قال القاضي أبو محمد: ثم انسحبت على سواهم، ثم بيّن أن ذلك حكم من الله ﷿ بمشيئته في خلقه فقال مبتدئا الكلام مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ شرط وجوابه، وقوله: فِي الظُّلُماتِ ينوب عن «عمي» ، وفي الظلمات أهول عبارة وأفصح وأوقع في النفس، والصراط الطريق الواضح.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Sonra [bu hüküm] onların dışındakilere de sirayet etmiştir. Ardından [Allah], bunun yaratıkları üzerindeki kendi meşîetiyle Allah Azze ve Celle'den bir hüküm olduğunu açıklamak üzere söze başlayarak { مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ } “Allah dilediği kimseyi saptırır” buyurmuştur; bu şart ve cevabıdır. { فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde” ifadesi “körler” [kelimesinin] yerine geçmektedir; zira karanlıklar içinde [olmak], daha korkunç, daha beliğ ve nefiste daha etkilidir. Sırât ise apaçık yoldur.
وقوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ الآية، ابتداء احتجاج على الكفار الجاعلين لله شركاء، والمعنى أرأيتم إذا خفتم عذاب الله أو خفتم هلاكا أو خفتم الساعة أتدعون أصنامكم وتلجئون إليها في كشف ذلك إن كنتم صادقين في قولكم: إنها آلهة؟ بل تدعون الله الخالق الرزاق فيكشف ما خفتموه إن شاء وتنسون أصنامكم أي تتركونهم، فعبر عن الترك بأعظم وجوهه الذي هو مع الترك ذهول وإغفال، فكيف يجعل إلها من هذه حاله في الشدائد والأزمات؟ وقرأ ابن كثير وعاصم وأبو عمرو وابن عامر وحمزة «أرأيتكم» بألف مهموزة على الأصل، لأن الهمزة عين الفعل، وقرأ نافع بتخفيف الهمزة بين على عرف التخفيف وقياسه، وروي عنه أنه
Yüce Allah'ın { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ } “De ki: Söyleyin bakalım bana...” ayeti, Allah'a ortak koşan kâfirlere karşı bir delil getirme başlangıcıdır. Anlamı şudur: Allah'ın azabından korktuğunuzda yahut helak olmaktan korktuğunuzda veya kıyametten korktuğunuzda, onların ilah oldukları yönündeki sözünüzde doğru sözlü iseniz, bu korkuyu kaldırmaları için putlarınıza mı yalvarır ve onlara mı sığınırsınız? Hayır, bilakis Yaratıcı ve Rızık verici olan Allah'a yalvarırsınız; O da dilerse korktuğunuz şeyi kaldırır ve putlarınızı unutursunuz, yani onları terk edersiniz. Terk etme hali, terk ile beraber gaflet ve umursamazlığın da bulunduğu en ileri boyutuyla ifade edilmiştir. Peki, zorluklar ve kriz anlarında durumu bu olan bir varlık nasıl ilah edinilebilir? İbn Kesîr, Âsım, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hamza, hemzenin fiilin ayn [ikinci kök harfi] olması sebebiyle aslı üzere hemzeli elif ile «أرأيتكم» şeklinde okumuşlardır. Nâfi ise hemzenin teshil kurallarına ve kıyasına uygun olarak iki ses arasında [beyne beyne] teshil ederek okumuştur. Ondan rivayet edildiğine göre
قرأها بألف ساكنة وحذف الهمزة، وهذا تخفيف على غير قياس، والكاف في أرأيتك زيدا و «أرأيتكم» ليست باسم وإنما هي مجردة للخطاب كما هي في ذلك، وأبصرك زيدا ونحوه، ويدل على ذلك أن رأيت بمعنى العلم، إنما تدخل على الابتداء والخبر، فالأول من مفعوليها هو الثاني بعينه، والكاف في أرأيتك زيدا ليست المفعول الثاني كقوله تعالى: أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ [الإسراء: ٦٢] فإذا لم تكن اسما صح أنها مجردة للخطاب وإذا تجردت للخطاب صح أن التاء ليست للخطاب كما هي في أنت لأن علامتي خطاب لا تجتمعان على كلمة كما لا تجتمع علامتا تأنيث ولا علامتا استفهام فلما تجردت التاء من الخطاب وبقيت علامة الفاعل فقط استغني عن إظهار تغيير الجمع فيها والتأنيث لظهور ذلك في الكاف وبقيت التاء على حد واحد في الإفراد والتثنية والجمع والتأنيث وروي عن بعض بني كلاب أنه قال: أتعلمك كان أحد أشعر من ذي الرمة، فهذه الكاف صلة في الخطاب وأَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ معناه أتاكم خوفه وأماراته وأوائله مثل الجدب والبأساء والأمراض ونحوها التي يخاف منها الهلاك، ويدعو إلى هذا التأويل أنا لو قدرنا إتيان العذاب وحلوله لم يترتب أن يقول بعد ذلك فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ لأن ما قد صح حلوله ومضى على البشر لا يصح كشفه، ويحتمل أن يراد ب السَّاعَةُ في هذه الآية موت الإنسان، وقوله تعالى: بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ الآية، المعنى بل لا ملجأ لكم إلا الله، وأصنامكم مطرحة منسية، وما بمعنى الذي تدعون إليه من أجله، ويصح أن تكون ما ظرفية، ويصح أن تكون مصدرية على حذف في الكلام، قال الزجّاج هو مثل وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] والضمير في إِلَيْهِ يحتمل أن يعود إلى الله تعالى بتقدير فيكشف ما تدعون إليه، وإِنْ شاءَ استثناء لأن المحنة إذا أظلت عليهم فدعوا إليه في كشفها وصرفها فهو لا إله إلا هو كاشف إن شاء ومصيب إن شاء لا يجب عليه شيء، وتقدم معنى تَنْسَوْنَ وإِيَّاهُ اسم مضمر أجري مجرى المظهرات في أنه يضاف أبدا، وقيل هو مبهم وليس بالقوي لأن الأسماء المبهمة مضمنة الإشارة إلى حاضر نحو ذاك وتلك وهؤلاء، و «ايا» ليس فيه معنى الإشارة.
[Nâfi] hemzeyi hazfedip sakin bir elif ile okumuştur ki bu, kıyasa uymayan bir teshildir. «أرأيتك زيدا» ve «أرأيتكم» ifadelerindeki kâf harfi isim olmayıp, tıpkı «ذلك» ve «أبصرك زيدا» ve benzerlerinde olduğu gibi sırf hitap içindir. Buna delil şudur: Bilme anlamındaki «رأيت», mübteda ve haberin başına girer; dolayısıyla onun iki mefulünden (tümlecinden) birincisi, bizzat ikincisidir. «أرأيتك زيدا» cümlesindeki kâf ise Yüce Allah'ın { أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } [İsrâ: 62] buyruğundaki gibi ikinci meful değildir. Kâf isim olmayınca, sırf hitap için olduğu sabit olur. Sırf hitap için olunca da tıpkı «أنت» kelimesinde olduğu gibi tâ harfinin hitap için olmadığı sabit olur. Çünkü bir kelimede iki müenneslik veya iki soru eki bir araya gelmediği gibi iki hitap alameti de bir araya gelmez. Tâ harfi hitaptan soyutlanıp yalnızca fail alameti olarak kalınca, bu durum kâf harfinde ortaya çıktığı için tâ harfinde çoğulluk ve müenneslik değişimini açıkça göstermeye gerek kalmamış; tâ harfi teklik, tesniye, cem ve müenneslik durumlarında tek bir halde kalmıştır. Benî Kilâb'dan bazılarından şöyle dediği rivayet edilmiştir: «أتعلمك كان أحد أشعر من ذي الرمة» (Zürrumme'den daha şair bir kimse olduğunu bilir misin?). İşte bu kâf, hitapta bir ziyadedir/bağlantıdır. { أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ } “Allah'ın azabı size gelse” ifadesinin anlamı; kuraklık, şiddetli darlık, hastalıklar ve helakinden korkulan benzeri durumlar gibi onun korkusu, alametleri ve başlangıçları size gelse demektir. Bu yoruma sevk eden husus şudur: Eğer azabın bizzat gelişini ve vuku buluşunu varsayarsak, bundan sonra { فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ } “kendisine yalvardığınız belayı kaldırır” denilmesi düzenli olmaz. Çünkü insanlara inmiş ve geçmiş olan şeyin kaldırılması düşünülemez. Bu ayetteki { السَّاعَةُ } “kıyamet vakti” ile insanın ölümünün kastedilmiş olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } “Hayır, yalnızca O'na yalvarırsınız” ayetinin anlamı; bilakis Allah'tan başka sığınağınız yoktur, putlarınız ise bir kenara atılmış ve unutulmuştur. [Ayetteki] { ما }, uğruna yalvardığınız şey anlamında «الذي» (ismi mevsul) manasındadır. { ما }'nın zarfiyye veya kelamdaki bir hazfe binaen masdariyye olması da caizdir. Zeccâc: Bu, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] gibidir demiştir. { إِلَيْهِ } ifadesindeki zamirin “uğruna kendisine yalvardığınız şeyi kaldırır” takdiriyle Yüce Allah'a dönmesi muhtemeldir. { إِنْ شاءَ } “dilerse” ifadesi bir istisnadır; çünkü bela onların üzerine çöktüğünde onu kaldırması ve gidermesi için O'na yalvardıklarında, O'ndan başka ilah yoktur, dilerse kaldırır, dilerse isabet ettirir; O'na hiçbir şey vacip (zorunlu) değildir. { تَنْسَوْنَ } “unutursunuz” ifadesinin anlamı daha önce geçmişti. { إِيَّاهُ } ise daima muzaf kılınması hususunda açık isimler gibi muamele görmüş bir zamirdir. Mübhem bir isim olduğu da söylenmiştir ancak bu kuvvetli değildir; çünkü mübhem isimler «ذاك», «تلك» ve «هؤلاء» gibi hazırda bulunana işaret anlamı içerirler, «إيا» lafzında ise işaret anlamı yoktur.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٢ الى ٤٥]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 42-45]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٥)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٥) } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [peygamberler] gönderdik; yalvarsınlar diye onları darlık ve hastalıkla yakaladık. Bari azabımız onlara geldiğinde yalvarsalardı! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan yaptıklarını kendilerine süslü gösterdi. Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık da bir anda umutsuz kalakaldılar. Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.”
في الكلام حذف يدل عليه الظاهر تقديره فكذبوا فأخذناهم، ومعناه لازمناهم وتابعناهم الشيء بعد الشيء، «البأساء» المصائب في الأموال، وَالضَّرَّاءِ في الأبدان، هذا قول الأكثر، وقيل قد يوضع كل واحد بدل الآخر، ويؤدب الله تعالى عباده بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ، ومن هنالك أدب العباد نفوسهم بالبأساء في تفريق المال، والضراء في الحمل على البدن في جوع وعري، والترجي في «لعل» في هذا الموضع إنما هو على معتقد البشر أي لو رأى أحد ذلك لرجا تضرعهم بسببه، والتضرع التذلل والاستكانة، وفي المثل
Sözde, zahirin delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri “yalanladılar, biz de onları yakaladık” şeklindedir. Anlamı ise: Onları birbiri ardınca [musibetlerle] ardı ardına yakaladık demektir. Çoğunluğun görüşüne göre { الْبَأْساءِ } mallardaki musibetler, { وَالضَّرَّاءِ } ise bedenlerdeki musibetlerdir. Her birinin diğerinin yerine kullanıldığı da söylenmiştir. Yüce Allah kullarını darlık ve hastalık ile terbiye eder. Nitekim kullar da nefislerini malı dağıtmak suretiyle darlıkla, açlık ve çıplaklık içinde bedene yüklenmek suretiyle de hastalıkla terbiye etmişlerdir. Bu makamda geçen { لَعَلَّ } “belki, umulur ki” edatındaki umma anlamı, insanların telakkisine göredir; yani biri bunu görseydi, bu sebeple onların yalvaracağını umardı. Tezarru (تضرع); boyun eğmek ve tezellül etmektir. Bir darb-ı meselde şöyle denir:
أن الحمى أضرعتني لك، ومعنى الآية توعد الكفار وضرب المثل لهم، و «لولا» تحضيض، وهي التي تلي الفعل بمعنى هلا، وهذا على جهة المعاتبة لمذنب غائب وإظهار سوء فعله مع تحسر ما عليه، والمعنى إذ جاءهم أوائل البأس وعلاماته وهو تردد البأساء والضراء، وقَسَتْ معناه صلبت وهي عبارة عن الكفر ونسب التزيين إلى الشيطان وقد قال تعالى في آية أخرى كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ [الأنعام: ١٠٨] لأن تسبب الشيطان ووسوسته تجلب حسن الفكر في قلوبهم، وذلك المجلوب الله يخلقه، فإن نسب إلى الله تعالى فبأنه خالقه وإلى الشيطان فبأنه مسببه.
«إن الحمى أضرعتني لك» (Sıtma beni sana boyun eğdirdi). Ayetin anlamı; kâfirleri tehdit etmek ve onlara misal getirmektir. { فَلَوْلا } tahdîd (teşvik/kınama) edatıdır ve «هلا» (bari/keşke) anlamında doğrudan fiilden önce gelir. Bu, gıyabında bulunan günahkârı kınama, onun kötü fiilini ortaya koyma ve onun için bir hayıflanma tarzındadır. Anlamı şudur: Azabın başlangıcı ve alametleri olan darlık ve hastalığın tekrarlanması onlara geldiğinde [yalvarsalardı ya]! { قَسَتْ } “katılaştı” ifadesi sertleşti demektir ve küfürden kinayedir. Süsleme eylemi şeytana nispet edilmiştir; oysa Yüce Allah başka bir ayette { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } [En'âm: 108] “Böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” buyurmuştur. Çünkü şeytanın sebep olması ve vesvesesi, kalplerinde iyi bir düşünce meydana getirir; meydana gelen bu düşünceyi ise Allah yaratır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi O'nun yaratıcısı olması yönüyle, şeytana nispet edilmesi ise onun sebep olması yönüyledir.
وقوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
فَلَمَّا نَسُوا الآية، عبر عن الترك بالنسيان إذا بلغ وجوه الترك الذي يكون معه نسيان وزوال المتروك عن الذهن، وقرأ ابن عامر فيما روي عنه «فتّحنا» بتشديد التاء، وكُلِّ شَيْءٍ معناه مما كان سد عليهم بالبأساء والضراء من النعم الدنياوية، فهو عموم معناه خصوص، وفَرِحُوا معناه بطروا وأشروا وأعجبوا وظنوا أن ذلك لا يبيد وأنه دال على رضى الله عنهم، وهو استدراج من الله تعالى، وقد روي عن بعض العلماء أنه قال: رحم الله عبدا تدبر هذه الآية حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وقال محمد بن النضر الحارثي: أمهل القوم عشرين سنة، وروى عقبة بن عامر أن النبي ﷺ قال: إذا رأيتم الله يعطي العباد ما يشاؤون على معاصيهم فذلك استدراج ثم تلا فَلَمَّا نَسُوا الآية كلها، وفَأَخَذْناهُمْ في هذا الموضع معناه استأصلناهم وسطونا بهم، وبَغْتَةً معناه فجأة، والعامل فيه أَخَذْناهُمْ، وهو مصدر في موضع الحال لا يقاس عليه عند سيبويه، و «المبلس» الحزين الباهت اليائس من الخير الذي لا يحير جوابا لشدة ما نزل به من سوء الحال، وقوله تعالى: فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الآية، «الدابر» آخر الأمر الذي يدبره أي يأتي من خلفه، ومنه قول الشاعر [أمية بن أبي الصلت] [البسيط]
{ فَلَمَّا نَسُوا } “Unuttuklarında...” ayetinde terk etme durumu; beraberinde unutmanın ve terk edilen şeyin zihinden silinmesinin bulunduğu en ileri terk etme seviyesine ulaştığında nisyân (unutma) olarak ifade edilmiştir. İbn Âmir'den rivayet edildiğine göre tâ harfini şeddeli olarak «فتّحنا» okumuştur. { كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin” ifadesi, darlık ve hastalıkla kendilerine kapatılmış olan dünyevi nimetlerden her şey anlamındadır; dolayısıyla lafzı genel, manası özeldir. { فَرِحُوا } “şımardıkları” ifadesi; şımardılar, taşkınlık yaptılar, kendilerini beğendiler, bunun yok olmayacağını ve Allah'ın kendilerinden razı olduğuna delalet ettiğini sandılar demektir. Bu ise Allah Teâlâ'dan bir istidraçtır (tuzaktır). Bazı âlimlerden şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: { حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } “Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık” ayetini düşünen kula Allah rahmet etsin. Muhammed b. en-Nadr el-Hârisî şöyle demiştir: Bu kavme yirmi yıl mühlet verildi. Ukbe b. Âmir'in rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah'ın, günah işlemelerine rağmen kullara dilediklerini verdiğini gördüğünüzde, bu bir istidraçtır.” Sonra { فَلَمَّا نَسُوا } ayetinin tamamını okumuştur. Bu makamdaki { فَأَخَذْناهُمْ } ifadesi, köklerini kazıdık ve onları şiddetle yakaladık demektir. { بَغْتَةً } ise ansızın demektir ve onda amel eden { أَخَذْناهُمْ } fiilidir; Sîbeveyh'e göre kıyasa tabi olmayan hal konumunda bir masdardır. «المبلس» (müblis); başına gelen kötü durumun şiddetinden ötürü kederli, şaşkın, hayırdan ümidini kesmiş ve cevap veremez hale gelmiş kimsedir. Yüce Allah'ın { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ } “böylece o kavmin arkası kesildi” ayetindeki «الدابر» (dâbir); bir şeyin peşinden gelen, arkasından yetişen son kısmıdır. Şair [Ümeyye b. Ebi's-Salt]'ın şu sözü de bu kabildendir: [Basît]
فأهلكوا بعذاب حصّ دابرهم ... فما استطاعوا له دفعا ولا انتصروا
Arkalarını kökten kesen bir azap ile helak edildiler... / Ne onu savmaya güçleri yetti ne de yardım gördüler.
وقول الآخر: [الطويل]
Diğer bir şairin şu sözü de böyledir: [Tavîl]
وقد زعمت عليا بغيض ولفّها ... بأني وحيد قد تقطّع دابري
Ulyâ-yı Bağîd ve avenesi iddia etti ki / Ben tek başınayım, arkam kesilmiş gitmiş.
وهذه كناية عن استئصال «شأفتهم» ومحو آثارهم كأنهم وردوا العذاب حتى ورد آخرهم الذي دبرهم وقرأ عكرمة «فقطع» بفتح القاف والطاء «دابر» بالنصب، وحسن الحمد عقب هذه الآية لجمال الأفعال المتقدمة في أن أرسل الرسل وتلطف في الأخذ بالبأساء والضراء ليتضرع إليه فيرحم وينعم، وقطع في آخر الأمر دابر الظلمة، وذلك حسن في نفسه ونعمة على المؤمنين فحسن الحمد يعقب هذه الأفعال، وبحمد الله ينبغي أن يختم كل فعل وكل مقالة لا رب غيره.
Bu, köklerinin kazınmasından ve izlerinin silinmesinden bir kinayedir; sanki azaba uğramışlar da en sonuncularına varıncaya kadar hepsi helak olmuştur. İkrime, kāf ve tı harflerinin fethasıyla «فقطع» ve nasb ile «دابر» şeklinde okumuştur. Bu ayetin ardından hamd edilmesinin güzelliği; elçiler göndermek, kendisine yalvarsınlar da rahmet ve nimet versin diye darlık ve hastalıkla yakalamada lütufta bulunmak ve nihayetinde zalimlerin arkasını kesmek şeklindeki önceki fiillerin güzelliğindendir. Bu kendi içinde güzel bir durum ve müminlere bir nimettir; dolayısıyla bu fiillerin ardından hamd etmek güzel olmuştur. Her fiil ve her söz, O'ndan başka ilah olmayan Allah'a hamd ile sonlandırılmalıdır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٦ الى ٤٩]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 46-49]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩) } “De ki: Söyleyin bakalım, eğer Allah işitmenizi ve görmenizi alsa, kalplerinizi de mühürlese, Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir? Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar! De ki: Söyleyin bakalım bana, eğer Allah'ın azabı size ansızın yahut açıkça gelse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir? Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kim iman eder ve [halini] düzeltirse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Ayetlerimizi yalanlayanlara ise yoldan çıkmaları sebebiyle azap dokunacaktır.”
هذا ابتداء احتجاج على الكفار، وأَخَذَ اللَّهُ معناه أذهبه وانتزعه بقدرته، ووحد السمع لأنه مصدر مفرد يدل على جمع، والضمير في بِهِ عائد على المأخوذ، وقيل على السمع، وقيل على الهدى الذي يتضمنه المعنى، وقرأ الأعرج وغيره «به انظر» بضم الهاء، ورواها المسيبي وأبو وجزة عن نافع، ويَصْدِفُونَ معناه يعرضون وينفرون، ومنه قول الشاعر: [البسيط]
Bu, kâfirlere karşı yeni bir delil getirmedir. { أَخَذَ اللَّهُ } ifadesi, kudretiyle onu giderdi ve çekip aldı demektir. İşitme (sem') kelimesi çoğula delalet eden müfred bir masdar olduğu için tekil kullanılmıştır. { بِهِ } ifadesindeki zamir, alınan şeye döner; işitmeye döndüğü de söylenmiştir; anlamın içerdiği hidayete döndüğü de söylenmiştir. A'rec ve başkaları hâ harfinin zammesiyle «به انظر» şeklinde okumuşlardır; Müseyyebî ve Ebû Vecze de bunu Nâfi'den rivayet etmiştir. { يَصْدِفُونَ } ise yüz çevirir ve kaçınırlar demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Basît]
إذا ذكرن حديثا قلن أحسنه ... وهنّ عن كلّ سوء يتّقى صدقا
Bir söz anlattıklarında onun en güzelini söylerler... / Ve onlar sakınılan her türlü kötülükten yüz çevirirler.
قال النقاش: في الآية دليل على تفضيل السمع على البصر لتقدمته هنا، ثم احتج لذلك بقوله:
Nakkâş demiştir ki: Bu ayette, burada öne geçirilmiş olmasından ötürü işitmenin görmeden üstün olduğuna dair bir delil vardır. Sonra buna delil olarak şu ayeti getirmiştir:
إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ [الأنعام: ٣٦] وبغير ذلك، والاستفهام في قوله: مَنْ إِلهٌ معناه التوقيف، أي ليس ثمة إله سواه فما بال تعلقكم بالأصنام وتمسككم بها وهي لا تدفع ضررا ولا تأتي بخير، وتصريف الآيات هو نصب العبر ومجيء آيات القرآن بالإنذار والاعذار والبشارة ونحوه وقوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ الآية، وعيد وتهديد، وبَغْتَةً معناه لا يتقدم عندكم منها علم وجَهْرَةً معناه: تبدو لكم مخايله ومباديه ثم تتوالى حتى تنزل، قال الحسن بن أبي الحسن: بَغْتَةً ليلا وجَهْرَةً نهارا، قال مجاهد: بَغْتَةً فجأة آمنين وجَهْرَةً وهم ينظرون، وقرأ ابن محيصن «هل يهلك» على بناء الفعل للفاعل، والمعنى هل تهلكون ألا أنتم لأن الظلم قد تبين في حيزكم، وهَلْ ظاهرها الاستفهام ومعناها التسوية المضمنة للنفي ولا تكون التسوية بها إلا في النفي، وتكون بالألف في نفي وفي إيجاب، وقوله تعالى: وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ الآية، المعنى إنما نرسل الأنبياء المخصوصين بالرسالة ليبشروا بإنعامنا ورحمتنا لمن آمن وينذروا بعذابنا وعقابنا من كذب وكفر، ولسنا نرسلهم ليقترح عليهم الآيات ويتابعوا شذوذ كل متعسف متعمق، ثم وعد من سلك طريق البشارة فآمن وأصلح في امتثال الطاعات، وأوعد الذين سلكوا طريق النذارة فكذب بآيات الله، وفسق أي خرج عن الحد في كفرانه وعصيانه، وقال ابن زيد: كل فسق في القرآن فمعناه الكذب، ذكره عنه الطبري مسندا ويَمَسُّهُمُ أي يباشرهم ويلصق بهم، وقرأ الحسن والأعمش الْعَذابُ بِما
{ إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } [En'âm: 36] “Ancak dinleyenler icabet eder” ve diğer deliller. { مَنْ إِلهٌ } “ilah kimdir?” sözündeki soru tevkîfîdir (ikrar ettirme/susturma amaçlıdır); yani O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, o halde hiçbir zararı savamayan ve hiçbir hayır getiremeyen putlara bağlanıp sarılmanız da neyin nesidir? Ayetlerin tasrifi ise ibretlerin sergilenmesi, Kur'an ayetlerinin uyarı, mazeretleri ortadan kaldırma, müjde ve benzeri şekillerde gelmesidir. Yüce Allah'ın { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ } ayeti bir tehdit ve korkutmadır. { بَغْتَةً } öncesinde bir bilginiz olmaksızın demektir; { جَهْرَةً } ise alametleri ve başlangıçları size görünür ve ininceye kadar birbiri ardınca gelir demektir. Hasan b. Ebi'l-Hasan: { بَغْتَةً } geceleyin, { جَهْرَةً } ise gündüzleyin demiştir. Mücâhid: { بَغْتَةً } güvendeyken ansızın, { جَهْرَةً } ise onlar baka baka [göz göre göre] demiştir. İbn Muhaysın, fiili malum [etken] çatı ile «هل يهلك» şeklinde okumuştur; manası: Zulüm sizin tarafınızda belirginleştiği için sizden başkası mı helak olur demektir. { هَلْ } zahirde soru olup manası olumsuzluk içeren tesviyedir; «هل» ile tesviye ancak olumsuzlukta olur, elif ile ise hem olumsuzlukta hem olumlulukta olur. Yüce Allah'ın { وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ } ayetinin manası: Biz risaletle hususi kılınan peygamberleri ancak iman edenlere nimetimizi ve rahmetimizi müjdelemeleri, yalanlayıp inkâr edenleri de azabımız ve cezamızla uyarmaları için göndeririz; onlara ayetler dayatılsın ve her haddini aşan derinlik meraklısının aykırılıklarına tabi olsunlar diye göndermeyiz. Ardından müjde yolunu tutup iman eden ve taatleri yerine getirmede [halini] düzelten kimseye vaatte bulunmuş; uyarı yolunu tutup Allah'ın ayetlerini yalanlayan ve fasıklık eden, yani küfründe ve isyanında haddi aşan kimseyi de tehdit etmiştir. İbn Zeyd: Kur'an'daki her fısk yalan manasındadır demiş, Taberî bunu isnadıyla ondan zikretmiştir. { يَمَسُّهُمُ } yani onlara doğrudan dokunur ve yapışır. Hasan ve A'meş { الْعَذابُ بِما } ibaresini
بإدغام الباء في الباء، ورويت عن أبي عمرو، وقرأ يحيى بن وثاب والأعمش «يفسقون» بكسر السين وهي لغة.
bâ harfini bâ harfine idğam ederek okumuşlardır; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Yahyâ b. Vessâb ve A'meş sîn harfinin kesrasıyla «يفسقون» şeklinde okumuşlardır ki bu bir lehçedir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 50-51]
قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)
{ قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) } “De ki: Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem ve size ben bir meleğim de demiyorum. Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum. De ki: Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz? Rablerinin huzurunda toplanacaklarından korkanları onunla uyar ki, O'ndan başka onlar için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır; umulur ki sakınırlar.”
هذا من الرد على القائلين لولا أنزل عليه آية والطالبين أن ينزل ملك أو تكون له جنة أو أكثر أو نحو
Bu ayet, “Ona bir mucize indirilmeli değil miydi?” diyenlere ve bir meleğin inmesini yahut onun bir bahçesinin veya daha fazlasının olmasını isteyenlere ya da buna benzer taleplerde bulunanlara
هذا، والمعنى: لست بهذه الصفات فيلزمني أن أجيبكم باقتراحاتكم، وقوله لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ يحتمل معنيين أظهرهما أن يريد أنه بشر لا شيء عنده من خزائن الله ولا من قدرته ولا يعلم شيئا مما غيب عنه، والآخر أنه ليس بإله فكأنه قال لا أقول لكم إني أتصف بأوصاف إله في أن عندي خزائنه وأني أعلم الغيب، وهذا هو قول الطبري وتعطي قوة اللفظ في هذه الآية الملك أفضل من البشر، وليس ذلك بلازم من هذا الموضع، وإنما الذي يلزم منه أن الملك أعظم موقعا في نفوسهم وأقرب إلى الله، والتفضيل يعطيه المعنى عطاء خفيا وهو ظاهر من آيات أخر، وهي مسألة خلاف، وما يُوحى يريد القرآن وسائر ما يأتي به الملك، أي وفي ذلك عبر وآية لمن تأمل ونظر، وقوله تعالى قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الآية، أي قل لهم إنه لا يستوي الناظر المفكر في الآيات أو المعرض الكافر المهمل للنظر، فالأعمى والبصير مثالان للمؤمن والكافر، أي ففكروا أنتم وانظروا وجاء الأمر بالفكرة في عبارة العرض والتحضيض وأَنْذِرْ عطف على قُلْ، والنبي ﵇ مأمور بإنذار جميع الخلائق، وإنما وقع التحضيض هنا بحسب المعنى الذي قصد، وذلك أن فيما تقدم من الآيات نوعا من اليائس في الأغلب عن هؤلاء الكفرة الذين قد قال فيهم أيضا أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ [البقرة: ٦، يس: ١٠] فكأنه قيل له هنا: قل لهؤلاء الكفرة المعرضين كذا ودعهم ورأيهم لأنفسهم وأنذر بالقرآن هؤلاء الآخرين الذين هم مظنة الإيمان وأهل للانتفاع، ولم يرد أنه لا ينذر سواهم، بل الإنذار العام ثابت مستقر، والضمير في بِهِ عائد على ما يُوحى «ويخافون» على بابها في الخوف أي الذين يخافون ما تحققوه من أن يحشروا ويستعدون لذلك، ورب متحقق لشيء مخوف وهو لقلة النظر والحزم لا يخافه ولا يستعد له.
bir cevaptır. Anlamı şudur: Ben bu sıfatlara sahip değilim ki tekliflerinize icabet etmem gereksin. { لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem” sözü iki anlama gelebilir: Daha açık olanı, kendisinin bir beşer olduğunu, yanında Allah'ın hazinelerinden ve kudretinden hiçbir şey bulunmadığını ve kendisinden gizlenen şeylerden hiçbirini bilmediğini kastetmesidir. Diğeri ise kendisinin bir ilah olmadığını kastetmesidir; sanki şöyle demiştir: Size, yanımda O'nun hazinelerinin bulunduğu ve gaybı bildiğim şeklinde bir ilahın vasıflarıyla vasıflandığımı söylemiyorum. Taberî'nin görüşü de budur. Bu ayetteki lafzın gücü meleğin insandan daha üstün olduğunu düşündürürse de bu durum bu ifadeden zorunlu olarak çıkmaz; buradan zorunlu olarak çıkan şey sadece meleğin onların nazarında daha büyük bir mevkiye sahip ve Allah'a daha yakın olduğudur. Üstünlük konusu mananın kapalı bir şekilde işaret ettiği bir husus olup başka ayetlerden açıkça anlaşılmaktadır; bu da ihtilaflı bir meseledir. { ما يُوحى } “vahyolunan” ifadesi ile Kur'an'ı ve meleğin getirdiği diğer şeyleri kastetmektedir; yani tefekkür edip bakan kimse için bunda ibretler ve delil vardır. Yüce Allah'ın { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي } ayeti: Yani onlara de ki ayetler üzerinde düşünüp tefekkür eden ile yüz çeviren, inkâr eden ve tefekkürü terk eden kimse bir olmaz. Kör ve gören, mümin ve kâfir için iki örnektir; yani siz tefekkür edin ve bakın! Tefekkür emri, arza ve teşvike dayalı bir ifadeyle gelmiştir. { وَأَنْذِرْ } ifadesi { قُلْ } üzerine matuftur. Peygamber aleyhisselâm bütün yaratılmışları uyarmakla emrolunmuştur. Buradaki teşvik ise kastedilen anlama göredir; çünkü önceki ayetlerde { أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } [Bakara: 6, Yâsîn: 10] “onları uyarsan da uyarmasan da iman etmezler” buyrulan bu kâfirlerden çoğunlukla ümit kesme durumu vardır. Sanki burada ona şöyle denilmiştir: Yüz çeviren bu kâfirlere şöyle söyle ve onları kendi görüşleriyle baş başa bırak; iman etmeleri umulan ve istifadeye ehil olan bu diğer kimseleri Kur'an ile uyar! Yoksa onların dışındakileri uyarmayacağı kastedilmemiştir; bilakis genel uyarı sabit ve geçerlidir. { بِهِ } ifadesindeki zamir { ما يُوحى } lafzına dönmektedir. { يَخافُونَ } “korkarlar” kelimesi korku anlamındaki asıl manasındadır; yani haşrolunacaklarını kesin olarak bilip bundan korkan ve buna hazırlanan kimselerdir. Nice kimse vardır ki korkutucu bir şeyi kesin olarak bildiği halde basiret ve ihtiyat azlığından ötürü ondan korkmaz ve ona hazırlanmaz.
