قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٧٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 70]
وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandığı [günahlar] yüzünden helake sürüklenmemesi için onunla (Kur'an ile) öğüt ver. O kimse için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, [kurtulmak için] her türlü fidyeyi denk getirse de kendisinden alınmaz. İşte onlar kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş kimselerdir. İnkâr edegeldiklerinden ötürü onlar için kaynar sudan bir içecek ve elem verici bir azap vardır.” (70)
هذا أمر بالمشاركة وكان ذلك بحسب قلة أتباع الإسلام حينئذ، قال قتادة: ثم نسخ ذلك وما جرى مجراه بالقتال، وقال مجاهد: الآية إنما هي للتهديد والوعيد فهي كقوله تعالى: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً [المدثر: ١١] وليس فيها نسخ لأنها متضمنة خبرا وهو التهديد، وقوله: لَعِباً وَلَهْواً يريد إذ يعتقدون أن لا بعث فهم يتصرفون بشهواتهم تصرف اللاعب اللاهي، وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا أي خدعتهم من الغرور وهو الإطماع بما لا يتحصل فاغتروا بنعم الله ورزقه وإمهاله وطمعهم ذلك فيما لا يتحصل من رحمته.
Bu [emir], kendi haline bırakma emridir ve bu da o sırada İslâm'a uyanların azlığından kaynaklanıyordu. Katâde şöyle demiştir: “Daha sonra bu [hüküm] ve benzeri durumlar kıtal (savaş) ile neshedilmiştir.” Mücâhid ise şöyle demiştir: “Ayet sadece bir tehdit ve uyarı içindir; dolayısıyla Yüce [Allah]'ın şu buyruğu gibidir: { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak!” [Müddessir: 11]. Bu ayette nesih yoktur, çünkü tehdit mahiyetinde bir haber içermektedir.” Yüce [Allah]'ın: { لَعِباً وَلَهْواً } “oyun ve eğlence” buyruğu ile; onların yeniden dirilişin olmadığına inanmaları sebebiyle arzuları doğrultusunda oyun ve eğlenceye dalan kimseler gibi davrandıkları kastedilmektedir. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “dünya hayatı onları aldattı” ifadesi ise; onları aldattı demektir ve gurûr (aldanma), gerçekleşmeyecek şeylerle ümitlendirilmekten gelir. Onlar Allah'ın nimetlerine, rızkına ve mühlet vermesine aldanmışlar, bu da onları O'nun gerçekleşmeyecek olan rahmetine karşı tamaha düşürmüştür.
قال القاضي أبو محمد: ويتخرج في غَرَّتْهُمُ هنا وجه آخر من الغرور بفتح الغين أي ملأت أفواههم وأشبعتهم، ومنه قول الشاعر: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Buradaki { غَرَّتْهُمُ } kelimesinden, gayn harfinin fethasıyla el-garûr (ağzı doldurmak) kökünden başka bir mana da çıkarılabilir; yani 'ağızlarını doldurdu ve onları doyurdu' demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
ولما التقينا بالحنيّة غرّني ... بمعروفه حتّى خرجت أفوّق
Haniyye'de karşılaştığımızda beni iyiliğiyle doyurdu/ağzımı doldurdu ... Öyle ki [tokluktan] nefes nefese ayrıldım.
ومنه غر الطائر فرخه، ولا يتجه هذا المعنى في تفسير «غر» في كل موضع وأضاف الدين إليهم على معنى أنهم جعلوا اللعب واللهو دينا، ويحتمل أن يكون المعنى اتخذوا دينهم الذي كان ينبغي لهم لعبا ولهوا، والضمير في بِهِ عائد على الدين، وقيل: على القرآن، وأَنْ تُبْسَلَ في موضع المفعول أي لئلا تبسل أو كراهية أن تبسل، ومعناه تسلم، قال الحسن وعكرمة، وقال قتادة: تحبس وترتهن، وقال ابن عباس: تفضي وقال الكلبي وابن زيد: تجزى، وهذه كلها متقاربة بالمعنى، ومنه قول الشنفري: [الطويل]
Kuşun yavrusunu ağzıyla beslemesi anlamındaki "ğarra't-tâiru ferhahû" ifadesi de bundandır. Ancak bu anlam, her yerdeki 'ğarra' tefsirinde geçerli olmaz. Dini onlara izafe etmesi, oyunu ve eğlenceyi din edindikleri manasınadır. Anlamın; kendilerine yaraşan dinlerini oyun ve eğlenceye aldıkları şeklinde olması da muhtemeldir. { بِهِ } “onunla” ifadesindeki zamir dine racidir; Kur'an'a raci olduğu da söylenmiştir. { أَنْ تُبْسَلَ } ifadesi mef'ûl (nesne) konumundadır; yani helake teslim edilmesin diye ya da helake teslim edilmesini kerih görerek demektir. Bunun anlamı 'teslim edilmek'tir; bunu el-Hasan ve İkrime söylemiştir. Katâde: 'Hapsedilip rehin alınmasıdır' demiştir. İbn Abbâs: 'Son bulmasıdır' demiştir. el-Kelbî ve İbn Zeyd ise: 'Cezalandırılmasıdır' demişlerdir. Bunların hepsi birbirine yakın anlamlardır. Şenferâ'nın şu sözü de bundandır: [Tavîl]
هنالك لا أرجو حياة تسرّني ... سمير اللّيالي مبسلا بالجرائر
Orada beni sevindirecek bir hayat ummam ... Gecelerin yoldaşı olarak suçları yüzünden rehin tutulan biriyim.
وقال بعض الناس هو مأخوذ من البسل أي من الحرام كما قال الشاعر [ضمرة النهشاني] : [الكامل]
Bazı kimseler ise bunun el-besl'den, yani haramdan türediğini söylemişlerdir; nitekim şair [Damre en-Nehşelî] şöyle demiştir: [Kâmil]
بكرت تلومك بعد وهن في النّدى ... بسل عليك ملامتي وعتابي
Cömertlik hususunda gecenin bir vaktinden sonra erkenden seni kınamaya başladı ... Benim seni kınamam ve serzenişte bulunmam sana haramdır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا بعيد، ونَفْسٌ تدل على الجنس، ومعنى الآية وذكر بالقرآن والدين وادع إليه لئلا تبسل نفس التارك للإيمان بما كسبت من الكفر وآثرته من رفض الإسلام، وقوله تعالى: لَيْسَ
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu [görüş] uzaktır. { نَفْسٌ } kelimesi cinsi ifade eder. Ayetin anlamı şudur: İmanı terk eden bir nefis, kazandığı küfür ve İslâm'ı reddetmeyi tercih etmesi sebebiyle helake teslim edilmesin diye Kur'an ve din ile öğüt ver ve ona davet et. Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ
{ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ } “[o nefis için] Allah'tan başka”
في موضع الحال، ومِنْ لابتداء الغاية ويجوز أن تكون زائدة ودُونِ ظرف مكان وهي لفظة تقال باشتراك، وهي في هذه الآية الدالة على زوال من أضيفت إليه من نازلة القول كما في المثل:
hâl makamındadır. { مِنْ } harfi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir, zâit olması da caizdir. { دُونِ } ise mekan zarfıdır ve müşterek kullanılan bir lafızdır. Bu ayette, şu meselde olduğu gibi, söze konu olan durumdan izafe edildiği kimsenin yokluğunu/aradan çekildiğini bildirir:
وأمر دون عبيدة الودم والولي والشفيع هما طريقا الحماية والغوث في جميع الأمور وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ أي وإن تعط كل فدية، وإن عظمت فتجعلها عدلا لها لا يقبل منها، وحكى الطبري عن قائل ان المعنى وإن تعدل من العدل المضاد للجور، ورد عليه وضعّفه بالإجماع على أن توبة الكافر مقبولة.
"Ubeyde'nin ardında deriden bir kayış işi vardır." Velî ve şefaatçi, bütün hususlarda himaye ve yardımın iki yoludur. { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ } “O, her türlü fidyeyi denk getirse de”; yani ne kadar büyük olursa olsun, kendisi için denk tutacağı her türlü fidyeyi verse de kendisinden kabul edilmez. et-Taberî bir kimseden, anlamın haksızlığın zıddı olan adaletten gelerek 'her türlü adaletli davransa da' şeklinde olduğunu nakletmiş, ancak kâfirin tövbesinin kabul edileceğine dair icmâ ile bunu reddedip zayıf görmüştür.
قال القاضي أبو محمد: ولا يلزم هذا الرد لأن الأمر إنما هو يوم القيامة ولا تقبل فيه توبة ولا عمل، والقول نص لأبي عبيدة، و «العدل» في اللغة مماثل الشيء من غير جنسه، وقبل: العدل بالكسر المثل والعدل بالفتح القيمة، وأُولئِكَ إشارة إلى الجنس المدلول عليه بقوله تُبْسَلَ نَفْسٌ، وأُبْسِلُوا معناه أسلموا بما اجترحوه من الكفر، و «الحميم» الماء الحار، ومنه الحمام والحمة ومنه قول أبي ذؤيب: [الكامل]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu reddediş zorunlu değildir; zira bu durum ancak kıyamet günündedir ve o günde ne tövbe ne de amel kabul edilir. Bu görüş bizzat Ebû Ubeyde'nin ifadesidir. Dilde el-Adl (العدل), bir şeyin kendi cinsinden olmayan dengidir. Kısaca: Esre ile el-Idl (العدل) misil/denk, fetha ile el-Adl (العدل) ise kıymet/değer demektir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” ifadesi, { تُبْسَلَ نَفْسٌ } sözünün delalet ettiği cinse işarettir. { أُبْسِلُوا } kelimesi, irtikâp ettikleri küfür sebebiyle helake teslim edildiler demektir. { الْحَمِيمُ } ise kaynar sudur; el-hammâm (hamam) ve el-hümme (sıcak su kaynağı) kelimeleri de buradan gelir. Ebû Züeyb'in şu sözü de bundandır: [Kâmil]
إلا الحميم فإنّه يتبصّع
Kaynar sudan başka [hiçbir şey kalmadı], nitekim o da kaynayıp fışkırıyor.
«وأليم» فعيل بمعنى مفعل أي مؤلم.
{ أَلِيمٌ } ise müf'il anlamında faîl veznindedir; yani elem verici, can yakıcı demektir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٧١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 71]
قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١)
{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da bize fayda da zarar da veremeyecek şeylere mi yalvaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı, arkadaşlarının ise: «Bize gel!» diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?' De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir. Bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emrolundu.'” (71)
المعنى: قل في احتجاجك: أنطيع رأيكم في أن ندعو من دون الله، والدعاء يعم العبادة وغيرها لأن من جعل شيئا موضع دعائه فإياه يعبد وعليه يتكل ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا يعني الأصنام، إذ هي جمادات حجارة وخشب ونحوه، وضرر الأصنام في الدين لا يفهمه الكفار فلذلك قال: وَلا يَضُرُّنا إنما الضرر الذي يفهمونه من نزول المكاره الدنياوية، وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا تشبيه، وذلك أن المردود على العقب هو أن يكون الإنسان يمشي قدما وهي المشية الجيدة فيرد يمشي القهقرى، وهي المشية الدنية فاستعمل المثل بها فيمن رجع من خير إلى شر ووقعت في هذه الآية في تمثيل الراجع من الهدى إلى عبادة الأصنام، وهَدانَا بمعنى أرشدنا، قال الطبري وغيره الرد على العقب يستعمل فيمن أمل أمرا فخاب أمله.
Mana şudur: Delil getirirken de ki: 'Biz Allah'tan başkasına dua etmek hususunda sizin görüşünüze mi uyacağız?' Dua hem ibadeti hem de diğer şeyleri kapsar; çünkü bir şeyi dua makamına koyan kimse yalnızca ona ibadet eder ve ona güvenir. { ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا } “bize fayda da zarar da veremeyecek şeylere” ifadesiyle putlar kastedilmektedir; zira onlar taş ve ahşap gibi cansız varlıklardır. Putların dindeki zararlarını ise kâfirler anlamazlar; bu sebeple: { وَلا يَضُرُّنا } “zarar da veremeyecek” buyurmuştur. Zira onların anladığı zarar sadece dünyevi musibetlerin inmesidir. { وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } “ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim” ifadesi bir benzetmedir; nitekim ökçesi üzerinde geri döndürülen kimse, insanın öne doğru düzgün bir yürüyüşle yürürken gerisin geri, yani aşağılık bir yürüyüşle yürütülmesidir. Bu temsil, hayırdan şerre dönen kimseler için kullanılır. Bu ayette de hidayetten putlara tapmaya dönen kimsenin temsili olarak yer almıştır. { هَدانَا } “bizi iletti”, bize doğru yolu gösterdi demektir. et-Taberî ve başkaları 'ökçe üzerine geri döndürülmek' ifadesinin bir şeyi umup da umudu boşa çıkan kimseler hakkında kullanıldığını söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول قلق وقوله تعالى: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ الآية الكاف في موضع نصب نعت لمصدر محذوف تقديره ردا كرد الذي واسْتَهْوَتْهُ استفعلته بمعنى استدعت هواه وأمالته، قال أبو عبيدة: ويحتمل هويه وهو جده وركوب رأسه في النزوع إليهم، والهوى من هوى يهوي يستعمل في السقوط من علو إلى أسفل، ومنه قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tutarsız bir sözdür. Yüce [Allah]'ın: { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } “şeytanların ayarttığı kimse gibi” ayetindeki kâf harfi, hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak nasb makamındadır; takdiri 'redden ke-raddi'llezî' (o kimsenin döndürülmesi gibi bir döndürülüşle) şeklindedir. { اسْتَهْوَتْهُ } istif'âl babındandır; onun hevasını çağırdı, onu meylettirdi anlamındadır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Onun hevîsi (düşüşü), yani onlara yönelmedeki gayreti ve dik kafalılığı anlamına gelmesi de muhtemeldir.' Hevâ kelimesi, 'hevâ yehvî' fiilinden gelir ve yüksekten aşağıya düşmek için kullanılır. Şairin şu sözü de bundandır:
هوى أبني من دار أشرف ... فزلّت رجله ويده
Oğlum yüksek bir evden aşağı düştü ... Ayağı ve eli kaydı.
