرق بينهما بالمصدر ففي المتعدي وقفته وقفا وفي غير المتعدي وقفت وقوفا، قال أبو عمرو بن العلاء: لم أسمع في شيء من كلام العرب أوقفت فلانا إلا أني لو لقيت رجلا واقفا فقلت له ما أوقفك هاهنا لكان عندي حسنا، ويحتمل قوله:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Hasan, kıyasî teshil ile hemzenin harekesini nûna aktararak 've yenevne anhü' şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } ayetinde hitap Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'edir. { لَوْ } edatının cevabı hazfedilmiştir; bu ayetin sonundaki takdiri 'Korkunç bir durum veya meşakkatler veya benzeri şeyler görürdün' şeklindedir. Böyle yerlerde cevabın hazfedilmesi daha beliğdir; çünkü muhatap hayal gücünün son sınırıyla baş başa bırakılır. { إِذْ } edatı, gelecek için olan 'izâ' makamında vaki olmuştur; bu caizdir çünkü vuku bulacağı kesin olan şey, geçmişte vuku bulmuş gibi ifade edilir. { وُقِفُوا } 'tutuldular/durduruldular' demektir. Bu fiilin lafzı geçişli ve geçişsiz olarak aynıdır; 'ben durdum' (vakaftü) ve 'başkalarını durdurdum' (vakaftü gayrî) dersin. Zehrâvî: 'İkisi mastarla ayrılmıştır; geçişlide 'onu durdurdum' (vakaftühû vakfen), geçişsizde ise 'durdum' (vakaftü vukūfen) denir' demiştir. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: 'Arap kelamından hiçbir şeyde 'evkaftü fülânen' şeklinde işitmedim; ancak ayakta duran bir adama rastlayıp ona 'Seni buraya ne durdurdu?' (mâ evkafeke hâhünâ) desem bu bana göre güzel olurdu.' Şöyle olması da muhtemeldir:
وُقِفُوا عَلَى النَّارِ أن يكون دخلوها، فكان وقوفهم عليها أي فيها، قاله الطبري، ويحتمل أن يكون أشرفوا عليها وعاينوها، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو والكسائي وعاصم في رواية أبي بكر: «ولا نكذب» و «نكون» بالرفع في كلها، وذلك على نية الاستئناف والقطع في قوله «ولا نكذب ونكون» أي يا ليتنا نرد ونحن على كل حال لا نكذب ونكون، فأخبروا أنفسهم بهذا ولهذا الإخبار صح تكذيبهم بعد هذا، ورجح هذا سيبويه ومثله بقولك دعني ولا أعود أي وأنا لا أعود على كل حال، ويخرج ذلك على قول آخر وهو أن يكون «ولا نكذب ونكون» داخلا في التمني على حد ما دخلت فيه نرد، كأنهم قالوا: يا ليتنا نرد وليتنا لا نكذب وليتنا نكون، ويعترض هذا التأويل بأن من تمنى شيئا لا يقال إنه كاذب وإنما يكذب من أخبر.
{ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } ifadesi onların ateşe girmeleri de olabilir; bu durumda ateşin üzerinde durmaları, yani içinde durmalarıdır; bunu Taberî söylemiştir. Ateşi yukardan görüp bizzat müşahede etmeleri de muhtemeldir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Kisâî ve Âsım Ebû Bekir rivayetinde hepsinde ref ile 've lâ nükezzibü' ve 've nekûnü' şeklinde okumuşlardır. Bu, { وَلا نُكَذِّبَ } ve { وَنَكُونَ } sözünde istînâf (yeni cümle) ve önceki cümleden kesilme niyetiyledir; yani 'Keşke döndürülsek; biz her halükarda yalanlamayız ve [müminlerden] oluruz' demektir. Böylece bunu kendilerine haber vermişlerdir ve bu haber vermeden dolayı bundan sonra onları yalanlamak sahih olmuştur. Sîbeveyh bunu tercih etmiş ve 'Beni bırak, artık dönmem' (yani ben hiçbir şekilde dönmem) sözünle örneklendirmiştir. Bu, başka bir görüşe göre şöyle açıklanır: 'Ve lâ nükezzibü ve nekûnü' ifadesi 'nüraddü' fiilinin dâhil olduğu temenniye dâhil olur; sanki şöyle demişlerdir: 'Keşke döndürülsek, keşke yalanlamasak ve keşke [müminlerden] olsak!' Bu tevil, bir şeyi temenni eden kimseye 'yalancıdır' denilemeyeceği, yalanlamanın ancak haber veren kimse için söz konusu olacağı gerekçesiyle itiraza uğramıştır.
قال القاضي أبو محمد: وينفصل عن هذا الاعتراض بأن يكون قوله وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ [الأنعام: ٢٨] حكاية عن حالهم في الدنيا كلاما مقطوعا مما قبله وبوجه آخر وهو أن المتمني إذا كانت سجيته وطريقته مخالفة لما تمنى بعيدة منه يصح أن يقال له كذبت على تجوز، وذلك أن من تمنى شيئا فتمنيه يتضمن إخبارا أن تلك الأمنية تصلح له ويصلح لها فيقع التكذيب في ذلك الإخبار الذي يتضمنه التمني، ومثال ذلك أن يقول رجل شرير ليتني أحج وأجاهد وأقوم الليل فجائز أن يقال لهذا على تجوز كذبت أي أنت لا تصلح لهذا ولا يصلح لك، وروي عن أبي عمرو: أنه أدغم باء «نكذب في الباء التي بعدها، وقرأ ابن عامر وحمزة وعاصم في رواية حفص «ولا نكذب ونكون» بنصب الفعلين، وذلك كما تنصب الفاء في جواب التمني، فالواو في ذلك والفاء بمنزلة، وهذا تقدير ذكر مصدر الفعل الأول كأنهم قالوا يا ليتنا كان لنا رد وعدم تكذيب وكون من المؤمنين، وقرأ ابن عامر في رواية هشام بن عمار عن أصحابه عن ابن عامر «ولا نكذب» بالرفع «ونكون» بالنصب، ويتوجه ذلك على ما تقدم في مصحف عبد الله بن مسعود «يا ليتنا نرد فلا نكذب بآيات ربنا ونكون» بالفاء، وفي قراءة أبي بن كعب «يا ليتنا نرد فلا نكذب بآيات ربنا أبدا ونكون» ، وحكى أبو عمرو أن في قراءة أبي «بآيات ربنا ونحن نكون» ، وقوله نُرَدُّ في هذه الأقوال كلها معناه: إلى الدنيا، وحكى الطبري تأويلا آخر وهو يا ليتنا نرد إلى الآخرة أي نبعث ونوقف على النار التي وقفنا عليها مكذبين ليت ذلك ونحن في حالة لا نكذب ونكون، فالمعنى يا ليتنا
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu itiraza şöyle cevap verilir: { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } [En'âm: 28] buyruğu onların dünyadaki hallerinin bir hikâyesi olup öncesinden kesilmiş müstakil bir sözdür. Diğer bir yön ise şudur: Temenni eden kimsenin fıtratı ve tutumu temenni ettiği şeye aykırı ve ondan uzak olduğunda, mecazen ona 'yalan söyledin' denmesi sahihtir. Zira bir şeyi temenni eden kimsenin bu temennisi, o temenninin kendisine uygun olduğuna ve kendisinin de ona layık olduğuna dair zımnî bir haber içerir; dolayısıyla yalanlama temenninin içerdiği bu habere yönelir. Bunun misali, şerli bir adamın 'Keşke hacca gitsem, cihat etsem ve gece namazı kılsam' demesidir; bu adama mecaz yoluyla 'Yalan söyledin' yani 'Sen buna layık değilsin, bu da sana uygun değildir' denmesi caizdir. Ebû Amr'dan 'nükezzib' kelimesindeki bâ harfini kendisinden sonraki bâ harfine idgam ettiği rivayet edilmiştir. İbn Âmir, Hamza ve Âsım Hafs rivayetinde her iki fiili de mansub olarak 've lâ nükezzibe ve nekûne' şeklinde okumuşlardır. Bu, temenninin cevabında fâ harfinin nasb etmesi gibidir; bu hususta vâv ile fâ aynı konumdadır. Bu, birinci fiilin mastarının zikredilmesi takdirindedir; sanki 'Keşke bizim için bir dönüş, yalanlamama ve müminlerden olma hali olsaydı' demişlerdir. İbn Âmir Hişâm b. Ammâr'ın ashabından onun da İbn Âmir'den rivayetinde ref ile 've lâ nükezzibü', nasb ile 've nekûne' okumuştur; bu da daha önce geçtiği üzere Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında fâ ile 'Yâ leytenâ nüraddü fe-lâ nükezzibe bi-âyâti rabbinâ ve nekûne' şeklinde olan kıraate göredir. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde 'Yâ leytenâ nüraddü fe-lâ nükezzibe bi-âyâti rabbinâ ebeden ve nekûne' şeklindedir. Ebû Amr, Übey'in kıraatinde 'bi-âyâti rabbinâ ve nahnü nekûnü' şeklinde olduğunu nakletmiştir. Bu görüşlerin hepsinde { نُرَدُّ } ifadesinin manası 'dünyaya' demektir. Taberî başka bir tevil nakletmiştir ki o da 'Keşke ahirete döndürülsek' yani 'Keşke ba's olunup yalanlayıcılar olarak durdurulduğumuz ateşin karşısına tekrar durdurulsak; keşke bu hal yalanlamadığımız ve [müminlerden] olduğumuz bir halde olsa' şeklindedir. Buna göre mana: 'Keşke
نوقف هذا الوقوف غير مكذبين بآيات ربنا كائنين من المؤمنين.
Rabbimizin ayetlerini yalanlamaksızın, müminlerden olarak bu şekilde durdurulsak' demektir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا التأويل يضعف من غير وجه ويبطله قوله تعالى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الأنعام: ٢٨] ولا يصح أيضا التكذيب في هذا التمني لأنه تمني ما قد مضى. وإنما يصح التكذيب الذي ذكرناه قبل هذا على تجوز في تمني المستقبلات.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tevil birkaç yönden zayıftır ve Yüce Allah'ın { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } [En'âm: 28] buyruğu onu iptal eder. Ayrıca bu temennide yalanlama da sahih olmaz; çünkü bu geçmiş olan bir şeyin temennisidir. Oysa bundan önce zikrettiğimiz yalanlama, ancak gelecekteki şeylerin temennisinde mecazen sahih olur.
قوله ﷿:
Yüce Allah’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[En'âm Suresi (6), Ayet 28-30]
بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٢٨) وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩) وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠)
{ بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٢٨) وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩) وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠) } “Hayır! Daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine göründü. Eğer geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi. Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar. Ve dediler ki: 'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır, biz diriltilecek de değiliz.' Rablerinin huzurunda durduruldukları zaman onları bir görsen! [Allah] 'Bu gerçek değil miymiş?' der. Onlar: 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler. [Allah da] 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!' der.”
الضمير في لَهُمْ عائد على من ذكر في قوله: وُقِفُوا وفَقالُوا [الأنعام: ٢٧] وهذا الكلام يتضمن أنهم كانُوا يُخْفُونَ شيئا ما في الدنيا فظهر لهم يوم القيامة أو ظهر لهم وباله وعاقبته، فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، وحكى الزهراوي عن فرقة أنها قالت: الآية في المنافقين لأنهم كانوا «يخفون» الكفر فبدا لهم وباله يوم القيامة.
