قال القاضي أبو محمد ﵁: وأما اليزيد فإنه لما سمي به أزيل منه معنى الفعل وأفردت فيه الاسمية فحصل علما وزيدت فيه الألف واللام لا لتعريف، وقال الطبري دخلت الألف واللام اتباعا للفظ الوليد، وَيُونُسَ هو ابن متّى ويقال يونس ويونس ويونس وكذلك يوسف ويوسف ويوسف وبكسر النون من يونس والسين من يوسف قرأ الحسن وابن مصرف وابن وثاب وعيسى بن عمر والأعمش في جميع القرآن والْعالَمِينَ معناه عالمي زمانهم.
Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh şöyle dedi: «el-Yezîd»e gelince; onunla isim verildiğinde ondan fiil manası giderilmiş, sadece isimlik kalmış, böylece özel isim olmuş ve başına belirlilik (marifelik) için değil zâit olarak elif-lâm getirilmiştir. Taberî ise elif-lâm'ın «el-Velîd» lafzına tâbi olarak girdiğini söylemiştir. Yûnus, Mettâ'nın oğludur; Yûnus, Yûnes ve Yevnes şeklinde de söylenir. Aynı şekilde Yûsuf, Yûsef ve Yevsef şeklinde de söylenir. Yûnus'un nûn'unun ve Yûsuf'un sîn'inin kesresiyle (Yûnis, Yûsif) el-Hasan, İbn Musarrif, İbn Vessâb, Îsâ b. Ömer ve el-A'meş bütün Kur'an'da böyle okumuşlardır. el-Âlemîn ise kendi zamanlarının âlemleri (insanları) demektir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٧ الى ٩٠]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 87-90]
وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩) أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠)
“Babalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden de [bazılarını hidayete erdirdik]. Onları seçtik ve onları dosdoğru bir yola ilettik. (87) İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki, kullarından dilediğini bununla doğru yola iletir. Eğer onlar da şirk koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı. (88) İşte onlar, kendilerine Kitap, hüküm (hikmet/anlayış) ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer şunlar bunları inkâr ederse, biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır. (89) İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy. De ki: «Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.» (90)”
والمعنى وهدينا من آبائهم وذرياتهم وإخوانهم جماعات، ف مِنْ للتبعيض والمراد من آمن منهم نبيا كان أو غير نبي، ويدخل عيسى ﵇ في ضمير قوله: وَمِنْ آبائِهِمْ، ولهذا قال محمد بن كعب الخال أب والخالة أم، وَاجْتَبَيْناهُمْ معناه تخيرناهم وأرشدناهم وضممناهم إلى خاصتنا وأرشدناهم إلى الإيمان والفوز برضى الله تعالى. قال مجاهد معناه أخلصناهم، و «الذرية» الأبناء وينطلق على جميع البشر ذرية لأنهم أبناء، وقال قوم: إن الذرية تقع على الآباء لقوله تعالى: وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ [يس: ٤١] يراد به نوع البشر وقوله تعالى: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ الآية، ذلِكَ إشارة إلى النعمة في قوله: وَاجْتَبَيْناهُمْ وإضافة الهدى إلى الله إضافة ملك، ولَحَبِطَ معناه تلف وذهب لسوء غلب عليه، وأُولئِكَ إشارة إلى من تقدم ذكره والْكِتابَ يراد به المصحف والتوراة والإنجيل والزبور، والْحُكْمَ يراد به اللب والفطنة والفقه في دين الله، وهؤُلاءِ إشارة إلى كفار قريش المعادين لرسول الله ﷺ وإلى كل كفار في ذلك العصر، قاله قتادة وابن عباس والسدي وغيرهم، وقَوْماً يراد به مؤمنو أهل المدينة، قاله ابن عباس وقتادة والضحاك والسدي وغيرهم، فالآية على هذا التأويل وإن كان القصد في نزولها هذين الصنفين فهي تعم الكفرة والمؤمنين إلى يوم القيامة، وقال قتادة أيضا والحسن بن أبي الحسن المراد ب «القوم» من تقدم ذكره من الأنبياء والمؤمنين، وقال أبو رجاء: المراد الملائكة، والباء في به متعلقة بقوله: بِكافِرِينَ والباء في قوله بِكافِرِينَ زائدة للتأكيد وقوله تعالى:
Anlamı şudur: Onların babalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden birtakım toplulukları doğru yola ilettik. Buradaki «min» (مِنْ) harf-i cerri teb'îz (kısmiyet) içindir. Kastedilen, peygamber olsun veya olmasın onlardan iman edenlerdir. Îsâ aleyhisselâm da { وَمِنْ آبائِهِمْ } “Babalarından...” ifadesinin zamirine dâhildir; nitekim Muhammed b. Ka'b bu sebeple «Dayı baba gibidir, teyze de anne gibidir» demiştir. { وَاجْتَبَيْناهُمْ } ifadesinin anlamı: Onları seçtik, hidayete erdirdik, seçkin kullarımıza dâhil ettik ve onları imana ve Yüce Allah'ın rızasını kazanmaya yönelttik, demektir. Mücâhid bunun «onları ihlaslı/seçkin kıldık» anlamına geldiğini söylemiştir. «Zürriyet» ise çocuklardır; bütün insanlara da evlat oldukları için zürriyet denir. Bir topluluk ise Yüce Allah'ın { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ } [Yâsîn: 41] buyruğundan dolayı zürriyet kelimesinin babaları/ataları da kapsadığını, bununla insan türünün kastedildiğini söylemiştir. Yüce Allah'ın { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki, [kullarından dilediğini] bununla doğru yola iletir...” ayetindeki { ذلِكَ } kelimesi, { وَاجْتَبَيْناهُمْ } “Onları seçtik...” sözündeki nimete işarettir. Hidayetin Allah'a izafe edilmesi mülkiyet izafetidir. { لَحَبِطَ } ise galebe çalan bir kötülük sebebiyle telef oldu, gitti demektir. { أُولئِكَ } kelimesi daha önce adı geçenlere işarettir. { الْكِتابَ } ile mushaf, Tevrat, İncil ve Zebûr kastedilmektedir. { الْحُكْمَ } ile akıl, feraset ve Allah'ın dininde derin anlayış (fıkıh) kastedilmektedir. { هؤُلاءِ } ise Katâde, İbn Abbâs, es-Süddî ve başkalarının belirttiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık eden Kureyş kâfirlerine ve o asırdaki bütün kâfirlere işarettir. { قَوْماً } ile ise İbn Abbâs, Katâde, ed-Dahhâk, es-Süddî ve başkalarına göre Medine halkının müminleri kastedilmektedir. Bu tefsire göre ayet, inişindeki asıl maksat bu iki zümre olsa bile, kıyamet gününe kadar olan bütün kâfirleri ve müminleri kapsar. Katâde ve el-Hasan b. Ebi'l-Hasan yine «kavim»den kastın, daha önce adı geçen peygamberler ve müminler olduğunu söylemişlerdir. Ebû Recâ ise meleklerin kastedildiğini söylemiştir. «Bihi»deki bâ harfi { بِكافِرِينَ } ifadesine müteallıktır; { بِكافِرِينَ } kelimesindeki bâ ise tekit için zâidedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ الآية، الظاهر في الإشارة، ب أُولئِكَ أنها إلى المذكورين قبل من الأنبياء ومن معهم من المؤمنين المهديين ومعنى الاقتداء اتباع الأثر في القول والفعل والسيرة، وإنما يصح اقتداؤه بجميعهم في العقود والإيمان والتوحيد الذي ليس بينهم فيه اختلاف وأما أعمال الشرائع فمختلفة، وقد قال ﷿:
{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir...” ayetinde, { أُولئِكَ } ile yapılan işaretin zâhirine göre bu, daha önce zikredilen peygamberlere ve onlarla beraber olan hidayete ermiş müminlere yöneliktir. İktidânın anlamı ise sözde, fiilde ve yaşantıda ize uymak (izinden gitmek) demektir. Resûlullah'ın onların hepsine uyması (iktidâsı), ancak aralarında ihtilaf bulunmayan inanç esaslarında, imanda ve tevhidde sahih olur. Şeriatların amelleri ise farklıdır; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً [المائدة: ٤٨] ويحتمل أن تكون الإشارة ب أُولئِكَ إلى قوله قَوْماً.
{ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } [Mâide: 48] “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik.” { أُولئِكَ } ile yapılan işaretin { قَوْماً } “...bir topluluk...” ifadesine yönelik olması da muhtemeldir.
قال القاضي أبو محمد: وذلك يترتب على بعض التأويلات في المراد بالقوم ويقلق بعضها، قال القاضي ابن الباقلاني: واختلف الناس هل كان رسول الله ﷺ قبل مبعثه متعبدا بشرع من كان قبله، فقالت طائفة كان متعبدا، واختلف بشرع من؟ فقالت فرقة بشرع إبراهيم، وفرقة بشرع موسى، وفرقة بشرع عيسى، وقالت طائفة بالوقف في ذلك، وقالت طائفة لم يكن متعبدا بشرع من كان قبله وهو الذي يترجح.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu, kavimden kastedilen şey hakkındaki bazı yorumlara uyar, bazılarında ise tutarsız kalır. Kadı İbnü'l-Bâkıllânî şöyle demiştir: İnsanlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesinden önce kendisinden öncekilerin şeriatıyla ibadet etmekle yükümlü olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup, yükümlü olduğunu söylemiştir; kimin şeriatıyla olduğu konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: Bir grup İbrâhim'in şeriatıyla, bir grup Mûsâ'nın şeriatıyla, bir grup Îsâ'nın şeriatıyla demiştir. Bir zümre bu konuda tevakkuf etmiş (görüş belirtmemiş), bir zümre de kendisinden öncekilerin şeriatıyla yükümlü olmadığını söylemiştir ki tercih edilen de budur.