وهذا المعنى لا مدخل له في هذه الآية إلا أن تتأول اللفظة بمعنى ألقته الشياطين في هوة، وقد ذهب إليه أبو علي وقال: هو بمعنى أهوى كما أن استزل بمعنى أزل.
Lafız 'şeytanların onu bir uçuruma attığı' şeklinde yorumlanmadıkça bu anlamın ayette bir yeri yoktur. Ebû Ali bu görüşe gitmiş ve 'istezele' fiilinin 'ezele' anlamına gelmesi gibi, bunun da 'ehvâ' (düşürdü) manasında olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: والتحرير: أن العرب تقول: هوى وأهواه غيره واستهواه بمعنى طلب منه أن يهوي هو أو طلب منه أن يهوي شيئا، وبيستعمل الهوى أيضا في ركوب الرأس في النزوع إلى الشيء ومنه قوله تعالى: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ [إبراهيم: ٣٧] ، ومنه قول شاعر الجن: [السريع]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Doğru tahkik şudur: Araplar; 'hevâ', başkası onu düşürdüğünde/meylettirdiğinde 'ehvâhü' ve kendisinin meyletmesini veya bir şeye heves etmesini talep ettiğinde 'istehvâhü' derler. Hevâ kelimesi aynı zamanda bir şeye yönelmede dik kafalılık etmek anlamında da kullanılır. Yüce [Allah]'ın şu buyruğu bundandır: { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” [İbrâhîm: 37]. Cin şairinin şu sözü de bundandır: [Serî']
تهوي إلى مكّة تبغي الهدى ... ما مؤمن الجنّ كأنجاسها
Hidayeti arayarak Mekke'ye yönelir/koşar ... Cinlerin mümini onların pislikleri gibi değildir.
وهذا المعنى هو الذي يليق بالآية، وقرأ الجمهور من الناس «استهوته الشياطين» وقرأ الحسن «استهوته الشياطون» . وقال بعض الناس: هو لحن، وليس كذلك بل هو شاذ قبيح وإنما هو محمول على قولهم، سنون وأرضون إلا أن هذه في جمع مسلم وشياطون في جمع مكسر فهذا موضع الشذوذ، وقرأ حمزة «استهواه الشياطين» وأمال استهواه، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي والأعمش وطلحة «استهويه الشيطان» بالياء وإفراد الشيطان، وذكر الكسائي أنها كذلك في مصحف ابن مسعود، وقوله: فِي الْأَرْضِ يحكم بأن اسْتَهْوَتْهُ إنما هو بمعنى استدعت هويه الذي هو الجد في النزوع وحَيْرانَ في موضع الحال، ومؤنثه حيرى فهو لا ينصرف في معرفة ولا نكرة، ومعناه ضالا متحيرا وهو حال من الضمير في اسْتَهْوَتْهُ والعامل فيه اسْتَهْوَتْهُ، ويجوز أن يكون من الذي والعامل فيه المقدر بعد الكاف، وقوله اسْتَهْوَتْهُ يقتضي أنه كان على طريق فاستدعته.
Ayete uygun düşen anlam da budur. İnsanların cumhuru «istehvethü'ş-şeyâtîn» şeklinde okumuştur. el-Hasan ise «istehvethü'ş-şeyâtûn» şeklinde okumuştur. Bazı kimseler bunun bir dil hatası (lahn) olduğunu söylemişse de öyle değildir; bilakis çirkin bir şâz kıraattir. Bu ancak 'sinûn' ve 'ardûn' sözlerine hamledilmiştir; şu farkla ki bunlar cem-i müzekker sâlimdir, 'şeyâtûn' ise cem-i mükesserdir (kırık çoğul), şâzlık da buradadır. Hamza «istehvâhu'ş-şeyâtîn» şeklinde okumuş ve 'istehvâhu' kelimesini imâle ile telaffuz etmiştir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, el-A'meş ve Talha ise yâ harfi ve tekil şeytan ile «istehveyhi'ş-şeytân» şeklinde okumuşlardır. el-Kisâî, İbn Mes'ûd'un mushafında da böyle olduğunu zikretmiştir. Yüce [Allah]'ın: { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” buyruğu, { اسْتَهْوَتْهُ } lafzının ancak onun meylini, yani o yöndeki gayretli yönelişini talep ettiği manasına geldiğine hükmeder. { حَيْرانَ } “şaşkın” kelimesi hâl konumundadır, müennesi 'hayrâ'dır; bu sebeple gerek marife gerekse nekre olsun gayr-i munsarıftır. Anlamı ise 'yolunu şaşırmış, hayrete düşmüş' demektir. { اسْتَهْوَتْهُ } içindeki zamirden hâldir ve âmili de { اسْتَهْوَتْهُ } fiilidir; { الَّذِي } lafzından olması ve âmilinin de kâf harfinden sonra takdir edilen kelime olması da caizdir. { اسْتَهْوَتْهُ } ifadesi, onun bir yol üzerinde bulunduğunu ve şeytanların onu çağırdığını iktiza eder.
قال القاضي أبو محمد: فسياق هذا المثل كأنه قال أيصلح أن يكون بعد الهدى نعبد الأصنام فيكون ذلك منا ارتدادا على العقب فيكون كرجل على طريق واضح فاستهوته عنه الشياطين فخرج عنه إلى دعوتهم فبقي حائرا وقوله: لَهُ أَصْحابٌ يحتمل أن يريد له أصحاب على الطريق الذي خرج منه فيشبه بالأصحاب على هذا المؤمنون الذين يدعون من ارتد إلى الرجوع إلى الهدى، وهذا تأويل مجاهد وابن عباس ويحتمل أن يريد له أصحاب أي من الشياطين الدعاة أولا يدعونه إلى الهدى بزعمهم وإنما يوهمونه فيشبه بالأصحاب على هذا الكفرة الذين يثبتون من ارتد عن الإسلام على ارتداده، وروي هذا التأويل عن ابن عباس أيضا، وائْتِنا من الإتيان بمعنى المجيء، وفي مصحف عبد الله «إلى الهدى بينا» وهذه تؤيد تأويل من تأول الهدى حقيقة إخبار من الله، وحكى مكي وغيره أن المراد ب «الذي» في هذه الآية عبد الرحمن بن أبي بكر الصديق وب «الأصحاب» أبوه وأمه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu misalin bağlamı sanki şöyle der gibidir: 'Hidayetten sonra putlara tapmamız ve bu durumumuzun ökçelerimiz üzerine geri dönmek olması; apaçık bir yolda iken şeytanların ayartıp o yoldan çıkarak davetlerine uyduğu ve şaşkın halde kaldığı adam gibi olmamız hiç yakışır mı?' Yüce [Allah]'ın: { لَهُ أَصْحابٌ } “arkadaşları vardır” buyruğuyla, ayrıldığı yol üzerindeki arkadaşlarının kastedilmiş olması muhtemeldir; bu durumda arkadaşlar ile, dinden dönen kimseyi hidayete dönmeye davet eden müminler teşbih edilmiş olur. Bu, Mücâhid ve İbn Abbâs'ın tevilidir. { أَصْحابٌ } ile onu ilk önce kendi zanlarınca hidayete çağıran şeytanların kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira onu yanıltmaktadırlar; bu durumda da arkadaşlar ile, İslâm'dan dönen kimseyi irtidadında sabit kılan kâfirler teşbih edilmiş olur. Bu tevil de İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. { ائْتِنا } “bize gel” ifadesi gelmek anlamındaki el-ityân'dan türemiştir. Abdullah [İbn Mes'ûd]'un mushafında «ilâ'l-hüdâ beyyinâ» (apaçık olan hidayete) şeklindedir; bu da hidayeti Allah'tan gelen hakiki bir haber olarak tevil eden kimsenin görüşünü destekler. Mekkî ve başkaları bu ayetteki { الَّذِي } “o kimse” ile Ebû Bekir es-Sıddîk'ın oğlu Abdurrahman'ın, { الْأَصْحابُ } “arkadaşlar” ile de onun anne ve babasının kastedildiğini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف لأن في الصحيح أن عائشة ﵂ لما سمعت قول قائل: إن قوله تعالى: وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما [الأحقاف: ١٧] نزلت في عبد الرحمن بن أبي بكر قالت: كذبوا والله ما نزل فينا من القرآن شيء إلا براءتي.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür; zira Sahih'te geçtiği üzere Âişe radıyallâhu anhâ, bir kimsenin Yüce [Allah]'ın: { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما } “Ana babasına: 'Öf size!' diyen kimse” [Ahkâf: 17] ayetinin Abdurrahman b. Ebî Bekir hakkında indiğini söylediğini işitince şöyle demiştir: “Yalan söylediler! Vallahi benim beraatim müstesna hakkımızda Kur'an'dan hiçbir şey inmemiştir.”
قال القاضي أبو محمد: حدثني أبي ﵁ قال: سمعت الفقيه الإمام أبا عبد الله المعروف بالنحوي المجاور بمكة يقول: من نازع أحدا من الملحدة فإنما ينبغي أن يرد عليه وينازعه بالقرآن والحديث فيكون كمن يدعو إلى الهدى بقوله: ائْتِنا، ومن ينازعهم بالجدل ويحلق عليهم به فكأنه بعد
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Babam radıyallâhu anh bana şöyle anlattı: Mekke'de mücavir olan en-Nahvî diye bilinen Fakih İmam Ebû Abdillâh'ın şöyle dediğini işittim: “Mülhidlerden (dinsizlerden) biriyle tartışan kimsenin, ona sadece Kur'an ve hadisle cevap verip onunla tartışması gerekir. Böylece o kimse: { ائْتِنا } “bize gel” diyerek hidayete çağıran kimse gibi olur. Onlarla cedel ile tartışan ve bu yolla onların etrafında dönüp duran kimse ise sanki bu sapan kimseyi geri döndürmek için
عن الطريق الواضح أكثر ليرد هذا الزائغ فهو يخاف عليه أن يضل.
apaçık yoldan daha fazla uzaklaşmış gibi olur ve onun da sapmasından korkulur.”
قال القاضي أبو محمد: وهذا انتزاع حسن جدا، وقوله تعالى: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ الآية، من قال إن «الأصحاب» هم من الشياطين المستهزئين وتأول إلى الهدى بزعمهم قال: إن قوله: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى رد عليهم في زعمهم فليس ما زعموه صحيحا وليس بهدى بل هو نفسه كفر وضلال، وإنما الهدى هدى الله وهو الإيمان، ومن قال: إن «الأصحاب» هم على الطريق المدعو إليها وإن المؤمنين الداعين للمرتدين شبهوا بهم وإن الهدى هو هدى على حقيقته يجيء على قوله: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ بمعنى أن دعاء الأصحاب وإن كان إلى هدى فليس بنفس دعائهم تقع الهداية وإنما يهتدي بذلك الدعاء من هداه الله تعالى بهداه، وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ اللام لام كي ومعها أن مقدرة ويقدر مفعول ل أُمِرْنا مضمر تقديره وأمرنا بالإخلاص أو بالإيمان ونحو هذا، فتقدير الجملة كلها وأمرنا بالإخلاص لأن نسلم، ومذهب سيبويه في هذه أن لِنُسْلِمَ هو موضع المفعول وأن قولك: أمرت لأقوم وأمرت أن أقوم يجريان سواء ومثله قول الشاعر: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu çok güzel bir istinbattır. Yüce [Allah]'ın: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ } “De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti...'” ayetine gelince; «arkadaşlar»ın alay eden şeytanlar olduğunu söyleyen ve «hidayete» ifadesini onların iddiasına göre tevil eden kimse der ki: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir'” sözü onların iddialarına bir reddiyedir; zira iddia ettikleri şey doğru değildir ve hidayet de değildir, bilakis küfür ve sapıklıktan ibarettir. Gerçek hidayet ancak Allah'ın hidayetidir ki o da imandır. «Arkadaşlar»ın davet olunan yol üzerinde bulunduklarını ve dinden dönenleri davet eden müminlerin onlara benzetildiğini, hidayetin de hakiki hidayet olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne göre ise { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ } sözü şu anlama gelir: Arkadaşların daveti her ne kadar bir hidayete olsa da hidayet bulma sırf onların davetiyle gerçekleşmez; bu davet ile ancak Yüce Allah'ın kendi hidayetiyle hidayet verdiği kimse doğru yolu bulur. { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ } “ve bize teslim olmamız emrolundu” ifadesindeki lâm harfi, sebep bildiren lâm-ı key'dir ve beraberinde takdiri bir 'en' vardır. { أُمِرْنا } fiili için gizli bir mef'ûl takdir edilir ki onun takdiri 've bize ihlas emredildi' veya 'iman emredildi' ve benzeri şekildedir. Bütün cümlenin takdiri 've bize teslim olmamız için ihlas emredildi' demektir. Sîbeveyhi'nin bu konudaki mezhebine göre ise { لِنُسْلِمَ } ifadesi bizzat mef'ûl makamındadır; 'kalkmam emredildi' (umirtü li-ekûme) ile 'kalkmam emredildi' (umirtü en ekûme) sözleri aynı şekilde cereyan eder. Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
أردت لأنسى ذكرها
Onun anısını unutmak istedim
إلى غير ذلك من الأمثلة، «ونسلم» يعم الدين والاستسلام.
ve buna benzer diğer örnekler. { نُسْلِمَ } lafzı hem dini hem de boyun eğip teslim olmayı kapsar.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 72-73]
وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)
{ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ } “'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının' [diye de emrolunduk]. Huzuruna toplanacağınız O'dur. (72) O, gökleri ve yeri hak ile yaratandır. 'Ol!' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır. Sûra üflendiği gün de mülk yalnızca O'nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Hakîm'dir, Habîr'dir.” (73)
وَأَنْ أَقِيمُوا يتجه أن يكون بتأويل وإقامة فهو عطف على المفعول المقدر في أُمِرْنا [الأنعام: ٧١] ، وقيل بل هو معطوف على قوله لِنُسْلِمَ [الأنعام: ٧١] تقديره لأن نسلم وَأَنْ أَقِيمُوا.