{ لَهُمْ } ifadesindeki zamir, { وُقِفُوا } ve { فَقالُوا } [En'âm: 27] buyruklarında zikredilenlere racidir. Bu söz, onların dünyada bir şeyi { يُخْفُونَ } (gizlemekte olduklarını) ve kıyamet gününde bunun kendilerine zahir olduğunu veya bunun vebalinin ve akıbetinin kendilerine göründüğünü ifade eder; böylece muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Zehrâvî bir fırkadan ayetin münafıklar hakkında olduğunu nakletmiştir; çünkü onlar küfrü 'gizliyorlardı', kıyamet gününde ise onun vebali kendilerine zahir oldu.
قال القاضي أبو محمد: وتقلق العبارة على هذا التأويل لأنه قال وُقِفُوا يريد جماعة كفار ثم قال بَدا لَهُمْ يريد المنافقين من أولئك الكفار، والكلام لا يعطي هذا إلا على تحامل، قال الزهراوي: وقيل إن الكفار كانوا إذا وعظهم النبي ﷺ خافوا وأخفوا ذلك الخوف لئلا يشعر به أتباعهم فظهر لهم ذلك يوم القيامة.
Kadı Ebû Muhammed der ki: İfade bu tevile göre problemli olur; çünkü Yüce Allah { وُقِفُوا } derken kâfirler topluluğunu kastetmiş, sonra { بَدا لَهُمْ } derken o kâfirlerden münafıkları kastetmiş olur ki söz zorlama olmaksızın bunu vermez. Zehrâvî der ki: Kâfirlerin, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendilerine vaaz ettiğinde korktukları ve tâbileri bunu fark etmesin diye bu korkuyu gizledikleri, kıyamet gününde ise bunun kendilerine açığa çıktığı da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويصح أن يكون مقصد الآية الإخبار عن هول ما لقوه والتعظيم لما شقوا به، فعبر عن ذلك بأنهم ظهرت لهم مستوراتهم في الدنيا من معاص وغير ذلك، فكيف الظن على هذا بما كانوا يعلنون من كفر ونحوه، وينظر إلى هذا التأويل قوله تعالى في تعظيم شأن يوم القيامة يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ [الطارق: ٩] ويصح أن يقدر الشيء الذي كانوا يخفونه في الدنيا نبوة محمد ﷺ وأقواله، وذلك أنهم كانوا «يخفون» ذلك في الدنيا بأن يحقروه عند من يرد عليهم ويصفوه بغير صفته ويتلقوا الناس على الطرق فيقولون لهم هو ساحر هو يفرق بين الأقارب، يريدون بذلك إخفاء أمره وإبطاله، فمعنى هذه الآية على هذا، بل بدا لهم يوم القيامة أمرك وصدقك وتحذيرك وإخبارك بعقاب من كفر الذي كانوا يخفونه في الدنيا، ويكون الإخفاء على ما وصفناه، وقال الزجاج المعنى ظهر للذين اتبعوا الغواة ما كان الغواة «يخفون» من البعث.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ayetin maksadının, karşılaştıkları dehşeti haber vermek ve çektikleri sıkıntıyı büyütmek olması sahihtir; böylece dünyadaki günah ve benzeri örtülü hallerinin kendilerine açığa çıktığı ifade edilmiştir. Buna göre açıkça işledikleri küfür ve benzeri şeylerin hali nasıl olur varın düşünün! Yüce Allah'ın kıyamet gününün şanını yücelten { يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ } [Târık: 9] buyruğu bu tevile bakar. Dünyada gizlemekte oldukları şeyin Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliği ve sözleri olduğu da takdir edilebilir; şöyle ki onlar dünyada kendilerine gelenlerin yanında onu küçümseyerek, onu sıfatından başka bir sıfatla niteleyerek ve yollarda insanları karşılayıp onlara 'O bir sihirbazdır, akrabaların arasını ayırıyor' diyerek bunu 'gizliyorlardı'; bununla onun davasını gizlemeyi ve iptal etmeyi kastediyorlardı. Buna göre bu ayetin manası şöyledir: Bilakis dünyada gizlemekte oldukları senin peygamberliğin, doğruluğun, uyarın ve inkâr edenlerin azaba uğrayacağına dair haberin kıyamet gününde kendilerine zahir oldu. Gizleme ise vasfettiğimiz şekilde olur. Zeccâc: 'Manası, azgınlara uyan kimselere, azgınların gizlemekte oldukları dirilişin zahir olmasıdır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: فالضميران على هذا ليسا لشيء واحد، وحكى المهدوي عن الحسن نحو هذا، وقرأ يحيى بن وثاب والنخعي والأعمش «ولو ردوا» بكسر الراء على نقل حركة الدال من رددوا إليها، وقوله: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا إخبار عن أمر لا يكون كيف كان يوجد، وهذا النوع مما استأثر الله بعلمه، فإن
Kadı Ebû Muhammed der ki: Buna göre iki zamir aynı şey için değildir. Mehdevî, Hasan'dan buna benzer bir şey nakletmiştir. Yahyâ b. Vessâb, Nehaî ve el-A'meş, 'rudidû' fiilindeki dâl harfinin harekesini râ harfine naklederek râ'nın kesresiyle 've lev riddû' okumuşlardır. { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا } buyruğu, gerçekleşmeyecek bir şeyin eğer var olsaydı nasıl var olacağına dair bir haberdir. Bu tür bilgiler Allah'ın ilmini kendisine has kıldığı şeylerdendir; eğer
أعلم بشيء منه علم وإلا لم يتكلم فيه، وقوله تعالى: وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ إما أن يكون متصلا بالكلام ويكون التكذيب في إخبارهم على معنى أن الأمر في نفسه بخلاف ما قصدوا لأنهم قصدوا الكذب، أو يكون التكذيب في التمني على التجوز الذي ذكرناه، وإما أن يكون منقطعا إخبارا مستأنفا عما هم عليه في وقت مخاطبة النبي ﵇، والأول أصوب وقوله تعالى: وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الآية، هذا على تأويل الجمهور ابتداء كلام وإخبار عنهم بهذه المقالة، ويحسن مع هذا أن يكون قوله قبل وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ مستأنفا مقطوعا خبرا عن حالهم في الدنيا التي من قولهم فيها إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وغير ذلك، وإِنْ نافية، ومعنى الآية التكذيب بالحشر والعودة إلى الله، وقال ابن زيد قوله وَقالُوا معطوف على قوله لَعادُوا أي لَعادُوا لما نهوا عنه من الكفر وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا.
ondan bir şeyi bildirirse bilinir, aksi halde hakkında konuşulmaz. Yüce Allah'ın { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } buyruğu; ya söze bağlı olup yalanlama onların haber vermesinde olur, zira yalanı kastettikleri için işin kendisi onların kastettiğinin aksinedir; ya da zikrettiğimiz mecaz üzere yalanlama temennide olur; ya da Peygamber [aleyhisselâm]'a hitap edildiği vakitte üzerinde bulundukları hali bildiren müstakil yeni bir haber olur. Birincisi daha doğrudur. Yüce Allah'ın { وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا } ayeti, cumhurun teviline göre yeni bir söz başlangıcı olup onlardan bu sözü haber vermektir. Bununla beraber, bundan önceki { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } buyruğunun, onların dünyadaki hallerinden haber veren müstakil bir söz olması da güzel düşer ki dünyadaki sözlerinden biri de { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } ve benzerleridir. { إِنْ } olumsuzluk edatıdır. Ayetin manası dirilişi ve Allah'a dönüşü yalanlamaktır. İbn Zeyd { وَقالُوا } sözünün { لَعادُوا } fiiline matuf olduğunu söylemiştir; yani 'kendilerine yasaklanan küfre dönerler ve { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } derlerdi' demektir.
قال القاضي أبو محمد: وتوقيف الله لهم في الآية بعدها على البعث والإشارة إليه في قوله: أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ يرد على هذا التأويل وقوله تعالى: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا الآية، بمعنى ولو ترى إذ وقفوا كما تقدم آنفا من حذف جواب لَوْ وقوله: عَلى رَبِّهِمْ معناه على حكمه وأمره، ففي الكلام ولا بد حذف مضاف، وقوله: هذا إشارة إلى البعث الذي كذبوا به في الدنيا، وبَلى هي التي تقتضي الإقرار بما استفهم عنه منفيا ولا تقتضي نفيه وجحده ونعم تصلح للإقرار به، كما ورد ذلك في قول الأنصار للنبي ﵇ حين عاتبهم في الحظيرة عقب غزوة حنين وتصلح أيضا نعم لجحده، فلذلك لا تستعمل وأما قول الزجاج وغيره: إنها إنما تقتضي جحده وأنهم لو قالوا نعم عند قوله: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ لكفروا فقول خطأ والله المستعان، وقولهم: بلى وربك إيمان، ولكنه حين لا ينفع، وقوله: فَذُوقُوا استعارة بليغة، والمعنى باشروه مباشرة الذائق إذ هي من أشد المباشرات.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bundan sonraki ayette Allah'ın onları diriliş konusunda sorguya çekmesi ve { أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ } buyruğundaki işaret bu tevili reddeder. Yüce Allah'ın { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا } ayeti, { لَوْ } edatının cevabının hazfedilmesi hususunda az önce geçtiği üzere 'Durduruldukları zaman bir görsen' manasındadır. { عَلى رَبِّهِمْ } ifadesi 'O'nun hükmü ve emri huzurunda' demektir; dolayısıyla sözde mutlaka bir muzâf hazfi vardır. { هذا } lafzı dünyada yalanladıkları dirilişe bir işarettir. Belâ (بَلى) kelimesi, menfî olarak sorulan istifhamı ikrar etmeyi gerektiren edattır; nefyini ve inkârını gerektirmez. Ne'am (نعم) kelimesi ise onu ikrar etmeye elverişlidir; nitekim Huneyn Gazvesi'nin ardından Peygamber [aleyhisselâm]'ın ağılda Ensar'ı sitemle uyardığı sırada Ensar'ın ona verdiği cevapta böyle varit olmuştur; ne'am kelimesi onu inkâra da elverişlidir, bu sebeple [burada] kullanılmamıştır. Zeccâc ve başkalarının 'Ne'am sadece onun inkârını gerektirir; şayet { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } buyruğunda 'ne'am' deselerdi kâfir olurlardı' şeklindeki sözleri ise hatalı bir sözdür, yardım ancak Allah'tan istenir. Onların 'Rabbimize andolsun ki evet (belâ ve rabbinâ)' sözleri bir imandır, fakat fayda vermeyeceği bir andadır. { فَذُوقُوا } buyruğu beliğ bir istiaredir; manası 'Tadan kimsenin bizzat tatması gibi ona bizzat maruz kalın' demektir, zira tatma hissi en şiddetli temaslardandır.
قوله ﷿:
Yüce Allah’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٣١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 31]
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يا حَسْرَتَنا عَلى ما فَرَّطْنا فِيها وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ (٣١)
{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يا حَسْرَتَنا عَلى ما فَرَّطْنا فِيها وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ } “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet o kıyamet vakti ansızın kendilerine gelip çatınca, günahlarını sırtlarına yüklenmiş olarak: 'Orada yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!' derler. Dikkat edin, yüklendikleri şeyler ne kötüdür!”