قال القاضي أبو محمد: وقال الطبري: وقيل يَخافُونَ هنا بمعنى يعلمون، وهذا غير لازم وقوله الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ يعم بنفس اللفظ كل مؤمن بالبعث من مسلم ويهودي ونصراني، وقوله لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ يحتمل معنيين فإن جعلناه داخلا في الخوف في موضع نصب على الحال أي يخافون أن يحشروا في حال من لا ولي له ولا شفيع، فهي مختصة بالمؤمنين المسلمين ولأن اليهود والنصارى يزعمون أن لهم شفعاء وأنهم أبناء الله ونحو هذا من الأباطيل، وإن جعلنا قوله:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Taberî şöyle demiştir: Burada { يَخافُونَ } kelimesinin “bilirler” manasında olduğu da söylenmiştir; ancak bu zorunlu bir anlam değildir. { الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzurunda toplanacaklarından korkanlar” sözü, lafzı gereği Müslüman, Yahudi ve Hristiyanlardan öldükten sonra dirilmeye inanan her mümini kapsar. { لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } “O'ndan başka onlar için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır” sözü ise iki anlam ihtiva eder: Şayet bunu korkunun içine dahil edip hal makamında mansub kılarsak; yani kendisi için hiçbir dost ve şefaatçi bulunmayan kimsenin hali üzere haşrolunmaktan korkarlar [demektir]. Bu durumda ayet yalnızca Müslüman müminlere mahsustur; zira Yahudiler ve Hristiyanlar kendileri için şefaatçiler olduğunu, kendilerinin Allah'ın oğulları olduklarını ve benzeri batıl şeyleri iddia ederler. Şayet bu sözü:
لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ إخبارا من الله تعالى عن صفة الحال يومئذ فهي عامة للمسلمين وأهل الكتاب ولَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ترجّ على حسب ما يرى البشر ويعطيه نظرهم.
{ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } Allah Teâlâ'nın o günkü durumun vasfına dair bir haberi kılarsak, o vakit hem Müslümanlar hem de Ehl-i Kitap için genel olur. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırlar” ifadesi, insanların gördüğü ve bakışlarının gerektirdiği duruma göre bir ummadır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 52-53]
وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣)
{ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na yalvaranları kovma! Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın. ‘Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?’ desinler diye biz onları birbirleriyle işte böyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?”
المراد ب الَّذِينَ ضعفة المؤمنين في ذلك الوقت في أمور الدنيا بلال وعمار وابن أم عبد ومرثد الغنوي وخباب وصهيب وصبيح وذو الشمالين والمقداد ونحوهم وسبب الآية أن الكفار قال بعضهم للنبي
{ الَّذِينَ } ile kastedilenler; o dönemde dünya işleri bakımından müminlerin zayıf olanlarıdır: Bilâl, Ammâr, İbn Ümmi Abd (Abdullah b. Mes'ûd), Mersed el-Ganevî, Habbâb, Suheyb, Sabîh, Zü'ş-Şimâleyn, Mikdâd ve benzerleridir. Ayetin iniş sebebi şudur: Kâfirlerin bazıları Peygamber
صلى الله عليه وسلم: نحن لشرفنا وأقدارنا لا يمكننا أن نختلط بهؤلاء، فلو طردتهم لاتبعناك وجالسناك، ورد في ذلك حديث عن ابن مسعود، وقيل: إنما قال هذه المقالة أبو طالب على جهة النصح للنبي ﷺ قال له: لو أزلت هؤلاء لاتبعك أشراف قومك وروي أن ملأ قريش اجتمعوا إلى أبي طالب في ذلك، وظاهر الأمر أنهم أرادوا بذلك الخديعة، فصوب هذا الرأي من أبي طالب عمر بن الخطاب وغيره من المؤمنين فنزلت الآية، وقال ابن عباس: إن بعض الكفار إنما طلب أن يؤخر هؤلاء عن الصف الأول في الصلاة، ويكونون هم موضعهم، ويؤمنون إذا طرد هؤلاء من الصف الأول فنزلت الآية، أسند الطبري إلى خباب بن الأرت أن الأقرع بن حابس ومن شابهه من أشراف العرب قالوا للنبي ﷺ اجعل لنا منك مجلسا، لا يخالطنا فيه العبيد والحلفاء، واكتب لنا كتابا، فهمّ النبي ﷺ بذلك فنزلت هذه الآية.
sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: “Biz şerefimiz ve itibarımız sebebiyle bunlarla bir arada oturamayız. Şayet bunları kovarsan sana uyar ve seninle otururuz.” Bu hususta İbn Mes'ûd'dan bir hadis rivayet edilmiştir. Bu sözü Ebû Tâlib'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nasihat maksadıyla söylediği ve ona: “Şunları yanından uzaklaştırsan kavminin ileri gelenleri sana tabi olurdu” dediği de nakledilmiştir. Kureyş ileri gelenlerinin bu hususta Ebû Tâlib'in yanında toplandıkları rivayet edilir. İşin zahiri, onların bununla bir hile yapmak istedikleridir. Ebû Tâlib'in bu görüşünü Ömer b. el-Hattâb ve müminlerden başkaları da uygun buldu, bunun üzerine ayet indi. İbn Abbas şöyle demiştir: Kâfirlerin bazıları, namazda bu zayıfların ilk safın gerisine alınmasını, onların yerine kendilerinin geçmesini ve bunlar ilk saftan uzaklaştırıldığı takdirde iman edeceklerini talep etmişlerdi; bunun üzerine ayet indi. Taberî, Habbâb b. el-Eret'e isnad ederek rivayet etmiştir ki: Akra' b. Hâbis ve onun gibi Arap ileri gelenleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bize kendinden öyle bir meclis ayır ki orada köleler ve antlaşmalılar bizimle bir arada bulunmasın, bu hususta bize bir de yazı yaz” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmaya niyetlendi ve bu ayet indi.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تأويل بعيد في نزول الآية، لأن الآية مكية وهؤلاء الأشراف لم يفدوا إلا في المدينة، وقد يمكن أن يقع هذا القول منهم ولكنه إن كان وقع فبعد نزول الآية بمدة اللهم إلا تكون الآية مدنية، قال خباب ﵁: ثم نزلت وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الأنعام: ٥٤] الآية فكنا نأتي فيقول لنا: سلام عليكم ونقعد معه، فإذا أراد يقوم قام وتركنا، فأنزل الله وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الكهف: ٢٨] الآية فكان يقعد معنا، فإذا بلغ الوقت الذي يقوم فيه قمنا وتركناه حتى يقوم ويَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ قال الحسن بن أبي الحسن المراد به صلاة مكة التي كانت مرتين في اليوم بكرة وعشيا وقيل: بل قوله: بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ عبارة عن استمرار الفعل وأن الزمن معمور به، كما تقول: الحمد لله بكرة وأصيلا، فإنما تريد الحمد لله في كل وقت والمراد على هذا التأويل قيل، هو الصلوات الخمس، قاله ابن عباس وإبراهيم، وقيل الدعاء وذكر الله واللفظة على وجهها وقال بعض القصاص: إنه الاجتماع إليهم غدوة وعشيا فأنكر ذلك ابن المسيب وعبد الرحمن بن أبي عمرة وغيرهما وقالوا: إنما الآية في الصلوات في الجماعة، وقيل: قراءة القرآن وتعلمه قاله أبو جعفر ذكره الطبري، وقيل العبادة قاله الضحاك: وقرأ أبو عبد الرحمن ومالك بن دينار والحسن ونصر بن عاصم وابن عامر «بالغدوة والعشي» ، وروي عن أبي عبد الرحمن «بالغدو» بغير هاء، وقرأ ابن أبي عبلة «بالغدوات والعشيات» بألف فيهما على الجمع، وغدوة: معرفة لأنها جعلت علما لوقت من ذلك اليوم بعينه وجاز إدخال الألف واللام عليها كما حكى أبو زيد لقيته فينة غير مصروف والفينة بعد الفينة فألحقوا لام المعرفة ما استعمل معرفة، وحملا على ما حكاه الخليل أنه يقال: لقيته اليوم غدوة منونا، ولأن فيها مع تعيين اليوم، إمكان تقدير معنى الشياع، ذكره أبو علي الفارسي ووَجْهَهُ في هذا الموضع معناه جهة التزلق إليه كما تقول خرج فلان في وجه كذا أي في مقصد وجهة وما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ معناه لم تكلف شيئا غير دعائهم فتقدم أنت وتؤخر ويظهر يكون الضمير في حِسابِهِمْ وعَلَيْهِمْ للكفار الذين أرادوا طرد المؤمنين، أي ما عليك منهم آمنوا ولا كفروا فتطرد هؤلاء رعيا لذلك، والضمير في «تطردهم» عائد على الضعفة من المؤمنين، ويؤيد هذا التأويل أن ما بعد الفاء أبدا سبب ما قبلها، وذلك لا يبين إذا كانت الضمائر كلها للمؤمنين، وحكى الطبري أن الحساب هنا إنما هو في رزق الدنيا، أي لا ترزقهم ولا يرزقونك.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, ayetin inişi hususunda uzak bir yorumdur; zira ayet Mekkîdir, bu ileri gelenler ise ancak Medine'de heyet olarak gelmişlerdir. Onlardan böyle bir sözün sadır olması mümkündür; ancak vaki olmuşsa ayetin inişinden bir müddet sonra vaki olmuştur, meğerki ayetin Medenî olduğu kabul edilsin. Habbâb radıyallâhu anh dedi ki: Sonra { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [En'âm: 54] ayeti indi. Biz gelirdik, bize: “Selâmün aleyküm” der ve bizimle otururdu. Kalkmak istediğinde kalkar ve bizi bırakırdı. Bunun üzerine Allah { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } [Kehf: 28] ayetini indirdi; artık bizimle oturur, kalkacağı vakit geldiğinde ise kalkması için biz kalkar ve onu bırakırdık. { يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine yalvarırlar” ifadesi hakkında Hasan b. Ebi'l-Hasan, bununla Mekke'de sabah ve akşam olmak üzere günde iki defa kılınan namazın kastedildiğini söylemiştir. Denildi ki: Bilakis { بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } ifadesi, fiilin sürekliliğinden ve vaktin bununla mamur kılındığından kinayedir; nitekim “Sabah akşam Allah'a hamdolsun” dediğinde, her vakitte Allah'a hamdolsun demek istersin. Bu yoruma göre kastedilenin beş vakit namaz olduğu söylenmiştir; bunu İbn Abbas ve İbrâhim söylemiştir. Bunun dua ve Allah'ı zikretmek olduğu ve kelimenin zahir anlamı üzere bulunduğu da söylenmiştir. Bazı kıssacılar: Bunun sabah akşam onların yanına toplanmak olduğunu söylemiş, İbnü'l-Müseyyeb, Abdurrahman b. Ebî Amra ve başkaları bunu reddederek: Ayet ancak cemaatle kılınan namazlar hakkındadır demişlerdir. Ebû Ca'fer'in Kur'an okumak ve onu öğrenmek dediği Taberî tarafından zikredilmiştir; Dahhâk ise ibadet olduğunu söylemiştir. Ebû Abdirrahmân, Mâlik b. Dînâr, Hasan, Nasr b. Âsım ve İbn Âmir «بالغدوة والعشي» şeklinde okumuşlardır. Ebû Abdirrahmân'dan hâ harfi olmaksızın «بالغدو» şeklinde de rivayet edilmiştir. İbn Ebî Able ise çoğul olarak her ikisinde elif ile «بالغدوات والعشيات» şeklinde okumuştur. «غدوة» marifedir (belirlidir), çünkü o günün bizzat belli bir vaktine özel isim kılınmıştır; Ebû Zeyd'in gayr-i munsarif olarak «لقيته فينة» ve «الفينة بعد الفينة» şeklinde naklettiği gibi başına elif-lam dahil edilmesi caiz olmuştur. Dolayısıyla marife olarak kullanılan şeye harf-i tarif eklemişlerdir; ayrıca Halîl'in tenvinli olarak «لقيته اليوم غدوة» denildiğini nakletmesine dayanarak ve o günün belirlenmesiyle beraber yaygınlık anlamı takdir etme imkânı da bulunduğu için böyle yapmışlardır; bunu Ebû Ali el-Fârisî zikretmiştir. Bu makamdaki { وَجْهَهُ } “O'nun rızasını” ifadesi, O'na yakınlaşma yönü manasındadır; nitekim “Filanca şu maksatla/yöne çıktı” dersin. { ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur” ifadesinin anlamı; sen onları davet etmekten başka bir şeyle mükellef tutulmadın ki öne alasın veya arkaya bırakasın demektir. Zahir olan, { حِسابِهِمْ } ve { عَلَيْهِمْ } ifadelerindeki zamirlerin müminleri kovmak isteyen kâfirlere ait olmasıdır; yani ister iman etsinler ister inkâr etsinler onların [hesabından] sana bir şey yoktur ki bu sebeple onları gözeterek bu müminleri kovasın! { فَتَطْرُدَهُمْ } “onları kovasın” ifadesindeki zamir ise zayıf müminlere dönmektedir. Bu yorumu destekleyen husus şudur: Fâ harfinden sonraki kısım daima öncesinin sebebidir; zamirlerin tamamı müminlere ait kılındığında ise bu sebep-sonuç ilişkisi açık olmaz. Taberî, buradaki hesabın ancak dünya rızkı hususunda olduğunu, yani sen onları rızıklandırmıyorsun, onlar da seni rızıklandırmıyorlar manasına geldiğini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فعلى هذا تجيء الضمائر كلها للمؤمنين، وذكره المهدوي، وذكر عن الحسن أنه من حساب عملهم كما قال الجمهور، ومِنْ الأولى للتبعيض والثانية زائدة مؤكدة، وقوله:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Buna göre bütün zamirler müminlere ait olur; bunu Mehdevî zikretmiştir. Hasan'dan cumhurun dediği gibi bunun amellerinin hesabından olduğu zikredilmiştir. Birinci { مِنْ } teb'îz (kısmilik) içindir, ikincisi ise tekit edici zâit harftir. Yüce Allah'ın buyruğu:
فَتَطْرُدَهُمْ جواب النفي في قوله: ما عَلَيْكَ وقوله: فَتَكُونَ جواب النهي في قوله: ما عَلَيْكَ وقوله: فَتَكُونَ جواب النهي في قوله: وَلا تَطْرُدِ ومِنَ الظَّالِمِينَ، معناه يضعون الشيء غير مواضعه وقوله تعالى: وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ الآية فَتَنَّا معناه في هذه الآية: ابتلينا، فابتلاء المؤمنين بالمشركين هو ما يلقون منهم من الأذى، وابتلاء المشركين بالمؤمنين هو أن يرى الرجل الشريف من المشركين قوما لا شرف لهم قد عظمهم هذا الدين وجعل لهم عند نبيه قدرا ومنزلة، والإشارة بذلك إلى ما ذكر من طلبهم أن يطرد الضعفة ولِيَقُولُوا معناه ليصير بحكم القدر أمرهم إلى أن يقولوا، فهي لام الصيرورة كما قال تعالى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [القصص: ٨] أي ليصير مثاله أن يكون لهم عدوا وقول المشركين على هذا التأويل أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا هو على جهة الاستخفاف والهزء ويحتمل الكلام معنى آخر وهو أن تكون اللام في لِيَقُولُوا على بابها في لام كي وتكون المقالة منهم استفهاما لأنفسهم ومباحثة لها وتكون سبب إيمان من سبق إيمانه منهم، فمعنى الآية على هذا التأويل وكذلك ابتلينا أشراف الكفار بضعفاء المؤمنين ليتعجبوا في نفوسهم من ذلك ويكون سبب نظر لمن هدي.