قال القاضي أبو محمد: ولا يحمل كلام القاضي على أنه لم يكن متعبدا بشرع من كان قبله في توحيد ولا معتقد لأنّا نجد شرعنا ينبىء أن الكفار الذين كانوا قبل النبي ﵇ كأبويه وغيرهما في النار ولا يدخل الله تعالى أحدا النار إلا بترك ما كلف، وذلك في قوله تعالى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Kadı'nın sözü, tevhid ve inanç konusunda kendisinden öncekilerin şeriatıyla yükümlü olmadığı şeklinde yorumlanamaz; çünkü şeriatımızın, Peygamber aleyhisselâm'dan önceki kâfirlerin -anne babası ve diğerleri gibi- ateşte olduğunu bildirdiğini görmekteyiz. Yüce Allah ise hiç kimseyi mükellef kılındığı şeyi terk etmedikçe ateşe sokmaz; nitekim bu husus Yüce Allah'ın şu buyruğunda yer almaktadır: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ
رَسُولًا
[bir] elçi
[الإسراء: ١٥] وغير ذلك وقاعدة المتكلمين أن العقل لا يوجب ولا يكلف وإنما يوجب الشرع، فالوجه في هذا أن يقال إن آدم ﵇ فمن بعده دعا إلى توحيد الله دعاء عاما واستمر ذلك على العالم، فواجب على الآدمي البالغ أن يبحث على الشرع الآمر بتوحيد الله تعالى وينظر في الأدلة المنصوبة على ذلك بحسب إيجاب الشرع النظر فيها، ويؤمن ولا يعبد غير الله، فمن فرضناه لم يجد سبيلا إلى العلم بشرع آمر بتوحيد الله وهو مع ذلك لم يكفر ولا عبد صنما بل تخلى فأولئك أهل الفترات الذين أطلق عليهم أهل العلم أنهم في الجنة وهم بمنزلة الأطفال والمجانين، ومن قصر في النظر والبحث فعبد صنما وكفر فهذا تارك للواجب عليه مستوجب العقاب بالنار، فالنبي ﷺ قبل المبعث ومن كان معه من الناس وقبله مخاطبون على ألسنة الأنبياء قبل بتوحيد الله ﷿، وغير مخاطبين بفروع شرائعهم إذ هي مختلفة وإذ لم يدعهم إليها نبي، وأما بعد مبعث النبي ﷺ فهل هو وأمته مخاطبون بشرع من تقدم فقالت فرقة لسنا مخاطبين بشيء من ذلك وقالت فرقة نحن مخاطبون بشرع من قبلنا.
[İsrâ: 15] “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz.” ve benzeri ayetlerde sabittir. Kelamcıların kuralına göre akıl ne bir şeyi vacip kılar ne de mükellef tutar; vacip kılan ancak şeriattır. Bu durumda doğru yaklaşım şöyle demektir: Âdem aleyhisselâm ve ondan sonrakiler Allah'ın birliğine genel bir davette bulunmuşlar ve bu davet âlemde devam etmiştir. Dolayısıyla ergenlik çağına ermiş bir insana düşen görev, Yüce Allah'ın birliğini emreden şeriatı aramak ve şeriatın delilleri incelemeyi vacip kılması doğrultusunda bu hususta dikilen delillere bakmak, iman etmek ve Allah'tan başkasına ibadet etmemektir. Allah'ın birliğini emreden bir şeriatı öğrenmeye yol bulamadığını varsaydığımız ve bununla birlikte kâfir de olmayıp puta tapmayan, aksine uzak duran kimselere gelince; bunlar ilim ehlinin cennette olduklarını mutlak olarak belirttikleri fetret ehlidir ve çocuklar ile deliler konumundadırlar. Düşünme ve araştırmada kusur edip puta tapan ve inkâr eden kimse ise üzerine düşen vacibi terk etmiş ve ateşte azap görmeyi hak etmiştir. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlikten önce -ve onunla birlikte olan yahut ondan önceki insanlar-, önceki peygamberlerin lisanıyla Yüce Allah'ın birliğiyle mükelleftiler; ancak şeriatlarının furûatıyla (ameli hükümleriyle) mükellef değillerdi, çünkü bunlar farklıydı ve bir peygamber onları buna davet etmemişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden sonra ise kendisinin ve ümmetinin geçmiş şeriatlarla muhatap olup olmadığına gelince: Bir grup «Biz bunlardan hiçbir şeyle muhatap değiliz» demiş, bir diğer grup ise «Bizden öncekilerin şeriatıyla muhatabız» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ومن قال من هذه الطائفة إن محمدا ﵇ وأمته مخاطبون بكل شرائع من تقدم على الإطلاق فقد أحال لأن أحكام الشرائع تأتي مختلفة، وإنما يتحدق قول من قال منها إنّا متعبدون بما صح نقله من شرائع من قبلنا ولم تختلف فيه الشرائع وبالآخر مما اختلفت فيه لأنه الناسخ المتقدم ويرتبط في صحة نقل ذلك إلى ما وقع في القرآن في حديث رسول الله ﷺ من حكاية أحكام سالفة كقوله تعالى: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ [ص: ٤٤] وكقوله: أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] وكحكاية تزويج شعيب ابنته بموسى ﵉، وكحديث النبي ﵇ في قضية سليمان بين المرأتين في الولد ونحو ذلك، ولا يقتضي قولهم أكثر من جواز أن يتعبد بذلك وأما وجوب أن تعبد فغير لازم، ولا يتعلق عندي أشبه في ذلك من أن يقال النبي ﵇ شرع لأمته أن يصلي الناس صلاته إذا ذكرها، ثم مثل في ذلك لا على طريق التعليل بقوله ﷿ لموسى وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] فننقل نحن هذا إلى غير ذلك من النوازل ونقول إنه كما شرع عندنا المثال في نسيان الصلاة كذلك نشرع هذه الأمثلة كلها.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu gruptan her kim Muhammed aleyhisselâm'ın ve ümmetinin önceki şeriatların tümüyle mutlak olarak muhatap olduğunu söylerse imkânsız bir iddiada bulunmuş olur; zira şeriatların hükümleri farklı farklı gelmiştir. Ancak bu gruptan «Bizden öncekilerin şeriatlarından nakli sahih olup şeriatların kendisinde ihtilaf etmediği hususlarla ve ihtilaf ettikleri şeylerde de sonuncusuyla (zira o öncekini nesh etmiştir) amel etmekle yükümlüyüz» diyenin sözü doğruluk kazanır. Bunun naklinin sahihliği ise Kur'an'da ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadislerinde geçmiş hükümlerin hikâye edilmesine bağlanır; nitekim Yüce Allah'ın { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ } [Sâd: 44] “Eline bir demet sap al da onunla vur...” buyruğu, { أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ: 14] “Beni anmak için namaz kıl.” buyruğu, Şuayb'ın kızını Mûsâ aleyhimesselâm ile evlendirmesinin anlatılması ve Peygamber aleyhisselâm'ın Süleyman'ın çocuk konusunda iki kadın arasındaki hükmüne dair hadisi ve benzerleri böyledir. Onların bu sözü bununla ibadet etmenin câiz olmasından fazlasını gerektirmez; bununla ibadet etmenin vacip olması ise zorunlu değildir. Bana göre bu konuda en tutarlı olanı şöyle denilmesidir: Peygamber aleyhisselâm, ümmetine unuttuğu namazı hatırladığında kılmasını meşru kılmış, sonra da gerekçe gösterme kabilinden olmaksızın Yüce [Allah]'ın Mûsâ'ya { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ: 14] “Beni anmak için namaz kıl.” buyruğunu buna örnek getirmiştir. Biz de bunu diğer meselelere aktarır ve deriz ki: Namazı unutma konusunda bu örnek bizim şeriatımızda nasıl meşru kılındıysa, bütün bu örnekleri de öylece meşru kılarız.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قياس ضعيف، ولو ذكر النبي ﵇ قوله تعالى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] على جهة التعليل لكانت الحجة به قوية، ولا يصح أن يقال يصح عندنا نقل ما في الشرائع من جهة من أسلم منهم كعبد الله بن سلام وغيره صحة ننقلها، وكذلك ما شرعه الحواريون لا سبيل إلى صحة شرع عيسى ﵇ له، وقرأ ابن كثير وأهل مكة ونافع وأبو عمرو وأهل المدينة وعاصم «اقتده» بهاء السكت ثابتة في الوقف والوصل، وقرأ حمزة والكسائي «اقتد» قال بحذف الهاء في الوصل وإثباتها في الوقف، وهذا هو القياس، وهي تشبه ألف الوصل في أنها تقطع في الابتداء وتوصل غير مبتدأ بها، فكذلك هذه تثبت في الوقف وتحذف في الوصل، وقرأ ابن عامر «اقتده» بكسر الهاء دون بلوغ الياء، قال ابن مجاهد وهذا غلط لأنها هاء وقف لا تعرب على حال، قال أبو علي ووجه ذلك أن تكون ضمير المصدر كأنه قال اقتد الاقتداء، وقرأ ابن ذكوان على هذه «اقتده» بإشباع الياء بعد الهاء، وقالت فرقة إن كسر الهاء إنما هو في هاء السكت كما قد تسكن هاء الضمير أحيانا.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıf bir kıyastır; şayet Peygamber aleyhisselâm Yüce Allah'ın { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ: 14] buyruğunu illet gösterme sadedinde zikretmiş olsaydı, onunla delil getirmek güçlü olurdu. Bizim katımızda, Abdullah b. Selâm ve diğerleri gibi onlardan Müslüman olanlar kanalıyla şeriatlarda bulunanların naklinin sahih olacağını ve bunu aktarabileceğimizi söylemek doğru değildir. Aynı şekilde havârilerin meşru kıldıkları şeylerin Îsâ aleyhisselâm'ın şeriatı olduğuna dair bir sıhhat yolu da yoktur. İbn Kesîr ve Mekke ehli ile Nâfi', Ebû Amr, Medine ehli ve Âsım, sekte he'si hem vakıfta hem vasılda sabit olarak «iktedih» şeklinde okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî ise vasıl halinde he'yi hazfedip vakıf halinde sabit kılarak «iktedi» şeklinde okumuşlardır; kıyasa uygun olan da budur. Bu he, başlarken kesilip (telaffuz edilip) başlanmadığında vasledilen (düşen) vasıl hemzesine benzer; dolayısıyla vakıfta sabit kalır, vasılda düşer. İbn Âmir ise yâ harfine varmaksızın he'nin kesresiyle «iktedihi» okumuştur. İbn Mücâhid şöyle demiştir: Bu bir hatadır, çünkü o bir vakıf he'sidir ve hiçbir durumda irap almaz. Ebû Ali ise bunun gerekçesini şöyle açıklamıştır: Bu he'nin masdar zamiri olmasıdır, sanki «iktede'l-iktidâe» (o iktidâ ile iktidâ et) demiştir. İbn Zekvân da buna binaen he'den sonraki yâ'yı işbâ ile (uzatarak) «iktedihî» şeklinde okumuştur. Bir grup ise he'nin kesrelenmesinin ancak sekte he'sinde olduğunu, nitekim zamir he'sinin de bazen sâkin kılındığını söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، ولا تجوز عليه القراءة بإشباع الياء، وقوله تعالى: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ الآية، المعنى قل يا محمد لهؤلاء الكفرة المعاندين لا أسألكم على دعائي إياكم بالقرآن إلى عبادة الله وتوحيده أستكثر بها وأختص بدنياها، إن القرآن إلا موعظة، وذكرى ودعاء لجميع العالمين.