هذا استئناف إخبار عن خسارة المكذبين يتضمن تعظيم المصاب الذي حل بهم، وتستعمل الخسارة في مثل هذا لأنه من أخذ الكفر واتبعه فكأنه قد أعطى الإيمان واطرحه، فأشبهت صفقة أخذ وإعطاء والإشارة بهذه الآية إلى الذين قالوا إنما هي حياتنا الدنيا، وقوله: بِلِقاءِ اللَّهِ معناه: بالرجوع إليه وإلى أحكامه وقدرته، كما تقول لقي فلان أعماله أي لقي عواقبها ومآلها، والسَّاعَةُ يوم القيامة، وأدخل عليها تعريف العهد دون تقدم ذكرها لشهرتها واستقرارها في النفوس وذيعان ذكرها، وأيضا فقد تضمنها قوله تعالى: بِلِقاءِ اللَّهِ وبغتة معناه فجأة، تقول بغتني الأمر أي فجأني ومنه قول الشاعر:
Bu, yalanlayanların uğradığı hüsranı haber veren yeni bir başlangıç cümlesidir ve başlarına gelen musibetin büyüklüğünü içermektedir. Hüsran (ziyan) kelimesi bu gibi durumlarda kullanılır; çünkü küfrü alıp ona tabi olan kimse, sanki imanı verip onu bir kenara atmış gibi olur. Böylece bu durum, bir alma-verme pazarlığına (alışverişe) benzer. Bu ayetteki işaret, { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } diyenleredir. Yüce Allah'ın { بِلِقاءِ اللَّهِ } buyruğunun manası; O'na, O'nun hükümlerine ve kudretine dönmektir. Nitekim 'Filan kimse amelleriyle karşılaştı' dersin ki bu, 'onların akıbetleriyle ve sonuçlarıyla karşılaştı' demektir. es-Sâat (السَّاعَةُ), kıyamet günüdür. Daha önce zikri geçmediği halde zihinlerdeki meşhurluğu, yerleşikliği ve anılışının yaygınlığı sebebiyle başına ahd belirteci (el- takısı) getirilmiştir. Ayrıca Yüce Allah'ın { بِلِقاءِ اللَّهِ } buyruğu da onu zımnen içermektedir. Bağteten (بغتة) kelimesi ansızın (fec'eten) demektir. 'Bana bu iş ansızın geldi' anlamında (بغتني الأمر أي فجأني) dersin. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
ولكنهم بانوا ولم أخش بغتة ... وأفظع شيء حين يفجأك البغت
'Fakat onlar ayrılıp gittiler, ansızın [ayrılmalarından] korkmuyordum ... En korkunç şey ise ansızın gelen felaketin seni basmasıdır.'
ونصبها على المصدر في موضع الحال كما تقول: قتلته صبرا، ولا يجيز سيبويه القياس عليه ولا تقول جاء فلان سرعة ونحوه، ونداء الحسرة على تعظيم الأمر وتشنيعه، قال سيبويه وكأن الذي ينادي الحسرة أو
Kelimenin mansub oluşu, (قتلته صبرا) 'Onu sabren (hapsederek) öldürdüm' sözünde olduğu gibi hal konumundaki masdar oluşundandır. Sîbeveyhi buna kıyas yapılmasını caiz görmez; 'Filan kimse süratle geldi' anlamında (جاء فلان سرعة) ve benzeri ifadeler kullanılmaz. Hasret nidası, durumun büyüklüğünü ve vahametini ifade etmek içindir. Sîbeveyhi şöyle der: Sanki hasrete,
العجب أو السرور أو الويل يقول: اقربي أو احضري فهذا وقتك وزمنك، وفي ذلك تعظيم للأمر على نفس المتكلم وعلى سامعه إن كان ثم سامع، وهذا التعظيم على النفس والسامع هو المقصود أيضا بنداء الجمادات كقولك يا دار ويا ربع، وفي نداء ما لا يعقل كقولهم يا جمل، ونحو هذا، وفَرَّطْنا معناه قصرنا مع القدرة على ترك التقصير، وهذه حقيقة التفريط، والضمير في قوله فِيها عائد على السَّاعَةُ أي في التقدمة لها، وهذا قول الحسن، وقال الطبري يعود على الصفقة التي يتضمنها ذكر الخسارة في أول الآية، ويحتمل أن يعود الضمير على الدنيا إذ المعنى يقتضيها، وتجيء الظرفية أمكن بمنزلة زيد في الدار، وعوده على السَّاعَةُ إنما معناه في أمورها والاستعداد لها، بمنزلة زيد في العلم مشتغل.
hayrete, sevince veya helake seslenen kimse 'Yaklaş, hazır bulun; çünkü bu senin vaktindir ve zamanındır' demektedir. Bunda, [durumun] konuşanın kendi nefsinde ve eğer bir dinleyen varsa onu dinleyenin nezdinde büyütülmesi söz konusudur. Nefis ve dinleyen üzerindeki bu büyütme gayesi; (يا دار) 'Ey ev!' ve (يا ربع) 'Ey yurt!' gibi cansız varlıklara yapılan nidalarda ve (يا جمل) 'Ey deve!' gibi akıl sahibi olmayanlara yapılan nidalarda da kastedilen şeydir. { فَرَّطْنا } kelimesi, kusuru terk etmeye güç yetirebildiği halde kusurlu davrandık demektir; tefritin hakikati de budur. { فِيها } ifadesindeki zamir { السَّاعَةُ } kelimesine aittir; yani 'kıyamet için önceden hazırlık yapma hususunda [kusur ettik]' demektir. Bu, Hasen'in görüşüdür. Taberî ise bu zamirin, ayetin başındaki hüsran zikrinin içerdiği pazarlığa (alışverişe) döndüğünü söyler. Mananın bunu gerektirmesi sebebiyle zamirin dünyaya dönmesi de muhtemeldir; bu takdirde zarfiyet (في / içinde oluş), 'Zeyd evdedir' ifadesindeki gibi daha yerli yerine oturur. { السَّاعَةُ } kelimesine dönmesi ise 'Zeyd ilim ile meşguldür' ifadesinde olduğu gibi onun işleri ve ona hazırlık hususunda anlamındadır.
وقوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ الآية، الواو واو الحال، والأوزار جمع وزر بكسر الواو وهو الثقل من الذنوب، تقول منه وزر يزر إذا حمل، قال الله تعالى: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الأنعام: ١٦٤] وتقول وزر الرجل فهو موزور، قال أبو عبيد والعامة مازور، وأما إذا اقترن ذلك بما جوز فإن العرب تقول مأزور، وقد قال رسول الله ﷺ لنساء لقيهن مقبلات من المقابر: ارجعن مأزورات غير مأجورات قال أبو علي وغيره فهذا للإتباع اللفظي، والوزر هنا تجوز وتشبيه بثقل الأحمال، وقوى التشبيه بأن جعله على الظهور إذ هو في العادة موضع حمل الأثقال، ومن قال إنه من الوزر وهو الجبل الذي يلجأ إليه ومنه الوزير وهو المعين فهي مقالة غير بينة، وقال الطبري وغيره هذا على جهة الحقيقة ورووا في ذلك خبرا أن المؤمن يلقاه عمله في أحسن صورة وأفوحها فيسلم عليه ويقول له طال ما ركبتك في الدنيا وأجهدتك فاركبني اليوم، قال فيحمله تمثال العمل، وأن الكافر يلقاه عمله في أقبح صورة وأنتنها فيشتمه ويقول أنا عملك الخبيث طال ما ركبتني في الدنيا بشهواتك فأنا أركبك اليوم، قال فيحمل تمثال عمله وأوزاره على ظهره، وقوله تعالى: أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ إخبار عن سوء ما يأثمون مضمن التعظيم لذلك والإشادة به، وهذا كقول النبي ﷺ ألا فليبلغ الشاهد الغائب، وقوله ألا هل بلغت، فإنما أراد الإشادة والتشهير وهذا كله يتضمنه أَلا، وأما ساءَ ما يَزِرُونَ فهو خبر مجرد كقول الشاعر: [البسيط]
{ وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ } ayetindeki vâv, hal vâvıdır. el-Evzâr (الأَوْزار), vâv harfinin kesresiyle vizr (وزر) kelimesinin çoğuludur ve günahların ağırlığı demektir. Bir kimse [ağırlık] yüklendiğinde (وزر يزر) denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez” [el-En'âm: 164]. Günah yüklenen adama (موزور) denir. Ebû Ubeyd, halkın (مازور) dediğini söyler. Eğer bu kelime cevaz verilen bir lafızla birlikte kullanılırsa Araplar (مأزور) derler. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kabirlerden dönerken karşılaştığı kadınlara şöyle buyurmuştur: 'Günah yüklenmiş olarak, sevaptan mahrum bir halde dönün (ارجعن مأزورات غير مأجورات).' Ebû Ali ve başkaları, bunun lafız uyumu (ittiba-ı lafzî) için olduğunu söylemiştir. Vizr kelimesi burada mecaz olup ağır yüklere benzetilmiştir; adet üzere ağır yüklerin taşınma yeri sırtlar olduğu için bu benzetme sırtlar üzerinde kılınmak suretiyle kuvvetlendirilmiştir. Bu kelimenin sığınılan dağ anlamına gelen el-vezer (الوزر) kelimesinden geldiğini ve yardımcı anlamına gelen vezir (الوزير) kelimesinin de buradan türediğini söyleyenin bu sözü açık ve tutarlı değildir. Taberî ve başkaları ise bunun hakikat anlamında olduğunu söylemiş ve bu hususta şu haberi rivayet etmişlerdir: Mümine ameli en güzel ve en hoş kokulu surette gelir, ona selam verir ve 'Dünyada sen bana uzun süre bindin ve beni yordun, bugün de sen bana bin' der. [Haberde] amelin suretinin onu taşıyacağı belirtilir. Kâfire ise ameli en çirkin ve en pis kokulu surette gelir, ona söver ve 'Ben senin kötü amelinim; dünyada şehvetlerinle bana uzun süre bindin, bugün de ben sana bineceğim' der. Böylece o kimse ameli suretini ve günahlarını sırtında taşır. Yüce Allah'ın { أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ } buyruğu, yüklendikleri günahın kötülüğünü haber vermekte olup bunu büyütmeyi ve ilan etmeyi içermektedir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Dikkat edin, burada bulunan bulunmayana ulaştırsın' ve 'Dikkat edin, tebliğ ettim mi?' sözleri gibidir; zira burada duyurmayı ve ilan etmeyi kastetmiştir. Bütün bunları { أَلا } edatı içermektedir. { ساءَ ما يَزِرُونَ } ifadesine gelince, bu şairin şu sözündeki gibi yalın bir haberdir: [el-Basît]
رضيت خطّة خسف غير طائلة ... فساء هذا رضى يا قيس غيلانا
'Faydasız, alçaltıcı bir duruma razı oldun ... Ey Kays Gaylân, bu ne kötü bir rızadır!'
وساءَ فعل ماض وما فاعلة به كما تقول ساءني أمر كذا، ويحتمل أن تجري ساءَ هنا مجرى بئس، ويقدر لها ما يقدر ل «بئس» إذ قد جاء في كتاب الله ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ [الأعراف: ١٧٧] .