{ فَتَطْرُدَهُمْ }, { ما عَلَيْكَ } sözündeki nefyin cevabıdır; { فَتَكُونَ } ise { وَلا تَطْرُدِ } sözündeki nehyin cevabıdır. { مِنَ الظَّالِمِينَ } “zalimlerden” ifadesi, bir şeyi yerinden başka yere koyanlar demektir. Yüce Allah'ın { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Böylece biz onları birbirleriyle işte böyle imtihan ettik” ayetindeki { فَتَنَّا }, bu ayette 'imtihan ettik' manasındadır. Müminlerin müşriklerle imtihanı, onlardan gördükleri eziyettir. Müşriklerin müminlerle imtihanı ise müşriklerden şerefli bir kimsenin, hiçbir asaleti bulunmayan bir topluluğu bu dinin yücelttiğini ve Peygamberi nezdinde onlara bir değer ve mevki kazandırdığını görmesidir. Buradaki işaret, onların zayıfların kovulmasını talep etmelerine yöneliktir. { لِيَقُولُوا } “desinler diye” ifadesinin manası; kaderin hükmüyle işleri bunu söylemeye varsın diyedir; nitekim Yüce Allah: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas: 8] “Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve keder olsun diye aldı” buyurmuştur, yani durumları onun kendilerine düşman olmasına vardı demektir. Bu yoruma göre müşriklerin { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?” sözleri küçümseme ve alay yolludur. Kelamın başka bir anlam taşıması da muhtemeldir: Şöyle ki { لِيَقُولُوا } ifadesindeki lâm harfi 'sebep bildiren lâm' (lâm-ı key) olarak asıl manasında kalır ve onların bu sözü kendi nefislerine yönelttikleri bir soru ve bir iç sorgulama olur; bu da onlardan imanı takdir edilmiş olanların iman etme sebebi kılınır. Bu yoruma göre ayetin manası: “Kâfirlerin ileri gelenlerini zayıf müminlerle böylece imtihan ettik ki kendi içlerinde buna şaşsınlar ve bu durum hidayete erdirilecek kimseler için bir tefekkür vesilesi olsun” şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: والتأويل الأول أسبق والثاني يتخرج، ومنّ على كلا التأويلين إنما هي على معتقد المؤمنين، أي هؤلاء منّ الله عليهم بزعمهم أن دينهم منة، وقوله أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ أي يا أيها المستخفون أو المتعجبون على التأويل الآخر ليس الأمر أمر استخفاف ولا تعجب، فالله أعلم بمن يشكر نعمته والمواضع التي ينبغي أن يوضع فيها فجاء إعلامهم بذلك في لفظ التقدير إذ ذلك بين لا تمكنهم فيه معاندة.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Birinci yorum daha önceliklidir, ikincisi de caizdir. Her iki yoruma göre de “lütfetti” (menne) ifadesi müminlerin inancına göredir; yani dinlerinin bir lütuf olduğu zannıyla güya Allah bunlara lütufta bulunmuştur. { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” sözü; ey küçümseyenler veya diğer yoruma göre şaşıranlar, durum küçümsenecek yahut şaşılacak bir durum değildir; Allah nimetine şükredecek olanları ve nimetin layık olduğu yerleri en iyi bilendir demektir. Bu hususun onlara bildirilmesi takrir (ikrar ettirme) lafzıyla gelmiştir; çünkü bu durum apaçıktır ve onda inatlaşmaları mümkün değildir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 54-55]
وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥)
{ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) } “Ayetlerimize iman edenler sana geldiklerinde de ki: Selâm size! Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazdı: İçinizden her kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tevbe edip [halini] düzeltirse, şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Suçluların yolu apaçık belli olsun diye ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklarız.”
قال جمهور المفسرين: الَّذِينَ يراد بهم القوم الذين كان عرض طردهم فنهى الله ﷿ عن طردهم، وشفع ذلك بأن أمر بأن يسلم النبي ﷺ عليهم ويؤنسهم، وقال عكرمة وعبد الرحمن بن زيد الَّذِينَ يراد بهم القوم من المؤمنين الذين صوبوا رأي أبي طالب في طرد الضعفة فأمر الله نبيه أن يسلم عليهم ويعلمهم أن الله يغفر لهم مع توبتهم من ذلك السوء وغيره، وأسند الطبري عن ماهان أنه قال نزلت الآية في قوم من المؤمنين استفتوا النبي ﷺ في ذنوب سلفت منهم فنزلت الآية بسببهم.
Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: { الَّذِينَ } “onlar” ifadesi ile kovulmaları teklif edilen ve Allah Azze ve Celle'nin kovulmalarını nehyettiği kimseler kastedilmiştir. Buna ek olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara selam vermesini ve gönüllerini hoş tutmasını emretmiştir. İkrime ve Abdurrahman b. Zeyd ise { الَّذِينَ } ile zayıfların kovulması hususunda Ebû Tâlib'in görüşünü uygun bulan müminlerin kastedildiğini; Allah'ın, nebisine onlara selam vermesini ve o kötülükten ve diğerlerinden tevbe etmeleri halinde Allah'ın kendilerini bağışlayacağını bildirmesini emrettiğini söylemişlerdir. Taberî, Mâhân'dan isnad ederek onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ayet, geçmişte işledikleri günahlar hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetva isteyen bir grup mümin hakkında inmiş olup inişi onların sebebiyledir.
قال القاضي أبو محمد: وهي على هذا تعم جميع المؤمنين دون أن تشير إلى فرقة، وقال الفضيل بن
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu yoruma göre ayet belirli bir fırkaya işaret etmeksizin bütün müminleri kapsar. Fudayl b.
عياض: قال قوم للنبي ﷺ إنّا قد أصبنا ذنوبا فاستغفر لنا فأعرض عنهم فنزلت الآية، وقوله بِآياتِنا يعم آيات القرآن وأيضا علامات النبوة كلها، وسَلامٌ عَلَيْكُمْ ابتداء والتقدير: سلام ثابت أو أوجب عليكم، والمعنى: أمنة لكم من عذاب الله في الدنيا والآخرة، وقيل المعنى أن الله يسلم عليكم.
İyâz şöyle demiştir: Bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Biz günahlar işledik, bizim için mağfiret dile” dedi; [Peygamber] onlardan yüz çevirdi ve ayet indi. { بِآياتِنا } “Ayetlerimize” buyruğu, Kur'an ayetlerini ve aynı zamanda peygamberliğin bütün alametlerini kapsar. { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Selâm size” mübtedadır; takdiri “Size sabit bir selamet olsun veya selamet üzerinize vacip kılınmıştır” şeklindedir. Manası: Dünya ve ahirette Allah'ın azabından size emniyet vardır demektir. Allah'ın size selamı vardır manasında olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا معنى لا يقتضيه لفظ الآية حكاه المهدوي، ولفظه لفظ الخبر وهو في معنى الدعاء، وهذا من المواضع التي جاز فيها الابتداء بالنكرة إذ قد تخصصت، وكَتَبَ بمعنى أوجب، والله تعالى لا يجب عليه شيء عقلا إلا إذا أعلمنا أنه قد حتم بشيء ما فذلك الشيء واجب، وفي: أين هذا الكتاب اختلاف؟ قيل في اللوح المحفوظ، وقيل في كتاب غيره لقوله ﵇ في صحيح البخاري:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu mana, ayetin lafzının gerektirmediği bir manadır; bunu Mehdevî nakletmiştir. Lafzı haber lafzı olup mana bakımından duadır. Bu, tahsis edildiği için nekire ile mübteda olmanın caiz olduğu yerlerdendir. { كَتَبَ } “yazdı”, vacip kıldı manasındadır. Akıl yönünden Yüce Allah'a hiçbir şey vacip olmaz; ancak bize bir şeyi kesinleştirdiğini bildirdiğinde o şey vacip olur. Bu yazının nerede olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Levh-i Mahfuz'da olduğu söylenmiştir; Peygamber aleyhisselâm'ın Sahîh-i Buhârî'deki şu hadisinden dolayı ondan başka bir kitapta olduğu da söylenmiştir:
إن الله تعالى كتب كتابا فهو عنده فوق العرش: إن رحمتي سبقت غضبي، وقرأ عاصم وابن عامر: «أنه» بفتح الهمزة في الأولى والثانية، ف «أنه» الأولى بدل من الرحمة و «أنه» الثانية خبر ابتداء مضمر تقديره:
“Şüphesiz Allah Teâlâ bir yazı yazdı; o yazı O'nun katında, Arş'ın üzerindedir: Şüphesiz rahmetim gazabımı geçmiştir.” Âsım ve İbn Âmir her ikisinde de hemzenin fethasıyla «أنه» şeklinde okumuşlardır. Birinci «أنه» rahmet kelimesinden bedeldir, ikinci «أنه» ise takdiri “onun durumu şudur ki O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” şeklinde olan gizli bir mübtedanın haberidir.
فأمره أنه غفور رحيم، هذا مذهب سيبويه وقال أبو حاتم «فإنه» ابتداء ولا يجوز هذا عند سيبويه، وقال النحاس: هي عطف على الأولى وتكرير لها لطول الكلام، قال أبو علي. ذلك لا يجوز لأن مَنْ لا يخلو أن تكون موصولة بمعنى الذي فتحتاج إلى خبر أو تكون شرطية فتحتاج إلى جواب، وإذا جعلنا «فأنه» تكريرا للأولى عطفا عليها بقي المبتدأ بلا خبر أو الشرط بلا جواب، قرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة والكسائي «إنه» بكسر الهمزة في الأولى والثانية، وهذا على جهة التفسير للرحمة في الأولى والقطع فيها، وفي الثانية إما في موضع الخبر أو موضع جواب الشرط وحكم ما بعد الفاء إنما هو الابتداء، وقرأ نافع بفتح الأولى وكسر الثانية، وهذا على أن أبدل من الرحمة واستأنف بعد الفاء، وقرأت فرقة بكسر الأولى وفتح الثانية حكاه الزهراوي عن الأعرج وأظنه وهما، لأن سيبويه حكاه عن الأعرج مثل قراءة نافع، وقال أبو عمرو الداني: قراءة الأعرج ضد قراءة نافع، و «الجهالة» في هذا الموضع تعم التي تضاد العلم والتي تشبه بها، وذلك أن المتعمد لفعل الشيء الذي قد نهي عنه تشمل معصيته تلك جهالة، إذ قد فعل ما يفعله الذي لم يتقدم له علم، قال مجاهد: من الجهالة أن لا يعلم حلالا من حرام ومن جهالته أن يركب الأمر، ومن هذا الذي لا يضاد العلم قول النبي ﵇ في استعاذته «أو أجهل أو يجهل عليّ» ، ومنه قول الشاعر [عمرو بن كلثوم] : [الوافر]
Bu, Sîbeveyh'in mezhebidir. Ebû Hâtim «فإنه» ibaresinin mübteda olduğunu söylemiştir; bu ise Sîbeveyh'e göre caiz değildir. Nehhâs: O, sözün uzamasından ötürü birinciye matuftur ve onun tekrarıdır demiştir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü { مَنْ }, ya 'ellezî' manasında ismi mevsul olup bir habere ihtiyaç duyar ya da şart edatı olup bir cevaba ihtiyaç duyar. «فأنه» lafzını birinciye matuf bir tekrar kılarsak, mübteda habersiz yahut şart cevapsız kalmış olur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Kisâî, birincide ve ikincide hemzenin kesrasıyla «إنه» okumuşlardır. Bu, birincide rahmetin tefsiri ve onda söze yeniden başlama (kat') tarzındadır; ikincide ise ya haber makamında ya da şartın cevabı makamındadır, zira fâ harfinden sonrasının hükmü ibtidadır (mübtedadır). Nâfi, birincide fetha ve ikincide kesra ile okumuştur; bu ise rahmetten bedel yapıp fâ harfinden sonra söze yeniden başlamaya dayanır. Bir grup da birincide kesra ve ikincide fetha ile okumuştur; Zehrâvî bunu A'rec'den nakletmiştir, fakat zannımca bu bir vehimdir; çünkü Sîbeveyh bunu A'rec'den Nâfi'in kıraati gibi nakletmiştir. Ebû Amr ed-Dânî ise şöyle demiştir: A'rec'in kıraati, Nâfi'in kıraatinin zıddıdır. Bu makamdaki { الْجَهالَةُ } (cehalet); ilmin zıddı olan cehaleti de ona benzeyen durumu da kapsar. Şöyle ki: Yasaklanmış olan bir şeyi kasten yapan kimsenin bu isyanı bir cehaleti içerir; zira o, önceden bilgisi olmayan birinin yaptığını yapmıştır. Mücâhid: “Helali haramdan ayırt edememek cehalettendir; bilerek o işe girişmesi de onun cehaletindendir” demiştir. İlme zıt olmayan bu tür cehalete Peygamber aleyhisselâm'ın sığınma duasındaki «أو أجهل أو يجهل عليّ» (yahut cahillik etmekten veya bana cahillik edilmesinden [sana sığınırım]) sözü örnektir. Şair [Amr b. Kulsûm]'un şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]
ألا لا يجهلن أحد علينا ... فنجهل فوق جهل الجاهلينا
Sakın ola biri bize karşı bir cahillik etmesin... / Yoksa cahillerin cehaletinden daha üstün bir cahillik ederiz!