{ وَأَنْ أَقِيمُوا } “namazı dosdoğru kılın [diye de]” ifadesinin mastar teviliyle 've ikâmetü' (kılmak) manasında olması mümkündür; dolayısıyla [En'âm: 71'deki] { أُمِرْنا } fiilindeki takdiri mef'ûle matuftur. Yine [En'âm: 71'deki] { لِنُسْلِمَ } sözüne matuf olduğu da söylenmiştir; takdiri 'teslim olmamız ve dosdoğru kılmamız için' ({ وَأَنْ أَقِيمُوا }) şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول الزجاج واللفظ يمانعه وذلك أن قوله «لأن نسلم» معرب، وقوله أَنْ أَقِيمُوا مبني وعطف المبني على المعرب لا يجوز لأن العطف يقتضي التشريك في العامل اللهم إلا أن تجعل العطف في «أن» وحدها وذلك قلق وإنما يتخرج على أن يقدر قوله وَأَنْ أَقِيمُوا بمعنى لنقيم ثم خرجت بلفظ الأمر لما في ذلك من جزالة اللفظ فجاز العطف على أن يلغى حكم اللفظ ويعول على المعنى، ويشبه هذا من جهة «ما» ما حكاه يونس عن العرب: أدخلوا الأول فالأول بالنصب، وقال الزجّاج أيضا: يحتمل أن يكون وَأَنْ أَقِيمُوا معطوفا على ائْتِنا [الأنعام: ٧١] .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ez-Zeccâc'ın görüşüdür ancak lafız buna engeldir. Çünkü «li-nüslime» ifadesi mu'reb, { أَنْ أَقِيمُوا } ifadesi ise mebnîdir; mebnînin mu'rebe atfedilmesi caiz değildir, zira atıf âmilde ortaklığı gerektirir. Meğerki atfı yalnızca 'en' lafzına yapasın ki bu da tutarsızdır. Bu ancak { وَأَنْ أَقِيمُوا } ifadesinin 'li-nukîme' (dosdoğru kılmamız için) anlamında takdir edilmesiyle açıklanabilir; daha sonra lafızdaki fesahat ve metanet sebebiyle emir lafzıyla gelmiştir. Böylece lafzın hükmü iptal edilip manaya itimat edilerek atıf caiz olmuştur. Bu durum 'mâ' cihetiyle Yûnus'un Araplardan naklettiği şu söze benzer: Nasb ile 'edhilü'l-evvele fe'l-evvel' (birbiri ardınca ilkini sokun). ez-Zeccâc ayrıca { وَأَنْ أَقِيمُوا } ifadesinin [En'âm: 71'deki] { ائْتِنا } “bize gel” sözüne matuf olmasının da muhtemel olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفيه بعد، والضمير في قوله وَاتَّقُوهُ عائد على رب العالمين وَهُوَ ابتداء وما بعده وهو لفظ خبر يتضمن التنبيه والتخويف، وقوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ الآية، خَلَقَ ابتدع وأخرج من العدم إلى الوجود، وبِالْحَقِّ، أي لم يخلقها باطلا بغير معنى بل لمعان مفيدة ولحقائق بينة منها ما يحسه البشر من الاستدلال بها على الصانع ونزول الأرزاق وغير ذلك، وقيل المعنى بأن حق له
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşte uzaklık vardır. { وَاتَّقُوهُ } “O'ndan sakının” buyruğundaki zamir Âlemlerin Rabbi'ne racidir. { وَهُوَ } mübtedadır, sonrası ise uyarı ve korkutma içeren bir haber lafzıdır. Yüce [Allah]'ın: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ } “O, yaratandır” ayetinde geçen { خَلَقَ } kelimesi; yoktan var etti ve yokluktan varlığa çıkardı demektir. { بِالْحَقِّ } “hak ile” ifadesi ise; onları anlamsız ve boş yere yaratmadı, bilakis faydalı hikmetler ve açık hakikatler için yarattı demektir; bunlardan biri de insanların gökler ve yeri görerek Yaratıcı'ya delil getirmeleri, rızıkların inmesi ve benzeri durumlardır. Anlamın 'bunu yapmak O'na hak olduğu için'
أن يفعل ذلك، وقيل بِالْحَقِّ معناه بكلامه في قوله للمخلوقات كُنْ وفي قوله: ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً [فصّلت: ١١] .
şeklinde olduğu da söylenmiştir. { بِالْحَقِّ } ifadesinin yaratılmışlara { كُنْ } “Ol” ve { ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } “İsteyerek veya istemeyerek gelin” [Fussilet: 11] demesindeki kelâmı manasında olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وتحرير القول أن المخلوقات إنما إيجادها بالقدرة لا بالكلام، واقتران «كن» بحالة إيجاد المخلوق فائدته إظهار العزة والعظمة ونفوذ الأوامر وإعلان القصد، ومثال ذلك في الشاهد أن يضرب إنسان شيئا فيكسره ويقول في حال الكسر بلسانه: انكسر فإن ذلك إنفاذ عزم وإظهار قصد، ولله المثل الأعلى، لا تشبيه ولا حرف ولا صوت ولا تغير، أمره واحدة كلمح البصر فكأن معنى الآية على هذا القول وهو الذي خلق السماوات والأرض بقوله كُنْ المقترنة بالقدرة التي بها يقع إيجاد المخلوق بعد عدمه، فعبر عن ذلك بِالْحَقِّ، وَيَوْمَ يَقُولُ نصب على الظرف وهو معلق بمعمول فعل مضمر، تقديره: واذكر الخلق والإعادة يوم، وتحتمل الآية مع هذا أن يكون معناها: واذكر الإعادة يوم يقول الله للأجساد كن معادة، ثم يحتمل أن يتم الكلام هنا ثم يبدأ بإخبار أن يكون قوله الحق الذي كان في الدنيا إخبارا بالإعادة، ويحتمل أن يكون تمام الكلام في قوله فَيَكُونُ ويكون قَوْلُهُ الْحَقُّ ابتداء وخبر أو على الاحتمال الذي قبل ف قَوْلُهُ فاعل، قال الزجّاج قوله وَيَوْمَ معطوف على الضمير من قوله وَاتَّقُوهُ فالتقدير هنا على هذا القول واتقوا العقاب أو الأهوال والشدائد يوم، وقيل: إن الكلام معطوف على قوله خَلَقَ السَّماواتِ والتقدير على هذا: وهو الذي خلق السماوات والأرض والمعادات إلى الحشر يوم، ولا يجوز أن تعمل هذه الأفعال لا تقديرك اذكر ولا اتقوا ولا خلق في يوم لأن أسماء الزمان إذا بنيت مع الأفعال فلا يجوز أن تنصب إلا على الظرف، ولا يجوز أن يتعلق يَوْمَ بقوله: قَوْلُهُ الْحَقُّ لأن المصدر لا يعمل فيما تقدمه، وقد أطلق قوم أن العامل اذكر أو خلق، ويحتمل أن يريد ب «يقول» معنى المضي كأنه قال: وهو الذي خلق السماوات والأرض بالحق يوم يقول بمعنى قال لها «كن» ، ف يَوْمَ ظرف معطوف على موضع قَوْلُهُ الْحَقُّ إذ هو في موضع نصب، ويجيء تمام الكلام في قوله فَيَكُونُ، ويجيء قَوْلُهُ الْحَقُّ ابتداء وخبرا ويحتمل أن يتم الكلام في كُنْ، ويبتدأ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وتكون «يكون» تامة بمعنى يظهر، والْحَقُّ صفة للقول، وقَوْلُهُ فاعل، وقرأ الحسن: «قوله» بضم القاف، وَلَهُ الْمُلْكُ ابتداء وخبر يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ «يوم» بدل من الأولى على أن «يقول» مستقبل لا على تقدير مضيه، وقيل: بل متعلق بما تضمن الملك من معنى الفعل أو بتقدير ثابت أو مستقر يوم، وفِي الصُّورِ قال أبو عبيدة هو جمع صورة فالمعنى يوم تعاد العوالم، وقال الجمهور هو الصور القرن الذي قال النبي ﷺ إنه ينفخ فيه للصعق ثم للبعث، ورجحه الطبري بقول النبي ﵇: إن إسرافيل قد التقم الصور وحنى جبهته ينظر متى يؤمر فينفخ، وقرأ الحسن «في الصور» بفتح الواو وهذه تؤيد التأويل الأول وحكاها عمرو بن عبيد عن عياض عالِمُ رفع بإضمار مبتدأ وقيل نعت ل الَّذِي وقرأ الحسن والأعمش «عالم» بالخفض على النعت للضمير الذي في لَهُ، أو على البدل منه من قوله لَهُ الْمُلْكُ، وقد رويت عن عاصم، وقيل ارتفع «عالم» بفعل مضمر من لفظ الفعل المبني للمفعول تقديره ينفخ فيه عالم على ما أنشد سيبويه: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sözün tahkiki şudur: Yaratılmışların icat edilmesi kelâm ile değil ancak kudret iledir. Yaratığın icadı anında «Kün» (Ol) sözünün bir arada bulunmasının faydası ise izzet ve azameti, emirlerin geçerliliğini ve kastın ilanını ortaya koymaktır. Bunun görünen âlemdeki misali, bir insanın bir şeye vurup onu kırması ve kırma anında diliyle 'kırıl' demesidir ki bu, azmin infazı ve kastın izharıdır. En yüce misal ise Allah'ındır; benzerlik, harf, ses ve değişme olmaksızın, O'nun emri göz açıp kapayıncaya kadar tek bir andır. Sanki bu görüşe göre ayetin anlamı şöyledir: 'O, gökleri ve yeri yokluktan sonra yaratığın icadının kendisiyle gerçekleştiği kudrete bitişik olan Kün (Ol) sözüyle yaratandır.' İşte bundan { بِالْحَقِّ } “hak ile” diye tabir edilmiştir. { وَيَوْمَ يَقُولُ } “dediği gün” ifadesi zarf olarak mansubdur ve takdiri 'yaratmayı ve iadeyi o gün hatırla' şeklinde olan gizli bir fiilin mef'ûlüne taalluk etmektedir. Bununla birlikte ayetin manasının: 'Allah'ın cesetlere «tekrar yaratılmış olarak olun» diyeceği günü hatırla' şeklinde olması da muhtemeldir. Ardından sözün burada tamamlanıp, dünyada yeniden dirilmeye dair haber olan sözünün hak olduğunu bildiren bir başlangıç yapılması da muhtemeldir. Sözün tam halinin { فَيَكُونُ } “oluverir” ifadesinde olması ve { قَوْلُهُ الْحَقُّ } “O'nun sözü haktır” ifadesinin mübteda ve haber olması ya da önceki ihtimale göre { قَوْلُهُ } kelimesinin fâil olması da muhtemeldir. ez-Zeccâc der ki: { وَيَوْمَ } kelimesi { وَاتَّقُوهُ } sözündeki zamire matuftur; bu görüşe göre buradaki takdir 'o günün azabından yahut dehşet ve şiddetinden sakının' şeklindedir. Sözün { خَلَقَ السَّماواتِ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir; buna göre takdir: 'Gökleri, yeri ve o gün haşre iade edilenleri yaratan O'dur' şeklinde olur. Bu fiillerin gerek takdir ettiğin 'izkür' (hatırla), gerek 'ittekû' (sakının), gerekse 'halaka' (yarattı) olsun, 'yevm' kelimesinde amel etmesi caiz değildir; çünkü zaman isimleri fiillerle birlikte yapıldığında ancak zarf olarak mansub olabilirler. { يَوْمَ } kelimesinin { قَوْلُهُ الْحَقُّ } ifadesine taalluk etmesi de caiz değildir; çünkü mastar kendisinden önce gelende amel edemez. Bir topluluk ise âmilin mutlak olarak 'izkür' veya 'halaka' olduğunu söylemiştir. { يَقُولُ } ile geçmişlik manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir; sanki şöyle demiştir: 'Gökleri ve yeri, onlara «Ol» dediği gün hak ile yaratan O'dur.' Dolayısıyla { يَوْمَ } zarfı, nasb makamında olduğu için { قَوْلُهُ الْحَقُّ } ifadesinin yerine matuftur. Sözün tamamı { فَيَكُونُ } ifadesinde gelir ve { قَوْلُهُ الْحَقُّ } mübteda ve haber olur. Sözün { كُنْ } ifadesinde tamamlanıp { فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } şeklinde başlanması da muhtemeldir; bu takdirde 'yekûn' fiili ortaya çıkar anlamında tam fiil olur, { الْحَقُّ } kelimesi kavl'in sıfatı, { قَوْلُهُ } ise fâil olur. el-Hasan kaf harfinin zammesiyle «Kavlühü» okumuştur. { وَلَهُ الْمُلْكُ } mübteda ve haberdir. { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği gün” ifadesindeki «yevm», 'yekûlü' fiilinin geçmişlik takdirine göre değil gelecek zaman takdirine göre ilk yevm'den bedeldir. Bilakis 'mülk' kelimesinin içerdiği fiil manasına taalluk ettiği veya o gün 'sabittir/müstakardır' takdiriyle olduğu da söylenmiştir. { فِي الصُّورِ } “Sûr'a” ifadesi hakkında Ebû Ubeyde bunun 'sûret'in çoğulu olduğunu ve mananın 'varlıkların yeniden yaratıldığı gün' olduğunu söylemiştir. Cumhur ise bunun, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in önce bayılma (ölüm) sonra da diriliş için üfleneceğini söylediği boynuz biçimindeki Sûr olduğunu söylemiştir. et-Taberî de bunu Nebî aleyhisselâm'ın şu sözüyle tercih etmiştir: “Şüphesiz İsrâfîl Sûr'u ağzına almış, alnını eğmiş, ne zaman emrolunup da üfleyeceğine bakmaktadır.” el-Hasan vav harfinin fethasıyla «fi's-suveri» şeklinde okumuştur ki bu ilk tevili destekler; bunu Amr b. Ubeyd, İyâd'dan nakletmiştir. { عالِمُ } kelimesi gizli bir mübtedâ ile merfûdur; { الَّذِي } lafzının sıfatı olduğu da söylenmiştir. el-Hasan ve el-A'meş, { لَهُ الْمُلْكُ } ifadesindeki { لَهُ } içinde bulunan zamire sıfat olarak yahut ondan bedel olarak cer ile «âlimi» okumuşlardır; bu Âsım'dan da rivayet edilmiştir. «Âlim» kelimesinin meçhul fiil lafzından türeyen gizli bir fiil ile merfû olduğu da söylenmiştir ki takdiri, Sîbeveyhi'nin şu beytinde geçtiği gibi, 'ona bir bilen üfler' şeklindedir: [Tavîl]
ليبك يزيد ضارع لخصومة ... وآخر ممّن طوّحته الطّوائح
Yezîd'e, husumet için boyun eğen biri ve helak edicilerin helak ettiği bir başkası ağlasın.