{ ساءَ } mazi fiildir, { ما } ise (ساءني أمر كذا) 'filan iş beni üzdü/fenalaştırdı' sözünde olduğu gibi onun failidir. { ساءَ } fiilinin burada (بئس) 'ne kötü' manasında cereyan etmesi ve 'bi'se' için takdir edilenin onun için de takdir edilmesi muhtemeldir; nitekim Allah'ın Kitabı'nda { ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ } “O kavmin misali ne kötüdür” [el-A'râf: 177] buyruğu gelmiştir.
قوله ﷿:
Yüce Allah’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 32-33]
وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٣٢) قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣)
{ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٣٢) قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣) } “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. Sakınanlar için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? Onların söylediklerinin seni üzdüğünü kesinlikle biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.”
هذا ابتداء خبر عن حال الدنيا، والمعنى: أنها إذا كانت فانية منقضية لا طائل لها أشبهت اللعب واللهو الذي لا طائل له إذا تقضى، وقرأ السنة من القراء «وللدار» بلامين والْآخِرَةُ نعت للدار، وقرأ ابن
Bu, dünyanın durumu hakkında yeni bir haber başlangıcıdır. Manası şudur: Dünya fani, geçici ve faydasız olduğuna göre, bittiğinde hiçbir faydası kalmayan oyun ve eğlenceye benzemiştir. Sünnet olan kıraat ehlinden kurrâlar iki lâm ile (وللدار) şeklinde okumuşlardır; bu durumda { الْآخِرَةُ } kelimesi (الدار) için sıfat olur. İbn
عامر وحده «ولدار» بلام واحدة، وكذلك وقع في مصاحف الشام بإضافة الدار إلى الآخرة، وهذا نحو مسجد الجامع أي مسجد اليوم الجامع، فكذلك هذا ولدار الحياة الآخرة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم «يعقلون» على إرادة الغائب، وقرأ نافع وابن عامر وحفص عن عاصم: «تعقلون» على إرادة المخاطبين، وكذلك في الأعراف وفي آخر يوسف، ووافقهم أبو بكر في آخر يوسف فأما أَفَلا يَعْقِلُونَ في يس [الآية: ٦٨] فقرأه نافع وابن ذكوان: بتاء والباقون بياء، وهذه الآية تتضمن الرد على قولهم: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا [الأنعام: ٢٩] وهو المقصود بها، ويصح أن يكون قوله: أَفَلا تَعْقِلُونَ على معنى فقل لهم يا محمد إذ الحال على هذه الصفة أَفَلا تَعْقِلُونَ.
Âmir tek başına, tek lâm ile (ولدار) şeklinde okumuştur. Şam mushaflarında da dâr kelimesinin âhirete izafetiyle böyle yer almıştır; bu durum (مسجد الجامع) yani 'toplayan günün mescidi' terkibi gibidir; burada da 'âhiret hayatının yurdu' demektir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr gaib kastederek (يعقلون) şeklinde okumuşlardır. Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise muhatapları kastederek { تعقلون } şeklinde okumuşlardır; el-A'râf'ta ve Yûsuf'un sonunda da böyledir. Ebû Bekr Yûsuf'un sonunda onlara muvafakat etmiştir. Yâsîn Suresi'ndeki { أَفَلا يَعْقِلُونَ } [Yâsîn: 68] ayetini ise Nâfi' ve İbn Zekvân te ile (أفلا تعقلون), diğerleri ye ile okumuşlardır. Bu ayet, onların { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “O [hayat], bizim dünya hayatımızdan başkası değildir” [el-En'âm: 29] şeklindeki sözlerine reddiyeyi içermektedir ve ayetle kastedilen de budur. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } buyruğunun; 'Durum bu vasıfta olduğuna göre, ey Muhammed onlara de ki: Akıl erdirmiyor musunuz?' manasında olması da sahihtir.
وقوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
قَدْ نَعْلَمُ الآية، قَدْ الملازم للفعل حرف يجيء مع التوقع إما عند المتكلم وإما عند السامع أو مقدرا عنده فإذا كان الفعل خالصا للاستقبال كان التوقع من المتكلم، كقولك قد يقوم زيد وقد ينزل المطر في شهر كذا إذا كان الفعل ماضيا أو فعل حال بمعنى المضي مثل آيتنا هذه، فإن التوقع ليس من المتكلم بل المتكلم موجب ما أخبر به، وإنما كان التوقع عند السامع فيخبره المتكلم بأحد المتوقعين، ونَعْلَمُ تتضمن إذا كانت من الله تعالى استمرار العلم وقدمه، فهي تعم المضي والحال والاستقبال، ودخلت «إن» للمبالغة في التأكيد، وقرأ نافع وحده «ليحزنك» من أحزن، وقرأ الباقون «ليحزنك» من حزن الرجل، وقرأ أبو رجاء «ليحزنك» بكسر اللام والزاي وجزم النون، وقرأ الأعمش أنه بفتح الهمزة «يحزنك» بغير لام، قال أبو علي الفارسي تقول العرب حزن الرجل بكسر الزاي يحزن حزنا وحزنا وحزنته أنا، وحكي عن الخليل أن قولهم حزنته ليس هو تغيير حزن على نحو دخل وأدخلته، ولكنه بمعنى جعلت فيه حزنا كما تقول كحلته ودهنته، قال الخليل ولو أردت تغيير حزن لقلت أحزنته، وحكى أبو زيد الأنصاري في كتاب خباة العرب أحزنت الرجل، قال أبو علي وحزنت الرجل أكثر استعمالا عندهم من أحزنته، فمن قرأ «ليحزنك» بضم الياء فهو على القياس في التغيير، ومن قرأ «ليحزنك» بفتح الياء وضم الزاي فهو على كثرة الاستعمال، والَّذِي يَقُولُونَ لفظ يعم جميع أقوالهم التي تتضمن الرد على النبي ﷺ والدفع في صدر نبوته، كقول بعضهم إنه كذاب، مفتر، ساحر، وقول بعضهم إنه مجنون مسحور، وقول بعضهم به رئي من الجن ونحو هذا وقرأ ابن كثير وابن عامر وأبو عمرو وعاصم وحمزة لا يُكَذِّبُونَكَ بتشديد الدال وفتح الكاف، وقرأها ابن عباس وردها على قارئ عليه «يكذبونك» بضم الياء، وقال: إنهم كانوا يسمونه الأمين، وقرأ نافع والكسائي بسكون الكاف وتخفيف الذال، وقرأها علي بن أبي طالب ﵁ وهما قراءتان مشهورتان صحيحتان، واختلف المتأولون في معناهما فقالت فرقة: هما بمعنى واحد كما تقول:
{ قَدْ نَعْلَمُ } ayetindeki { قَدْ }; fiile bitişen, gerek konuşanın gerek dinleyenin nezdinde ya da onun zihninde takdir edilen bir beklentiyle birlikte gelen bir harftir. Şayet fiil sırf gelecek zamana mahsus ise beklenti konuşandan olur; (قد يقوم زيد) 'Zeyd kalkabilir' ve 'Filan ayda yağmur yağabilir' sözlerinde olduğu gibi. Eğer fiil mazi veya bu ayetimizde olduğu gibi mazi manasında şimdiki zaman fiili olursa, beklenti konuşandan değildir; bilakis konuşan haber verdiği şeyi kesin kılan kimsedir. Beklenti ancak dinleyendedir ve konuşan ona iki muhtemel beklentiden birini bildirir. { نَعْلَمُ } fiili, Yüce Allah'tan sadır olduğunda ilmin sürekliliğini ve kıdemini içerir; dolayısıyla geçmişi, şimdiki zamanı ve geleceği kapsar. 'İnne' harfi tekitte mübalağa için dahil olmuştur. Nâfi' tek başına (أحزن) fiilinden hareketle (ليُحْزِنُكَ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise (حزن الرجل) ifadesinden hareketle (ليَحْزُنُكَ) şeklinde okumuşlardır. Ebû Recâ lâm ve zâ harflerinin kesresi ve nûn harfinin cezmiyle (ليِحْزِنْكَ) şeklinde okumuştur. A'meş ise hemzenin fethiyle (أَنَّهُ) ve lâm olmaksızın (يَحْزُنُكَ) şeklinde okumuştur. Ebû Ali el-Fârisî der ki: Araplar zâ harfinin kesresiyle (حزن الرجل يحزن حزنا) ve (حزنته أنا) 'adam üzüldü ve ben onu üzdüm' derler. Halîl'den nakledildiğine göre onların (حزنته) demeleri, (دخل وأدخلته) 'girdi ve onu girdirdim' tarzındaki bir ta'diye (geçişli kılma) değildir; bilakis (كحلته ودهنته) 'ona sürme çektim, yağ sürdüm' sözünde olduğu gibi 'onda hüzün meydana getirdim' manasındadır. Halîl şöyle der: Şayet (حزن) fiilini geçişli kılmak isteseydin (أحزنته) derdin. Ebû Zeyd el-Ensârî, *Hıbâetü'l-Arab* adlı kitabında (أحزنت الرجل) ifadesini nakletmiştir. Ebû Ali der ki: Onların kullanımında (حزنت الرجل) ifadesi (أحزنته) ifadesinden daha yaygındır. Dolayısıyla (ليُحْزِنُكَ) şeklinde yâ'nın dammesiyle okuyan kimsenin kıraati, geçişli kılmadaki kıyasa uygundur. Yâ'nın fethi ve zâ'nın dammesiyle (ليَحْزُنُكَ) şeklinde okuyanın kıraati ise yaygın kullanıma dayanır. { الَّذِي يَقُولُونَ } ifadesi; bazısının 'O bir yalancıdır, iftiracıdır, büyücüdür', bazısının 'O bir delidir, büyülenmiştir', bazısının da 'Ona cinlerden bir görünücü musallat olmuştur' demeleri ve benzeri sözleri gibi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e reddiyeyi ve onun nübüvvetine karşı çıkmayı içeren bütün sözlerini kapsayan bir lafızdır. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım ve Hamza dâl harfinin şeddesi ve kâf harfinin fethiyle { لا يُكَذِّبُونَكَ } şeklinde okumuşlardır. İbn Abbas bunu yâ harfinin dammesiyle (يُكْذِبُونَكَ) şeklinde okumuş ve huzurunda okuyan bir kimseye bu şekilde düzeltme yaparak: 'Onlar ona el-Emîn adını verirlerdi' demiştir. Nâfi' ve Kisâî kâf harfinin sükûnu ve zâl harfinin şeddesiz oluşuyla (لا يُكْذِبُونَكَ) şeklinde okumuşlardır; Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh da böyle okumuştur. Bu ikisi meşhur ve sahih iki kıraattir. Mütevviller bunların manasında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, tıpkı (سقيت وأسقيت) [su verdim], (قللت وأقللت) [azalttım], (كثرت وأكثرت) [çoğalttım] denilmesi gibi ikisinin de aynı manada olduğunu söylemiştir. Kisâî, Arapların bir kimseye yalanı nispet ettiğinde (كذبت الرجل), getirdiği şeye yalanı nispet edip bizzat şahsına nispet etmediğinde ise (أكذبته) dediklerini nakletmiştir. Araplar ayrıca bir adamı yalancı bulduklarında, tıpkı övgüye layık bulduklarında (أحمدته) dedikleri gibi (أكذبت الرجل) derler. Zâl harfinin şeddesiyle okuyanların kıraatine göre mana şöyledir: Üzülme, 'çünkü onlar seni sana zarar verecek bir yalanlama ile yalanlamıyorlar; zira sen hakikatte yalancı değilsin, binaenaleyh onların yalanlaması yok hükmündedir.' Şöyle kastedilmiş olması da muhtemeldir: 'Onlar seni yalanlamıyorlar' ifadesi, onların yalan söylemediklerini, onun
سقيت وأسقيت وقللت وأقللت وكثرت وأكثرت، وحكى الكسائي أن العرب تقول كذبت الرجل إذا نسبت الكذب إليه وأكذبته إذا نسبت الكذب إلى ما جاء به دون أن تنسبه إليه، وتقول العرب أيضا أكذبت الرجل إذا وجدته كذابا كما تقول أحمدته إذا وجدته محمودا، فالمعنى على قراءة من قرأ «يكذّبونك» بتشديد الذال أي لا تحزن «فإنهم لا يكذبونك» تكذيبا يضرك إذ لست بكاذب في حقيقتك، فتكذيبهم كلا تكذيب، ويحتمل أن يريد: «فإنهم لا يكذبونك» على جهة الإخبار عنهم أنهم لا يكذبون وأنهم يعلمون