والجهالة المشبهة ليست بعذر في الشرع جملة والجهالة الحقيقية يعذر بها في بعض ما يخف من الذنوب ولا يعذر بها في كبيرة، و «التوبة» الرجوع، وصحتها مشروطة باستدامة الإصلاح بعدها في الشيء الذي تيب منه، والإشارة بقوله وَكَذلِكَ إلى ما تقدم من النهي عن طرد المؤمنين وبيان فساد منزع العارضين لذلك، وتفصيل الآيات تبيينها وشرحها وإظهارها، واللام في قوله وَلِتَسْتَبِينَ متعلقة بفعل مضمر تقديره ولتستبين سبيل المجرمين فصلناها، وقرأ نافع: «ولتستبين» بالتاء أي النبي ﷺ، «سبيل» بالنصب حكاه مكي في المشكل له، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وحفص عن عاصم: «ولتستبين سبيل المجرمين» برفع السبيل وتأنيثها، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر وحمزة والكسائي
Cehalete benzetilen durum şeriatta hiçbir şekilde mazeret sayılmaz. Gerçek cehalet ise hafif günahların bazısında mazeret sayılır, büyük günahta ise mazeret sayılmaz. { التوبة } (tevbe) dönmektir; sıhhati ise kendisinden tevbe edilen şey hususunda sonrasında ıslahın sürdürülmesine bağlıdır. { وَكَذلِكَ } “İşte böyle” sözüyle yapılan işaret, daha önce geçen müminleri kovma yasağına ve buna kalkışanların bozuk niyetlerinin beyanına yöneliktir. Ayetlerin tafsili (تفصيل الآيات); onların açıklanması, şerh edilmesi ve ortaya konulmasıdır. { وَلِتَسْتَبِينَ } “apaçık belli olsun diye” buyruğundaki lâm harfi, takdiri “suçluların yolu apaçık belli olsun diye onları açıkladık” şeklinde olan gizli bir fiile müteallıktır. Nâfi, tâ harfiyle [muhatap sığasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek] «ولتستبين» ve «سبيل» kelimesini nasb ile okumuştur; bunu Mekkî el-Müşkil adlı eserinde zikretmiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs rivayeti; sebîl kelimesinin ref'i ve müennes kılınmasıyla «ولتستبين سبيل المجرمين» şeklinde okumuşlardır. Âsım ise Ebû Bekir rivayetinde, Hamza ve Kisâî ile birlikte
«وليستبين سبيل» برفع السبيل وتذكيرها، وعرب الحجاز تؤنث السبيل، وتميم وأهل نجد يذكرونها، وخص سبيل المجرمين لأنهم الذين أثاروا ما تقدم من الأقوال وهم أهم في هذا الموضع لأنها آيات رد عليهم، وأيضا فتبيين سبيلهم يتضمن بيان سبيل المؤمنين، وتأول ابن زيد أن قوله الْمُجْرِمِينَ يعني به الآمرون بطرد الضعفة.
sebîl kelimesinin ref'i ve müzekker kılınmasıyla «وليستبين سبيل» şeklinde okumuşlardır. Hicaz Arapları sebîl kelimesini müennes yaparlar; Temîm ve Necid halkı ise müzekker kılarlar. Suçluların yolunun tahsis edilmesi, geçen sözleri onların ortaya atmış olması ve bu makamda kendilerine reddiye olan ayetler bulunması sebebiyle daha önemli olmalarındandır. Ayrıca onların yolunun açıklanması, müminlerin yolunun beyanını da içerir. İbn Zeyd, { الْمُجْرِمِينَ } “suçlular” sözüyle zayıfların kovulmasını emredenlerin kastedildiğini yorumlamıştır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]
[En'âm Suresi (6), 56-58. Ayetler]
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) } “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'tan başka yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim.' De ki: 'Sizin hevalarınıza (boş arzularınıza) uymam; aksi takdirde sapmış olurum ve doğru yolda yürüyenlerden olmam.' (56) De ki: 'Şüphesiz ben, Rabbimden [gelen] apaçık bir delil üzereyim, siz ise onu yalanladınız. Çarçabuk gelmesini istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır; O, hakkı anlatır ve O, [hükmüyle hak ile batılı] ayıranların en hayırlısıdır.' (57) De ki: 'Çarçabuk gelmesini istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.' (58)”
أمر الله تعالى نبيه ﵇ أن يجاهرهم بالتبري مما هم فيه وأَنْ أَعْبُدَ هو بتأويل المصدر التقدير عن عبادة، ثم حذف الجار فتسلط الفعل ثم وضع أَنْ أَعْبُدَ موضع المصدر، وعبر عن الأصنام ب الَّذِينَ على زعم الكفار حين أنزلوها منزلة من يعقل، وتَدْعُونَ معناه تعبدون، ويحتمل أن يريد تدعون في أموركم وذلك من معنى العبادة واعتقادها آلهة وقرأ جمهور الناس «قد ضللت» بفتح اللام، قرأ يحيى بن وثاب وأبو عبد الرحمن السلمي وطلحة بن مصرف: «ضللت» بكسرها، وهما لغتان وإِذاً في هذا الموضع متوسطة وما بعدها معتمد على ما قبلها فهي غير عاملة إلا أنها تتضمن معنى الشرط فهي بتقدير إن فعلت ذلك ف أَهْواءَكُمْ جمع هوى وهو الإرادة المحبة في المرديات من الأمور هذا غالب استعمال الهوى وقد تقدم، وقوله تعالى: قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي الآية، هذه الآية تماد في إيضاح مباينته لهم، والمعنى قل إني على أمر بين فحذف الموصوف ثم دخلت هاء المبالغة كقوله ﷿: بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ
Allah Teâlâ Peygamberi aleyhisselâm'a, içinde bulundukları durumdan uzak olduğunu onlara açıkça bildirmesini emretmiştir. { أَنْ أَعْبُدَ } masdar tevilindedir; takdiri 'ibadetten' (عن عبادة) şeklindedir. Sonra harf-i cer hazfedilmiş, fiil [doğrudan mef'ule] geçmiş ve { أَنْ أَعْبُدَ } masdarın yerine konmuştur. Putlardan { الَّذِينَ } diye bahsedilmesi, kâfirlerin onları akıl sahibi varlıklar konumuna indirdikleri yönündeki zannına göredir. { تَدْعُونَ } ibadet ediyorsunuz demektir; 'işlerinizde dua edip yalvarıyorsunuz' manası da muhtemeldir ki bu da ibadet ve onları ilah kabul etme anlamındandır. Kıraat ehlinin çoğunluğu lâm harfinin fethasıyla «قد ضللت» şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Vessâb, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Talha b. Musarrif ise lâmın kesresiyle «ضللت» şeklinde okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. { إِذاً } bu makamda ara sözdür, kendisinden sonrası öncesine dayanmaktadır; dolayısıyla amelsizdir (iraba etki etmez), ancak şart anlamı içermektedir. Takdiri 'bunu yaparsam o takdirde' şeklindedir. { أَهْواءَكُمْ } ise *hevâ* (هوى) kelimesinin çoğuludur; o da insanı helake sürükleyen işlere yönelen istek ve sevgidir. Hevâ kelimesinin yaygın kullanımı böyledir ve daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “De ki: 'Şüphesiz ben, Rabbimden [gelen] apaçık bir delil üzereyim...'” ayeti, Peygamber'in onlardan ayrılığını beyan etmede daha da ileri bir adımdır. Anlamı: 'De ki: Şüphesiz ben apaçık bir iş (delil) üzereyim' demektir. Niteleme (mevsuf) hazfedilmiş, sonra Yüce [Allah]’ın şu buyruğunda olduğu gibi mübalağa hâ’sı dahil olmuştur: { بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ }
[القيامة: ١٤] ويصح أن تكون الهاء في بَيِّنَةٍ مجردة للتأنيث، ويكون بمعنى البيان، كما قال وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ [الأنفال: ٤٢] والمراد بالآية أني أيها المكذبون في اعتقادي ويقيني وما حصل في نفسي من العلم على بينة من ربي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ الضمير في بِهِ عائد على بين في تقدير هاء المبالغة أو على البيان التي هي بَيِّنَةٍ بمعناه في التأويل الآخر، أو على الرب، وقيل على القرآن وهو وإن لم يتقدم له ذكر جلي فإنه بعض البيان الذي منه حصل الاعتقاد واليقين للنبي ﵇، فيصح عود الضمير عليه.
“Doğrusu insan kendi aleyhine bizzat şahittir (basîrettir)” [Kıyâme: 14]. { بَيِّنَةٍ } kelimesindeki hâ harfinin sırf müenneslik için olması ve: { وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “yaşayan da apaçık bir delille yaşasın” [Enfâl: 42] ayetinde olduğu gibi beyan (açıklık/delil) anlamında bulunması da caizdir. Ayetten kastedilen şudur: 'Ey yalanlayanlar! Şüphesiz ben inancımda, yakînimde ve içimde hâsıl olan ilimde Rabbimden gelen apaçık bir delil (beyyine) üzereyim.' { وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “siz ise onu yalanladınız” [cümlesindeki] { بِهِ } zamiri, mübalağa hâ'sı takdirine göre 'beyyin'e (açık olana) veya diğer tevile göre { بَيِّنَةٍ } kelimesinin anlamı olan 'el-beyân'a (açık delile) yahut Rabbe dönmektedir. Bir görüşe göre de Kur'an'a dönmektedir; zira Kur'an'ın daha önce açıkça zikri geçmemiş olsa da o, Peygamber aleyhisselâm'da inanç ve yakînin kendisiyle hâsıl olduğu beyanın bir parçasıdır; dolayısıyla zamirin ona dönmesi sahihtir.
قال القاضي أبو محمد: وللنبي ﵇ أمور أخر غير القرآن وقع له العلم أيضا من جهتها كتكليم الحجارة له ورؤيته للملك قبل الوحي وغير ذلك، وقال بعض المفسرين الضمير في بِهِ عائد على ما والمراد بها الآيات المقترحة على ما قال بعض المفسرين، وقيل المراد بها العذاب، وهذا يترجح بوجهين: أحدهما من جهة المعنى وذلك أن قوله وَكَذَّبْتُمْ بِهِ يتضمن أنكم واقعتم ما تستوجبون به العذاب إلا أنه ليس عندي، والآخر من جهة اللفظ وهو الاستعجال الذي لم يأت في القرآن استعجالهم إلا
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Peygamber aleyhisselâm'ın, Kur'an dışında da kendisi vasıtasıyla ilme ulaştığı taşların kendisiyle konuşması, vahiyden önce meleği görmesi ve benzeri başka durumları da vardır. Bazı müfessirler { بِهِ } zamirinin { ما } lafzına döndüğünü ve bundan kastın da bazılarının dediği gibi [müşriklerin] teklif ettikleri mucizeler olduğunu söylemişlerdir. Bir görüşe göre de kastedilen azaptır. Bu görüş iki açıdan tercih edilir: Biri mana yönündendir; zira { وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “siz ise onu yalanladınız” sözü, 'siz azabı hak ettirecek şeyleri işlediniz, ne var ki o azap benim yanımda değildir' anlamını içerir. Diğeri ise lafız yönündendir; o da acele istemektir (isti'câl) ki Kur'an'da onların acele istemesi ancak
العذاب لأن اقتراحهم بالآيات لم يكن باستعجال، وقوله: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أي القضاء والإنفاذ يَقُصُّ الْحَقَّ أي يخبر به، والمعنى يقص القصص الحق، وهذه قراءة ابن كثير وعاصم ونافع وابن عباس، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي وابن عامر «يقضي الحق» أي ينفذه، وترجع هذه القراءة بقوله الْفاصِلِينَ لأن الفصل مناسب للقضاء، وقد جاء أيضا الفصل والتفصيل مع القصص، وفي مصحف عبد الله بن مسعود «وهو أسرع الفاصلين» ، قال أبو عمرو الداني: وقرأ عبد الله وأبيّ ويحيى ابن وثاب وإبراهيم النخعي وطلحة والأعمش «يقضي بالحق» بزيادة باء الجر، وقرأ مجاهد وسعيد بن جبير «يقضي الحق وهو خير الفاصلين» ، وقوله تعالى: قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي الآية، المعنى لو كان عندي الآيات المقترحة أو العذاب على التأويل الآخر لقضي الأمر أي لوقع الانفصال، وتم التنازع لظهور الآية المقترحة أو لنزل العذاب بحسب التأويلين، وحكى الزهراوي: أن المعنى لقامت القيامة، ورواه النقاش عن عكرمة، وقال بعض الناس: معنى لَقُضِيَ الْأَمْرُ أي لذبح الموت.
azap hakkında gelmiştir; zira onların mucize teklif etmesi acele isteme yoluyla olmamıştı. Yüce [Allah]’ın: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” yani kaza ve infaz yalnız O'na aittir. { يَقُصُّ الْحَقَّ } “O, hakkı anlatır” yani onu haber verir; mana ise 'hakkı olan kıssayı anlatır' şeklindedir. Bu, İbn Kesîr, Âsım, Nâfi ve İbn Abbâs'ın kıraatidir. Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî ve İbn Âmir ise 'onu infaz eder/hükmeder' manasında «يقضي الحق» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat { الْفاصِلِينَ } “ayıranların” lafzıyla desteklenir; zira fasl (hüküm verip ayırma) kaza (hüküm) ile uyumludur. Ancak fasl ve tafsil, kıssalarla birlikte de gelmiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında «وهو أسرع الفاصلين» (ve O, ayıranların en hızlısıdır) şeklindedir. Ebû Amr ed-Dânî der ki: Abdullah, Übeyy, Yahyâ b. Vessâb, İbrâhîm en-Nehaî, Talha ve el-A'meş, harf-i cer olan bâ ziyadesiyle «يقضي بالحق» şeklinde okumuşlardır. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr ise «يقضي الحق وهو خير الفاصلين» şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي } “De ki: '...benim yanımda olsaydı'” ayetinin anlamı: Şayet teklif edilen mucizeler ya da diğer tevile göre azap benim yanımda olsaydı, { لَقُضِيَ الْأَمْرُ } “iş elbette bitirilmiş olurdu” yani her iki tevile göre ya teklif edilen mucizenin ortaya çıkmasıyla çekişme son bulup ayrışma gerçekleşir ya da azap inerdi. ez-Zehrâvî anlamın 'kıyamet kopardı' şeklinde olduğunu nakletmiştir; en-Nakkâş da bunu İkrime'den rivayet etmiştir. Bazıları ise { لَقُضِيَ الْأَمْرُ } ifadesinin manasının 'ölüm boğazlanırdı' demek olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا قول ضعيف جدا لأن قائله سمع هذا المعنى في قوله تعالى: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ [مريم: ٣٩] وذبح الموت هنا لائق فنقله إلى هذا الموضع دون شبه، وأسند الطبري هذا القول إلى ابن جريج غير مقيد بهذه السورة، والظن بابن جريج أنه إنما فسر الذي في يوم الحسرة وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu son derece zayıf bir görüştür. Zira bunu söyleyen kimse bu manayı Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } “İşin bitirileceği o hasret günü ile onları uyar” [Meryem: 39] ayetinde işitmiş olup orada ölümün boğazlanması manası uygundur; o da hiçbir benzerlik olmaksızın bu manayı bu ayete aktarmıştır. et-Taberî bu sözü, bu sure ile kayıtlamaksızın İbn Cüreyc'e isnad etmiştir; İbn Cüreyc hakkında zannedilen ise onun yalnızca Hasret Günü ayetini tefsir etmiş olduğudur. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri en iyi bilendir” [ifadesi]
يتضمن الوعيد والتهديد.