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür ve yâ harfinin işbâ ile okunması buna göre câiz olmaz. Yüce Allah'ın { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ } “De ki: «[Buna karşılık] sizden hiçbir ücret istemiyorum...»” ayetinin anlamı şudur: Ey Muhammed, bu inatçı kâfirlere de ki: Kur'an vasıtasıyla sizi Allah'a kulluğa ve O'nun birliğine davet etmeme karşılık sizden, kendisiyle çoğalacağım ve dünyalığını kendime ayıracağım bir ücret istemiyorum. Kur'an, bütün âlemler için bir öğüt, bir hatırlatma ve bir davetten başka bir şey değildir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩١]
[En'âm Suresi (6), Âyet 91]
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)
“«Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir» dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: «Mûsâ'nın insanlara bir nûr ve hidayet olarak getirdiği, sizin de parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz; hem sizin hem de babalarınızın bilmediği şeylerin size öğretildiği Kitap'ı kim indirdi?» Sen «Allah» de, sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar. (91)”
الضمير في قَدَرُوا وقالُوا قيل يراد به العرب قاله مجاهد وغيره، وقيل يراد به بنو إسرائيل، قاله ابن عباس، وقيل رجل مخصوص منهم يقال له مالك بن الصيف قاله سعيد بن جبير، وقيل في فنحاص قاله السدي، قَدَرُوا هو من توفية القدر والمنزلة فهي عامة يدخل تحتها من لم يعرف ومن لم يعظم وغير ذلك، غير أن تعليله بقولهم ما أَنْزَلَ اللَّهُ يقضي بأنهم جهلوا ولم يعرفوا الله حق معرفته إذ أحالوا عليه بعثه الرسل وحَقَّ نصب على المصدر، ومن قال إن المراد كفار العرب فيجيء الاحتجاج عليهم بقوله:
{ قَدَرُوا } ve { قالُوا } fiillerindeki zamirle Mücâhid ve başkalarına göre Arapların kastedildiği söylenmiştir. İbn Abbâs'a göre İsrâiloğulları kastedilmiştir. Saîd b. Cübeyr'e göre onlardan Mâlik b. es-Sayf adında belirli bir adam, es-Süddî'ye göre ise Finhâs kastedilmiştir. { قَدَرُوا } fiili, kadrini ve kıymetini tam olarak takdir etmekten gelir; dolayısıyla genel olup tanımayanı, yüceltmeyeni ve diğerlerini kapsar. Ne var ki bunun { ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah [hiçbir şey] indirmemiştir...” sözleriyle gerekçelendirilmesi, onların peygamber göndermesini Allah hakkında imkânsız gördükleri için cahillik ettiklerini ve Allah'ı hakkıyla tanıyamadıklarını gösterir. { حَقَّ } kelimesi masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansuptur. Kastedilenlerin Arap kâfirleri olduğunu söyleyenlere göre, onlara karşı şu buyrukla delil getirilmiş olur:
مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى احتجاجا بأمر مشهور منقول بكافة قوم لم تكن العرب مكذبة لهم، ومن قال إن المراد بني إسرائيل فيجيء الاحتجاج عليهم مستقيما لأنهم يلتزمون صحة نزول الكتاب على موسى ﵇، وروي أن مالك بن الصيف كان سمينا فجاء يخاصم النبي ﷺ بزعمه فقال له رسول الله ﷺ «أنشدك الله ألست تقرأ فيما أنزل على موسى أن الله يبغض الحبر السمين» فغضب وقال والله ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ والآية على قول من قال نزلت في قول بني إسرائيل تلزم أن تكون مدنية، وكذلك حكى النقاش أنها مدنية، وقرأ الحسن وعيسى الثقفي وغيرهما «وما قدّروا» بتشديد الدال «الله حق قدره» بفتح الدال، وقرأ الجمهور في الأول بالتخفيف وفي الثاني بإسكانه.
{ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “Mûsâ'nın getirdiği Kitap'ı kim indirdi?” buyruğu, Arapların yalanlamadığı bir kavmin bütünü tarafından aktarılan meşhur bir hususla delil getirmektir. Kastedilenlerin İsrâiloğulları olduğunu söyleyenlere göre ise onlara karşı delil getirme tam yerine oturur; çünkü onlar Kitab'ın Mûsâ aleyhisselâm'a inişinin sıhhatini kabul etmektedirler. Rivayet edildiğine göre Mâlik b. es-Sayf şişman bir adamdı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile güya tartışmak için geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Allah aşkına söyler misin, Mûsâ'ya indirilenler arasında Allah'ın şişman bilginden (hahamdan) nefret ettiğini okumuyor musun?» dedi. Bunun üzerine o öfkelendi ve: «Vallahi Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir» dedi. Bu ayet, İsrâiloğullarının sözü hakkında indiğini söyleyenlerin görüşüne göre Medenî olmayı gerektirir; nitekim en-Nakkaş da onun Medenî olduğunu nakletmiştir. el-Hasan, Îsâ es-Sekafî ve başkaları dâl'ın şeddesiyle «ve mâ kaddarû», dâl'ın fethasıyla da «hakka kaderihi» şeklinde okumuşlardır. Cumhur ise birincisini şeddesiz (ve mâ kaderû), ikincisini de dâl'ın sükûnuyla (hakka kadrihi) okumuştur.
وقوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الآية، أمره الله تعالى أن يستفهم على جهة التقرير على موضع الحجة، والمراد ب الْكِتابَ التوراة، ونُوراً وَهُدىً اسمان في موضع الحال بمعنى نيرا وهاديا، فإن جعلناه حالا من الْكِتابَ فالعامل فيه أَنْزَلَ، وإن جعلناه حالا من الضمير في بِهِ فالعامل فيه جاءَ، وقرأ جمهور الناس «تجعلونه قراطيس تبدونها وتخفون» بالتاء من فوق في الأفعال الثلاثة، فمن رأى أن الاحتجاج على بني إسرائيل استقامت له هذه القراءة وتناسقت مع قوله: وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا ومن رأى أن الاحتجاج إنما هو على كفار العرب فيضطر في هذه القراءة إذ لا يمكن دفعها إلى أن يقول إنه خرج من مخاطبة قريش في استفهامهم وتقريرهم إلى مخاطبة بني إسرائيل بتوبيخهم وتوبيخ أفعالهم.
{ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ } “De ki: «Kitap'ı kim indirdi?...»” ayetinde Yüce Allah, Peygamber'e delil getirme makamında ikrar ettirme (takrîr) amacıyla soru sormasını emretmiştir. { الْكِتابَ } ile kastedilen Tevrat'tır. { نُوراً وَهُدىً } nurlu ve hidayet verici anlamında hal konumunda iki isimdir. Şayet bunu { الْكِتابَ } kelimesinden hal yaparsak âmili { أَنْزَلَ } olur; şayet { بِهِ } lafzındaki zamirden hal yaparsak âmili { جاءَ } olur. İnsanların cumhuru her üç fiilde de üstten te harfiyle «tec'alûnehû karâtîse tübdûnehâ ve tuhfûne» şeklinde okumuştur. Delil getirmenin İsrâiloğullarına yönelik olduğunu düşünen kimseye göre bu kıraat tam oturur ve { وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا } “Size bilmediğiniz şeyler öğretildi...” buyruğuyla uyum sağlar. Delil getirmenin Arap kâfirlerine yönelik olduğunu düşünen kimse ise, bu kıraati reddetmek mümkün olmadığından, Kureyş'e yönelik sorgulama ve ikrar ettirme hitabından çıkıp İsrâiloğullarına yönelik onları ve yaptıklarını azarlama hitabına geçildiğini söylemek zorunda kalır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا مع بعده أسهل من دفع القراءة، فكأنه على هذا التأويل قال لقريش من
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu uzak bir ihtimal olmakla birlikte kıraati reddetmekten daha kolaydır. Sanki bu yoruma göre Kureyş'e «Mûsâ'ya Kitab'ı kim
أنزل الكتاب على موسى، ثم اعترض على بني إسرائيل فقال لهم خلال الكلام تجعلونه أنتم يا بني إسرائيل قراطيس، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «يجعلونه قراطيس يبدونها ويخفون كثيرا» بالياء في الأفعال الثلاثة، فمن رأى الاحتجاج على قريش رآه إخبارا من الله ﷿ بما فعلته اليهود في الكتاب، ويحتمل أن يكون الإخبار بذلك لقريش أو للنبي ﷺ وحده، وما أخبر به النبي ﷺ في القرآن فأمته متلقية ذلك، وقَراطِيسَ جمع قرطاس أي بطائق وأوراقا والمعنى يجعلونه ذا قراطيس من حيث يكتب فيها، وتوبيخهم بالإبداء والإخفاء هو على إخفائهم آيات محمد ﵇ والإخبار بنبوته وجميع ما عليهم فيه حجة وقوله: وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قال مجاهد وغيره هي مخاطبة للعرب، فالمعنى على هذا قصد ذكر منة الله عليهم بذلك أي علمتم يا معشر العرب من الهدايات والتحيد والإرشاد إلى الحق ما لم تكونوا عالمين به ولا آباؤكم.