(سقيت وأسقيت) [su verdim], (قللت وأقللت) [azalttım], (كثرت وأكثرت) [çoğalttım] denilmesi gibi ikisinin de aynı manada olduğunu söylemiştir. Kisâî, Arapların bir kimseye yalanı nispet ettiğinde (كذبت الرجل), getirdiği şeye yalanı nispet edip bizzat şahsına nispet etmediğinde ise (أكذبته) dediklerini nakletmiştir. Araplar ayrıca bir adamı yalancı bulduklarında, tıpkı övgüye layık bulduklarında (أحمدته) dedikleri gibi (أكذبت الرجل) derler. Zâl harfinin şeddesiyle (يكذّبونك) şeklinde okuyanların kıraatine göre mana şöyledir: Üzülme, 'çünkü onlar seni sana zarar verecek bir yalanlama ile yalanlamıyorlar; zira sen hakikatte yalancı değilsin, binaenaleyh onların yalanlaması yok hükmündedir.' Şöyle kastedilmiş olması da muhtemeldir: 'Onlar seni yalanlamıyorlar' ifadesi, onların yalan söylemediklerini ve onun
صدقه ونبوته ولكنهم يجحدون عنادا منهم وظلما، والآية على هذا لا تتناول جميع الكفار بل تخص الطائفة التي حكى عنها أنها كانت تقول: إنا لنعلم أن محمدا صادق ولكن إذا آمنا به فضلتنا بنو هاشم بالنبوة فنحن لا نؤمن به أبدا، رويت هذه المقالة عن أبي جهل ومن جرى مجراه، وحكى النقاش أن الآية نزلت في الحارث بن عمرو بن نوفل بن عبد مناف، فإنه كان يكذب في العلانية ويصدق في السر ويقول نخاف أن تتخطفنا العرب ونحن أكلة رأس والمعنى على قراءة من قرأ «يكذبونك» بتخفيف الذال يحتمل ما ذكرناه أولا في «يكذبونك» أي لا يجدونك كاذبا في حقيقتك ويحتمل هذين الوجهين اللذين ذكرت في «يكذّبونك» بشد الذال، وآيات الله علاماته وشواهد نبيه محمد ﷺ، ويَجْحَدُونَ حقيقته في كلام العرب الإنكار بعد معرفة وهو ضد الإقرار، ومعناه على تأويل من رأى الآية في المعاندين مترتب على حقيقته وهو قول قتادة والسدي وغيرهما، وعلى قول من رأى أن الآية في الكفار قاطبة دون تخصيص أهل العناد يكون في اللفظة تجوز وذلك أنهم لما أنكروا نبوته وراموا تكذيبه بالدعوى التي لا تعضدها حجة عبر عن إنكارهم بأقبح وجوه الإنكار وهو الجحد تغليظا عليهم وتقبيحا لفعلهم، إذ معجزاته وآياته نيرة يلزم كل مفطور أن يعلمها ويقربها.
doğruluğunu ve peygamberliğini bildiklerini, fakat inat ve zulüm sebebiyle inkâr ettiklerini haber verme kabilindendir. Bu takdire göre ayet bütün kâfirleri kapsamaz; aksine, şöyle dedikleri rivayet edilen gruba özel olur: 'Biz Muhammed'in doğru sözlü olduğunu elbette biliyoruz; fakat ona iman edersek Hâşimoğulları peygamberlikle bize üstünlük sağlamış olur, bu yüzden ona asla iman etmeyiz.' Bu söz Ebû Cehil'den ve onun yolundan gidenlerden rivayet edilmiştir. Nakkâş, bu ayetin Hâris b. Amr b. Nevfel b. Abdimenâf hakkında indiğini nakletmiştir; çünkü o, açıkta yalanlayıp gizlide tasdik eder ve: 'Biz baş yiyenleriz (az bir topluluğuz), Arapların bizi kapıp götürmesinden korkuyoruz' derdi. Zâl harfinin hafifletilmesiyle (تخفيف) (يكذبونك) şeklinde okuyanın kıraatine göre mana, (يكذبونك) hakkında ilk zikrettiğimiz 'seni hakikatte yalancı bulmuyorlar' ihtimalini taşıdığı gibi, zâl harfinin şeddesiyle (يكذّبونك) hakkında zikrettiğim iki vechi de muhtemeldir. Allah'ın ayetleri, O'nun alametleri ve peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahitleridir. Arap kelamında { يَجْحَدُونَ } kelimesinin hakiki anlamı, bildikten sonra inkâr etmektir ve ikrarın zıddıdır. Ayetin inatçılar hakkında olduğunu düşünenlerin teviline göre manası hakiki anlamı üzere kuruludur; bu, Katâde, Süddî ve başkalarının görüşüdür. Ayetin inatçıları özelleştirmeksizin kâfirlerin tümü hakkında olduğunu düşünenlerin görüşüne göre ise lafızda mecaz vardır; zira onlar onun nübüvvetini inkâr edip delille desteklenmeyen bir iddia ile onu yalanlamaya kalkışınca, onların inkârı -onlara karşı işi ağırlaştırmak ve fiillerini çirkin göstermek maksadıyla- inkârın en çirkin şekli olan cahd (bile bile inkâr) ile ifade edilmiştir. Çünkü onun mucizeleri ve ayetleri, fıtratı bozulmamış her insanın bilmesini ve ikrar etmesini gerektirecek derecede açıktır.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وجميع ما في هذه التأويلات من نفي التكذيب إنما هو عن اعتقادهم، وأما أقوال جميعهم فمكذبة، إما له وإما للذي جاء به.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu tevillerde yer alan yalanlamanın nefyedilmesi (kaldırılması) hususunun tamamı onların inançları açısındandır. Sözlerine gelince, hepsinin sözleri ya onu ya da getirdiğini yalanlayıcı niteliktedir.
قال القاضي أبو محمد: وكفر العناد جائز الوقوع بمقتضى النظر وظواهر القرآن تعطيه، كقوله:
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: İnat küfrü (küfr-i inâd), akıl yürütmenin gereği olarak vuku bulması caiz olan bir durumdur ve Kur'an'ın zahirleri de bunu vermektedir; nitekim şöyle buyurmuştur:
وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل: ١٤] وغيرها، وذهب بعض المتكلمين إلى المنع من جوازه، وذهبوا إلى أن المعرفة تقتضي الإيمان والجحد يقتضي الكفر، ولا سبيل إلى اجتماعهما، وتأولوا ظواهر القرآن فقالوا في قوله تعالى: وَجَحَدُوا بِها [النمل: ١٤] إنها في أحكام التوراة التي بدلوها كآية الرجم وغيرها.
{ وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } “İçleri kesin olarak inandığı halde onları inkâr ettiler” [Neml: 14] ve benzeri ayetler böyledir. Bazı kelamcılar ise bunun caiz olmasını reddetmiş, marifetin (bilmenin) imanı, inkârın (cahd) ise küfrü gerektirdiğini, bu ikisinin bir arada bulunmasının imkânsız olduğunu savunmuşlardır. Kur'an'ın zahirlerini tevil ederek, Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِها } [Neml: 14] sözü hakkında, bunun recm ayeti ve benzerleri gibi Tevrat'ın değiştirdikleri hükümleri hakkında olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: ودفع ما يتصور العقل ويعقل من جواز كفر العناد على هذه الطريقة صعب أما أن كفر العناد من العارف بالله وبالنبوة بعيد لأنه لا داعية إلى كفر العناد إلا الحسد ومن عرف الله والنبوة وأن محمدا يجيئه ملك من السماء فلا سبيل إلى بقاء الحسد مع ذلك، أما أنه جائز فقد رأى أبو جهل على رأس النبي ﷺ فحلا عظيما من الإبل قد همّ بأبي جهل ولكنه كفر مع ذلك، وأسند الطبري أن جبريل ﵇ وجد النبي ﵇ حزينا فسأله، فقال: كذبني هؤلاء، فقال: «إنهم لا يكذبونك» بل يعلمون أنك صادق وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ، والذي عندي في كفر حيي بن أخطب ومن جرى مجراه أنهم كانوا يرون صفات النبي ﷺ ويعرفونها أو أكثرها ثم يرون من آياته زائدا على ما عندهم فيتعلقون في مغالطة أنفسهم بكل شبهة بأضعف سبب، وتتخالج ظنونهم فيقولون مرة هو ذلك ومرة عساه ليسه، ثم ينضاف إلى هذا حسدهم وفقدهم الرياسة، فيتزايد ويتمكن إعراضهم وكفرهم وهم على هذا، وإن عرفوا أشياء وعاندوا فيها فقد قطعوا في ذلك بأنفسهم عن الوصول إلى غاية المعرفة وبقوا في ظلمة الجهل فهم جاهلون بأشياء معاندون في أشياء غيرها وأنا أستبعد العناد مع المعرفة التامة.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Aklın tasavvur ettiği ve inat küfrünün caiz oluşuna dair aklen kavranan hususu bu yolla savuşturmak zordur. Allah'ı ve nübüvveti bilen kimseden inat küfrünün sudûr etmesinin uzak görülmesine gelince; çünkü inat küfrünü tetikleyen şey ancak hasettir; Allah'ı, nübüvveti ve Muhammed'e gökten melek geldiğini bilen kimsede bununla birlikte hasedin kalması ise imkânsızdır. Bunun caiz oluşuna gelince; Ebû Cehil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başı ucunda kendisine saldırmak üzere olan iri bir erkek deve görmüş, buna rağmen inkâr etmiştir. Taberî senediyle rivayet etmiştir ki: Cibrîl aleyhisselâm, Peygamber aleyhisselâm'ı üzgün bulup sebebini sorunca, o: 'Bunlar beni yalanladı' dedi. Cibrîl şöyle dedi: 'Onlar seni yalanlamıyorlar, bilakis senin doğru sözlü olduğunu biliyorlar { وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.”' Huyey b. Ahtab ve onun yolundakilerin küfrü hususunda benim kanaatim şudur: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatlarını görüyor ve bunları yahut çoğunu tanıyorlardı; sonra onun mucizelerinden kendi yanlarındakine ilave olan şeyler görüyor, bunun üzerine en zayıf bahaneyle her şüpheye sarılarak kendilerini yanıltmaya kalkışıyorlardı. Zihinleri şüphelerle dolup taşıyor, bir keresinde 'O odur' diyor, başka bir keresinde 'Belki de o değildir' diyorlardı. Sonra buna hasetleri ve reisliklerini kaybetme korkuları ekleniyor; böylece yüz çevirmeleri ve küfürleri artıp yerleşiyordu. Bu hal üzereyken birtakım şeyleri bilip onlara inatla karşı çıktılarsa da, bu tutumlarıyla tam bilgiye (marifetin nihayetine) ulaşmaktan kendilerini mahrum bırakmış ve cehalet karanlığında kalmışlardır; dolayısıyla onlar bazı şeyleri bilmeyen, başka bazı şeylerde ise inat eden kimselerdir. Ben ise tam marifetle birlikte inadın bulunmasını uzak bir ihtimal görürüm.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[el-En'âm Suresi (6): Ayetler 34-35]
وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤) وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٥)
{ وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤) وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٥) } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı da yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir güç yoktur. Andolsun peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana geldi. Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerde bir menfez yahut gökte bir merdiven ara da onlara bir mucize getir! Eğer Allah dileseydi, elbette onları hidayet üzere toplardı. O halde sakın cahillerden olma!”