التقدير يبكيه ضارع، وحكى الطبري هذا التأويل الذي يشبه ليبك يزيد عن ابن عباس ونظيرها من
Takdiri: 'Ona boyun eğen biri ağlasın' şeklindedir. et-Taberî, 'leyebki Yezîde' ifadesine benzeyen bu tevili İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Bunun Kur'an'daki
القرآن قراءة من قرأ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ [الأنعام ١٣٧] بضم الزاي ورفع الشركاء وروي عن عبد الوارث عن أبي عمرو «يوم ننفخ في الصور» بنون العظمة، والْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ معناه ما غاب عنا وما حضر، وهذا يعم جميع الموجودات.
benzeri, ze harfinin zammesi ve şürekâ'nın ref'i ile { زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } “Ortakları müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” [En'âm: 137] ayetini okuyanın kıraatidir. Abdülvâris'ten, o da Ebû Amr'dan azamet nûnu ile «yevme nenfuhu fi's-sûr» (Sûra üfleyeceğimiz gün) şeklinde rivayet edilmiştir. { الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } ifadesi, bizden gizli olan ve hazır olan/görünen demektir; bu da var olan her şeyi kapsar.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 74-75]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Hani İbrâhim babası Âzer'e: 'Sen putları ilâhlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti. (74) Böylece kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.” (75)
العامل في إِذْ فعل مضمر تقديره: واذكر أو قص، قال الطبري: نبه الله تعالى محمدا ﷺ على الاقتداء بإبراهيم في محاجته قومه إذ كانوا أهل أصنام وكان قوم محمد أهل أصنام.
{ إِذْ } kelimesindeki âmil gizli bir fiildir; takdiri 'hatırla' veya 'anlat' şeklindedir. et-Taberî der ki: Yüce Allah, kavmiyle tartışırken İbrâhim'e uyması hususunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i uyarmıştır; zira onlar putperest idi, Muhammed'in kavmi de putperest idi.
قال القاضي أبو محمد: وليس يلزم هذا من لفظ الآية، أما أن جميع ما يجيء من مثل هذا عرضة للاقتداء، وقرأ السبعة وجمهور الناس: «آزر» بفتح الهمزة التي قبل الألف وفتح الزاي والراء. قال السدي وابن إسحاق وسعيد بن عبد العزيز: هو اسم أبي إبراهيم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu durum ayetin lafzından zorunlu olarak çıkmaz; ancak bu kabil şeylerin tamamı örnek alınmaya elverişlidir. Yedi kıraat imamı ve insanların cumhuru, eliften önceki hemzenin fethası, zâ ve râ harflerinin fethasıyla «Âzere» şeklinde okumuştur. es-Süddî, İbn İshâk ve Saîd b. Abdilazîz: 'Bu, İbrâhim'in babasının adıdır' demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وقد ثبت أن اسمه تارح فله على هذا القول اسمان كيعقوب وإسرائيل، وهو في الإعراب على هذا بدل من الأب المضاف في موضع خفض وهو اسم علم، وقال مجاهد بل هو اسم صنم وهو في موضع نصب بفعل مضمر تقديره: أتتخذ أصناما.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İbrâhim'in babasının adının Târah olduğu sabit olmuştur; bu görüşe göre Yâkub ve İsrâil gibi iki adı bulunmaktadır. İrap açısından bu kelime, muzâf olan babadan cer makamında bedeldir ve özel isimdir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Aksine o bir put ismidir ve takdiri 'putlar mı ediniyorsun' şeklinde olan gizli bir fiil sebebiyle nasb makamındadır.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا ضعف، وقال بعضهم بل هو صفة ومعناه هو المعوج المخطئ.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşte zayıflık vardır. Bazıları ise şöyle demiştir: Aksine o bir sıfattır ve anlamı eğri, sapan/hata edendir.
قال القاضي أبو محمد: ويعترض هذا بأن «آزر» إذا كان صفة فهو نكرة ولا يجوز أن تنعت المعرفة بالنكرة ويوجه ذلك على تحامل بأن يقال أريدت فيه الألف واللام وإن لم يلفظها، وإلى هذا أشار الزجّاج لأنه قدر ذلك فقال لأبيه المخطئ، وبأن يقال إن ذلك مقطوع منصوب بفعل تقديره اذن المعوج أو المخطئ، والا تبقى فيه الصفة بهذه الحال.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Buna şöyle itiraz edilir: «Âzer» kelimesi şayet bir sıfatsa nekradır; marifenin nekra ile sıfatlanması ise câiz değildir. Bu durum, telaffuz edilmese bile kendisinde harf-i tarifin kastedildiği söylenerek bir zorlamayla izah edilir. ez-Zeccâc da buna işaret etmiş, takdirini yaparak 'hata eden babasına' demiştir. Ya da bu kelimenin takdiri 'eğriyi yahut hata edeni kastediyorum' şeklinde olan bir fiille mensub ve maktu olduğu söylenir. Aksi halde bu durumda sıfat olarak kalamaz.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وقيل نصبه على الحال كأنه قال: وإذ قال إبراهيم لأبيه وهو في حال عوج وخطأ، وقرأ أبي بن كعب وابن عباس والحسن ومجاهد وغيرهم بضم الراء على النداء، ويصح مع هذا أن يكون آزَرَ اسم أبي إبراهيم، ويصح أن يكون بمعنى المعوج والمخطئ، وقال الضحاك: آزَرَ بمعنى شيء، ولا يصح مع هذه القراءة أن يكون آزَرَ صفة، وفي مصحف أبيّ «يا آزر» بثبوت حرف النداء «اتخذت أصناما» بالفعل الماضي، وقرأ ابن عباس فيما روي عنه أيضا: «أزرا تتخذ» بألف الاستفهام وفتح الهمزة من آزر وسكون الزاي ونصب الراء وتنوينها وإسقاط ألف الاستفهام من «اتخذ» ، ومعنى هذه القراءة عضدا وقوة ومظاهرة على الله تعالى تتخذ، وهو من نحو قوله تعالى: اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي [طه: ٣١] وقرأ أبو إسماعيل رجل من أهل الشام بكسر الهمزة من هذا الترتيب ذكرها أبو الفتح، ومعناها: أنها مبدلة من واو كوسادة وإسادة فكأنه قال: أوزرا ومأثما تتخذ أصناما، ونصبه على هذا بفعل
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu da zayıftır. Onun hal olarak nasb edildiği de söylenmiştir; sanki: 'Hani İbrâhim, eğrilik ve hata halinde iken babasına demişti' demek gibidir. Übey b. Kâ'b, İbn Abbâs, el-Hasan, Mücâhid ve başkaları nidâ kastedilerek râ harfinin dammesiyle okumuşlardır. Bununla birlikte Âzer'in İbrâhim'in babasının adı olması da, eğri ve hata eden anlamına gelmesi de mümkündür. ed-Dahhâk: 'Âzer, bir şey anlamındadır' demiştir; bu kıraate göre Âzer'in sıfat olması sahih olmaz. Übeyy'in mushafında nidâ harfinin sübûtu ve mazi fiille «yâ âzeru ittehazte esnâmen» şeklindedir. İbn Abbâs'tan rivayet edilen bir diğer kıraatte ise istifhâm elifi, Âzer'in hemzesinin fethası, zâ'nın sükûnu, râ'nın fethası ve tenvini ile «ittehaze» fiilinin istifhâm elifi hazfedilerek «ezran tettehizu» şeklinde okunmuştur. Bu kıraatin anlamı: 'Allah'a karşı bir destek, güç ve arka mı ediniyorsun?' şeklindedir ve bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu kabilindendir: { اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي } “Onunla arkamı kuvvetlendir” [Tâhâ: 31]. Şam ehlinden Ebû İsmâil adında bir zat, Ebü'l-Feth'in zikrettiği bu dizilişte hemzenin kesresiyle okumuştur. Bunun anlamı şudur: Bu kelime 'visâde' ve 'isâde' gibi vâv harfinden bedeldir; sanki 'Putları bir günah ve vebâl mi ediniyorsun?' demiştir. Buna göre nasbı gizli bir fiil iledir.
مضمر، ورويت أيضا عن ابن عباس، وقرأ الأعمش: «إزرا تتخذ» بكسر الهمزة وسكون الزاي دون ألف توقيف، وأَصْناماً آلِهَةً مفعولان، وذكر: أن «آزر» أبا إبراهيم كان نجارا محسنا ومهندسا وكان نمرود يتعلق بالهندسة والنجوم فحظي عنده آزر لذلك، وكان على خطة عمل الأصنام تعمل بأمره وتدبيره ويطبع هو في الصنم بختم معلوم عنده، وحينئذ يعبد ذلك الصنم، فلما نشأ إبراهيم ابنه على الصفة التي تأتي بعد كان أبوه يكلفه بيعها، فكان إبراهيم ينادي عليها: من يشتري ما يضره ولا ينفعه؟ ويستخف بها ويجعلها في الماء منكوسة، ويقول اشربي، فلما شهر أمره بذلك وأخذ في الدعاء إلى الله تعالى قال لأبيه هذه المقالة، وأَراكَ في هذا الموضع يشترك فيها البصر والقلب لأنها رؤية قلب ومعرفته وهي متركبة على رؤية بصر، ومُبِينٍ بمعنى واضح ظاهر، وهو من أبان الشيء، إذا ظهر ليس بالفعل المتعدي المنقول من بان يبين.
Bu kıraat İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. el-A'meş, istifham hemzesi olmaksızın hemzenin kesresi ve zâ'nın sükûnu ile «izran tettehizu» şeklinde okumuştur. { أَصْناماً آلِهَةً } kelimeleri iki mef'uldür. İbrâhim'in babası Âzer'in mahir bir marangoz ve mühendis olduğu, Nemrud'un da geometri/mühendislik ve astrolojiyle ilgilendiği, bu sebeple Âzer'in onun nezdinde itibar kazandığı zikredilmiştir. Âzer put yapımı işinin başındaydı; putlar onun emri ve idaresiyle yapılır, o da putun üzerine kendince malum olan bir mühür basar, işte o zaman o puta tapılırdı. Oğlu İbrâhim ileride gelecek vasıf üzere yetişince babası ona putları satma görevini verirdi. İbrâhim ise onları satarken: 'Kendisine ne zarar ne fayda vermeyen şeyi kim satın alır?' diye seslenir, onları hafife alır ve suya baş aşağı koyup 'İç bakalım!' derdi. Bu davranışı sebebiyle adı duyulup Allah'a davet etmeye başlayınca babasına bu sözü söyledi. Buradaki { أَراكَ } ifadesinde göz ile kalp [görmesi] müşterektir; zira o, gözün görmesine dayalı bir kalp görüşü ve bilgisidir. { مُبِينٍ } ise açık ve aşikâr anlamındadır; bu, 'bâne-yebînu' kökünden türeyen müteaddî fiilden değil, bir şey zahir/aşikar olduğunda kullanılan 'ebâne' fiilindendir.