indirdi?» demiş, ardından söz arasında İsrâiloğullarına dönerek «Siz ey İsrâiloğulları, onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorsunuz» demiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr her üç fiilde de yâ harfiyle «yec'alûnehû karâtîse yübdûnehâ ve yuhfûne kesîrâ» şeklinde okumuşlardır. Delil getirmenin Kureyş'e yönelik olduğunu düşünen kimse, bunu Yüce Allah'ın Yahudilerin Kitap hakkında yaptıklarını haber vermesi olarak görür. Bu haber vermenin Kureyş'e veya yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olması muhtemeldir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an'da bildirilenleri ise ümmeti de almış olur. { قَراطِيسَ } kelimesi kırtâsın (kâğıdın) çoğuludur; yani sayfalar ve yapraklar demektir. Anlamı, içine yazılması bakımından onu kâğıtlara bölünmüş hale getiriyorlar demektir. Bir kısmını açıklayıp çoğunu gizlemeleri sebebiyle azarlanmaları ise Muhammed aleyhisselâm'ın vasıflarına dair ayetleri, onun peygamberliğinin haber verilmesini ve aleyhlerine delil teşkil eden her şeyi gizlemelerinden ötürüdür. { وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “Hem sizin hem de babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” buyruğuna gelince; Mücâhid ve başkaları bunun Araplara yönelik bir hitap olduğunu söylemişlerdir. Bu yoruma göre anlam, Allah'ın bununla onlara olan lütfunu hatırlatmayı kastetmesidir; yani: «Ey Arap topluluğu, hidayetlerden, tevhidden ve hakka yönelişten ne sizin ne de babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi» demektir.
قال القاضي أبو محمد: وقوله: وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا يصلح على هذا المعنى لمخاطبة من انتفع بالتعليم ومن لم ينتفع به، ويصح الامتنان بتعليم الصنفين، وليس من شرط من علم أن يعلم ولا بد، اما أن التعليم الكامل هو الذي يقع معه التعلم، وقالت فرقة بل هي مخاطبة لبني إسرائيل، والمعنى على هذا يترتب على وجهين، أحدهما أن يقصد به الامتنان عليهم وعلى آبائهم بأن علموا من دين الله وهداياته ما لم يكونوا عالمين به، لأن آباء المخاطبين من بني إسرائيل كانوا علموا أيضا وعلم بعضهم، وليس ذلك في آباء العرب، والوجه الآخر أن يكون المقصود منهم أي وعلمتم أنتم وآباؤكم ما لم تعلموه بعد التعليم ولا انتفعتم به لإعراضكم وضلالكم ثم أمره تعالى بالمبادرة إلى موضع الحجة أي قل: الله هو الذي أنزل الكتاب على موسى ويحتمل أن يكون المعنى فإن جهلوا أو تحيروا أو سألوا أو نحو هذا فقل الله ثم أمره بترك من كفر وأعرض، وهذه آية منسوخة بآية القتال إن تأولت موادعة، وقد يحتمل أن لا يدخلها نسخ إذا جعلت تتضمن تهديدا ووعيدا مجردا من موادعة، و «الخوض» الذهاب فيما لا تسبر حقائقه، وأصله في الماء ثم يستعمل في المعاني المشكلة الملتبسة، ويَلْعَبُونَ في موضع الحال.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: { وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا } buyruğu bu anlama göre hem öğretilenden istifade edenlere hem de istifade etmeyenlere hitap etmeye uygundur; her iki zümreye de öğretilmiş olması sebebiyle minnet duyurulması sahihtir. Kendisine öğretilen her kimsenin mutlaka öğrenmiş olması şart değildir; ancak kâmil öğretim, beraberinde öğrenmenin gerçekleştiği öğretimdir. Bir grup ise bunun İsrâiloğullarına bir hitap olduğunu söylemiştir. Bu anlama göre mana iki veçheye ayrılır: Birincisi, kendilerine ve babalarına Allah'ın dininden ve hidayetlerinden bilmedikleri şeylerin öğretilmesiyle onlara lütufta bulunmanın kastedilmesidir; zira İsrâiloğullarından muhatap olanların babaları da öğrenmiş ve bir kısmı âlim olmuştu, oysa bu durum Arapların babalarında yoktu. İkinci vecih ise onlardan kastedilenin şu olmasıdır: Yani siz ve babalarınız öğretildikten sonra bile öğrenmediğiniz ve yüz çevirmeniz ile sapkınlığınız sebebiyle faydalanmadığınız şeylerle karşı karşıya kaldınız. Sonra Yüce Allah Peygamber'e hemen delil getirme makamına geçmesini emretti; yani «Mûsâ'ya Kitab'ı indiren Allah'tır» de. Şayet bilmezlerse, şaşırırlarsa veya sorarlarsa yahut buna benzer bir durum olursa «Allah» de manasında olması da muhtemeldir. Sonra inkâr edip yüz çevirenleri bırakmasını emretmiştir. Bu ayet, eğer bir barış/uzlaşma (müvâdaa) olarak yorumlanırsa kılıç ayetiyle nesh edilmiştir. Şayet barıştan uzak, sırf bir tehdit ve uyarı içerdiği kabul edilirse neshin girmemesi de muhtemeldir. «el-Havd» (خوض), mahiyeti iyice bilinmeyen şeylerin içine dalıp gitmektir; aslı suya dalmaktır, daha sonra karmaşık ve şüpheli manalarda kullanılmıştır. { يَلْعَبُونَ } ise hal konumundadır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 92]
وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢)
“İşte bu [Kur'an] da kendinden öncekileri doğrulayan, şehirlerin anasını (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir Kitap'tır. Ahirete inananlar ona da inanırlar ve onlar namazlarına devam ederler. (92)”
قوله هذا إشارة إلى القرآن، ومُبارَكٌ صفة له، ومُصَدِّقُ كذلك، وحذف التنوين من مُصَدِّقُ للإضافة وهي إضافة غير محضة لم يتعرف بها مصدق ولذلك ساغ أن يكون وصفا لنكرة، والَّذِي في موضع المفعول، والعامل فيه مصدر، ولا يصلح أن يكون مُصَدِّقُ مع حذف التنوين منه يتسلط على الَّذِي، ويقدر حذف التنوين للالتقاء وإنما جاء ذلك شاذا في الشعر في قوله: [المتقارب]
{ هذا } buyruğu Kur'an'a işarettir. { مُبارَكٌ } onun sıfatıdır, { مُصَدِّقُ } da aynı şekilde sıfatıdır. { مُصَدِّقُ } kelimesinden tenvin izafet sebebiyle hazfedilmiştir; bu lafzî (gayr-i mahzâ) bir izafet olup «musaddık» kelimesi bununla marifelik kazanmamıştır, bu sebeple nekire olan kelimeye sıfat olması câiz olmuştur. { الَّذِي } ise mef'ûl konumundadır, onda amel eden ise masdardır. { مُصَدِّقُ } kelimesinin tenvini hazfedilmiş halde { الَّذِي } üzerinde amel etmesi ve tenvinin hazfinin sâkinlerin karşılaşmasından ötürü takdir edilmesi uygun değildir; bu durum ancak şairin şu sözünde olduğu gibi şiirde şâz olarak gelmiştir: [Mütekârib]
فألفيته غير مستعتب ... ولا ذاكر الله إلّا قليلا
Onu ne özür dileyip rıza arayan ne de pek azı müstesna Allah'ı anan biri olarak buldum.
ولا يقاس عليه، وبَيْنَ يَدَيْهِ هي حال التوراة والإنجيل لأن ما تقدم فهو بين يدي ما تأخر، وقالت فرقة الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ القيامة.