هذه الآية تضمنت عرض الأسوة التي ينبغي الاقتداء بها على محمد رسول الله ﷺ وترجيته أن يأتيه مثل ما أتاهم من النصر إذا امتثل ما امتثلوه من الصبر، قال الضحاك وابن جريج:
Bu ayet, Allah'ın Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e örnek alınması gereken bir numuneyi sunmayı ve onların gösterdiği sabrı gösterdiği takdirde, onlara gelen yardım gibi kendisine de yardımın geleceğini ümit ettirmeyi içermektedir. Dahhâk ve İbn Cüreyc şöyle demiştir:
عزى الله بهذه الآية نبيه، وروي عن ابن عامر أنه قرأ «وأذوا» بغير واو بعد الهمزة، ثم قوى ذلك الرجاء بقوله: وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ أي لا راد لأمره وكلماته السابقات بما يكون ولا مكذب لما أخبر به، فكأن المعنى فاصبر كما صبروا وانتظر ما يأتي وثق بهذا الإخبار فإنه لا مبدل له، فالقصد هنا هذا الخبر وجاء اللفظ عاما جميع كلمات الله السابقات، وأما كلام الله ﷿ في التوراة والإنجيل فمذهب ابن عباس أنه لا مبدل لها وإنما حرفها اليهود بالتأويل لا ببدل حروف وألفاظ، وجوز كثير من العلماء أن يكونوا بدلوا الألفاظ لأنهم استحفظوها وهو الأظهر، وأما القرآن فإن الله تعالى تضمن حفظه فلا يجوز فيه التبديل، قال الله تعالى: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الحجر: ٩] وقال في أولئك بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ [المائدة: ٤٤] وقوله تعالى: وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ أي فيما أنزلناه وقصصناه عليك ما يقضي هذا الذي أخبرناك به، وفاعل جاءَكَ مضمر على ما ذهب إليه الطبري والرماني، تقديره ولقد جاءك نبأ أو أنباء.
Allah bu ayetle Peygamberini teselli etmiştir. İbn Âmir'den hemzeden sonraki vâv olmaksızın (وأذوا) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Sonra bu ümidi şu buyruğuyla pekiştirmiştir: { وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir güç yoktur”; yani O'nun emrini ve olacak şeylere dair geçmiş kelimelerini geri çevirecek hiçbir güç, haber verdiği şeyleri yalanlayacak kimse yoktur. Sanki mana şöyledir: Onların sabrettiği gibi sabret, gelecek olanı bekle ve bu habere güven; çünkü onu değiştirebilecek hiçbir güç yoktur. Burada kastedilen bu haberdir, ancak lafız Allah'ın geçmiş bütün kelimelerini kapsayacak şekilde genel gelmiştir. Allah Teâlâ'nın Tevrat ve İncil'deki kelamına gelince, İbn Abbas'ın mezhebi bunların değiştirilemeyeceği, Yahudilerin bunları harf ve lafızları değiştirerek değil, ancak tevil yoluyla tahrif ettikleri yönündedir. İlim adamlarının çoğu ise lafızları değiştirmiş olmalarını caiz görmüştür; çünkü onlar onu korumakla görevlendirilmişlerdi (koruma onlara havale edilmişti) ve kuvvetli olan görüş de budur. Kur'an'a gelince, Allah Teâlâ onu korumayı bizzat üstlenmiştir, bu yüzden onda değişiklik caiz değildir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Ve şüphesiz onu koruyacak olan da Biziz” [Hicr: 9] buyurmuş, öncekiler hakkında ise: { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın kitabını korumakla görevlendirildikleri için” [Mâide: 44] buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana geldi” buyruğu; sana indirdiğimiz ve anlattığımız kıssalarda sana haber verdiğimiz bu hususu hükme bağlayan şeyler vardır demektir. Taberî ve Rummânî'nin benimsediği görüşe göre { جاءَكَ } fiilinin faili gizlidir; takdiri 'sana bir haber (nebe') veya haberler (enbâ) geldi' şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: والثواب عندي في المعنى أن يقدر جلاء أو بيان، وقال أبو علي الفارسي:
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Mana bakımından bana göre doğru olan, takdirin 'açıklık' (celâ') veya 'beyan' şeklinde yapılmasıdır. Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir:
قوله مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ، في موضع رفع ب «جاء» ، ودخل حرف الجر على الفاعل، وهذا على مذهب الأخفش في تجويزه دخول من في الواجب، ووجه قول الرماني أن من لا تزاد في الواجب، وقوله تعالى: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ الآية، آية فيها إلزام الحجة للنبي ﷺ وتقسيم الأحوال عليه حتى يبين أن لا وجه إلا الصبر والمضي لأمر الله تعالى، والمعنى إن كنت تعظم تكذيبهم وكفرهم على نفسك وتلتزم الحزن عليه فإن كنت تقدر على دخول سرب في أعماق الأرض أو على ارتقاء سلم في السماء فدونك وشأنك به، أي إنك لا تقدر على شيء من هذا، ولا بد لك من التزام الصبر واحتمال المشقة ومعارضتهم بالآيات التي نصبها الله تعالى للناظرين المتأملين، إذ هو لا إله إلا هو لم يرد أن يجمعهم على الهدى، وإنما أراد أن ينصب من الآيات ما يهتدي بالنظر فيه قوم ويضل آخرون، إذ خلقهم على الفطرة وهدى السبيل وسبقت رحمته غضبه، وله ذلك كله بحق ملكه فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ في أن تأسف وتحزن على أمر أراده الله وأمضاه وعلم المصلحة فيه.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ayetin manasının üslubu böyledir. 'Kâne'nin isminin durum ve şan zamiri (zamîr-i şe'n), { كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } ifadesinin de onun haberi olması sahihtir. { إِعْراضُهُمْ } lafzının 'kâne'nin ismi olması, { كَبُرَ } içinde bir zamir takdir edilip 'kebura'nın haber konumunda bulunması da sahihtir; bu iki vecihten birincisi kıyasa daha uygundur. en-Nefak (النفق), yerin içindeki dehliz/tüneldir; arap tavşanının yuvasının deliği anlamına gelen nâfikâ (نافقاء اليربوع) da bu köktendir. es-Süllem (السلم), üzerine basılıp yükselinen, tırmanılan şeydir (merdiven). İsminin selâmetten türetilmiş olması mümkündür; zira selâmetin sebebidir. Çoğulu 'selâlîm' (سلاليم) gelir. Şair [İbn Mukbil]'in şu sözü de bu kabildendir: [el-Basît]
قال القاضي أبو محمد: وهذا أسلوب معنى الآية، واسم كان يصح أن يكون الأمر والشأن وكَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ خبرها، ويصح أن يكون إِعْراضُهُمْ هو اسم كان ويقدر في كَبُرَ ضمير وتكون كَبُرَ في موضع الخبر، والأول من الوجهين أقيس، والنفق السرب في الأرض ومنه نافقاء اليربوع، والسلم الشيء الذي يصعد عليه ويرتقى، ويمكن أن يشتق اسمه من السلامة لأنه سببها وجمعه سلاليم، ومنه قول الشاعر [ابن مقبل] : [البسيط]
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Ayetin manasının üslubu böyledir. 'Kâne'nin isminin 'emir ve şan' zamiri olması ve { كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } ifadesinin onun haberi olması caizdir; { إِعْراضُهُمْ } kelimesinin 'kâne'nin ismi olup { كَبُرَ } içinde bir zamir takdir edilmesi ve { كَبُرَ } fiilinin haber mahallinde bulunması da caizdir. Bu iki vecihten birincisi kıyasa daha uygundur. Nefak (نَفَق), yerdeki dehlizdir; ada tavşanının gizli yuvası anlamına gelen 'nâfikâ' da buradan gelir. Süllem (سُلَّم) ise üzerine çıkılan ve yükselinen şeydir. Kurtuluş ve esenliğin sebebi olduğu için isminin 'selâmet'ten türemiş olması da mümkündür; çoğulu 'selâlîm'dir. Şairin [İbn Mukbil] şu sözü de bundandır: [Basît] /
لا يحزن المرء أحجاء البلاد ولا ... تبنى له في السماوات السّلاليم
Kişiyi beldelerin sığınakları kederlendirmez ve ... Onun için göklerde merdivenler kurulmaz.
وفَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ أي بعلامة، ويريد إما في فعلك ذلك أي تكون الآية نفس دخولك في الأرض أو ارتقائك في السماء، وإما أن «تأتيهم بالآية» من إحدى الجهتين، وحذف جواب الشرط قبل في قوله فَإِنِ اسْتَطَعْتَ إيجاز لفهم السامع به، تقديره فافعل أو فدونك كما تقدم، ولَجَمَعَهُمْ يحتمل إما بأن يخلقهم مؤمنين، وإما بأن يكسبهم الإيمان بعد كفرهم بأن يشرح صدورهم، والهدى الإرشاد، وهذه الآية ترد على القدرية المفوضة الذين يقولون إن القدرة لا تقتضي أن يؤمن الكافر وإن ما يأتيه الإنسان من جميع أفعاله لا خلق لله فيه تعالى عن قولهم، ومِنَ الْجاهِلِينَ يحتمل في أن لا يعلم أن الله لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ ويحتمل في أن تهتم بوجود كفرهم الذي قدره وأراده، وتذهب به لنفسك إلى ما لم يقدر الله به، يظهر تباين ما بين قوله تعالى لمحمد ﷺ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ وبين قوله لنوح ﵇ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [هود: ٤٦] وقد تقرر أن محمدا ﷺ أفضل الأنبياء، قال مكي والمهدي: والخطاب بقوله فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ للنبي ﵇ والمراد به أمته، وهذا ضعيف لا يقتضيه اللفظ، وقال قوم: وقر نوح لسنه وشيبته، وقال قوم: جاء الحمل أشد على محمد ﷺ لقربه من الله تعالى ومكانته عنده كما يحمل العاقب على قريبه أكثر من حمله على الأجانب.
{ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ } “onlara bir mucize getir[irsin]”; yani bir alamet. Kastedilen ya bunu bizzat senin yapmandır, yani mucizenin bizzat senin yere girmen yahut göğe çıkman olmasıdır; ya da bu iki cihetten birinden 'onlara bir mucize getirmen'dir. Önceden geçen { فَإِنِ اسْتَطَعْتَ } “eğer gücün yetiyorsa” ifadesindeki şartın cevabı, muhatabın anlamasına binaen îcâz (kısaltma) kabilinden hazfedilmiştir; takdiri yukarıda geçtiği gibi 'haydi yap' yahut 'işte önünde' şeklindedir. { لَجَمَعَهُمْ } “onları toplardı” ifadesi; ya onları mümin olarak yaratması suretiyle, ya da küfürlerinden sonra göğüslerini açarak onlara imanı kazandırması suretiyle manalandırılabilir. Hüdâ (الهدى) ise doğru yolu göstermektir. Bu ayet, 'kudret kâfirin iman etmesini gerektirmez ve insanın yaptığı bütün fiillerinde Allah'ın bir yaratması söz konusu değildir' diyen Mutezile'ye (Kaderiyye-i Müfevvıda) bir reddiyedir; Allah onların sözlerinden yücedir. { مِنَ الْجاهِلِينَ } “cahillerden” ifadesi; Allah dileseydi onları toplayacağını bilmemek bakımından olabileceği gibi, O'nun takdir ettiği ve dilediği küfürlerinin vuku bulmasını dert edinmen ve kendi nefsini Allah'ın takdir etmediği bir şeye yöneltmen bakımından da olabilir. Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } “O halde sakın cahillerden olma!” hitabı ile Nûh aleyhisselâm'a { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” [Hûd: 46] hitabı arasındaki fark açıkça görülmektedir. Oysa Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberlerin en faziletlisi olduğu sabittir. Mekkî ve Mehdî şöyle demiştir: { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } sözüyle hitap Peygamber aleyhisselâm'adır, kastedilen ise onun ümmetidir. Bu zayıf bir görüştür ve lafız bunu gerektirmez. Bir topluluk şöyle demiştir: Nûh'a yaşı ve yaşlılığı sebebiyle saygı gösterilmiştir. Başka bir topluluk ise şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilen yükleme, Allah Teâlâ'ya yakınlığı ve O'nun katındaki mevkii sebebiyle daha ağır olmuştur; tıpkı bir cezalandırıcının yabancılara nazaran kendi yakınına daha sert yüklenmesi gibi.
قال القاضي أبو محمد: والوجه القوي عندي في الآية هو أن ذلك لم يجىء بحسب النبيين وإنما جاء بحسب الأمرين اللذين وقع النهي عنهما والعتاب فيهما وبين أن الأمر الذي نهى عنه محمد ﷺ أكبر قدرا وأخطر مواقعة من الأمر الذي واقعه نوح ﷺ.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Ayette bana göre kuvvetli olan vecih şudur: Bu hitap iki peygamberin şahsına göre değil, nehyedildikleri ve azarlanmalarına konu olan iki meseleye göre gelmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nehyedildiği hususun, Nûh aleyhisselâm'ın işlediği husustan daha büyük ve vuku bulması daha tehlikeli olduğu açıktır.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٣٦ الى ٣٨]
[el-En'âm Suresi (6): Ayetler 36-38]
إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦) وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٧) وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨)
{ إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦) وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٧) وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨) } “Ancak kulak verenler davete icabet eder. Ölülere gelince, Allah onları diriltir, sonra O'na döndürülürler. Dediler ki: 'Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' De ki: 'Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kâdirdir; fakat onların çoğu bilmezler.' Yeryüzünde debelenen hiçbir canlı ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra onlar Rablerinin huzurunda toplanırlar.”
هذا من النمط المتقدم في التسلية أي لا تحفل بمن أعرض فإنما يستجيب لداعي الإيمان الذين يقيمون الآيات ويتلقون البراهين بالقبول، فعبر عن ذلك كله ب يَسْمَعُونَ إذ هو طريق العلم بالنبوة والآيات
Bu da teselli konusunda daha önce geçen üsluptandır; yani yüz çevirenleri umursama, zira iman davetçisine ancak ayetleri göz önünde tutan ve delilleri kabulle karşılayanlar icabet eder. Bütün bunlar { يَسْمَعُونَ } “kulak verenler” ifadesiyle dile getirilmiştir; çünkü bu, nübüvveti ve ayetleri bilmenin yoludur.
المعجزة، وهذه لفظة تستعملها الصوفية إذا بلغت الموعظة من أحد مبلغا شافيا قالوا سمع، ثم قال تعالى: وَالْمَوْتى يريد الكفار، فعبر، عنهم بضد ما عبر عن المؤمنين وبالصفة التي تشبه حالهم في العمى عن نور الله تعالى والصمم عن وعي كلماته، قاله مجاهد وقتادة والحسن، ويَبْعَثُهُمُ اللَّهُ يحتمل معنيين قال الحسن معناه «يبعثهم الله» بأن يؤمنوا حين يوقفهم.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tevile göre istiare her iki yönde de ortaya çıkar: Hem onların ölü olarak isimlendirilmesinde, hem de imanlarının ve hidayetlerinin diriliş (ba's) olarak isimlendirilmesinde. Bu durumda vâv harfi amelde ortak kılıcı olup { الْمَوْتى } kelimesini { الَّذِينَ } kelimesine atfetmiştir; { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } ise hal konumundadır. Sanki ayetin manası şöyledir: Davete ancak işittikleri zaman doğru yolu bulup iman edenler ve kâfirlerden de Allah'ın kendi meşîetiyle hidayete erdirdiği kimseler icabet eder. O halde sen kederlenme ve takdir edilmemiş olanı acele isteme! Hasen, ayetlerin birbiriyle uyumlu olması için (ثم إليه يرجعون) şeklinde [muhatap sîgasıyla] okumuştur. Mücâhid ve Katâde ise şöyle demiştir: { وَالْمَوْتى } ile kâfirler kastedilmiştir; yani onlar bir hidayet görmedikleri ve idrak edecek şekilde işitmedikleri için ölüler mesabesindedirler. { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } yani kıyamet gününde onları diriltip toplar; { ثُمَّ إِلَيْهِ } yani O'nun azabına ve cezasına { يُرْجَعُونَ } döndürülürler. Bu topluluk ye harfiyle { يرجعون } şeklinde okumuştur. Bu durumda vâv harfi bir cümleyi diğer bir cümleye atfetmektedir; { وَالْمَوْتى } mübteda, { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } ise onun haberidir. Sanki ayetin manası şöyledir: Davete ancak işitip kavrayanlar icabet eder; kâfirleri ise Allah diriltecek ve onları cezasına döndürecektir. Dolayısıyla ayet bu veche göre kâfirlere yönelik tehdidi içermektedir. { الَّذِينَ } lafzına dönen zamir { يَسْمَعُونَ } fiilindeki zamirdir. { قالُوا } fiilindeki zamir ise kâfirlere aittir. { لَوْلا } edatı teşvik ve kınama (tahdîd) ifade eder; 'keşke, ... olmalı değil miydi (hel-lâ)' manasındadır. Şair [Cerîr] şöyle demiştir: [et-Tavîl]
قال القاضي أبو محمد: فتجيء الاستعارة في هذا التأويل، في الوجهين في تسميتهم موتى وفي تسمية إيمانهم وهدايتهم بعثا، والواو على هذا مشركة في العامل عطفت الْمَوْتى على الَّذِينَ، ويَبْعَثُهُمُ اللَّهُ في موضع الحال، وكأن معنى الآية إنما يستجيب الذين يرشدون حين يسمعون فيؤمنون والكفار حين يرشدهم الله بمشيئته، فلا تتأسف أنت ولا تستعجل ما لم يقدر، وقرأ الحسن «ثم إليه يرجعون» فتناسبت الآية، وقال مجاهد وقتادة: وَالْمَوْتى يريد الكفار، أي هم بمثابة الموتى حين لا يرون هدى ولا يسمعون فيعون، ويَبْعَثُهُمُ اللَّهُ أي: يحشرهم يوم القيامة ثُمَّ إِلَيْهِ أي إلى سطوته وعقابه يُرْجَعُونَ، وقرأت هذه الطائفة يرجعون بياء والواو على هذا عاطفة جملة كلام على جملة، وَالْمَوْتى مبتدأ ويَبْعَثُهُمُ اللَّهُ خبره، فكأن معنى الآية إنما يستجيب الذين يسمعون فيعون والكفار سيبعثهم الله ويردهم إلى عقابه، فالآية على هذا متضمنة الوعيد للكفار، والعائد على الَّذِينَ هو الضمير في يَسْمَعُونَ، والضمير في قالُوا عائد على الكفار، ولَوْلا تحضيض بمعنى هلا، قال الشاعر [جرير] : [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu tevil doğrultusunda istiare iki vecihte de geçerli olur: Hem onların ölü olarak isimlendirilmesinde hem de iman ve hidayetlerinin diriliş (ba's) olarak isimlendirilmesinde. Bu duruma göre vâv harfi amelde ortaktır; { الْمَوْتى } kelimesini { الَّذِينَ } üzerine atfetmiştir ve { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } cümlesi hâl mahallindedir. Sanki ayetin manası şöyledir: Ancak işittikleri zaman doğru yolu bulanlar icabet edip iman ederler; kâfirler ise ancak Allah dilediği vakit onları hidayete erdirdiğinde icabet ederler. O halde sen üzülme ve takdir edilmemiş olanı acele isteme. Hasan 'sonra O'na döndürülürler' manasında (ثم إليه يرجعون) [ye ile] okumuş, böylece ayet birbiriyle uyumlu olmuştur. Mücâhid ve Katâde ise şöyle demiştir: { وَالْمَوْتى } ifadesiyle kâfirleri kastetmektedir; yani onlar hidayeti görmedikleri ve idrak edecek şekilde işitmedikleri için ölüler mesabesindedirler. { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } yani kıyamet gününde onları diriltip haşreder; { ثُمَّ إِلَيْهِ } yani O'nun azabına ve cezasına { يُرْجَعُونَ } döndürülürler. Bu topluluk 'döndürülürler' kelimesini yâ ile (يرجعون) şeklinde okumuştur. Bu takdirde vâv harfi bir kelam cümlesini diğer bir cümleye atfetmektedir; { وَالْمَوْتى } mübteda, { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } ise onun haberidir. Ayetin manası sanki şöyledir: Ancak işitip kavrayanlar icabet eder; kâfirlere gelince Allah onları diriltecek ve azabına geri gönderecektir. Dolayısıyla ayet bu veche göre kâfirlere bir tehdit içermektedir. { الَّذِينَ } kelimesine dönen râbıt, { يَسْمَعُونَ } fiilindeki zamirdir. { قالُوا } fiilindeki zamir ise kâfirlere dönmektedir. { لَوْلا } teşvik ve kışkırtma (tahdîd) edatı olup '...olsaydı ya' (hel-lâ) manasındadır. Şair [Cerîr] şöyle demiştir: [Tavîl] /
تعدّون عقر النّيب أفضل مجدكم ... بني ضوطرى لولا الكميّ المقنّعا
Yaşlı develeri boğazlamayı en üstün şerefiniz sayarsınız... Ey Zevterâ oğulları! Miğferli ve zırhlı yiğide karşı dursaydınız ya!