vaid ve tehdit içermektedir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[En'âm Suresi (6), 59-60. Ayetler]
وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠)
{ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı da bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıkları içindeki bir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (59) Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün de ne kazandığınızı bilen O'dur. Sonra belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye sizi onda diriltir (uyandırır). Sonra dönüşünüz ancak O'nadır; sonra O, yaptıklarınızı size haber verecektir. (60)”
مَفاتِحُ جمع مفتح وهذه استعارة عبارة عن التوصل إلى الغيوب كما يتوصل في الشاهد بالمفتاح إلى المغيب عن الإنسان، ولو كان جمع مفتاح لقال مفاتيح، ويظهر أيضا أن مَفاتِحُ جمع مفتح بفتح الميم أي مواضع تفتح عن المغيبات، ويؤيد هذا قول السدي وغيره مَفاتِحُ الْغَيْبِ خزائن الغيب، فأما مفتح بالكسر فهو بمعنى مفتاح، وقال الزهراوي: ومفتح أفصح، وقال ابن عباس وغيره، الإشارة ب مَفاتِحُ الْغَيْبِ هي إلى الخمسة التي في آخر لقمان، إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لقمان: ٣٤] الآية، لأنها تعم جميع الأشياء التي لم توجد بعد، ثم قوي البيان بقوله وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تنبيها على أعظم المخلوقات المجاورة للبشر وقوله مِنْ وَرَقَةٍ على حقيقته في ورق النباتات، ومِنْ زائدة وإِلَّا يَعْلَمُها يريد على الإطلاق وقبل السقوط ومعه وبعده، وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ يريد في أشد حال التغيب، وهذا كله وإن كان داخلا في قوله وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ عند من رآها في الخمس وغيرها ففيه البيان
{ مَفاتِحُ } kelimesi *mifteh* (مفتح) kelimesinin çoğuludur; bu bir istiare olup, görünen âlemde insandan gizlenmiş şeylere anahtarla ulaşıldığı gibi gayblara ulaşmayı ifade eder. Eğer *miftâh* kelimesinin çoğulu olsaydı *mefâtîh* (مفاتيح) derdi. Ayrıca { مَفاتِحُ } kelimesinin mîm harfinin fethasıyla *mefteh* (مفتح) kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir ki bu, 'gaybların açıldığı yerler' demektir. es-Süddî ve başkalarının “Gaybın mefâtih'i, gaybın hazineleridir” sözü de bunu destekler. Mîm'in kesresiyle *mifteh* ise anahtar manasındadır. ez-Zehrâvî: “*Mefteh* daha fasihtir” demiştir. İbn Abbâs ve başkaları, { مَفاتِحُ الْغَيْبِ } ile Lokmân Suresi'nin sonundaki beş şeye işaret edildiğini söylemişlerdir: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Şüphesiz kıyametin bilgisi ancak Allah'ın katındadır...” [Lokmân: 34]. Çünkü bu beş şey henüz var olmamış bütün şeyleri kapsamaktadır. Ardından: { وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde olanı da bilir” buyruğu ile beyan güçlendirilmiştir; bu da insanlara komşu en büyük yaratılmışlara dikkat çekmek içindir. { مِنْ وَرَقَةٍ } “hiçbir yaprak” ifadesi, bitki yaprakları hakkındaki gerçek anlamındadır. { مِنْ } zâiddir (pekiştirme içindir). { إِلَّا يَعْلَمُها } “O onu bilmesin” ifadesiyle; mutlak olarak, düşmeden önce, düşerken ve düştükten sonra bilmesini kastetmektedir. { وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } “yerin karanlıkları içindeki bir dane de [yoktur ki]” sözüyle, gizliliğin en şiddetli durumunu kastetmektedir. Bütün bunlar, gaybın anahtarlarını beş şey veya başka şeyler olarak gören kimselere göre { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } buyruğunun kapsamına girse de, bunda bir açıklama
والإيضاح والتنبيه على مواضع العبر، أي إذا كانت هذه المحقورات معلومة فغيرها من الجلائل أحرى، وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ عطف على اللفظ وقرأ الحسن وعبد الله بن أبي إسحاق «ولا رطب ولا يابس» بالرفع عطفا على الموضع في وَرَقَةٍ، لأن التقدير وما تسقط ورقة وإِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ قيل يعني كتابا على الحقيقة، ووجه الفائدة فيه امتحان ما يكتبه الحفظة، وذلك أنه روي أن الحفظة يرفعون ما كتبوه ويعارضونه بهذا الكتاب المشار إليه ليتحققوا صحة ما كتبوه، وقيل: المراد بقوله: إِلَّا فِي كِتابٍ علم الله ﷿ المحيط بكل شيء، وحكى النقاش عن جعفر بن محمد قولا: أن «الورقة» يراد بها السقط من أولاد بني آدم، و «الحبة» يراد بها الذي ليس يسقط، و «الرطب» يراد به الحي، و «اليابس» يراد به الميت، وهذا قول جار على طريقة الرموز، ولا يصح عن جعفر بن محمد ﵁، ولا ينبغي أن يلتفت إليه، وقوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ الآية، فيها إيضاح الآيات المنصوبة للنظر، وفيها ضرب مثل للبعث من القبور، أن هذا أيضا إماتة وبعث على نحو ما، والتوفي هو استيفاء عدد، قال الشاعر [منظور الوبري] : [الرجز]
ve ibret mahallerine dikkat çekme vardır. Yani bu küçük ve önemsiz şeyler biliniyorsa, büyük ve azametli şeylerin bilinmesi evleviyetle geçerlidir. { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ } “yaş ve kuru hiçbir şey [yoktur ki]” [ifadesi] lafza matuftur. el-Hasan ve Abdullah b. Ebî İshâk, { وَرَقَةٍ } kelimesinin mahalle matuf olarak merfû kılınmasıyla «ولا رطب ولا يابس» şeklinde okumuşlardır; zira takdir 've hiçbir yaprak düşmez' (وما تسقط ورقة) şeklindedir. { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “apaçık bir kitapta bulunmasın” buyruğunda, hakiki bir kitabın kastedildiği söylenmiştir. Bundaki fayda yönü ise koruyucu meleklerin (hafaza) yazdıklarının sınanmasıdır; zira rivayet edildiğine göre hafaza melekleri yazdıklarını yukarı çıkarır ve yazdıklarının doğruluğunu teyit etmek için işaret edilen bu kitaba arz ederler. Bir görüşe göre de: { إِلَّا فِي كِتابٍ } sözünden maksat, Yüce Allah'ın her şeyi kuşatan ilmidir. en-Nakkâş, Ca'fer b. Muhammed'den şöyle bir söz nakletmiştir: “Yaprak ile Âdemoğlunun düşük çocukları kastedilir, dâne ile düşük olmayan kastedilir, yaş ile diri kastedilir, kuru ile ölü kastedilir.” Bu, remizler (bâtınî semboller) yöntemi üzere söylenmiş bir sözdür; Ca'fer b. Muhammed radıyallâhu anh'tan sahih olarak gelmemiştir ve buna itibar edilmemelidir. Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), ... bilen O'dur...” ayetinde, tefekkür için vaz edilen ayetlerin açıklaması ve kabirlerden dirilişe bir misal verme vardır; zira bu da bir nevi öldürme ve diriltmedir. *Teveffî* (توفي) ise sayıyı tastamam almaktır. Şair [Manzûr el-Vebrî] şöyle demiştir: [Recez]
إنّ بني الأدرم ليسوا من أحد ... ولا توفّاهم قريش في العدد
Şüphesiz Edrem oğulları kimseden sayılmazlar... / Kureyş de onları sayıya dahil edip tam saymaz.
وصارت اللفظة عرفا في الموت، وهي في النوم على بعض التجوز، وجَرَحْتُمْ معناه كسبتم، ومنه جوارح الصيد أي كواسبه، ومنه جوارح البدن لأنها كواسب النفس، ويحتمل أن يكون جَرَحْتُمْ هنا من الجرح كأن الذنب جرح في الدين، والعرب تقول جرح اللسان كجرح اليد، وروي عن ابن مسعود أو سلمان شك ابن دينار، أنه قال: إن هذه الذنوب جراحات فمنها شوى ومنها مقتلة، ألا وإن الشرك بالله مقتلة، ويَبْعَثُكُمْ يريد الإيقاظ، ففي فِيهِ عائد على النهار قاله مجاهد، وقتادة والسدي، وذكر النوم مع الليل واليقظة مع النهار بحسب الأغلب وإن كان النوم يقع بالنهار واليقظة بالليل فنادر، ويحتمل أن يعود الضمير على التوفي أي يوقظكم في التوفي أي في خلاله وتضاعيفه قاله عبد الله بن كثير، وقيل يعود على الليل وهذا قلق في اللفظ وهو في المعنى نحو من الذي قبله، وقرأ طلحة بن مصرف وأبو رجاء «ليقضي أجلا مسمى» ، والمراد بالأجل آجال بني آدم، ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ يريد بالبعث والنشور ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ أي يعلمكم إعلام توقيف ومحاسبة.
Bu lafız örfte ölüm hakkında kullanılır olmuştur; uykuda kullanılması ise bir tür mecazdır. { جَرَحْتُمْ } kazandınız demektir. Av hayvanlarının yakalayıcı uzuvlarına 'cevârih' denmesi de bundandır; yani kazanan uzuvlarıdır. Bedenin organlarına da nefsin kazanç aletleri olduğu için 'cevârih' denir. { جَرَحْتُمْ } kelimesinin burada yaralamaktan (cerh) gelmesi de muhtemeldir; sanki günah dinde açılan bir yaradır. Nitekim Araplar: 'Dilin yaralaması elin yaralaması gibidir' derler. İbn Mes'ûd veya Selmân'dan —İbn Dînâr şüphe etmiştir— şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Şüphesiz bu günahlar yaralardır; onlardan kimi hafif yaralar (şevâ), kimi de öldürücüdür. Dikkat edin, Allah'a şirk koşmak ise kesinlikle öldürücüdür!' { يَبْعَثُكُمْ } “sizi diriltir” sözüyle uyandırmayı kastetmektedir. { فِيهِ } “onda” [ifadesindeki zamir], Mücâhid, Katâde ve es-Süddî'nin belirttiğine göre gündüze dönmektedir. Uykunun geceyle, uyanıklığın gündüzle zikredilmesi çoğunluğa göredir; zira gündüz uyumak ve gece uyanık kalmak vaki olsa da nadirdir. Zamirin teveffîye dönmesi de muhtemeldir; yani 'teveffî içerisinde / esnasında sizi uyandırır' demektir; bunu Abdullah b. Kesîr söylemiştir. Geceye döndüğü de söylenmiştir ki bu lafız bakımından zorlamadır, mana bakımından ise bir öncekine yakındır. Talha b. Musarrif ve Ebû Recâ «ليقضي أجلا مسمى» şeklinde okumuşlardır. Ecelden kasıt, Âdemoğullarının ecelleridir. { ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz ancak O'nadır” buyruğu ile ba's ve nüşûru (öldükten sonra dirilişi) kastetmektedir. { ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ } “sonra size haber verecektir” yani sorgulama ve hesaba çekme tarzında size bildirecektir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦١ الى ٦٢]
[En'âm Suresi (6), 61-62. Ayetler]
وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢)
{ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢) } “O, kullarının üzerinde mutlak kahir (yegâne hâkim)dir. Üzerinize koruyucular (hafaza melekleri) gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde, elçilerimiz (melekler) onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler. (61) Sonra onlar, gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir. (62)”
الْقاهِرُ إن أخذ صفة فعل أي مظهر القهر بالصواعق والرياح والعذاب فيصح أن يجعل فَوْقَ ظرفية للجهة لأن هذه الأشياء إنما تعاهدها العباد من فوقهم، وإن أخذ الْقاهِرُ صفة ذات بمعنى القدرة والاستيلاء ف فَوْقَ لا يجوز أن تكون للجهة، وإنما هي لعلو القدر والشأن على حد ما تقول:
{ الْقاهِرُ } fiil sıfatı olarak alınıp yıldırımlar, rüzgârlar ve azapla kahrını gösteren manasında olursa, { فَوْقَ } lafzını cihet zarfı kılmak sahih olur; çünkü kullar bu şeyleri ancak üstlerinden bilip tecrübe etmişlerdir. Şayet { الْقاهِرُ } kudret ve istila manasında zât sıfatı olarak alınırsa, { فَوْقَ } kelimesinin cihet için olması caiz olmaz; aksine şu sözünde olduğu gibi kadrin ve şanın yüceliği içindir:
الياقوت فوق الحديد، وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ معناه يبثهم فيكم، وحَفَظَةً جمع حافظ مثل كاتب وكتبة،
«Yakut demirden üstündür.» { وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ } “üzerinize gönderir”, onları aranıza yayar demektir. { حَفَظَةً } ise kâtib (yazar) ve ketebe (yazarlar) gibi hâfız (koruyan/kaydeden) kelimesinin çoğuludur.
والمراد بذلك الملائكة الموكلون بكتب الأعمال، وروي أنهم الملائكة الذين قال فيهم النبي ﵇ «تتعاقب فيكم ملائكة بالليل وملائكة بالنهار» وقاله السدي وقتادة، وقال بعض المفسرين حَفَظَةً يحفظون الإنسان من كل شيء حتى يأتي أجله، والأول أظهر، وكلهم غير حمزة قرأ «توفيه رسلنا» على تأنيث لفظ الجمع. كقوله ﷿: وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ [الأنعام: ٣٤] وقرأ حمزة «توفاه رسلنا» ، وحجته أن التأنيث غير حقيقي، وظاهر الفعل أنه ماض كقوله تعالى: وَقالَ نِسْوَةٌ [يوسف: ٣٠] ويحتمل أن يكون بمعنى تتوفاه فتكون العلامة مؤنثة، وأمال حمزة من حيث خط المصحف بغير ألف فكأنها إنما كتبت على الإمالة، وقرأ الأعمش «يتوفيه رسلنا» بزيادة ياء في أوله والتذكير، وقوله تعالى: رُسُلُنا يريد به على ما ذكر ابن عباس وجميع أهل التأويل ملائكة مقترنين بملك الموت يعاونونه ويأتمرون له، وقرأ جمهور الناس «لا يفرّطون» بالتشديد، وقرأ الأعرج «يفرطون» بالتخفيف، ومعناه يجاوزون الحد مما أمروا به، قال أبو الفتح: فكما أن المعنى في قراءة العامة لا يقصرون فكذلك هو في هذه لا يزيدون على أمروا به، ورجح اللفظ في قوله رُدُّوا من الخطاب إلى الغيبة، والضمير في رُدُّوا عائد على المتقدم ذكرهم، ويظهر أن يعود على العباد فهو إعلام برد الكل، وجاءت المخاطبة بالكاف في قوله عَلَيْكُمْ تقريبا للموعظة من نفوس السامعين، ومَوْلاهُمُ لفظ عام لأنواع الولاية التي تكون بين الله وبين عبيده من الرّزق والنصرة والمحاسبة والملك وغير ذلك، وقوله الْحَقِّ نعت ل مَوْلاهُمُ، ومعناه الذي ليس بباطل ولا مجاز، وقرأ الحسن بن أبي الحسن والأعمش «الحقّ» بالنصب، وهو على المدح، ويصح على المصدر، أَلا لَهُ الْحُكْمُ ابتداء كلام مضمنه التنبيه وهز نفس السامع، «الحكم» تعريفه للجنس أي جميع أنواع التصرفات في العباد وأَسْرَعُ الْحاسِبِينَ متوجه على أن الله ﷿ حسابه لعبيده صادر عن علمه بهم فلا يحتاج في ذلك إلى إعداد ولا تكلف سبحانه لا رب غيره، وقيل لعلي بن أبي طالب كيف يحاسب الله العباد في حال واحدة؟ قال: كما يرزقهم في حال واحدة في الدنيا.