قال القاضي أبو محمد: ويصح أن يكون المنقول، ويكون المفعول مقدرا تقديره: في ضلال مبين كفركم، وقيل كان آزر رجلا من أهل كوثا من سواد الكوفة، قال النقاش وبها ولد إبراهيم ﵇، وقيل كان من أهل حران، وقوله تعالى: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الآية المتقدمة تقضي بهداية إبراهيم ﵇ والإشارة هنا بذلك هي إلى تلك الهداية أي وكما هديناه إلى الدعاء إلى الله وإنكار الكفر أريناه ملكوت، ونُرِي لفظها الاستقبال ومعناها المضي، وحكى المهدوي: أن المعنى وكما هديناك يا محمد فكذلك نري إبراهيم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Müteaddî olması da sahihtir; bu durumda mef'ul takdir edilir ve takdiri: 'Küfrünüzü apaçık bir sapıklık içinde [görüyorum]' şeklinde olur. Âzer'in Kûfe kırsalındaki Kûsâ ehlinden bir adam olduğu söylenmiştir. en-Nakkâş, İbrâhim aleyhisselâm'ın da orada doğduğunu söylemiştir. Harran ehlinden olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğundaki önceki ayet İbrâhim aleyhisselâm'ın hidayetini gerektirmektedir. Buradaki 'böylece/şunun gibi' işareti de bu hidayetedir; yani Allah'a davet etmeye ve inkârı reddetmeye onu ilettiğimiz gibi ona melekûtu da gösteriyorduk demektir. { نُرِي } lafzı gelecek zaman kipi olsa da anlamı geçmiş zamandır. el-Mehdevî, mananın: 'Ey Muhammed! Seni doğru yola ilettiğimiz gibi İbrâhim'e de öylece gösteriyoruz' şeklinde olduğunu nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا بعيد إذ اللفظ لا يعطيه، ونُرِي هنا متعدية إلى مفعولين لا غير فهي إما من رؤية البصر وإما من أرى التي هي بمعنى عرف ولو كانت من أرى بمعنى أعلم وجعلنا أعلم منقولة من علم التي تتعدى إلى مفعولين لوجب أن تتعدى أرى إلى ثلاثة مفاعيل، وليس كذلك ولا يصح أن يقال:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu uzak bir ihtimaldir; zira lafız bunu vermez. Buradaki { نُرِي } sadece iki mef'ule geçişlidir. Dolayısıyla ya gözle görmekten ya da 'bildirdi/tanıttı' anlamındaki 'erâ' fiilindendir. Şayet 'bildirdi' manasında olsaydı ve biz 'a'leme'yi iki mef'ul alan 'alime' fiilinden türetilmiş saysaydık, bu takdirde 'erâ' fiilinin üç mef'ule geçmesi gerekirdi. Oysa durum böyle değildir. Şöyle denmesi de doğru olmaz:
إن الثالث محذوف لأنه لا يجوز حذفه إذ هو الخبر في الجملة التي يدخل عليها علمت في هذا الموضع، وإنما هي من علم بمعنى عرف، ثم نقلت بالهمزة فتعدت إلى مفعولين ثم جعلت «أرى» بمنزلتها في هذه الحال، وهذه الرؤية قيل رؤية البصر، وروي في ذلك أن الله ﷿ فرج لإبراهيم السماوات والأرضين حتى رأى ببصره الملكوت الأعلى والملكوت الأسفل فإن صح هذا المنقول ففيه تخصيص لإبراهيم ﵇ بما لم يدركه غيره، قبله ولا بعده، وهذا هو قول مجاهد قال: تفرجت له السماوات والأرضون فرأى مكانه في الجنة وبه قال سعيد بن جبير وسلمان الفارسي، وقيل: هي رؤية بصر في ظاهر الملكوت وقع له معها من الاعتبار ورؤية القلب ما لم يقع لأحد من أهل زمنه الذين بعث إليهم، قاله ابن عباس وغيره، ففي هذا تخصيص ما على جهة التقييد بأهل زمنه، وقيل هي رؤية قلب رأى بها ملكوت السماوات والأرض بفكرته ونظره، وذلك ولا بد متركب على ما تقدم من رؤيته ببصره وإدراكه في الجملة بحواسه.
Üçüncü mef'ul hazfedilmiştir denilemez; çünkü bu makamda 'alimtü'nün dâhil olduğu cümledeki haber olduğundan hazfi câiz değildir. Bu fiil ancak 'bildi/tanıdı' anlamındaki 'alime'den türemiş, sonra hemze ile nakledilerek iki mef'ule geçmiş, bu durumda «erâ» da onun yerine geçirilmiştir. Bu görmenin gözle görme olduğu söylenmiştir. Bu hususta şöyle rivayet edilmiştir: Yüce Allah İbrâhim'e gökleri ve yerleri açtı, nihayet o bizzat gözüyle yüce melekûtu ve alt melekûtu gördü. Eğer nakledilen bu rivayet sahih ise onda İbrâhim aleyhisselâm'a, ne kendisinden önce ne de sonra kimsenin erişemediği özel bir lütuf vardır. Bu görüş Mücâhid'e aittir; o şöyle demiştir: 'Gökler ve yerler ona açıldı ve cennetteki yerini gördü.' Saîd b. Cübeyr ve Selmân-ı Fârisî de bu görüştedir. Bir diğer görüşe göre ise bu, melekûtun zahirinde gözle bir görmedir ki bununla birlikte kendisine, gönderildiği dönem halkından hiçbirine nasip olmayan bir ibret alma ve kalp görüşü hâsıl olmuştur. Bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir; bunda kendi dönemi halkıyla kayıtlı kılma yönünden bir tahsis vardır. Bir diğer görüşe göre ise o, göklerin ve yerin melekûtunu tefekkürü ve nazarıyla müşahede ettiği bir kalp görüşüdür. Bu da muhakkak surette, daha önce gözüyle görmesine ve bütünüyle duyularıyla idrak etmesine dayanmaktadır.
قال القاضي أبو محمد: وهذان القولان الأخيران يناسبان الآية، لأن الغاية التي نصبت له إنما هي أن يؤمن ويكون من جملة موقنين كثرة، والإشارة لا محالة إلى من قبله من الأنبياء والمؤمنين وبعده، واليقين يقع له ولغيره بالرؤية في ظاهر الملكوت والاستدلال به على الصانع والخالق لا إله إلا هو، ومَلَكُوتَ بناء مبالغة كجبروت ورهبوت ورحموت، وقال عكرمة هو ملكوتي باليونانية أو بالنبطية، وقرأ «ملكوث» بالثاء مثلثة وقرأ أبو السمال «ملكوت» بإسكان اللام وهي لغة، ومَلَكُوتَ بمعنى الملك، والعرب تقول لفلان ملكوت
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu son iki görüş ayete uygundur; zira onun önüne konan nihai gaye, iman etmesi ve çok sayıdaki kesin inananlar zümresinden olmasıdır. İşaret ise şüphesiz kendisinden önceki ve sonraki peygamberlere ve müminleredir. Yakîn ise gerek onun gerekse başkalarının kalbinde melekûtun zahirine bakmakla ve bununla O'ndan başka ilah bulunmayan Sanatkâr ve Yaratıcı'ya delil getirmekle hâsıl olur. { مَلَكُوتَ } kelimesi ceberût, rahebût ve rahamût gibi mübalağa kalıbıdır. İkrime, onun Yunanca veya Nabatça 'melekûtî' olduğunu söylemiştir. Peltek se ile «melekûs» şeklinde okumuştur. Ebü's-Semmâl ise bir lügat olarak lâm harfinin sükûnu ile «melkût» şeklinde okumuştur. { مَلَكُوتَ } mülk/hükümranlık demektir. Araplar: 'Filanın Yemen melekûtu vardır' derler;
اليمن أي ملكه، واللام في لِيَكُونَ متعلقة بفعل مؤخر تقديره وليكون من الموقنين أريناه، والموقن:
yani onun Yemen mülkü demektir. { لِيَكُونَ } ifadesindeki lâm harfi, takdiri 'kesin inananlardan olsun diye ona gösterdik' şeklinde olan sonraki bir fiile mütallaktır. el-Mûkın:
العالم بالشيء علما لا يمكن أن يطرأ له فيك شك، وقال الضحاك ومجاهد أيضا إن الإشارة هاهنا «بملكوت السماوات» هي إلى الكواكب والقمر والشمس، وهذا راجع وداخل فيما قدمناه من أنها رؤية بصر في ظاهر الملكوت، وروي عن ابن عباس في تفسير وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ قال جلى له الأمور سرها وعلانيتها فلم يخف عليه شيء من أعمال الخلائق، فلما جعل يلعن أصحاب الذنوب قال الله تعالى إنك لا تستطيع هذا، فرده لا يرى أعمالهم.
Bir şeyi, hakkında içine şüphe düşmesi asla mümkün olmayacak kesin bir bilgiyle bilendir. ed-Dahhâk ve Mücâhid de buradaki 'göklerin melekûtu' ile yıldızlara, aya ve güneşe işaret edildiğini söylemişlerdir. Bu da daha önce zikrettiğimiz, bunun melekûtun zahirinde gözle bir görme olduğu izahına dayanmakta ve ona dâhil olmaktadır. İbn Abbâs'tan { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } ayetinin tefsiri hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ona işlerin gizlisini de açığını da aşikâr kıldı, öyle ki yaratılmışların amellerinden hiçbir şey ona gizli kalmadı. İbrâhim günah sahiplerine lânet etmeye başlayınca Yüce Allah: Sen buna dayanamazsın, buyurdu ve artık onların amellerini göremez kıldı.'
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 76-77]
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧)
{ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) } “Gecenin karanlığı onu kaplayınca bir yıldız gördü de: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. Yıldız batınca ise: 'Batanları sevmem' dedi. (76) Ay'ı doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. O da batınca: 'Andolsun ki eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse mutlaka sapan topluluktan olurum' dedi.” (77)
هذه الفاء في قوله فَلَمَّا رابطة جملة ما بعدها وهي ترجح أن المراد بالملكوت هو هذا التفصيل الذي في هذه الآية، و «جن الليل» : ستر وغطى بظلامه، ويقال الجن، والأول أكثر، ويشبه أن يكون الجن والمجن والجنة والجنن وهو القبر مشتقة من جن إذا ستر، ولفظ هذه القصة يحتمل أن تكون وقعت له في حال صباه وقبل بلوغه كما ذهب إليه ابن عباس. فإنه قال: رأى كوكبا فعبده، وقاله ناس كثير إن النازلة قبل البلوغ والتكليف، ويحتمل أن تكون وقعت له بعد بلوغه وكونه مكلفا، وحكى الطبري هذا عن فرقة وقالت إنه استفهم على جهة التوقيف بغير ألف، قال وهذا كقول الشاعر: [الطويل]
{ فَلَمَّا } ifadesindeki fâ harfi kendisinden sonraki cümlenin bağlacıdır; bu da melekûttan kastın bu ayetteki detay olduğunu kuvvetlendirmektedir. «Cenne'l-leylü»: Karanlığıyla örttü ve kapladı demektir; «ucinne'l-leylü» de denir, ancak birincisi daha yaygındır. Cin, micenne (kalkan), cennet ve cenan (mezar) kelimelerinin, örttü manasındaki 'cenne' kökünden türemiş olması muhtemeldir. Bu kıssanın lafzı, İbn Abbâs'ın benimsediği gibi onun çocukluk çağında ve büluğundan önce meydana gelmiş olmasına ihtimal taşır. Zira o: 'Bir yıldız gördü ve ona ibadet etti' demiştir. Pek çok kimse de bu hadisenin büluğdan ve mükellefiyetten önce olduğunu söylemiştir. Yine kıssanın, büluğundan ve mükellef olduktan sonra vuku bulmuş olmasına da ihtimali vardır. et-Taberî bunu bir zümreden nakletmiş ve onlar İbrâhim'in istifhâm elifi olmaksızın ikrar/uyarı kabilinden soru sorduğunu söylemişlerdir. Taberî, bunun şairin şu sözü gibi olduğunu belirtmiştir: [Tavîl]
رقوني وقالوا يا خويلد لم ترع ... فقلت وأنكرت الوجوه هم هم
Beni okuyup üflediler ve dediler ki: Ey Huveylid korkma! Ben de yüzleri tanımayarak dedim ki: Onlar onlar mı?
يريد أهم هم وكما قال الآخر: [الطويل]
Yani 'Onlar onlar mıdır?' demek istemiştir. Nitekim bir başka şair şöyle demiştir: [Tavîl]
لعمرك ما أدري وإن كنت داريا ... شعيث بن سهم أم شعيث بن منقر
Ömrüne andolsun bilmem, gerçi biliyor olsam da: Şüays b. Sehm mi yoksa Şüays b. Munkır mı?
يريد أشعيث.
Yani 'Şüays mıdır?' demek istemektedir.
قال القاضي أبو محمد: والبيت الأول لا حجة فيه عندي وقد حكي أن نمرود جبار ذلك الزمن رأى منجموه أن مولودا يولد في سنة كذا في عمله، يكون خراب الملك على يديه فجعل يتبع الحبالى ويوكل بهن حراسا فمن وضعت أنثى تركت ومن وضعت ذكرا حمل إلى الملك فذبحه، وأن أم إبراهيم حملت وكانت شابة قوية فسترت حملها فلما قربت ولادتها بعثت تارخ أبا إبراهيم إلى سفر وتحيلت لمضيه إليه ثم خرجت هي إلى غار فولدت فيه إبراهيم وتركته في الغار وقد هيأت عليه، وكانت تفتقده فتجده يغتذي بأن يمص أصابعه فيخرج له منها عسل وسمن ونحوها، وحكي بل كان يغذيه ملك وحكي بل كانت تأتيه بألبان النساء اللاتي ذبح أبناؤهن، فشب إبراهيم أضعاف ما يشب غيره، والملك في خلال ذلك يحس بولادته ويشدد في طلبه فمكث في الغار عشرة أعوام وقيل خمس عشرة سنة، وأنه نظر أول ما عقل من الغار فرأى الكوكب وجرت قصة الآية.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Birinci beyitte bana göre bir hüccet/delil yoktur. Şöyle nakledilmiştir: O dönemin zorba hükümdarı Nemrud'un müneccimleri, onun hâkimiyetindeki topraklarda falan yılda bir çocuğun doğacağını ve krallığın yıkılışının onun eliyle olacağını gördüler. Bunun üzerine Nemrud hamile kadınları takibe alıp başlarına nöbetçiler dikti. Kim kız doğurursa serbest bırakılıyor, kim erkek doğurursa hükümdara götürülüp boğazlanıyordu. İbrâhim'in annesi hamile kalmıştı; genç ve güçlü bir kadın olduğundan hamileliğini gizledi. Doğumu yaklaşınca İbrâhim'in babası Târah'ı bir yolculuğa gönderdi, onun gitmesi için bir hile yaptı. Sonra kendisi bir mağaraya çıkıp orada İbrâhim'i doğurdu ve mağarayı onun üzerine kapatarak bıraktı. Onu yoklamaya geldikçe parmaklarını emerek beslendiğini, parmaklarından bal, yağ ve benzeri şeylerin çıktığını görüyordu. Onu bir meleğin beslediği de söylenmiştir; oğulları boğazlanan kadınların sütlerini ona getirdiği de nakledilmiştir. İbrâhim başkalarından kat kat hızlı büyüdü. Bu esnada hükümdar onun doğduğunu hissedip aranmasını sıkılaştırdı. İbrâhim mağarada on yıl, bir rivayete göre on beş yıl kaldı. Aklı erdiği ilk anda mağaradan bakınca yıldızı gördü ve ayetteki kıssa cereyan etti.