Bu kıyasa esas alınamaz. { بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesi Tevrat ve İncil'in durumudur; çünkü önce gelen, sonra gelenin önündedir (öncesindedir). Bir grup ise { الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesinin kıyamet olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا غير صحيح لأن القرآن هو بين يدي القيامة، وقرأ الجمهور «ولتنذر أم القرى» أي أنت يا محمد، وقرأ أبو بكر عن عاصم «ولينذر» أي القرآن بمواعظه وأوامره، واللام في لِتُنْذِرَ متعلقة بفعل متأخر تقديره ولتنذر أم القرى أو من حولها أنزلناه، وأُمَّ الْقُرى مكة سميت بذلك لوجوه أربعة، منها أنها منشأ الدين والشرع ومنها ما روي أن الأرض منها دحية ومنها أنها وسط الأرض وكالنقطة للقرى، ومنها ما لحق عن الشرع من أنها قبلة كل قرية فهي لهذا كله أم وسائر القرى بنات، وتقدير الآية لتنذر أهل أم القرى، وَمَنْ حَوْلَها يريد أهل سائر الأرض، وحَوْلَها ظرف العامل فيه فعل مضمر تقديره ومن استقر حولها، ثم ابتدأ ﵎ بمدح وصفهم وأخبر عنهم أنهم يؤمنون بالآخرة والبعث والنشور، ويُؤْمِنُونَ بالقرآن ويصدقون بحقيقته، ثم قوى ﷿ مدحهم بأنهم «يحافظون على صلاتهم» التي هي قاعدة العبادات وأم الطاعات، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وأبو بكر عن عاصم «صلواتهم» بالجمع، ومن قرأ بالإفراد فإنه مفرد يدل على الجميع وإذا انضافت الصلاة إلى ضمير لم تكتب إلا بالألف ولا تكتب في المصحف بواو إلا إذا لم تنضف إلى ضمير.
Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu doğru değildir; çünkü Kur'an kıyametin önündedir (öncesindedir). Cumhur «ve li-tünzira ümme'l-kurâ» (yani: Sen ey Muhammed uyarman için) şeklinde okumuştur. Ebû Bekr ise Âsım'dan «ve li-yünzira» (yani: Kur'an öğütleri ve emirleriyle uyarsın diye) şeklinde okumuştur. { لِتُنْذِرَ } ifadesindeki lâm harfi, takdiri «Şehirlerin anasını ve çevresindekileri uyarasın diye onu indirdik» şeklinde olan müahhar (sonradan gelen) bir fiile müteallıktır. «Ümmü'l-Kurâ» (Şehirlerin Anası) Mekke'dir; dört sebepten ötürü böyle isimlendirilmiştir: Birincisi dinin ve şeriatın doğduğu yer olmasıdır; ikincisi yeryüzünün oradan döşenip yayıldığının (dahy edildiğinin) rivayet edilmesidir; üçüncüsü yeryüzünün ortası ve şehirler için bir merkez noktası konumunda olmasıdır; dördüncüsü ise şeriatça her şehrin kıblesi kılınmış olmasıdır. Bütün bunlardan dolayı o bir «ana», diğer bütün şehirler ise «kızlar» konumundadır. Ayetin takdiri «Şehirlerin anasının halkını uyarman için» şeklindedir. { وَمَنْ حَوْلَها } ile bütün yeryüzü halkı kastedilmektedir. { حَوْلَها } kelimesi bir zarftır, âmili ise takdiri «ve men istekarrâ havlehâ» (çevresinde yerleşenler) olan gizli bir fiildir. Sonra Yüce [Allah] onların niteliklerini övmeye başlamış ve onların ahirete, ba's ve nüşûra (öldükten sonra dirilmeye) inandıklarını, Kur'an'a iman edip onun hakikatini tasdik ettiklerini haber vermiştir. Sonra Yüce Allah, ibadetlerin temeli ve itaatlerin anası olan namazlarına devam ettiklerini belirterek onların övgüsünü pekiştirmiştir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Ebû Bekr Âsım'dan «salavâtihim» şeklinde çoğul olarak okumuşlardır. Müfret olarak okuyana gelince; bu çoğula delalet eden bir tekildir. «Salât» kelimesi bir zamire izafe edildiğinde mushafta yalnızca elifle yazılır; ancak bir zamire izafe edilmediği zaman vâv harfiyle yazılır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٣]
[En'âm Suresi (6), Âyet 93]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)
“Allah'a yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde «Bana vahyolundu» diyenden ve «Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim» diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri ölümün şiddetli sıkıntıları (sekerât) içindeyken ve melekler ellerini uzatmış: «Ruhlarınızı çıkarıp teslim edin! Bugün Allah'a karşı hak olmayanı söylemenizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olmanızdan ötürü alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız» derken bir görsen! (93)”
هذه ألفاظ عامة فكل من واقع شيئا مما يدخل تحت هذه الألفاظ فهو داخل في الظلم الذي قد عظمه الله تعالى بقوله: وَمَنْ أَظْلَمُ أي لا أحد أظلم وقال قتادة وغيره: المراد بهذه الآيات مسيلمة والأسود العنسي، وذكروا رؤية النبي ﵇ للسوارين وقال السدي: المراد بها عبد الله بن سعد بن أبي سرح الغامدي وكان يكتب للنبي ﷺ الوحي وكان أخا عثمان بن عفان من الرضاعة فلما نزلت وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [المؤمنون: ١٤] فقال عبد الله بن سعد من تلقاء نفسه فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [المؤمنون: ٢٣] فقال له رسول الله ﷺ: اكتبها فهكذا أنزلت، فتوهم عبد الله ولحق بمكة مرتدا وقال أنا أنزل مثل ما أنزل الله، وروي عنه أيضا أن النبي ﵇ ربما أملى عليه «والله غفور رحيم» فبدلها هو «والله سميع عليم» فقال النبي ﵇: ذلك سواء ونحو هذا، وقال عكرمة: أولها في مسيلمة والآخر في عبد الله بن سعد بن أبي سرح، وذكر الزهراوي والمهدوي أن الآية نزلت في النضر بن الحارث لأنه عارض القرآن بقوله والزارعات زرعا والخابزات خبزا إلى غير ذلك من السخافات.
Bunlar genel lafızlardır; bu lafızların altına giren şeylerden herhangi birini işleyen kimse, Yüce Allah'ın { وَمَنْ أَظْلَمُ } “...daha zalim kim olabilir?” yani «hiç kimse daha zalim olamaz» buyruğuyla büyüklüğünü bildirdiği zulmün kapsamına girer. Katâde ve başkaları bu ayetlerle Müseylime ve el-Esved el-Ansî'nin kastedildiğini söylemiş ve Peygamber aleyhisselâm'ın rüyasında iki bilezik görmesini zikretmişlerdir. es-Süddî ise bununla Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh el-Gâmidî'nin kastedildiğini söylemiştir. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy kâtipliği yapıyordu ve Osman b. Affân'ın süt kardeşiydi. { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } [Mü'minûn: 12-14] “Andolsun biz insanı çamurdan süzülmüş bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargâhta bir nutfe yaptık. Sonra nutfeyi alakaya dönüştürdük; ardından alakayı bir çiğnemlik et yaptık; o çiğnemlik eti de kemiklere çevirdik; sonra kemiklere et giydirdik; sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik...” ayetleri inince, Abdullah b. Sa'd kendiliğinden { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn: 14] “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” deyiverdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Onu yaz, zira o böylece indirildi» buyurdu. Abdullah ise kuruntuya kapıldı ve dinden dönerek Mekke'ye kaçtı ve «Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim» dedi. Ondan rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm bazen ona «Vallâhu gafûrun rahîm» (Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir) diye yazdırır, o ise bunu «Vallâhu semîun alîm» (Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir) diye değiştirir, Peygamber aleyhisselâm da: «İkisi de birdir» veya buna benzer bir ifade söylerdi. İkrime şöyle demiştir: Ayetin başı Müseylime hakkında, son kısmı ise Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkındadır. ez-Zehrâvî ve el-Mehdevî ise ayetin Nadr b. el-Hâris hakkında indiğini zikretmişlerdir; çünkü o «Ekenlere andolsun, ekmek yapanlara andolsun» ve benzeri saçmalıklarla Kur'an'a nazire yapmaya kalkışmıştı.
قال القاضي أبو محمد ﵁: فخصص المتأولون في هذه الآيات ذكر قوم قد يمكن أن كانوا أسباب نزولها ثم هي إلى يوم القيامة تتناول من تعرض شيئا من معانيها كطليحة الأسدي والمختار بن أبي عبيد وسواهما وقرأ الجمهور «سأنزل مثل ما أنزل» بتخفيف وقرأ أبو حيوة «سأنزّل» بفتح النون وتشديد الزاي.
Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh şöyle dedi: Müfessirler bu ayetlerde, nüzul sebebi olmaları muhtemel birtakım kimseleri özel olarak zikretmişlerdir. Bununla birlikte bu ayet kıyamet gününe kadar Tuleyha el-Esedî, el-Muhtâr b. Ebî Ubeyd ve başkaları gibi ayetin manalarından herhangi birine cüret eden herkesi kapsar. Cumhur «se-ünzilu misle mâ enzele» şeklinde şeddesiz (tahfif ile) okumuş, Ebû Hayve ise nûn'un fethası ve zâ'nın şeddesiyle «se-ünezzilu» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ الآية، جواب لَوْ محذوف تقديره لرأيت عجبا أو هولا ونحو هذا وحذف هذا الجواب أبلغ من نصه لأن السامع إذا لم ينص له الجواب يترك مع غاية تخيله والظَّالِمُونَ لفظ عام لمن واقع ما تقدم ذكره وغير ذلك من أنواع الظلم الذي هو كفر و «الغمرات» جمع غمرة وهي المصيبة المبهمة المذهلة، وهي مشبهة بغمرة الماء، ومنه قول الشاعر [بشر بن أبي خازم] :
Yüce [Allah]'ın { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ } “O zalimleri [ölümün şiddetli sıkıntıları içindeyken] bir görsen!...” buyruğunda { لَوْ } şart edatının cevabı mahzuftur; takdiri «büyük bir hayret yahut korkunç bir dehşet görürdün» ve benzeri bir ifadedir. Bu cevabın hazfedilmesi, açıkça belirtilmesinden daha beliğdir; çünkü dinleyiciye cevap açıkça söylenmediğinde hayal gücünün son sınırıyla baş başa bırakılır. { الظَّالِمُونَ } daha önce zikredilen fiilleri ve küfür olan diğer zulüm türlerini işleyen herkes için genel bir lafızdır. «Gamarat» (غمرات), gamre (غمرة) kelimesinin çoğuludur; o da insanı şaşkına çeviren, dehşet verici ve belirsiz musibettir. Bu, suyun girdabına (veya insanı kaplayan derinliğine) benzetilmiştir; nitekim şairin [Bişr b. Ebî Hâzim] şu sözü de bundandır:
[الوافر]
[Vâfir]
ولا ينجي من الغمرات إلّا ... براكاء القتال أو الفرار
O şiddetli girdaplardan ancak savaşta sebat etmek yahut kaçmak kurtarır.