Bununla kastedilen, amelleri yazmakla görevli meleklerdir. Rivayet edildiğine göre bunlar, Peygamber aleyhisselâm'ın haklarında: «Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda nöbetleşe gelirler» buyurduğu meleklerdir; bunu es-Süddî ve Katâde de söylemiştir. Bazı müfessirler ise hafaza meleklerinin, eceli gelinceye kadar insanı her şeyden koruyan melekler olduğunu söylemişlerdir; ancak birincisi daha açıktır. Hamza dışındaki kıraat imamlarının hepsi, cemi (çoğul) lafzının müennes kılınmasıyla Yüce [Allah]’ın: { وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı” [En'âm: 34] buyruğundaki gibi [tâ harfiyle] «توفّته رسلنا» şeklinde okumuşlardır. Hamza ise «توفّاه رسلنا» şeklinde okumuştur. Onun delili, müennesliğin hakiki olmaması ve fiilin zahiren Yüce Allah'ın: { وَقالَ نِسْوَةٌ } “Kadınlar dedi ki” [Yûsuf: 30] ayetinde olduğu gibi mazi oluşudur. 'Teteveffâhu' (canını alırlar) manasında olup alâmetin müennes olması da muhtemeldir. Hamza, mushaf hattında elifsiz yazılması sebebiyle imale yapmıştır; sanki imale üzerine yazılmıştır. el-A'meş ise başında yâ harfi ziyadesi ve müzekker kılınmasıyla «يتوفّيه رسلنا» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { رُسُلُنا } “elçilerimiz” buyruğu ile İbn Abbâs ve bütün tevil ehlinin zikrettiğine göre, ölüm meleğine (Azrâil'e) eşlik eden, ona yardım eden ve onun emrine uyan melekler kastedilmektedir. Kıraat ehlinin çoğunluğu şedde ile { لا يُفَرِّطُونَ } şeklinde okumuştur. el-A'rec ise şeddesiz olarak «يفرطون» şeklinde okumuştur ki anlamı 'emrolundukları şeyde haddi aşmazlar' demektir. Ebu'l-Feth şöyle der: Çoğunluğun kıraatindeki mana 'kusur etmezler' olduğu gibi, bu kıraatteki mana da 'kendilerine emredilenin üzerine fazlalık eklemezler' şeklindedir. { رُدُّوا } “döndürülürler” buyruğundaki lafız, hitaptan gayba iltifat etmiştir (dönmüştür). { رُدُّوا } lafzındaki zamir, daha önce zikredilenlere dönmektedir; kullara dönmesi de zahirdir ki bu, hepsinin döndürüleceğini bildirmektir. { عَلَيْكُمْ } “üzerinize” buyruğundaki kâf ile yapılan hitap, öğüdü dinleyenlerin nefislerine yakınlaştırmak içindir. { مَوْلاهُمُ } “onların mevlâsı” ise rızık, yardım, hesaba çekme, mülkiyet ve benzeri Allah ile kulları arasında bulunan velâyet türleri için genel bir lafızdır. { الْحَقِّ } “gerçek” kelimesi { مَوْلاهُمُ } kelimesinin sıfatıdır; anlamı ise bâtıl ve mecaz olmayan demektir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve el-A'meş ise nasb ile «الحقّ» şeklinde okumuşlardır; bu medih (övgü) üzere nasbtır, masdar üzere olması da caizdir. { أَلا لَهُ الْحُكْمُ } “Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur” ifadesi, uyanık kılma ve dinleyenin nefsini sarsma anlamını içeren bir söz başlangıcıdır. 'el-Hükm' kelimesinin başındaki elif-lâm cins içindir; yani kullar üzerindeki her türlü tasarruf O'na aittir. { أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } “hesap görenlerin en süratlisidir” ifadesi, Yüce Allah'ın kullarını hesaba çekmesinin onlara dair ilminden kaynaklandığı, dolayısıyla bu hususta bir hazırlığa ve külfete muhtaç olmadığı manasına yöneliktir; O münezzehtir, O'ndan başka rab yoktur. Ali b. Ebî Tâlib'e: “Allah kulları tek bir anda nasıl hesaba çeker?” diye sorulmuş; o da: “Dünyada onları tek bir anda rızıklandırdığı gibi” demiştir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[En'âm Suresi (6), 63-64. Ayetler]
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)
{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) } “De ki: 'Karanın ve denizin karanlıklarından (tehlikelerinden) sizi kim kurtarır? Ki siz O'na gizli gizli ve yalvara yakara: Andolsun eğer bizi bundan kurtarırsa, mutlaka şükredenlerden olacağız diye dua edersiniz.' De ki: 'Ondan da, her türlü sıkıntıdan da sizi Allah kurtarır; sonra siz yine O'na ortak koşarsınız.'”
هذا تماد في توبيخ العادلين بالله الأوثان، وتوقيفهم على سوء الفعل في عبادتهم الأصنام وتركهم الذي ينجي من المهلكات ويلجأ إليه في الشدائد، ومَنْ استفهام رفع بالابتداء، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «من ينجّيكم قل الله ينجّيكم» بتشديد الجيم وفتح النون، وقرأ أبو عمرو في رواية علي بن نصر عنه وحميد بن قيس ويعقوب «ينجيكم» فيها بتخفيف الجيم وسكون النون، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر بالتشديد في الأولى والتخفيف في الثانية فجمعوا بين التعدية بالألف والتعدية بالتضعيف كما جاء ذلك في قوله تعالى: فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً [الطارق: ١٧] وظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ يراد به شدائدهما، فهو لفظ عام يستغرق ما كان من الشدائد بظلمة حقيقية وما كان بغير ظلمة، والعرب تقول عام
Bu, putları Allah'a denk tutanları azarlamaya ve helak edici şeylerden kurtaran, zorluklarda kendisine sığınılan Allah'ı bırakıp putlara tapmalarındaki çirkin fiili onların yüzüne vurmaya devamdır. { مَنْ } istifham (soru) edatı olup mübteda olarak merfûdur. Âsım, Hamza ve el-Kisâî cîm'in şeddesi ve nûn'un fethasıyla «من ينجّيكم قل الله ينجّيكم» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr —Ali b. Nasr'ın kendisinden rivayetinde—, Humeyd b. Kays ve Ya'kûb her iki yerde de cîm'in tahfifi (şeddesiz oluşu) ve nûn'un sükûnu ile «ينجيكم» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Nâfi, Ebû Amr ve İbn Âmir ise birincisinde şedde, ikincisinde tahfif ile okumuşlar; böylece Yüce Allah'ın: { فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً } “Kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı” [Târık: 17] ayetinde geldiği gibi elif ile geçişlilik (ta'diye) ile şedde (taz'îf) ile geçişliliği bir arada kullanmışlardır. { ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “karanın ve denizin karanlıkları” ifadesiyle karanın ve denizin şiddetli sıkıntıları kastedilmektedir. Dolayısıyla bu, gerek gerçek bir karanlıkla gerekse karanlık olmaksızın vuku bulan tüm sıkıntıları içine alan genel bir ifadedir. Nitekim Araplar şiddet ve sıkıntıyı kastettiklerinde 'kara yıl'
أسود ويوم مظلم ويوم ذو كواكب ونحو هذا يريدون به الشدة، قال قتادة: المعنى من كرب البر والبحر، وقاله الزجّاج وتَدْعُونَهُ في موضع الحال وتَضَرُّعاً نصب على المصدر والعامل فيه تَدْعُونَهُ، والتضرع صفة بادية على الإنسان، وَخُفْيَةً معناه الاختفاء والسر، فكأن نسق القول: تدعونه جهرا وسرا هذه العبارة بمعان زائدة، وقرأ الجميع غير عاصم: «وخفية» بضم الخاء، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «وخفية» بكسر الخاء، وقرأ الأعمش: «وخيفة» من الخوف وقرأ الحجازيون وأهل الشام: «أنجيتنا» ، وقرأ الكوفيون «أنجانا» على ذكر الغائب، وأمال حمزة والكسائي الجيم، ومِنَ الشَّاكِرِينَ أي على الحقيقة، والشكر على الحقيقة يتضمن الإيمان، وحكى الطبري في قوله ظُلُماتِ أنه ضلال الطرق في الظلمات ونحوه المهدوي أنه ظلام الليل والغيم والبحر.
(عام أسود), 'karanlık gün' (يوم مظلم) ve 'yıldızlı gün' (يوم ذو كواكب) derler. Katâde: “Manası; karanın ve denizin sıkıntılarından [sizi kim kurtarır?] demektir” demiş, ez-Zeccâc da böyle söylemiştir. { تَدْعُونَهُ } hal makamındadır. { تَضَرُّعاً } masdar olarak mansubdur ve âmili { تَدْعُونَهُ } fiilidir. Tazarru (yalvarıp yakarma), insanın üzerinde açıkça görünen bir haldir. { وَخُفْيَةً } ise gizlenmek ve sır tutmak demektir; sanki sözün dizilişi, ziyade manalar taşıyan şu ifadeyle 'O'na açıkça ve gizlice dua edersiniz' şeklindedir. Âsım dışındaki herkes hı harfinin zammesiyle «وخُفية» şeklinde okumuştur. Âsım ise Ebû Bekir rivayetinde hı'nın kesresiyle «وخِفية» okumuştur. el-A'meş ise korku anlamında «وخيفة» okumuştur. Hicazlılar ve Şamlılar [hitap sığasıyla] «أنجيتنا» (bizi kurtarırsan), Kûfeliler ise gaib zikri üzere «أنجانا» (bizi kurtarırsa) şeklinde okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî cîm harfini imale ile okumuşlardır. { مِنَ الشَّاكِرِينَ } “şükredenlerden [olacağız]” yani hakiki anlamda [şükredenlerden]; hakiki manadaki şükür ise imanı içerir. et-Taberî { ظُلُماتِ } kelimesi hakkında bunun karanlıklarda yolların kaybolması olduğunu nakletmiş, el-Mehdî de buna benzer şekilde gece, bulut ve deniz karanlığı olduğunu belirtmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا التخصيص كله لا وجه له وإنما هو لفظ عام لأنواع الشدائد في المعنى، وخص لفظ «الظلمات» بالذكر لما تقرر في النفوس من هول الظلمة، وقوله تعالى: قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ الآية: سبق في المجادلة إلى الجواب، إذ لا محيد عنه، وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ لفظ عام أيضا ليتضح العموم الذي في الظلمات، ويصح أن يتأول من قوله وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ تخصيص الظلمات قبل، ونص عليها لهولها، وعطف في هذا الموضع ب ثُمَّ للمهلة التي تبين قبح فعلهم، أي ثم بعد معرفتكم بهذا كله وتحققكم به أنتم تشركون.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bütün bu özelleştirmelerin hiçbir tutar yanı yoktur; aksine bu lafız, mana bakımından her türlü sıkıntı için genel bir ifadedir. 'Zulümât' (karanlıklar) lafzının zikre tahsis edilmesi ise karanlığın nefislerde yer etmiş olan dehşetinden dolayıdır. Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ } “De ki: '...sizi Allah kurtarır'” ayeti, tartışmada kaçınılmaz olan cevaba önceden yer vermektir. { وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ } “ve her türlü sıkıntıdan” buyruğu da 'karanlıklar' ifadesindeki umumiliğin açıklığa kavuşması için genel bir lafızdır. { وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ } ifadesinden, daha önceki karanlıkların özel bir anlam taşıdığı ve dehşetinden ötürü açıkça zikredildiği yorumunu yapmak da sahihtir. Bu makamda { ثُمَّ } “sonra” ile atıf yapılması, fiillerinin çirkinliğini ortaya koyan bir mühlet içindir; yani: 'Bütün bunları bilip kesin olarak anladıktan sonra siz yine şirk koşuyorsunuz' demektir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٥ الى ٦٧]
[En'âm Suresi (6), 65-67. Ayetler]
قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)
{ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) } “De ki: 'O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından üzerinize bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kādirdir.' Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz! (65) O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.' (66) Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı (ve mekânı) vardır; yakında bileceksiniz. (67)”
هذا إخبار يتضمن الوعيد، والأظهر من نسق الآيات أن هذا الخطاب للكفار الذين تقدم ذكرهم وهو مذهب الطبري، وقال أبيّ بن كعب وأبو العالية وجماعة معهما: هي للمؤمنين وهم المراد، قال أبي بن كعب: هي أربع خلال وكلهن عذاب وكلهن واقع قبل يوم القيامة فمضت اثنتان بعد رسول الله ﷺ بخمس وعشرين سنة، ثم لبسوا شيعا وأذيق بعضهم بأس بعض، واثنتان واقعتان لا محالة الخسف والرجم، وقال الحسن بن أبي الحسن: بعضها للكفار وبعضها للمؤمنين بعث العذاب من فوق وتحت للكفار وسائرها للمؤمنين، وهذا الاختلاف إنما هو بحسب ما يظهر من أن الآية تتناول معانيها المشركين والمؤمنين، وروي من حديث جابر وخالد الخزاعي أن رسول الله ﷺ لما نزلت أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ قال أعوذ بوجهك فلما نزلت أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ قال: أعوذ بوجهك فلما نزلت أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ قال هذه أهون أو هذه أيسر، فاحتج بهذا من قال إنها نزلت في المؤمنين، وقال الطبري: وغير ممتنع أن يكون النبي ﷺ تعوذ لأمته من هذه الأشياء التي توعد بها الكفار، وهون الثالثة لأنها بالمعنى هي التي دعا بها فمنع حسب حديث
Bu, tehdit içeren bir haberdir. Ayetlerin akışından en zahir olan, bu hitabın daha önce zikri geçen kâfirlere yönelik olmasıdır; et-Taberî'nin mezhebi de budur. Übeyy b. Ka'b, Ebu'l-Âliye ve onlarla beraber bir grup ise ayetin müminlere yönelik olduğunu ve kastedilenlerin onlar olduğunu söylemişlerdir. Übeyy b. Ka'b şöyle demiştir: 'Bunlar dört haslettir, hepsi de azaptır ve hepsi kıyamet gününden önce vuku bulacaktır. İkisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yirmi beş yıl sonra geçmiş, fırka fırka birbirlerine düşmüşler ve kimine kiminin şiddeti tattırılmıştır. İkisi de muhakkak vuku bulacaktır ki bunlar yere batırma (hasf) ve taş yağdırmadır (recm).' el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise şöyle demiştir: 'Bir kısmı kâfirler, bir kısmı da müminler içindir; üstten ve alttan azap gönderilmesi kâfirlere, diğerleri ise müminleredir.' Bu ihtilaf, ayetin manalarının hem müşrikleri hem de müminleri kapsadığının anlaşılmasından kaynaklanmaktadır. Câbir ve Hâlid el-Huzâî'nin hadisinden rivayet edildiğine göre, { أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } “üstünüzden üzerinize bir azap göndermeye” kısmı indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Senin zâtına sığınırım» dedi. { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “yahut ayaklarınızın altından” kısmı indiğinde: «Senin zâtına sığınırım» dedi. { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” kısmı indiğinde ise: «Bu daha ehven» veya «Bu daha kolaydır» buyurdu. Ayetin müminler hakkında indiğini söyleyenler bununla delil getirmişlerdir. et-Taberî şöyle der: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâfirlere vaad edilen bu şeylerden ümmeti için [Allah'a] sığınmış olması imkânsız değildir; üçüncüsünü ehven görmesi ise mana bakımından
الموطأ وغيره، وقد قال ابن مسعود: إنها أسوأ الثلاث، وهذا عندي على جهة الإغلاظ في الموعظة، والحق أنها أيسرها كما قال ﵇، ومِنْ فَوْقِكُمْ ومِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ لفظ عام للمنطبقين على الإنسان وقال السدي عن أبي مالك مِنْ فَوْقِكُمْ الرجم أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ الخسف وقاله سعيد بن جبير ومجاهد، وقال ابن عباس ﵁: مِنْ فَوْقِكُمْ ولاة الجور أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ سفلة السوء وخدمة السوء.