ومعنى الآية هلا أنزل على محمد بيان واضح لا يقع معه توقف من أحد كملك يشهد له أو أكثر أو غير ذلك من تشططهم المحفوظ في هذا، فأمر ﵇ بالرد عليهم بأن الله ﷿ له القدرة على إنزال تلك الآية، وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ أنها لو نزلت ولم يؤمنوا لعوجلوا بالعذاب، ويحتمل وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ أن الله تعالى إنما جعل المصلحة في آيات معرضة للنظر والتأمل ليهتدي قوم ويضل آخرون، وقوله تعالى: وَما مِنْ دَابَّةٍ الآية، المعنى في هذه الآية التنبيه على آيات الله الموجودة في أنواع مخلوقاته، أي قل لهم إن الله قادر على أن ينزل آية إلا أنكم لا تعلمون وجه الحكمة في أن لا ينزل آية مجهزة وإنما يحيل على الآيات المنصوبة لمن فكر واعتبر كالدواب والطير التي قد حصرت جميع الحيوان، وهي أمم أي جماعات مماثلة للناس في الخلق والرزق والحياة والموت والحشر، ويحتمل أن يريد بالمماثلة أنها في كونها أمما لا غير كما تريد بقولك مررت برجل مثلك أي في رجل، ويصح في غير ذلك من الأوصاف إلا أن الفائدة في هذه الآية، إنما تقع بأن تكون المماثلة في أوصاف غير كونها أمما، قال الطبري وغيره:
Ayetin manası şudur: Muhammed'e hiç kimsenin duraksamayacağı apaçık bir beyan indirilseydi ya; nitekim ona şahitlik edecek bir melek yahut daha fazlası veya bu hususta nakledilen haddi aşan isteklerinden başka bir şey istiyorlardı. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm'a, Allah Teâlâ'nın o mucizeyi indirmeye kadir olduğunu belirterek onlara cevap vermesi emredildi. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “fakat onların çoğu bilmezler”; yani o mucize indiğinde iman etmezlerse azabın kendilerine hemen geleceğini bilmezler. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } ifadesinin, Allah Teâlâ'nın bir kavmin hidayete ermesi, diğer bir kavmin ise sapması için maslahatı ancak düşünmeye ve ibret almaya açık ayetlerde kıldığını bilmezler manasına gelmesi de muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ } “Yeryüzünde debelenen hiçbir canlı yoktur ki...” ayetine gelince; bu ayetteki mana, Allah'ın yarattığı türlerde mevcut olan ayetlerine dikkat çekmektir. Yani onlara de ki: Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kadirdir; ancak siz, helak edici apaçık bir ayet indirmeyip bütün hayvanları kuşatan davarlar ve kuşlar gibi düşünen ve ibret alan kimseler için dikilmiş ayetlere havale etmesindeki hikmet cihetini bilmiyorsunuz. Bunlar, yaratılış, rızık, hayat, ölüm ve haşir hususunda insanlara benzeyen birer ümmettir, yani topluluklardır. Bu benzerlik ile, tıpkı senin 'senin gibi bir adama uğradım' -yani adamlıkta benzer- demen gibi, yalnızca ümmet olmaları bakımından bir benzerliğin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Başka vasıflar bakımından da caizdir; ancak bu ayetteki asıl fayda, benzerliğin ümmet olma dışındaki vasıflarda bulunmasıyla gerçekleşir. Taberî ve başkaları şöyle demiştir:
والمماثلة في أنها يهتبل بأعمالها وتحاسب ويقتص لبعضها من بعض على ما روي في الأحاديث، أي: فإذا كان يفعل هذا بالبهائم فأنتم أحرى إذ أنتم مكلفون عقلاء وروى أبو ذر أنه انتطحت عنزان بحضرة النبي ﷺ فقال: أتعلمون فيم انتطحتا؟ قلنا لا: قال: فإن الله يعلم وسيقضي بينهما، وقد قال مكي في المماثلة في أنها تعرف الله تعالى وتعبده، وهذا قول خلف ودَابَّةٍ وزنها فاعلة وهي صفة وضعت موضع الاسم كما قالوا الأعرج والأبرق، وأزيل منه معنى الصفة وليست بالصفة الغالبة في قولنا العباس
Benzerlik, hadislerde rivayet edildiği üzere, onların amellerine de itibar edilmesi, hesaba çekilmeleri ve bazısının hakkının bazısından alınması (kısas yapılması) hususundadır. Yani: Eğer bu muamele hayvanlara yapılıyorsa, siz mükellef ve akıl sahibi varlıklar olarak buna daha layıksınız. Ebû Zerr rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda iki keçi toslaştı. Bunun üzerine: 'Niçin toslaştıklarını biliyor musunuz?' buyurdu. Biz 'Hayır' dedik. Şöyle buyurdu: 'Fakat Allah biliyor ve aralarında hüküm verecektir.' Mekkî, benzerliğin Allah Teâlâ'yı tanımaları ve O'na ibadet etmeleri hususunda olduğunu söylemiştir; bu ise bozuk (halef) bir sözdür. Dâbbe (دَابَّةٍ) kelimesinin vezni fâiledir (فَاعِلَة); nitekim 'el-a'rec' (topal) ve 'el-ebrak' (alaca) dedikleri gibi ismin yerine konulmuş bir sıfattır ve sıfat manası kendisinden soyutlanmıştır; el-Abbâs
والحارث لأن معنى الصفة باق في الصفة الغالبة، وقرأت طائفة «ولا طائر» عطفا على اللفظ وقرأ إبراهيم بن أبي عبلة «ولا طائر» بالرفع عطفا على المعنى، وقرأت فرقة «ولا طير» وهو جمع «طائر» وقوله: بِجَناحَيْهِ تأكيد وبيان وإزالة للاستعارة المتعاهدة في هذه اللفظة فقد يقال «طائر» السعد والنحس.
ve el-Hâris sözlerimizdeki galip sıfat gibi değildir; çünkü galip sıfatta sıfat manası devam etmektedir. Bir topluluk lafza atıfla cer ile (ولا طائرٍ) şeklinde, İbrâhim b. Ebî Able manaya atıfla ref ile (ولا طائرٌ) şeklinde, bir grup ise 'tâir' kelimesinin çoğulu olan (ولا طيرٍ) şeklinde okumuştur. { بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla” buyruğu ise bir tekit, beyan ve bu lafızda alışılagelmiş istiareyi ortadan kaldırmadır; zira uğur ve uğursuzluk kuşu manasında 'tâir' denebilmektedir.
وقوله تعالى:
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ أي عمله، ويقال: «طار لفلان طائر» كذا أي سهمه في المقتسمات، فقوله تعالى بِجَناحَيْهِ إخراج للطائر عن هذا كله، وقرأ علقمة وابن هرمز «فرطنا في الكتاب» بتخفيف الراء والمعنى واحد، وقال النقاش معنى «فرطنا» مخففة أخرنا كما قالوا فرط الله عنك المرض أي أزاله، والأول أصوب، والتفريط التقصير في الشيء مع القدرة على ترك التقصير والكتاب القرآن وهو الذي يقتضيه نظام المعنى في هذه الآيات، وقيل اللوح المحفوظ، ومن شيء على هذا القول عام في جميع الأشياء، وعلى القول بأنه قرآن خاص في الأشياء التي فيها منافع للمخاطبين وطرائق هدايتهم، ويُحْشَرُونَ قالت فرقة حشر البهائم موتها، وقالت فرقة حشرها بعثها، واحتجوا بالأحاديث المضمنة أن الله تعالى يقتص للجماء من القرناء، إنما هي كناية عن العدل وليست بحقيقة فهو قول مردود ينحو إلى القول بالرموز ونحوها.
{ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “onun amelini (uğursuzluk/kader kuşunu) boynuna bağladık”; yani amelini. Yine 'Falancaya şöyle bir pay (tâir) uçtu' denir ki bu, taksim edilen şeylerdeki nasibi demektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın { بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla” buyruğu, kuşu bütün bu mecazlardan çıkarmaktadır. Alkame ve İbn Hürmüz, râ harfinin hafifletilmesiyle (فرَطنا في الكتاب) şeklinde okumuşlardır; mana birdir. Nakkâş, hafifletilmiş olarak (فرطنا) kelimesinin manasının, tıpkı Arapların 'Allah senden hastalığı tehir etti/giderdi' anlamında (فرط الله عنك المرض) dedikleri gibi 'tehir ettik' olduğunu söylemiştir; birinci görüş ise daha doğrudur. Tefrît (التفريط), kusuru terk etmeye gücü yettiği halde bir şeyde kusur göstermektir. Kitap (الْكِتابِ) Kur'an'dır; bu ayetlerdeki mananın akışı bunu gerektirmektedir. Levh-i Mahfûz olduğu da söylenmiştir. Bu görüşe göre { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şeyi” ifadesi bütün eşyayı kapsar; Kur'an olduğu görüşüne göre ise muhatapların faydalarının ve hidayet yollarının bulunduğu şeylere mahsustur. { يُحْشَرُونَ } “toplanırlar” ifadesine gelince; bir topluluk hayvanların haşrinin ölümleri olduğunu söylemiş, diğer bir topluluk ise haşrolunmalarının diriltilmeleri olduğunu ifade etmiş ve Allah Teâlâ'nın boynuzsuz koyunun hakkını boynuzlu koyundan alacağını içeren hadisleri delil getirmişlerdir. Bunun adaletten kinaye olup hakikat olmadığını söyleyen görüş ise merduttur; bâtınî remizlere ve benzerlerine meyletmektedir.
قوله ﷿:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٣٩ الى ٤١]
[el-En'âm Suresi (6): Ayetler 39-41]
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ (٤١)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ (٤١) } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde sağırdırlar, dilsizdirler. Allah kimi dilerse onu saptırır; kimi de dilerse onu dosdoğru bir yol üzere kılar. De ki: 'Söyleyin bakalım bana, eğer size Allah'ın azabı gelse yahut o kıyamet saati gelip çatsa, doğru sözlü iseniz Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?' Bilakis yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse (kaldırılması için) yalvardığınız belayı kaldırır ve ortak koştuklarınızı unutursunuz.”
كأنه قال وما من دابة ولا طائر ولا شيء إلا فيه آية منصوبة على وحدانية الله تعالى، ولكن الذين كذبوا صم وبكم لا يتلقون ذلك ولا يقبلونه، وظاهر الآية أنها تعم كل مكذب، وقال النقاش نزلت في بني عبد الدار.
Sanki şöyle buyurmuştur: Yeryüzünde hiçbir canlı, hiçbir kuş ve hiçbir varlık yoktur ki, onda Allah Teâlâ'nın birliğine dair dikilmiş bir alamet bulunmasın. Fakat ayetlerimizi yalanlayanlar sağırdırlar ve dilsizdirler; bunu karşılayıp kabul etmezler. Ayetin zahiri her yalanlayanı kapsamaktadır; Nakkâş ise Benî Abdiddâr hakkında indiğini söylemiştir.