وَالْمَلائِكَةُ ملائكة قبض الروح، وباسِطُوا أَيْدِيهِمْ كناية عن مدها بالمكروه كما قال تعالى حكاية عن ابني آدم: لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي [المائدة: ٢٨] .
{ وَالْمَلائِكَةُ } ruhu kabzetmekle görevli meleklerdir. { باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } meleklerin ellerini kötülük ve eziyetle uzatmalarından kinayedir; nitekim Yüce Allah Âdem'in iki oğlundan birinin dilinden şöyle nakletmiştir: { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي } [Mâide: 28] “Andolsun sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da...”
وهذا المكروه هو لا محالة أوائل عذاب وأماراته، قال ابن عباس: يضربون وجوههم وأدبارهم، وأما البسط لمجرد قبض النفس فإنه يشترك فيه الصالحون والكفرة، وقيل إن المراد بسط الأيدي في جهنم، والغمرات كذلك لكنهم لا يقضى عليهم فيموتوا، وقوله: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ حكاية لما تقوله الملائكة، والتقدير يقولون أخرجوا أنفسكم، ويحتمل قول الملائكة ذلك أن يريدوا فأخرجوا أنفسكم من هذه المصائب والمحن وخلصوها إن كان ما زعمتموه حقا في الدنيا، وفي ذلك توبيخ وتوقيف على سالف فعلهم القبيح، قال الحسن: هذا التوبيخ على هذا الوجه هو في جهنم، ويحتمل أن يكون ذلك على معنى الزجر والإهانة كما يقول الرجل لمن يقهره بنفسه على أمر ما أفعل كذا، لذلك الأمر الذي هو يتناوله بنفسه منه على جهة الإهانة وإدخال الرعب عليه.
Bu hoşlanılmayacak muamele hiç şüphesiz azabın başlangıcı ve alametleridir. İbn Abbâs: «Yüzlerine ve arkalarına vururlar» demiştir. Sırf ruhu kabzetmek için el uzatmaya gelince, bunda salihler de kâfirler de ortaktır. Ellerin uzatılmasının cehennemde olduğu ve şiddetli sıkıntıların (gamaratın) da orada bulunduğu, fakat onlar için ölüm hükmü verilmediği için ölmeyecekleri de söylenmiştir. { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Ruhlarınızı çıkarıp teslim edin!” buyruğu meleklerin söylediği sözün hikâyesidir; takdiri «Onlar: Ruhlarınızı çıkarın, derler» şeklindedir. Meleklerin bu sözüyle: «Eğer dünyadaki iddialarınız doğru idiyse haydi bu musibetlerden ve sıkıntılardan canlarınızı kurtarın çıkarın» manasını kastetmiş olmaları muhtemeldir; bunda geçmişteki çirkin amellerini yüzlerine vurup onları azarlama vardır. el-Hasan: «Bu şekildeki azarlama cehennemdedir» demiştir. Bunun azarlama ve aşağılama manasında olması da muhtemeldir; tıpkı bir adamın bir iş hususunda bizzat zorla boyun eğdirdiği kimseye, onu aşağılamak ve içine korku salmak amacıyla bizzat kendisinden çekip alacağı o şey için «Haydi şunu yap!» demesi gibi.
وقوله تعالى: الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ الآية، هذه حكاية عن قول الملائكة للكفرة عند قبض أرواحهم، والْهُونِ الهوان ومنه قول ذي الأصبع: [البسيط]
Yüce Allah'ın { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “Bugün alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız...” buyruğu, meleklerin ruhlarını kabzederken kâfirlere söyledikleri sözün hikâyesidir. { الْهُونِ } zillet ve alçaklık (hevân) demektir; nitekim Zü'l-İsba'ın şu sözü de bundandır: [Basît]
إليك عني فما ألمى براعية ... ترعى المخاض ولا أفضى على الهون
Çekil yanımdan! Zira ben ne gebe develeri güden bir çobana benzerim ne de zillete boyun eğerim.
وقرأ عبد الله بن مسعود وعكرمة «عذاب الهوان» بالألف.
Abdullah b. Mes'ûd ve İkrime elif ile «azâbe'l-hevân» şeklinde okumuşlardır.
وقوله تعالى: تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ لفظ جامع لكل نوع من الكفر ولكنه يظهر منه ومن قوله وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ الإنحاء على من قرب ذكره من هؤلاء الذين ادعوا الوحي وأن ينزلوا مثل ما أنزل الله، فإنها أفعال بين فيها «قول غير الحق على الله» وبين فيها الاستكبار.
Yüce Allah'ın { تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } “...Allah'a karşı hak olmayanı söylemenizden...” buyruğu, küfrün her türünü kapsayan genel bir ifadedir. Fakat bundan ve { وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “...ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olmanızdan...” buyruğundan, vahiy aldığını ve Allah'ın indirdiği gibi indireceğini iddia eden az önce zikredilmiş kimselere yüklenildiği açıkça anlaşılmaktadır; zira bunlar «Allah'a karşı hak olmayanı söylemenin» ve büyüklük taslamanın (kibrin) apaçık görüldüğü fiillerdir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٤]
[En'âm Suresi (6), Âyet 94]
وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)
“Andolsun ki, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker (yapayalnız) geldiniz; size bahşettiğimiz şeyleri de arkalarınızda bıraktınız. Hani içinizde [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir. (94)”
هذه حكاية عما يقال لهم بعد قبض أرواحهم، فإما عند خروجها من الأجساد وإما يوم القيامة كل ذلك محتمل، وفُرادى معناه فردا فردا، والألف في آخره ألف تأنيث ومنه قول الشاعر [ابن مقبل] :
Bu, ruhları kabzedildikten sonra onlara söylenecek sözlerin hikâyesidir; bunun cesetlerden çıkış anında veya kıyamet gününde olması muhtemeldir. { فُرادى } teker teker, tek başına demektir; sonundaki elif müenneslik elifidir. Şairin [İbn Mukbil] şu sözü de bundandır:
ترى النعرات الزرق تحت لبانه ... فرادى ومثنى أصعقتها صواهله
Gerdanının altında mavi sinekleri tek tek ve ikişer ikişer görürsün; atın kişnemeleri onları sersemletip düşürmüştür.
وقرأ أبو حيوة «فرادى» منونا على وزن فعال وهي لغة تميم، وفُرادى قيل هو جمع فرد بفتح الراء، وقيل جمع فرد بإسكان الراء والمقصد في الآية توقيف الكفار على انفرادهم وقلة النصير واحتياجهم إلى الله ﷿ بفقد الخول والشفعاء، فيكون قوله: كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ تشبيها بالانفراد الأول في وقت الخلقة، ويتوجه معنى آخر وهو أن يتضمن قوله: كَما خَلَقْناكُمْ زيادة معان على الانفراد كأنه قال ولقد جئتمونا فرادى وبأحوال كذا، والإشارة على هذا بقوله كما هي إلى ما قاله النبي ﵇ في صفة من يحشر أنهم يحشرون حفاة عراة غرلا، وخَوَّلْناكُمْ معناه أعطيناكم، وكان أبو عمرو بن العلاء ينشد بيت زهير:
Ebû Hayve, «fürâden» şeklinde tenvinli ve fu'âl vezninde okumuştur ki bu Temîm kabilesinin lehçesidir. { فُرادى } kelimesinin, ra harfinin fethasıyla "ferd"in çoğulu olduğu söylenmiştir; ra'nın sükûnuyla "ferd"in çoğulu olduğu da söylenmiştir. Ayetteki maksat, kâfirlere hizmetçilerini ve şefaatçilerini kaybetmiş olarak tek başlarına kaldıklarını, yardımcılarının azlığını ve yüce Allah'a muhtaç olduklarını bildirmektir (tavkîf). Buna göre O'nun: { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “...sizi ilk defa yarattığımız gibi...” buyruğu, yaratılış anındaki ilk yalnızlığa bir benzetme olur. Bir diğer mana ise O'nun { كَما خَلَقْناكُمْ } “...sizi yarattığımız gibi...” buyruğunun yalnız kalmanın ötesinde ilave manalar içermesidir; sanki şöyle buyurmuştur: «Andolsun ki bize teker teker ve şu şu hallerde geldiniz.» Buna göre O'nun { كَما } "gibi" buyruğuyla yapılan işaret, Peygamber aleyhisselâm'ın haşredileceklerin vasfına dair söylediği, onların yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredilecekleri sözünedir. { خَوَّلْناكُمْ } kelimesinin manası "size verdik/bahşettik" demektir. Ebû Amr b. el-Alâ, Züheyr'in şu beytini okurdu:
[الطويل] :
[Tavîl] :
هنالك إن يستخولوا المال يخولوا ... وإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا
Orada kendilerinden mal istense verirler, bir şey istense bağışlarlar; kumarda hisse almak isteseler en değerli hisseyi alırlar.
وَراءَ ظُهُورِكُمْ إشارة إلى الدنيا لأنهم يتركون ذلك موجودا.
{ وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “...arkalarınızda...” [ifadesi], dünyaya bir işarettir; çünkü onlar bunları [dünyada] mevcut halde bırakırlar.
وقوله تعالى: وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الآية، توقيف على الخطأ في عبادة الأصنام وتعظيمها، قال الطبري: وروي أن هذه الآية نزلت في النضر بن الحارث لأنه قال سوف تشفع له اللات والعزى.
Yüce Allah'ın: { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } “...şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz...” ayeti, putlara ibadet etmek ve onları yüceltmekteki hatayı yüzlerine vurup bildirmektir. Taberî şöyle demiştir: Bu ayetin Nadr b. el-Hâris hakkında indiği rivayet edilmiştir; zira o, Lât ve Uzzâ'nın kendisine şefaat edeceğini söylemişti.
قال القاضي أبو محمد: ومن كان من العرب يعتقد أنها تشفع وتقرب إلى الله زلفى ويرى شركتها بهذا الوجه فمخاطبته بالآية متمكن وهكذا كان الأكثر، ومن كان منهم لا يقر بإله غيرها فليس هو في هذه الآية، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم وابن عامر، وحمزة «بينكم» بالرفع، وقرأ نافع والكساء «بينكم» بالنصب أما الرفع فعلى وجوه، أولاها أنه الظرف استعمل اسما وأسند إليه الفعل كما قد استعملوه، اسما في قوله تعالى: مِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فصّلت: ٥] وكقولهم فيما حكى سيبويه أحمر بن بين العينين، ورجح هذا القول أبو علي الفارسي، والوجه الآخر أن بعض المفسرين منهم الزهراوي والمهدوي وأبو الفتح وسواهم حكوا أن «البين» في اللغة يقال على الافتراق وعلى الوصل فكأنه قال لقد تقطع وصلكم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Araplardan putların şefaat edeceğine, Allah'a yaklaştıracağına inanan ve bu vecihle [onları] ortak gören kimselere bu ayetle hitap edilmesi tam yerindedir ki çoğunluk da böyleydi. Onlardan putlardan başka ilah tanımayanlar ise bu ayetin kapsamında değildir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, İbn Âmir ve Hamza «beynüküm» kelimesini ref ile okumuşlardır; Nâfi' ve el-Kisâî ise «beyneküm» şeklinde nasb ile okumuşlardır. Ref kıraati çeşitli vecihlere dayanır: Birincisi, zarfın isim olarak kullanılması ve fiilin ona isnad edilmesidir; nitekim yüce Allah'ın: { مِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } [Fussilet: 5] buyruğunda ve Sîbeveyh'in naklettiği "Ahmeru bnu beyne'l-ayneyin" (iki kaşının arası kızıl olan) sözlerinde isim olarak kullanmışlardır. Ebû Ali el-Fârisî bu görüşü tercih etmiştir. Diğer bir vecih ise ez-Zehrâvî, el-Mehdevî, Ebu'l-Feth ve başkaları gibi bazı müfessirlerin naklettiğine göre, lügatte "el-beyn" kelimesi hem ayrılık hem de vuslat (bağ) için kullanılır; sanki "Aranızdaki bağ kopmuştur" denilmektedir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا عندي اعتراض لأن ذلك لم يرو مسموعا عن العرب وإنما انتزع من الآية، والآية محتملة، قال الخليل في العين «والبين» الوصل.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bana göre bunda bir itiraz noktası vardır; çünkü bu [kullanım] Araplardan işitilmiş olarak rivayet edilmemiş, bilakis ayetten çıkarılmıştır; oysa ayet başka ihtimallere de açıktır. Halîl, el-Ayn'da şöyle demiştir: «el-Beyn, vuslat (bağ) demektir.»
لقوله ﷿: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ فعلل سوق اللفظة بالآية، والآية معرضة لغير ذلك، أما إن أبا الفتح قوى أن «البين» الوصل وقال: «وقد أتقن ذلك بعض المحدثين بقوله: قد أنصف البين من البين» .
Yüce [Allah]'ın: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } buyruğundan dolayı [böyle demiştir]. Böylece kelimenin kullanımını ayetle gerekçelendirmiştir; oysa ayet başka manalara da elverişlidir. Bununla birlikte Ebu'l-Feth, "el-beyn"in vuslat manasına geldiği görüşünü kuvvetlendirmiş ve şöyle demiştir: «Muhdes şairlerden biri, "Ayrılık vuslata insaf etti" sözüyle bunu pek güzel ifade etmiştir.»
والوجه الثالث من وجوه الرفع أن يكون «البين» على أصله في الفرقة من بان يبين إذا بعد، ويكون في قوله:
Ref kıraatinin üçüncü vechi ise, "el-beyn" kelimesinin uzaklaştı manasındaki "bâne yebînu" kökünden gelerek asıl manası olan ayrılık üzere olmasıdır. O'nun şu buyruğunda ise:
تَقَطَّعَ تجوز على نحو ما يقال في الأمر البعيد في المسافة تقطعت الفجاج بين كذا وكذا عبارة عن بعد
{ تَقَطَّعَ } mecaz olur; nitekim mesafesi uzak olan bir şey hakkında uzaklıktan kinaye olarak "Falan ve filan yer arasındaki yollar kesildi/uzaklaştı" denilmesi gibidir.
ذلك، ويكون المقصد لقد تقطعت المسافة بينكم لطولها فعبر عن ذلك «بالبين» الذي هو الفرقة، وأما وجه قراءة النصب فأن يكون ظرفا ويكون الفعل مستندا إلى شيء محذوف وتقديره لقد تقطع الاتصال أو الارتباط بينكم أو نحو هذا.
Buna göre maksat; uzunluğundan ötürü aranızdaki mesafe kopup uzaklaşmıştır [demektir] ve bundan, ayrılık demek olan "el-beyn" kelimesiyle kinaye yapılmıştır. Nasb kıraatinin vechine gelince; kelimenin zarf olması ve fiilin hazfedilmiş bir şeye isnad edilmesidir. Takdiri de: "Aranızdaki irtibat veya bağ kopmuştur" yahut benzeri bir şeydir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا وجه واضح وعليه فسره الناس: مجاهد والسدي وغيرهما، وجه آخر يراه أبو الحسن الأخفش وهو أن يكون الفعل مسندا إلى الظرف ويبقى الظرف على حال نصبه وهو في النية مرفوع، ومثل هذا عنده قوله: وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ [الجن: ١١] وقرأ ابن مسعود ومجاهد والأعمش «تقطع ما بينكم» بزيادة ما وضَلَّ معناه تلف وذهب، وما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ يريد دعواهم أنها تشفع وتشارك الله في الألوهية.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu açık bir vecihtir ve Mücâhid, es-Süddî ve başkaları gibi âlimler de bunu böyle tefsir etmişlerdir. Ebu'l-Hasan el-Ahfeş'in benimsediği diğer bir vecih ise, fiilin zarfa isnad edilmesi ve zarfın nasb hali üzere kalması, niyet bakımından ise merfû olmasıdır. Ona göre bunun benzeri: { وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ } [Cin: 11] ayetidir. İbn Mes'ûd, Mücâhid ve el-A'meş "mâ" ziyadesiyle «tegattaa mâ beyneküm» şeklinde okumuşlardır. { ضَلَّ } helak oldu ve kaybolup gitti demektir. { وَما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “...iddia edip durduğunuz şeyler...” [ifadesiyle] de onların putların şefaatçi olduğu ve ilahlıkta Allah'a ortak bulunduğu yönündeki iddiaları kastedilmektedir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 95-96]
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)
“Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl [haktan] çevriliyorsunuz? (95) Sabahı yarıp aydınlatan O'dur. Geceyi bir dinlenme vakti, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kıldı. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir. (96)”
هذا ابتداء تنبيه على العبرة والنظر، ويتصل المعنى بما قبله لأن القصد أن الله لا هذه الأصنام، وقال مجاهد وأبو مالك هذه إشارة إلى الشق الذي في حبة البر ونواة التمر.