قال القاضي أبو محمد: وجلبت هذه القصص بغاية الاختصار في اللفظ وقصدت استيفاء المعاني التي تخص الآية ويضعف عندي أن تكون هذه القصة في الغار لقوله في آخرها إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ [الأنعام: ٧٨] وهي ألفاظ تقتضي محاجة وردا على قوم، وحاله في الغار بعيدة عن مثل هذا اللهم إلا أن يتأول في ذلك أنه قالها بينه وبين نفسه، أي قال في نفسه معنى العبارة عنه: يا قوم إني بريء مما تشركون، وهذا كما قال الشاعر: [الرجز]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu kıssaları lafızda son derece ihtisar ederek aktardım ve ayete mahsus olan manaları eksiksiz vermeyi amaçladım. Bana göre bu kıssanın mağarada geçmiş olması zayıf bir ihtimaldir; zira kıssanın sonunda { إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” [En'âm: 78] buyrulmaktadır. Bu lafızlar bir kavimle tartışmayı ve onlara reddiye sunmayı gerektirir; onun mağaradaki hali ise böylesi bir durumdan uzaktır. Meğerki bu sözü kendi kendine söylediği, yani 'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım' ifadesinin manasını içinden geçirdiği tevil edilsin. Bu durum şairin şu sözü gibidir: [Recez]
ثم انثنى وقال في التّفكير ... إنّ الحياة اليوم في الكرور
Sonra geri döndü ve düşüncesinde şöyle dedi: Hayat bugün ancak hücumdadır.
قال القاضي أبو محمد: ومع هذا فالمخاطبة تبعده، ولو قال يا قوم إني بريء من الإشراك لصح هذا التأويل وقوي، فإن قلنا بأنه وقعت له القصة في الغار في حال الصبوة وعدم التكليف على ما ذهب إليه بعض المفسرين ويحتمله اللفظ فذلك ينقسم على وجهين: إما أن يجعل قوله هذا رَبِّي تصميما واعتقادا وهذا باطل لأن التصميم لم يقع من الأنبياء صلوات الله عليهم وإما أن يجعله تعريضا للنظر والاستدلال كأنه قال هذا المنير البهي ربي إن عضدت ذلك الدلائل ويجيء إبراهيم ﵇ كما قال الله تعالى لمحمد ﵇: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى [الضحى: ٦] أي مهمل المعتقد، وإن قلنا بأن القصة وقعت له في حال كفره وهو مكلف فلا يجوز أن يقول هذا رَبِّي مصمما ولا معرضا للنظر، لأنها رتبة جهل أو شك وهو ﵇ منزه معصوم من ذلك كله، فلم يبق إلا أن يقولها على جهة التقرير لقومه والتوبيخ لهم وإقامة الحجة عليهم في عبادة الأصنام، كأنه قال لهم: أهذا المنير ربي؟ أو هذا ربي وهو يريد على زعمكم؟ كما قال الله تعالى: أَيْنَ شُرَكائِيَ [النحل: ٢٧، القصص: ٦٢- ٧٤، فصلت: ٤٧] فإنما المعنى على زعمكم، ثم عرض إبراهيم عليهم من حركته وأفوله أمارة الحدوث، وأنه لا يصلح أن يكون ربّا ثم في آخر أعظم منه وأحرى كذلك ثم في الشمس كذلك، فكأنه يقول: فإذا بان في هذه المنيرات الرفيعة أنها لا تصلح للربوبية فأصنامكم التي هي خشب وحجارة أحرى أن يبين ذلك فيها، ويعضد عندي هذا التأويل قوله: إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ [الأنعام: ٧٨] ومثل لهم بهذه الأمور لأنهم كانوا أصحاب علم نجوم ونظر في الأفلاك، وهذا الأمر كله إنما وقع في ليلة واحدة والكوكب وهو الزهرة، في قول قتادة وقال السدي وهو المشتري جانحا للغروب، فلما أفل بزغ القمر وهو أول طلوعه فسرى الليل أجمع فلما بزغت الشمس زال ضوء القمر قبلها لانتشار الصباح وخفي نوره ودنا أيضا من مغربه فسمي ذلك أفولا لقربه من الأفول التام على تجوز في التسمية، ثم بزغت الشمس على ذلك، وهذا الترتيب يستقيم في الليلة الخامسة عشرة من الشهر إلى ليلة عشرين، وليس يترتب في ليلة واحدة كما أجمع أهل التفسير إلا في هذه الليالي، وبذلك التجوز في أفول القمر، وأَفَلَ في كلام العرب معناه غاب، يقال: أين أفلت عنّا يا فلان، وقيل معناه ذهب.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bununla birlikte hitap şekli bu ihtimali uzaklaştırmaktadır. Şayet 'Ey kavmim, ben şirk koşmaktan uzağım' demiş olsaydı bu tevil sahih ve kuvvetli olurdu. Şayet bazı müfessirlerin benimsediği ve lafzın da ihtimal taşıdığı üzere bu kıssanın mağarada, çocukluk ve mükellef olmama çağında vuku bulduğunu söylersek bu iki kısma ayrılır: Ya onun { هذا رَبِّي } sözü kesin bir karar ve inanç kılınır ki bu bâtıldır; zira peygamberlerden —Allah'ın salâtı üzerlerine olsun— böylesi bir karar [ve inanç] sâdır olmamıştır. Ya da bu sözü akıl yürütme ve delil getirme yoluyla ortaya attığı kabul edilir; sanki: 'Eğer deliller desteklerse bu nurlu ve parlak varlık benim Rabbimdir' demiştir. Bu durumda İbrâhim aleyhisselâm'ın hali, Yüce Allah'ın Muhammed aleyhisselâm'a: { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى } “Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletmedi mi?” [Duhâ: 7], yani inançtan habersiz bulup doğru yola iletti buyruğu kabilinden olur. Şayet bu kıssanın mükellef olduğu çağda kavminin inkârı halindeyken vuku bulduğunu söylersek, onun kesin bir kararla yahut akıl yürütme amacıyla { هذا رَبِّي } demesi câiz olmaz. Çünkü bu bir cehalet veya şüphe mertebesidir; oysa o aleyhisselâm bunların hepsinden münezzeh ve masumdur. Geriye bu sözü sadece kavmine ikrar ettirme, onları kınama ve putlara tapma konusunda aleyhlerine delil getirme amacıyla söylemiş olması kalır; sanki onlara: 'Bu nurlu varlık mı benim Rabbim?' veya 'Sizin iddianıza göre bu benim Rabbim öyle mi?' demiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: { أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Hani nerede ortaklarım?” [Nahl: 27; Kasas: 62, 74; Fussilet: 47] buyruğundaki mana da 'sizin iddianıza göre' demektir. Sonra İbrâhim onun hareketinden ve batışından yaratılmışlık alâmetini ve bir rab olmaya elverişli olmadığını onlara sundu; ardından bundan daha büyük ve [rab olmaya] daha layık görünen başka bir varlıkta, sonra da güneşte aynı şeyi gösterdi. Sanki şöyle demektedir: 'Bu yüce ve nurlu gök cisimlerinde rab olmaya elverişsizlik ortaya çıktığına göre, birer odun ve taştan ibaret olan putlarınızda bu durumun ortaya çıkması çok daha evlâdır.' Bana göre onun: { إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” [En'âm: 78] sözü bu tevili desteklemektedir. Onlara bu varlıklarla misal getirdi; çünkü onlar astronomi/yıldızlar ilmi ve gök kürelerini inceleme ehlidirler. Bütün bu hadise sadece tek bir gecede gerçekleşmiştir. Yıldız, Katâde'nin kavlinde Zühre'dir (Venüs); es-Süddî ise onun batmaya yüz tutmuş Müşteri (Jüpiter) olduğunu söylemiştir. O batınca Ay doğdu; bu onun ilk doğuşudur. Böylece bütün gece devam etti. Güneş doğduğunda ise sabahın yayılmasıyla Güneş'ten önce Ay'ın ışığı zail oldu, nuru gizlendi ve batısına da yaklaştı. İsimlendirmede mecaz yapılarak tam batmaya yakın oluşu sebebiyle buna da batma (ufûl) denildi. Bunun üzerine Güneş doğdu. Bu sıralama ayın on beşinci gecesinden yirminci gecesine kadar olan sürede gerçekleşebilir; tefsir ehlinin icmâ ettiği üzere tek bir gecede gerçekleşmesi ancak bu gecelerde ve Ay'ın batışındaki bu mecaz ile mümkündür. Arap kelâmında { أَفَلَ }, kayboldu demektir. 'Ey filan, bizden nereye kayboldun?' denir. Çekip gitti anlamına geldiği de söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا خلاف في عبارة فقط، وقال ذو الرمة: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu sadece ifadedeki bir ihtilaftır. Zü'r-Rimme şöyle demiştir: [Tavîl]
مصابيح ليست باللّواتي تقودها ... نجوم ولا بالآفلات الدّوالك
Onlar kandillerdir; yıldızların sevk ettiği kandiller olmadığı gibi batıp gidenlerden de değildir.
وقال الْآفِلِينَ فجمع بالياء والنون لما قصد الأرباب ونحو ذلك وعلى هذا يخرج قوله في الشمس
{ الْآفِلِينَ } diyerek ilahları ve benzerlerini kastettiği için yâ ve nûn ile [akıl sahipleri kalıbında] çoğul yapmıştır. Güneş hakkındaki şu sözü de buna göre açıklanır:
هذا رَبِّي فذكر الإشارة إليها لما قصد ربه وقرأ ابن كثير وعاصم في رواية حفص: «رأى» بفتح الراء والهمزة، وقرأ نافع بين الفتح والكسر، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر وابن عامر وحمزة والكسائي بكسرهما، وقرأ أبو عمرو بن العلاء، بفتح الراء وكسر الهمزة، وقوله تعالى: فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً الآية، البزوغ في هذه الأنوار: أول الطلوع، وقد تقدم القول فيما تدعو إليه ألفاظ الآية وكون هذا الترتيب في ليلة واحدة من التجوز في أفول القمر لأن أفوله لو قدرناه مغيبه في المغرب لكان ذلك بعد بزوغ الشمس وجميع ما قلناه يعطيه الاعتبار ويَهْدِنِي يرشدني وهذا اللفظ يؤيد قول من قال: النازلة في حال الصغر، و «القوم الضالون» عبدة المخلوقات، كالأصنام وغيرها وإن كان الضلال أعمّ من هذا فهذا هو المقصود في هذا الموضع.