el-Muvatta ve diğer eserlerdeki hadiste dua edip de engellendiği husus olması sebebiyledir. İbn Mes'ûd: 'Bu, üçünün en kötüsüdür' demiştir; bana göre bu, öğütte sert davranma (iglâz) kabilindendir. Doğrusu ise Peygamber aleyhisselâm'ın buyurduğu gibi onun en kolayı olmasıdır. { مِنْ فَوْقِكُمْ } “üstünüzden” ve { مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “ayaklarınızın altından” ifadeleri, insanı çevreleyen iki yön için genel bir lafızdır. es-Süddî, Ebû Mâlik'ten naklen { مِنْ فَوْقِكُمْ } ifadesinin taş yağdırma (recm), { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } ifadesinin ise yere batma (hasf) olduğunu söylemiştir; Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid de böyle demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: '{ مِنْ فَوْقِكُمْ } zâlim idareciler, { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } ise kötü ayak takımı ve kötü hizmetçilerdir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذه كلها أمثلة لا أنها هي المقصود، إذ هذه وغيرها من القحوط والغرق وغير ذلك داخل في عموم اللفظ ويَلْبِسَكُمْ على قراءة الستة معناه يخلطكم شيعا فرقا يتشيع بعضها لبعض، واللبس الخلط، وقال المفسرون هو افتراق الأهواء والقتال بين الأمة، وقرأ أبو عبد الله المدني «يلبسكم» بضم الياء من ألبس فهو على هذه استعارة من اللباس، فالمعنى أو يلبسكم الفتنة شيعا وشِيَعاً منصوب على الحال وقد قال الشاعر [النابغة الجعدي] : [المتقارب]
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bunların hepsi sadece birer örnektir, bizzat kastedilenin kendisi değildir; zira bunlar ve kuraklık, boğulma gibi diğer hususlar lafzın umumuna dâhildir. Altı kıraat imamının kıraatine göre { يَلْبِسَكُمْ } birbirine taraftarlık eden fırkalar halinde 'sizi birbirinize karıştırması' demektir; *lebs* (اللبس) karıştırmak demektir. Müfessirler bunun hevaların ayrışması ve ümmet içindeki savaşlar olduğunu söylemişlerdir. Ebû Abdillâh el-Medenî ise 'elbese' (giydirdi) fiilinden yâ'nın zammesiyle «يُلبسكم» şeklinde okumuşlardır; buna göre libastan (elbiseden) bir istiaredir. Anlamı: 'Yahut size fitneyi fırkalar halinde giydirmesi' demektir. { شِيَعاً } kelimesi hal olarak mansubdur. Nitekim şair [en-Nâbiga el-Ca'dî] şöyle demiştir: [Mütekârib]
لبست أناسا فأفنيتهم
Nice insanlarla içli dışlı oldum da onları tüketip geride bıraktım
فهذه عبارة عن الخلطة والمقاساة، والبأس القتل وما أشبهه من المكاره، وَيُذِيقَ استعارة إذ هي من أجل حواس الاختبار، وهي استعارة مستعملة في كثير من كلام العرب وفي القرآن، وقرأ الأعمش «ونذيق» بنون الجماعة، وهي نون العظمة في جهة الله ﷿، وتقول أذقت فلانا العلقم تريد كراهية شيء صنعته به ونحو هذا، وفي قوله تعالى انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآية، استرجاع لهم وإن كان لفظها لفظ تعجيب للنبي ﷺ فمضمنها أن هذه الآيات والدلائل إنما هي لاستصرافهم عن طريق غيهم، و «الفقه» الفهم، والضمير في بِهِ عائد على القرآن الذي فيه جاء تصريف الآيات، قاله السدي وهذا هو الظاهر، وقيل يعود على النبي ﵇ وهذا بعيد لقرب مخاطبته بعد ذلك بالكاف في قوله:
Bu, iç içe geçmeyi ve [zorluklara] katlanmayı ifade eden bir ibaredir. *Be's* (الْبَأْسَ) öldürme ve benzeri hoşa gitmeyen durumlardır. { وَيُذِيقَ } “ve tattırması” bir istiaredir; zira tatma, tecrübe duyularının en yücesidir. Bu, Arap kelamının çoğunda ve Kur'an'da kullanılan bir istiaredir. el-A'meş, Yüce Allah hakkında azamet nûnu olan cemi nûnu ile «ونذيق» şeklinde okumuştur. Nitekim ona yaptığın hoşa gitmeyen bir şeyi kastettiğinde: 'Falancaya zakkum tattırdım' dersin. Yüce Allah'ın: { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآياتِ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz...” ayetinde, onları [hakk'a] döndürme gayesi vardır; lafzı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için taaccüp (hayret bildirme) lafzı olsa da içeriği, bu ayetlerin ve delillerin onları azgınlık yollarından çevirmek için olduğudur. *Fıkıh* (الفقه) anlamaktır. { بِهِ } “onu” [ifadesindeki] zamir, es-Süddî'nin belirttiğine göre, içinde ayetlerin türlü türlü açıklandığı Kur'an'a dönmektedir ve zahir olan da budur. Peygamber aleyhisselâm'a döndüğü de söylenmiştir; ancak şu buyrukta hemen ardından kâf ile ona hitap edilmesi sebebiyle bu uzaktır:
قَوْمُكَ ويحتمل أن يعود الضمير على الوعيد الذي تضمنته الآية ونحا إليه الطبري، وقرأ ابن أبي عبلة «وكذبت قومك» بزيادة تاء، وبِوَكِيلٍ معناه بمدفوع إلى أخذكم بالإيمان والهدى، والوكيل بمعنى الحفيظ، وهذا كان قبل نزول الجهاد والأمر بالقتال ثم نسخ، وقيل لا نسخ في هذا إذ هو خبر.
{ قَوْمُكَ } “kavmin”. Zamirin ayetin içerdiği vaide (tehdide) dönmesi de muhtemeldir; et-Taberî de buna meyletmiştir. İbn Ebî Able tâ ziyadesiyle «وكذّبت قومك» şeklinde okumuştur. { بِوَكِيلٍ } “bir vekil [değilim]” ifadesinin manası; 'sizi zorla imana ve hidayete sevk etmekle görevlendirilmiş değilim' demektir. Vekil, koruyucu (hafîz) manasındadır. Bu hüküm, cihadın inmesinden ve savaş emrinden önceydi, sonra neshedildi. Bir görüşe göre ise bu bir haber olduğu için bunda nesih yoktur.
قال القاضي أبو محمد: والنسخ فيه متوجه لأن اللازم من اللفظ لست الآن، وليس فيه أنه لا يكون في المسأنف وقوله: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ أي غاية يعرف عندها صدقه من كذبه، وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ تهديد محض ووعيد.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunda nesih [ihtimali] yön bulur; zira lafızdan zorunlu olarak anlaşılan 'şu an değilim' demektir; gelecekte olmayacağına dair bir ifade yoktur. Yüce [Allah]’ın: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı (ve mekânı) vardır” buyruğu; yani doğruluğunun yalanından ayırt edilip bilineceği bir son/vakit vardır demektir. { وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz” buyruğu ise sırf tehdit ve vaiddir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]’ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]
[En'âm Suresi (6), 68-69. Ayetler]
وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)
{ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşup dalanları gördüğün zaman, başka bir söze geçinceye kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma. (68) Sakınanlara onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur. Fakat [bu,] belki sakınırlar diye bir hatırlatmadır (öğüttür). (69)”
لفظ هذا الخطاب مجرد للنبي ﷺ وحده، واختلف في معناه فقيل إن المؤمنين داخلون في الخطاب معه.
Bu hitabın lafzı sırf Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahsınadır. Anlamı hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Müminlerin de hitapta onunla birlikte dâhil olduğu söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الصحيح، لأن علة النهي وهي سماع الخوض في آيات الله تسلهم وإياه وقيل: بل بالمعنى أيضا إنما أريد به النبي ﷺ وحده، لأن قيامه عن المشركين كان يشق عليهم وفراقه لهم على معارضته وإن لم يكن المؤمنون عندهم كذلك، فأمر النبي ﷺ أن ينابذهم بالقيام عنهم إذا استهزؤوا وخاضوا ليتأدبوا بذلك ويدعوا الخوض والاستهزاء، وهذا التأويل يتركب على كلام ابن جرير يرحمه الله، والخوض أصله في الماء ثم يستعمل بعد في غمرات الأشياء التي هي مجاهل تشبيها بغمرات الماء، وَإِمَّا شرط وتلزمها النون الثقيلة في الأغلب، وقد لا تلزم كما قال:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Doğru olan da budur; çünkü nehyin (yasaklamanın) illeti olan Allah'ın ayetlerine dalındığını işitmek onları da onu da kapsar. Bir görüşe göre ise mana bakımından da sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahsı kastedilmiştir; zira müminler müşriklerin nezdinde öyle olmasa da Peygamber'in onların yanından kalkması ve onlara karşı çıkarak onları terk etmesi kendilerine ağır gelmekteydi. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, alay edip daldıklarında yanlarından kalkarak onları reddetmesi emredildi ki böylece edeplensinler, dalmayı ve alay etmeyi bıraksınlar. Bu tevil İbn Cerîr'in —Allah ona rahmet etsin— sözü üzerine kurulur. *Havz* (الخوض) kelimesinin aslı suya dalmaktır; sonradan suyun girdaplarına benzetilerek bilinmeyen derinlikler olan şeylerin girdaplarına dalmak hakkında kullanılmıştır. { وَإِمَّا } şarttır ve çoğunlukla şeddeli nûn (nûn-ı sakîle) alması gerekir; bazen de şu beyitte olduğu gibi gerekmeyebilir:
إمّا يصبك عدوّ في مناوأة
Bir düşman sana bir düşmanlıkta isabet edecek olursa...
إلى غير ذلك من الأمثلة، وقرأ ابن عامر وحده «ينسّنك» بتشديد السين وفتح النون والمعنى واحد، إلا أن التشديد أكثر مبالغة، والذِّكْرى والذكر واحد في المعنى وإنما هو تأنيث لفظي، ووصفهم هنا ب الظَّالِمِينَ متمكن لأنهم وضعوا الشيء في غير موضعه، وفَأَعْرِضْ في هذه الآية بمعنى المفارقة على حقيقة الإعراض وأكمل وجوهه، ويدل على ذلك فَلا تَقْعُدْ.
ve benzeri diğer misaller böyledir. Sadece İbn Âmir sîn harfinin şeddesi ve nûn'un fethasıyla «يُنسِّينّك» şeklinde okumuştur; mana birdir, ancak şeddeli okuyuş daha fazla mübalağa ifade eder. { الذِّكْرى } ile zikir anlam bakımından birdir; buradaki yalnızca lafzi müennesliktir. Burada onların { الظَّالِمِينَ } “zalimler” olarak nitelenmesi yerindedir; çünkü onlar bir şeyi konulması gereken yerin dışına koymuşlardır. Bu ayetteki { فَأَعْرِضْ } “yüz çevir” ifadesi, yüz çevirmenin hakiki ve en mükemmel şekli olan yanlarından ayrılmak manasındadır; { فَلا تَقْعُدْ } “artık oturma” buyruğu da buna delalet eder.
وقوله تعالى:
Yüce [Allah]’ın şu buyruğunda:
وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ الآية، المراد ب الَّذِينَ هم المؤمنون. والضمير في حِسابِهِمْ عائد على الَّذِينَ يَخُوضُونَ ومن قال إن المؤمنين داخلون في قوله: فَأَعْرِضْ قال إن النبي ﵇ داخل في هذا القصد ب الَّذِينَ يَتَّقُونَ، والمعنى عندهم على ما روي أن المؤمنين قالوا لما نزلت فلا تقعد معهم قالوا: إذا كنا لا نضرب المشركين ولا نسمع أقوالهم فما يمكننا طواف ولا قضاء عبادة في الحرم فنزلت لذلك وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ.
{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ } “Sakınanlara onların hesabından hiçbir [sorumluluk yoktur]...” ayetinde, { الَّذِينَ } ifadesiyle kastedilenler müminlerdir. { حِسابِهِمْ } “onların hesabı” [lafzındaki] zamir ise { الَّذِينَ يَخُوضُونَ } “ileri geri konuşup dalanlara” dönmektedir. Müminlerin { فَأَعْرِضْ } “yüz çevir” buyruğuna dâhil olduğunu söyleyenler, Peygamber aleyhisselâm'ın da { الَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar” ifadesindeki bu maksada dâhil olduğunu söylemişlerdir. Onlara göre mana —rivayet edildiğine göre— şöyledir: “Onlarla oturma” ayeti indiğinde müminler: 'Biz müşriklere engel olamıyorsak ve sözlerini de dinlemeyeceksek Harem'de ne tavaf yapabiliriz ne de bir ibadeti yerine getirebiliriz' dediler; bunun üzerine { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ } ayeti indi.
قال القاضي أبو محمد: فالإباحة في هذا هي في القدر الذي يحتاج إليه من التصرف بين المشركين في عبادة ونحوها، وقال بعض من يقول إن النبي ﵇ داخل في الَّذِينَ يَتَّقُونَ وإن المؤمنين داخلون في الخطاب الأول أن هذه الآية الأخيرة ليست إباحة بوجه، وإنما معناها لا تقعدوا معهم ولا تقربوهم حتى تسمعوا استهزاءهم وخوضهم، وليس نهيكم عن القعود لأن عليكم شيئا من حسابهم وإنما هو ذكرى لكم، ويحتمل المعنى أن يكون لهم لعلهم إذا جانبتموهم يتقون بالإمساك عن الاستهزاء، وأما من قال إن الخطاب الأول هو مجرد للنبي ﷺ لثقل مفارقته مغضبا على الكفار فإنه قال في هذه الآية الثانية إنها مختصة بالمؤمنين، ومعناها الإباحة، فكأنه قال فلا تقعد معهم يا محمد وأما المؤمنون فلا شيء عليهم من حسابهم فإن قعدوا فليذكروهم لعلهم يتقون الله في ترك ما هم فيه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Buradaki ruhsat/müsaade, ibadet ve benzeri durumlarda müşriklerin arasında bulunurken ihtiyaç duyulan miktar kadardır. Peygamber aleyhisselâm'ın { الَّذِينَ يَتَّقُونَ } ifadesine ve müminlerin de ilk hitaba dâhil olduğunu söyleyenlerden bazıları ise bu son ayetin hiçbir surette bir ruhsat olmadığını, aksine manasının şöyle olduğunu söylemişlerdir: 'Onlarla oturmayın, onların alaylarını ve batıla dalmalarını dinleyecek kadar onlara yaklaşmayın; sizin oturmaktan nehyedilmeniz onların hesabından üzerinize bir şey yüklendiği için değildir, aksine bu sizin için bir öğüttür.' Anlamın onlar (müşrikler) için olması da muhtemeldir; yani 'siz onlardan uzak durursanız belki onlar da alay etmekten vazgeçerek sakınırlar' demektir. İlk hitabın sırf Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğunu, zira onun öfkeyle ayrılmasının kâfirlere ağır geldiğini söyleyen kimse ise bu ikinci ayetin müminlere has olduğunu ve manasının ruhsat olduğunu söylemiştir. Sanki şöyle buyrulmuştur: 'Ey Muhammed! Sen onlarla oturma; müminlere gelince, onların hesabından kendilerine bir sorumluluk yoktur; şayet otururlarsa, içinde bulundukları şeyi terk etme hususunda belki Allah'tan sakınırlar diye onlara öğüt versinler.'
قال القاضي أبو محمد: وهذا القول أشار إليه النقاش ولم يوضحه، وفيه عندي نظر، وقال قائل هذه المقالة: إن هذه الإباحة للمؤمنين نسخت بآية النساء قوله تعالى: وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ [النساء: ١٤٠] وكذلك أيضا من قال أولا إلا أن الإباحة كانت بحسب العبادات يقول إن هذه الآية التي في النساء ناسخة لذلك إذ هي مدنية، والإشارة بقوله: وَقَدْ نَزَّلَ [النساء: ١٤٠] إليها بنفسها فتأمله، وإلا فيجب أن يكون الناسخ
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşe en-Nakkâş işaret etmiş ancak onu açıklığa kavuşturmamıştır; bana göre bu görüşte tutarsızlık vardır. Bu sözü söyleyen kimse, müminlere tanınan bu ruhsatın Nisâ Suresi'ndeki şu ayetle neshedildiğini söylemiştir: { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Oysa [Allah] size Kitapta: 'Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın' diye indirmişti” [Nisâ: 140]. Aynı şekilde ruhsatın ibadetler nispetinde olduğunu daha önce söyleyen kimse de Nisâ Suresi'ndeki bu ayetin medenî olması sebebiyle onu neshettiğini söyler. { وَقَدْ نَزَّلَ } “indirmişti” [Nisâ: 140] sözündeki işaret bizzat bu ayetin kendisine yöneliktir, bunu iyi düşün; aksi takdirde nâsihin (hükmü kaldıranın)
غيرها، وذِكْرى على هذا القول يحتمل أن يكون ذكروهم ذكرى، ويحتمل ولكن أعرضوا متى أعرضتم في غير وقت العبادة ذكرى، وذِكْرى على كل قول يحتمل أن تكون في موضع نصب بإضمار فعل أو رفع بإضمار مبتدأ، وينبغي للمؤمن أن يمتثل حكم هذه الآية مع الملحدين وأهل الجدال والخوض فيه، وحكى الطبري عن أبي جعفر أنه قال لا تجالسوا أهل الخصومات فإنهم الذين يخوضون في آيات الله.
başka bir ayet olması gerekir. { ذِكْرى } kelimesinin bu görüşe göre 'onlara bir öğütle öğüt verin' anlamında olması muhtemel olduğu gibi, 'ibadet vakti dışındaki zamanlarda yüz çevirdiğiniz zaman bir öğüt olarak yüz çevirin' manasında olması da muhtemeldir. { ذِكْرى } kelimesi her görüşe göre gizli bir fiille mansub makamında veya gizli bir mübtedâ ile merfû makamında olabilir. Mümine yaraşan; mülhidler (dinsizler), cedel ehli ve dine batılca dalanlar karşısında bu ayetin hükmüne uymaktır. et-Taberî, Ebû Ca'fer'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Münakaşa (ve batıl çekişme) ehliyle oturup kalkmayın; zira onlar Allah'ın ayetlerine dalanların ta kendileridir.”