{ هذا رَبِّي } buyurmuştur; Rabbini kastettiği için ona müzekker işaret zamiri getirmiştir; yani bu görülen veya bu nurlu varlık demektir. İbn Kesîr ve Hafs rivayetinde Âsım, «ra'â» kelimesini râ ve hemzenin fethasıyla okumuştur. Nâfi fetha ile kesre arasında (imâle-i suğrâ ile) okumuştur. Ebû Bekr rivayetinde Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî her ikisinin kesresiyle okumuşlardır. Ebû Amr b. el-Alâ ise râ'nın fethası ve hemzenin kesresiyle okumuştur. Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً } ayetine gelince; bu nurlarda 'büzûğ' ilk doğuştur. Ayetin lafızlarının gerektirdiği hususlar ve bu sıralamanın tek bir gecede gerçekleşmesinin Ay'ın batışındaki mecazdan kaynaklandığı daha önce geçmişti; zira şayet onun batışını batı ufkunda kaybolması olarak takdir etseydik bu Güneş'in doğuşundan sonra olurdu. Söylediklerimizin tamamını akıl ve ibret nazarı vermektedir. { يَهْدِنِي } beni doğru yola iletmezse demektir; bu lafız, hadisenin küçüklük çağında vuku bulduğunu söyleyenlerin görüşünü destekler. «Sapan kavim» ise putlar ve diğerleri gibi yaratılmışlara tapanlardır; her ne kadar sapıklık bundan daha genel olsa da bu makamda kastedilen budur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٨ الى ٨٠]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 78-80]
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠)
{ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) } “Güneşi doğarken görünce de: 'İşte bu benim Rabbim, bu daha büyük!' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden kesinlikle uzağım' dedi. (78) 'Ben, yüzümü tamamen O'na çevirerek dosdoğru bir inançla gökleri ve yeri yaratana yöneldim ve ben müşriklerden değilim.' (79) Kavmi onunla tartışmaya girişti. Dedi ki: 'Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? Rabbimin dilemesi hariç, O'na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'” (80)
لما قصد قصد ربه قال هذا فذكر أي هذا المرئيّ أو المنير ونحو هذا، فلما أفلت الشمس لم يبق شيء يمثل لهم به، فظهرت حجته وقوي بذلك على منابذتهم والتبري من إشراكهم، وقوله: إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ يؤيد قول من قال: النازلة في حال الكبر والتكليف: ووَجَّهْتُ وَجْهِيَ أي أقبلت بقصدي وعبادتي وتوحيدي وإيماني وغير ذلك مما يعمه المعنى المعبر عنه ب وَجْهِيَ، وفَطَرَ معناه: ابتدع في أجرام، وحَنِيفاً معناه مستقيما، والحنف الميل في كلام العرب، وأصله في الأشخاص وهو في المعاني مستعار، فالمعوج في الأجرام أحنف على الحقيقة أي مائل والمستقيم فيها أحنف على تجوز كأنه مال عن كل جهة إلى القوام وحاجَّهُ فاعله من الحجة، قال أتراجعوني في الحجة في توحيد الله، وقرأت فرقة «أتحاجونني» بإظهار النونين وهو الأصل، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم وحمزة والكسائي «أتحاجوني» بإدغام النون الأولى في الثانية، وقرأ نافع وابن عامر «أتحاجوني» بحذف النون الواحدة فقيل:
Rabbini kastettiği vakit { هذا } diyerek müzekker getirdi; yani bu görülen varlık veya bu nurlu varlık ve benzeri anlamındadır. Güneş de batınca onlara misal getirebileceği bir şey kalmadı; böylece delili ortaya çıktı ve onlara karşı çıkıp şirklerinden beri olduğunu ilan etme hususunda güç kazandı. Onun: { إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } sözü, bu hadisenin büyüklük ve mükellefiyet çağında vuku bulduğunu söyleyenlerin görüşünü destekler. { وَجَّهْتُ وَجْهِيَ } yönelişimle, ibadetimle, tevhidimle, imanımla ve { وَجْهِيَ } ifadesinin kapsadığı genel anlamdaki diğer hususlarla yöneldim demektir. { فَطَرَ }, cisimleri benzersiz şekilde yarattı/var etti anlamındadır. { حَنِيفاً } dosdoğru demektir. Arap kelâmında hanef, meyletmek demektir; aslı şahıslardadır, manalarda ise istiare yoluyla kullanılır. Cisimlerde eğri olan hakikatte ahneftir, yani meyledendir; cisimlerde dosdoğru olan da istiare yoluyla ahneftir; sanki her yönden doğruluğa yönelmiştir. { وَحاجَّهُ } ifadesinin kökü hüccettendir; yani 'Allah'ın tevhidi hususunda bana hüccetle mi karşı çıkıyorsunuz?' demiştir. Bir zümre asıl üzere iki nûn'un izharıyla «etühâccûnenî» okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve el-Kisâî, birinci nûn'u ikinciye idgam ederek «etühâccûnnî» şeklinde okumuşlardır. Nâfi ve İbn Âmir ise tek nûn'un hazfiyle «etühâccûnî» şeklinde okumuşlardır. Hazfedilen nûn hakkında şöyle denilmiştir:
هي الثانية وقيل هي الأولى، ويدل على ذلك أنها بقيت مكسورة، قال أبو علي الفارسي: لا يجوز أن تحذف الأولى لأنها للإعراب وإنما حذفت الثانية التي هي توطئة لياء المتكلم كما حذفت في «ليتي» وفي قول الشاعر: [الوافر] يسوء الفاليات إذا فليني وكسرت بعد ذلك الأولى الباقية لمجاورتها للياء و «قد هداني» أي أرشدني إلى معرفته وتوحيده، وأمال الكسائي «هدان» ، والإمالة في ذلك حسنة وإذا جازت الإمالة في غزا ودعا وهما من ذوات الواو فهي
İkinci nûn olduğu söylenmiş, birinci nûn olduğu da söylenmiştir; kesreli olarak kalması buna delalet eder. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Birincinin hazfedilmesi câiz değildir; çünkü o irap içindir. Hazfedilen ancak mütekellim yâ'sına zemin hazırlayan ikinci nûndur; nitekim «leytî» kelimesinde ve şairin şu sözünde de hazfedilmiştir: [Vâfir] Beni aradıklarında arayıcıları üzer. Daha sonra geriye kalan birinci nûn, yâ harfine komşuluğundan dolayı kesrelenmiştir. { وَقَدْ هَدانِ } yani beni Kendisini tanımaya ve tevhid etmeye iletmiştir. el-Kisâî «hedân» kelimesinde imâle yapmıştır; buradaki imâle güzeldir. Zira 'ğezâ' ve 'deâ' gibi aslı vâv olan kelimelerde imâle câiz olduğuna göre,
في «هدان» التي هي من ذوات الياء أجوز وأحسن، وحكي أن الكفار قالوا لإبراهيم ﵇ خف أن تصيبك آلهتنا ببرص أو داء لإذايتك لها وتنقصك، فقال لهم لست أخاف الذي تشركون به، لأنه لا قدرة له ولا غناء عنده وما في هذا الموضع بمعنى الذي، والضمير في بِهِ يحتمل أن يعود على الله ﷿ فيكون على هذا في قوله تُشْرِكُونَ ضمير عائد على ما تقدير الكلام ولا أخاف الأصنام التي تشركونها بالله في الربوبية، ويحتمل أن يعود الضمير على ما فلا يحتاج إلى غيره، كأن التقدير ما تشركون بسببه، وقوله تعالى: إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً استثناء ليس من الأول وشَيْئاً منصوب ب يَشاءَ، ولما كانت قوة الكلام أنه لا يخاف ضرا استثنى مشيئة ربه تعالى في أن يريده بضر، وعِلْماً نصب على التمييز وهو مصدر بمعنى الفاعل، كما تقول العرب: تصبب زيد عرقا، المعنى تصبب عرق زيد فكذلك المعنى هنا وسع علم ربي كل شيء أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ توقيف وتنبيه وإظهار لموضع التقصير منهم.
Aslı yâ olan «hedân» kelimesinde imâle daha câiz ve daha güzeldir. Rivayet edildiğine göre kâfirler İbrâhim aleyhisselâm'a: 'İlahlarımızı incitmen ve onları ayıplaman sebebiyle sana alaca hastalığı veya bir dert isabet ettirmelerinden kork!' dediler. O da onlara: 'Sizin ortak koştuklarınızdan korkmam; zira onların ne bir gücü vardır ne de bir faydası' dedi. Buradaki { ما } ismi mevsul anlamındadır. { بِهِ } ifadesindeki zamirin Yüce Allah'a dönmesi muhtemeldir; buna göre { تُشْرِكُونَ } fiilinde { ما } lafzına dönen bir zamir bulunur ve cümlenin takdiri: 'Rablik hususunda Allah'a ortak kıldığınız putlardan korkmam' şeklinde olur. Zamirin { ما } lafzına dönmesi de muhtemeldir; o takdirde başka bir şeye ihtiyaç kalmaz, sanki takdiri: 'Kendisinin sebebiyle ortak koştuğunuz şeyden' gibi olur. Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً } buyruğu münkati bir istisnadır ve { شَيْئاً } kelimesi { يَشاءَ } fiiliyle mensubdur. Sözün kuvveti onun hiçbir zarardan korkmadığını ifade edince, Yüce Rabbinin ona bir zarar irade etmesi dilemesini istisna etmiştir. { عِلْماً } temyiz olarak nasb edilmiştir ve fâil anlamında bir masdardır; nitekim Arapların: 'Zeyd ter döktü' deyip 'Zeyd'in teri döküldü' manasını kastetmeleri gibidir. Buradaki mana da böyledir: 'Rabbimin ilmi her şeyi kuşatmıştır.' { أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } ise bir ikrar, uyarı ve onların kusurlu oldukları noktanın ortaya konmasıdır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨١ الى ٨٣]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 81-83]
وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)
{ وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣) } “Siz, Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır? (81) İnanıp da imanlarına herhangi bir haksızlık/şirk bulaştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır. (82) İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir. Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (83)
هذه الآية إلى تَعْلَمُونَ هي كلها من قول إبراهيم ﵇ لقومه، وهي حجته القاطعة لهم، المعنى: وكيف أخاف الأصنام التي لا خطب لها وهي حجارة وخشب إذا أنا نبذتها ولم أعظمها، ولا تخافون أنتم الله ﷿ وقد أشركتم به في الربوبية أشياء لم ينزل بها عليكم حجة، و «السلطان» :
{ تَعْلَمُونَ } ifadesine kadar olan bu ayetin tamamı İbrâhim aleyhisselâm'ın kavmine hitabıdır ve onlara karşı kesin hüccetidir. Manası şudur: Ben onları terk edip yüceltmediğim zaman hiçbir kıymeti olmayan taş ve tahtadan ibaret putlardan nasıl korkarım da sizler, Rablik hususunda hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmuşken Yüce Allah'tan korkmazsınız? { السُّلْطَانُ } ise:
الحجة، ثم استفهم على جهة التقرير فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ أي من لم يشرك بالقادر العالم أحق أن يأمن وقوله تعالى: الَّذِينَ آمَنُوا الآية، الَّذِينَ رفع بالابتداء، ويَلْبِسُوا معناه يخلطوا، و «الظلم» في هذه الآية الشرك تظاهرت بذلك الأحاديث عن النبي ﷺ، وعن جماعة من الصحابة أنه لما نزلت هذه الآية أشفق أصحاب رسول الله ﷺ وقالوا: أيّنا لم يظلم نفسه فقال رسول الله ﷺ إنما ذلك كما قال لقمان: إن الشرك لظلم عظيم وروي أن عمر بن الخطاب قرأ في المصحف فلما أتى عليها عظمت عليه، فلبس رداءه ومر إلى أبي بن كعب، فقال: يا أبا المنذر وسأله عنها، فقال له إنه الشرك يا أمير المؤمنين فسري عن عمر، وجرى لزيد بن صوحان مع سلمان نحو مما جرى لعمر مع أبي بن كعب ﵃، وقرأ مجاهد، «ولم يلبسوا إيمانهم بشرك» وقرأ عكرمة «يلبسوا» بضم الياء، والْأَمْنُ رفع بالابتداء وخبره في المجرور والجملة خبر أُولئِكَ، وَهُمْ مُهْتَدُونَ أي راشدون، وقال علي بن أبي طالب ﵁: المراد بهذه الآية إبراهيم خاصة، وقال عكرمة: نزلت في مهاجري أصحاب محمد ﵇ خاصة، وقالت فرقة: هي من قول إبراهيم لقومه فهي من الحجة التي أوتيها، وقال ابن جريج هي من قول قوم إبراهيم ويجيء هذا من الحجة أيضا أن أقروا بالحق وهم قد ظلموا في
Delil/hüccet demektir. Sonra ikrar ettirme amacıyla: { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } diye sordu; yani her şeye gücü yeten ve her şeyi bilen Allah'a şirk koşmayan kimse güvende olmaya daha layıktır. Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ آمَنُوا } ayetine gelince; { الَّذِينَ } mübteda olarak merfûdur. { يَلْبِسُوا } karıştırmasınlar demektir. Bu ayetteki { الظُّلْمُ } şirktir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve bir grup sahabeden gelen hadisler bu hususta birbirini teyit etmiştir. Nitekim bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı endişelenip: 'Hangimiz nefsine zulmetmedi ki?' demişlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O ancak Lokman'ın dediği gibidir: Doğrusu şirk büyük bir zulümdür' buyurdu. Ömer b. el-Hattâb'ın mushafta okurken bu ayete gelince durumun kendisine ağır geldiği, cübbesini giyip Übey b. Kâ'b'a gittiği ve: 'Ey Ebü'l-Münzir!' diyerek ona bunu sorduğu; Übeyy'in de ona: 'Ey Müminlerin Emîri, o şirktir' dediği ve bunun üzerine Ömer'in rahatladığı rivayet edilmiştir. Zeyd b. Sûhân ile Selmân arasında da Ömer ile Übey b. Kâ'b radıyallâhu anhümâ arasında geçenin bir benzeri vuku bulmuştur. Mücâhid «ve lem yelbisû îmânehüm bi-şirkin» şeklinde okumuştur. İkrime yâ harfinin dammesiyle «yülbisû» şeklinde okumuştur. { الْأَمْنُ } mübteda olarak merfûdur, haberi câr-mecrûrdadır ve bu cümle { أُولئِكَ } mübtedasının haberidir. { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } yani doğru yolda olanlardır. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: 'Bu ayetle özellikle İbrâhim kastedilmiştir' demiştir. İkrime: 'Özellikle Muhammed aleyhisselâm'ın muhacir ashabı hakkında inmiştir' demiştir. Bir zümre ise: 'Bu, İbrâhim'in kavmine söylediği sözlerdendir, dolayısıyla kendisine verilen hüccettendir' demiştir. İbn Cüreyc de bunun İbrâhim'in kavminin sözü olduğunu söylemiştir; bu da şirkte
الإشراك، وقال ابن إسحاق وابن زيد وغيرهما: بل ذلك قول من الله ﷿ ابتداء حكم فصل عام لوقت محاجة إبراهيم وغيره ولكل مؤمن تقدم أو تأخر.
Zulmetmiş oldukları halde hakkı itiraf etmeleri sebebiyle hüccetten sayılır. İbn İshâk, İbn Zeyd ve başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, Yüce Allah'tan İbrâhim'in tartışma vakti ve diğer zamanlar için, önceki ve sonraki her bir mümin için geçerli olan genel, kesin bir hüküm başlangıcıdır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو البين الفصيح الذي يرتبط به معنى الآية ويحسن رصفها، وهو خبر من الله تعالى وَتِلْكَ إشارة إلى هذه الحجة المتقدمة وهي رفع بالابتداء وحُجَّتُنا خبره وآتَيْناها في موضع الحال، ويجوز أن تكون حُجَّتُنا بدلا من تلك وآتيناها خبر «تلك» «وإبراهيم» مفعول ب «آتيناها» ، والضمير مفعول أيضا ب آتَيْناها مقدم وعَلى متعلقة بقوله حُجَّتُنا وفي ذلك فصل كثير، ويجوز أن تتعلق على ب «آتيناها» على المعنى إذ أظهرناها لإبراهيم على قومه ونحو هذا، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «نرفع درجات من نشاء» بإضافة الدرجات إلى مَنْ، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «نرفع درجات من نشاء» .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ayetin manasının kendisiyle bağlandığı ve dizilişinin güzelleştiği açık ve fasih olan görüş budur. Bu, Yüce Allah'tan bir haberdir. { وَتِلْكَ }, geçen bu hüccete işarettir ve mübteda olarak merfûdur; { حُجَّتُنا } onun haberidir, { آتَيْناها } ise hal makamındadır. { حُجَّتُنا } ifadesinin { تِلْكَ } lafzından bedel olması, { آتَيْناها } fiilinin de «tilke»nin haberi olması câizdir. «İbrâhim» kelimesi «âteynâhâ» fiilinin mef'ulüdür; zamir de yine { آتَيْناها } fiilinin öne geçmiş mef'ulüdür. { عَلى } harfi ise { حُجَّتُنا } lafzına mütallaktır ve bunda pek çok mana ayrımı vardır. Mana bakımından, 'onu kavmine karşı İbrâhim'e üstün kıldık/açıkladık' takdiriyle «alâ»nın «âteynâhâ» fiiline mütallak olması da câizdir. Nâfi, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir derecât kelimesini «men» lafzına izafe ederek «nerfeu deracâti men neşâ'» şeklinde okumuşlardır. Âsım, Hamza ve el-Kisâî ise «nerfeu deracâtin men neşâ'» şeklinde okumuşlardır.
قال القاضي أبو محمد: وهما مأخذان من الكلام، والمعنى المقصود بهما واحد، ودَرَجاتٍ على قراءة من نون نصب على الظرف، وحَكِيمٌ عَلِيمٌ صفتان تليق بهذا الموضع إذ هو موضع مشيئة واختيار فيحتاج ذلك إلى العلم والإحكام، والدرجات أصلها في الأجسام ثم تستعمل في المراتب والمنازل المعنوية.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunlar kelâmın iki farklı üslubudur ve her ikisiyle kastedilen mana birdir. Tenvin ile okuyanın kıraatinde { دَرَجاتٍ } kelimesi zarf olarak nasb edilmiştir. { حَكِيمٌ عَلِيمٌ } bu makama layık iki sıfattır; zira burası dileme ve seçme makamıdır, bu da ilme ve hikmete muhtaçtır. Dereceler kelimesinin aslı cisimlerdedir; daha sonra manevi mertebeler ve makamlar için kullanılmıştır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٤ الى ٨٦]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 84-86]
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦)
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) } “Biz ona İshak'ı ve Yâkub'u bağışladık; hepsini doğru yola ilettik. Daha önce Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da doğru yola iletmiştik. Biz güzel davrananları işte böyle mükâfatlandırırız. (84) Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da [doğru yola ilettik]. Hepsi de sâlihlerdendir. (85) İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da [doğru yola ilettik]. Hepsini âlemlere üstün kıldık.” (86)
وَوَهَبْنا عطف على آتَيْناها [الأنعام: ٨٣] وإِسْحاقَ ابنه من سارة، وَيَعْقُوبَ هو ابن إسحاق، وكُلًّا ونُوحاً منصوبان على المفعول مقدمان على الفعل، وقوله: مِنْ قَبْلُ لقومه ﷺ، وقوله: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ المعنى وهدينا من ذريته، والضمير في ذُرِّيَّتِهِ قال الزجّاج جائز أن يعود على إبراهيم، ويعترض هذا بذكر «لوط» ﵇ وهو ليس من ذرية إبراهيم بل هو ابن أخيه وقيل ابن أخته ويتخرج عند من يرى الخال أبا وقيل: يعود الضمير على نوح وهذا هو الجيد، وداوُدَ يقال هو ابن إيشى وَسُلَيْمانَ ابنه، وَأَيُّوبَ هو فيما يقال أيوب بن رازح بن عيصو بن إسحاق بن إبراهيم، وَيُوسُفَ هو ابن يعقوب بن إسحاق، وَمُوسى وَهارُونَ هما ابنا عمران بن يصهر بن قاهث بن لاوي بن يعقوب، ونصب داوُدَ يحتمل أن يكون ب وَهَبْنا ويحتمل أن يكون ب هَدَيْنا وهذه الأسماء كلها فيها العجمة والتعريف، فهي غير مصروفة، وَمُوسى عند سيبويه وزنه مفعل فعلى هذا يتصرف في النكرة، وقيل وزنه فعلى، فعلى هذا لا يتصرف في معرفة ولا نكرة، وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وعد من الله ﷿ لمن أحسن في
{ وَوَهَبْنا }, { آتَيْناها } [En'âm: 83] üzerine matuftur. { إِسْحاقَ } onun Sâre'den olan oğludur; { يَعْقُوبَ } ise İshak'ın oğludur. { كُلاًّ } ve { نُوحاً } kelimeleri fiilin önüne geçmiş mef'ul olarak mensubdurlar. { مِنْ قَبْلُ } ifadesi [İbrâhim'in] kavminden öncedir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } ifadesinin manası: 'Onun soyundan olanları da doğru yola ilettik' şeklindedir. ez-Zeccâc, { ذُرِّيَّتِهِ } ifadesindeki zamirin İbrâhim'e dönmesinin câiz olduğunu söylemiştir; ancak buna Lût aleyhisselâm'ın zikredilmesiyle itiraz edilir. Zira o İbrâhim'in soyundan değil, erkek kardeşinin oğludur; kız kardeşinin oğlu olduğu da söylenmiştir. Dayıyı baba kabul edenlerin görüşüne göre ise bu açıklanabilir. Zamirin Nûh'a döndüğü de söylenmiştir ki güzel olan budur. Dâvûd'un Îşâ'nın oğlu olduğu, Süleyman'ın da onun oğlu olduğu söylenir. Eyyûb ise rivayet edildiğine göre İshak b. İbrâhim'in oğlu Îsû'nun oğlu Râzıh'ın oğlu Eyyûb'dur. Yûsuf, İshak'ın oğlu Yâkub'un oğludur. Mûsâ ve Hârûn ise Yâkub oğlu Lâvî oğlu Kâhis oğlu Yishar oğlu İmrân'ın iki oğludur. { داوُدَ } kelimesinin nasbının { وَهَبْنا } ile olması da { هَدَيْنا } ile olması da muhtemeldir. Bu isimlerin tamamında yabancı dilden olma (ucme) ve özel isim olma (marifelik) özelliği vardır, dolayısıyla gayrimunsarıftırlar. Sîbeveyhi'ye göre { مُوسى } kelimesinin vezni 'müf'al'dir; buna göre nekra halinde tenvin alır. Vezninin 'fu'lâ' olduğu da söylenmiştir; buna göre ne marife ne de nekra iken tenvin almaz. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ }, Yüce Allah'tan amelde güzel davranan kimseye bir vaat ve
عمله وترغيب في الإحسان، وَزَكَرِيَّا فيما يقال هو ابن آذر بن بركنا، وَعِيسى ابن مريم بنت عمران بن ياشهم بن أمون بن حزينا، وَإِلْياسَ هو ابن نسي بن فنحاص بن العيزان بن هارون بن عمران، وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال إدريس هو الياس ورد ذلك الطبري وغيره بأن إدريس هو جد نوح تظاهرت بذلك الروايات، «وزكرياء» قرأته طائفة بالمد وقرأته طائفة بالقصر «زكريا» ، وقرأ ابن عامر باختلاف عنه، والحسن وقتادة بتسهيل الهمزة من الياس، وفي هذه الآية أن عيسى ﵇ من ذرية نوح أو إبراهيم بحسب الاختلاف في عود الضمير من ذريته، وهو ابن ابنته، وبهذا يستدل في الأحباس على أن ولد البنت من الذرية، وإسماعيل هو أكبر ولدي إبراهيم ﵇ وهو من هاجر واليسع قال زيد بن أسلم وهو يوشع بن نون، وقال غيره: هو أليسع بن أخطوب بن العجوز، وقرأ جمهور الناس «وأليسع» وقرأ حمزة والكسائي «والليسع» كأن الألف واللام دخلت على فيعل، قال أبو علي الفارسي: فالألف واللام في «اليسع» زائدة لا تؤثر معنى تعريف لأنها ليست للعهد كالرجل والغلام ولا للجنس كالإنسان والبهائم ولا صفة غالبة كالعباس والحارث لأن ذلك يلزم عليه أن يكون «اليسع» فعلا، وحينئذ يجري صفة. وإذا كان فعلا وجب أن يلزمه الفاعل ووجب أن يحكى إذ هي جملة ولو كان كذلك لم يجز لحاق اللام له إذ اللام لا تدخل على الفعل فلم يبق إلا أن تكون الألف واللام زائدة كما هي زائدة في قولهم الخمسة العشر درهما، وفي قول الشاعر: [الرجز]
İhsana teşviktir. Rivayete göre Zekeriyyâ, Berekyâ oğlu Âzer'in oğludur. Îsâ, Hazînâ oğlu Amûn oğlu Yâşhüm oğlu İmrân kızı Meryem'in oğludur. İlyâs ise İmrân oğlu Hârûn oğlu el-Îzâr oğlu Finhas oğlu Nesî'nin oğludur. Abdullah b. Mes'ûd'dan onun: 'İdrîs, İlyâs'tır' dediği rivayet edilmiştir; ancak rivayetlerin teyit ettiği üzere İdrîs'in Nûh'un dedesi olması sebebiyle et-Taberî ve başkaları bunu reddetmiştir. «Zekeriyyâ» ismini bir grup med ile «Zekeriyyâe», bir grup da kasr ile «Zekeriyyâ» şeklinde okumuştur. İbn Âmir kendisinden gelen farklı rivayetlerle, el-Hasan ve Katâde ise İlyâs isminin hemzesini teshîl ederek okumuşlardır. Bu ayette, «onun soyundan» ifadesindeki zamirin dönüş yerine dair ihtilafa göre Îsâ aleyhisselâm'ın Nûh'un veya İbrâhim'in soyundan olduğu yer almaktadır; zira o onun kızının oğludur. Vakıf/miras konularında kız çocuğunun evladının da 'zürriyet'ten sayılacağına bu ayetle delil getirilir. İsmâil, İbrâhim aleyhisselâm'ın iki oğlundan büyük olanıdır ve Hâcer'dendir. Zeyd b. Eslem, Elyesa'ın Yûşa b. Nûn olduğunu söylemiştir. Başkaları ise onun el-Acûz oğlu Ahtûb oğlu Elyesa olduğunu söylemiştir. İnsanların cumhuru «ve'l-yese'a» şeklinde okumuştur. Hamza ve el-Kisâî ise elif-lâm sanki «fay'al» veznine dâhil olmuş gibi «ve'l-leyse'a» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «el-Yese'» ismindeki elif-lâm zâidedir, marifelik manası kazandırmaz; çünkü ne «er-racül» ve «el-ğulâm» gibi ahd içindir, ne «el-insân» ve «el-behâim» gibi cins içindir, ne de «el-Abbâs» ve «el-Hâris» gibi galip sıfattır. Zira böyle olsaydı «el-Yese'»in fiil olması ve bu durumda sıfat olarak cereyan etmesi gerekirdi. Fiil olduğunda ise fâil alması ve cümle olduğu için hikâye edilmesi gerekirdi; şayet böyle olsaydı lâm harfi fiile dâhil olamayacağından ona lâm'ın bitişmesi câiz olmazdı. Geriye elif-lâm'ın, tıpkı Arapların «el-hamsete aşere dirhemen» sözünde ve şairin şu sözünde olduğu gibi zâide olması kalır: [Recez]
يا ليت أمّ العمر كانت صاحبي
Keşke Amr'ın anası arkadaşım olsaydı
بالعين غير منقوطة، وفي قوله: [الطويل]
Burada noktasız ayın harfi iledir. Şairin şu sözünde de böyledir: [Tavîl]
وجدنا الوليد بن اليزيد مباركا ... شديدا بأعباء الخلافة كاهله
Biz Yezîd'in oğlu Velîd'i mübarek ve hilafetin yüklerine karşı omuzları güçlü bulduk.
قال وأما الليسع فالألف واللام فيه بمنزلتها في الحارث والعباس لأنه من أبنية الصفات لكنها بمنزلة «اليسع» في أنه خارج عما عليه الأسماء الأعجمية إذ لم يجىء فيها شيء هو على هذا الوزن كما لم يجىء منها شيء فيه لام تعريف فهما من الأسماء الأعجمية إلا أنهما مخالفان للأسماء فيما ذكر.
Ebû Ali devamla der ki: «el-Leyse'» kelimesine gelince; bundaki elif-lâm, sıfat kalıplarından olduğu için «el-Hâris» ve «el-Abbâs» kelimelerindeki konumundadır. Fakat yabancı isimlerde bu vezinde bir kelime gelmediği ve onlarda harf-i tarifli bir lâm bulunmadığı için, tıpkı «el-Yese'» gibi yabancı isimlerin genel kuralının dışına çıkma noktasındadır. Dolayısıyla her ikisi de yabancı isimlerdendir; ancak zikredilen hususta yabancı isimlere muhaliftirler.