Bu, ibret almaya ve düşünmeye yönelik bir uyarının başlangıcıdır. Anlam önceki kısımla bağlantılıdır; çünkü maksat, bunları yapanın bu putlar değil Allah olduğunu [vurgulamaktır]. Mücâhid ve Ebû Mâlik şöyle demiştir: Bu, buğday tanesinde ve hurma çekirdeğinde bulunan yarığa bir işarettir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: والعبرة على هذا القول مخصوصة في بعض الحب وبعض النوى، وليس لذلك وجه، وقال الضحاك وقتادة والسدي وغيرهما هذه إشارة إلى فعل الله في أن يشق جميع الحب عن جميع النبات الذي يكون منه ويشق النوى عن جميع الأشجار الكائنة عنه.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu görüşe göre ibret, tanelerin ve çekirdeklerin sadece bir kısmına tahsis edilmiş olur ki bunun tutar bir tarafı yoktur. Dahhâk, Katâde, es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu, Allah'ın bütün taneleri onlardan çıkan bütün bitkilerden yarıp çıkarmasına ve çekirdekleri de onlardan meydana gelen bütün ağaçlardan yarıp çıkarmasına bir işarettir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا هو الظاهر الذي يعطي العبرة التامة، فسبحان الخلاق العليم، وقال الضحاك: فالِقُ بمعنى خالق، وقال السدي وأبو مالك: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ إشارة إلى إخراج النبات الأخضر والشجر الأخضر من الحب اليابس والنوى اليابس، فكأنه جعل الخضرة والنضارة حياة واليبس موتا ومُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ إشارة إلى إخراج اليابس من النبات والشجر، وقال ابن عباس وغيره، بل ذلك كله إشارة إلى إخراج الإنسان الحي من النطفة الميتة وإخراج النطفة الميتة من الإنسان الحي، وكذلك سائر الحيوان والطير من البيض والحوت وجميع الحيوان.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Tam bir ibret veren zahir mana da budur; her şeyi hakkıyla yaratan ve her şeyi bilen [Allah] münezzehtir! Dahhâk: «{ فالِقُ } yaratan (hâlık) demektir» demiştir. es-Süddî ve Ebû Mâlik şöyle demiştir: { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “O, ölüden diriyi çıkarır...” [ifadesi], kuru taneden ve kuru çekirdekten yeşil bitkiyi ve yeşil ağacı çıkarmaya işarettir; sanki yeşilliği ve tazeliği hayat, kuruluk ve cansızlığı da ölüm saymıştır. { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “...diriden de ölüyü çıkarandır...” [ifadesi] ise bitkiden ve ağaçtan kuru [tohum ve taneyi] çıkarmaya işarettir. İbn Abbâs ve başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bütün bunlar, cansız nutfeden canlı insanın ve canlı insandan da cansız nutfenin çıkarılmasına; aynı şekilde diğer hayvanların ve kuşların yumurtadan, balıkların ve bütün hayvanların [benzer şekilde] çıkarılmasına işarettir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا القول أرجح وإنما تعلق قائلو القول الأول بتناسب تأويلهم مع قوله:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüş daha tercihe şayandır. Birinci görüşü savunanlar, yorumlarının O'nun şu buyruğuyla uyumlu olmasına tutunmuşlardır:
فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى وهما على هذا التأويل الراجح معنيان متباينان فيهما معتبر، وقال الحسن: المعنى يخرج المؤمن من الكافر والكافر من المؤمن، وقوله: ذلِكُمُ اللَّهُ ابتداء وخبر متضمن التنبيه، فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ أي تصرفون وتصدون وفالِقُ الْإِصْباحِ أي شاقه ومظهره، والفلق الصبح، وقرأ الجمهور «فالق الإصباح» بكسر الهمزة، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وعيسى بن عمر وأبو رجاء «فالق الأصباح» بفتح الهمزة جمع صبح، وقرأت فرقة «فالق الإصباح» بحذف التنوين «فالق» لالتقاء الساكنين، ونصب
{ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “...taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren...”. Bu tercih edilen tefsire göre ise bunlar, her birinde ibret bulunan iki ayrı manadır. Hasan: "Manası; kâfirden mümini, müminden de kâfiri çıkarır [demektir]" demiştir. O'nun: { ذلِكُمُ اللَّهُ } “İşte Allah budur!” buyruğu, uyarı içeren bir mübteda ve haberdir. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “...O halde nasıl [haktan] çevriliyorsunuz?” yani nasıl yüz çevirip engelleniyorsunuz demektir. { فالِقُ الْإِصْباحِ } “Sabahı yarıp aydınlatan...” yani onu yaran ve ortaya çıkarandır. "el-Falak" sabah demektir. Cumhur hemzenin kesresiyle «fâliku'l-isbâh» şeklinde okumuştur. Hasen-i Basrî, Îsâ b. Ömer ve Ebû Recâ ise hemzenin fethasıyla subhun çoğulu olarak «fâliku'l-asbâh» şeklinde okumuşlardır. Bir topluluk ise tenvinsiz olarak iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü «fâliku»nun tenvinini hazfederek okumuş ve
«الإصباح» ب «فالق» كأنه أراد «فالق الإصباح» بتنوين القاف، وهذه قراءة شاذة، وإنما جوز سيبويه مثل هذا في الشعر وأنشد عليها: [المتقارب]
«el-isbâh» kelimesini sanki kaf harfinin tenviniyle «fâlikun el-isbâha» demek istemiş gibi «fâlik» ile nasb etmiştir. Bu şaz bir kıraattir. Sîbeveyh böylesi bir durumu sadece şiirde caiz görmüş ve buna dair şu beyti inşad etmiştir: [Mütekârib]
فألفيته غير مستعتب ... ولا ذاكر الله إلّا قليلا
Onu ne özür dileyen ne de Allah'ı azdan başka anan biri olarak buldum.
وحكى النحاس عن المبرد جواز ذلك في الكلام، وقرأ أبو حيوة وإبراهيم النخعي ويحيى بن وثاب «فلق الإصباح» بفعل ماض، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «وجاعل الليل» وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «وجعل الليل» ، وهذا لما كان «فالق» بمعنى الماضي فكأن اللفظ «فلق الإصباح» وجعل، ويؤيد ذلك نصب الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وقرأ الجمهور «سكنا» وروي عن يعقوب «ساكنا» قال أبو عمرو الداني ولا يصح ذلك عنه، ونصبه بفعل مضمر إذا قرأنا «وجاعل» لأنه بمعنى المضي، وتقدير الفعل المضمر وجاعل الليل يجعله سكنا، وهذا مثل قولك هذا معطي زيد أمس درهما، والذي حكاه أبو علي في هذا أن ينتصب بما في الكلام من معنى معطي. وقرأ أبو حيوة «والشمس والقمر» بالخفض عطفا على لفظ «الليل» وحُسْباناً جمع حساب كشهبان في جمع شهاب، أي تجري بحساب، هذا قول ابن عباس والسدي وقتادة ومجاهد، وقال مجاهد في صحيح البخاري المراد حسبان كحسبان إلى حي وهو الدولاب والعود الذي عليه دورانه.
en-Nehhâs, el-Müberred'in bunu nesirde de caiz gördüğünü nakletmiştir. Ebû Hayve, İbrâhîm en-Nehaî ve Yahyâ b. Vessâb mazi fiil olarak «felega'l-isbâh» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir «ve câilü'l-leyli» şeklinde, Âsım, Hamza ve el-Kisâî ise «ve ceale'l-leyle» şeklinde okumuşlardır. Bu, { فالِقُ } kelimesi mazi manasında olduğu için sanki lafız "sabahı yardı ve geceyi kıldı" şeklindeymiş gibidir; { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } kelimelerinin mansub olması da bunu desteklemektedir. Cumhur «sekenen» şeklinde okumuştur; Ya'kūb'dan «sâkinen» rivayet edilmiştir ancak Ebû Amr ed-Dânî bunun ondan sahih olmadığını belirtmiştir. «Ve câilü» şeklinde okuduğumuzda onun nasbı gizli bir fiilledir; çünkü mazi manasındadır. Gizli fiilin takdiri ise: "Geceyi var eden O, onu bir dinlenme vakti kılar" şeklindedir; bu da senin: "Bu, dün Zeyd'e bir dirhem verendir" demen gibidir. Ebû Ali'nin bu hususta naklettiği görüş ise, kelamdaki "mu'tî" (veren) manasıyla mansub olmasıdır. Ebû Hayve, «el-leyl» lafzına atfederek «ve'ş-şemsi ve'l-kameri» şeklinde cer ile okumuştur. { حُسْباناً } kelimesi, "şihâb"ın çoğulunun "şühbân" gelmesi gibi "hisâb"ın çoğuludur; yani bir hesapla akıp giderler. Bu, İbn Abbâs, es-Süddî, Katâde ve Mücâhid'in görüşüdür. Sahîh-i Buhârî'de Mücâhid'in şöyle dediği yer alır: Kastedilen, değirmen çarkının hesaplı dönüşü gibi bir hesaptır; bu da dolap ve üzerinde döndüğü mildir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 97-98]
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)
“O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var edendir. Şüphesiz biz, bilen bir kavim için ayetleri genişçe açıkladık. (97) O, sizi tek bir nefisten yaratandır; artık [sizin için] bir yerleşme yeri (müstakar) ve bir emanet yeri (müstevda') vardır. Şüphesiz biz, anlayan bir kavim için ayetleri genişçe açıkladık. (98)”
هذه المخاطبة تعم المؤمنين والكافرين، فالحجة بها على الكافرين قائمة والعبرة بها للمؤمنين ممكنة متعرضة، وجَعَلَ هنا بمعنى خلق لدخولها على مفعول واحد، وقد يمكن أن تكون بمعنى صير ويقدر المفعول الثاني في لِتَهْتَدُوا لأنه يقدر وهو الذي جعل لكم النجوم هداية، وفِي ظُلُماتِ هي هاهنا على حقيقتها في ظلمة الليل بقرينة النجوم التي لا تكون إلا بالليل، ويصح أن تكون «الظلمات» هاهنا الشدائد في المواضع التي يتفق أن يهتدى فيها الشمس، وذكر الله تعالى النجوم في ثلاث منافع وهي قوله:
Bu hitap müminleri de kâfirleri de kapsar; böylece kâfirlere karşı delil sabit olmuş, müminler için de ibret alma imkânı doğmuştur. Buradaki { جَعَلَ } tek bir mef'ûl aldığı için "yarattı" manasındadır. "Dönüştürdü/kıldı" manasında olması da mümkündür; bu takdirde ikinci mef'ûl { لِتَهْتَدُوا } ifadesinde takdir edilir; zira takdiri: "Yıldızları sizin için bir hidayet (yol gösterici) kılan O'dur" şeklinde olur. { فِي ظُلُماتِ } ifadesi, burada yalnızca geceleyin bulunan yıldızlar karinesiyle gecenin karanlığı şeklindeki hakiki manasındadır. Burada "zulumât"ın, güneşle yol bulunabilen yerlerdeki sıkıntılar/zorluklar olması da sahihtir. Yüce Allah yıldızları üç fayda bağlamında zikretmiştir ki bunlar O'nun şu buyruklarıdır:
وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ [الملك: ٥] وقوله: وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ [الملك: ٥] وقوله: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ فالواجب أن يعتقد أن ما عدا هذه الوجوه من قول أهل التأثير باطل واختلاق على الله وكفر به، وفَصَّلْنَا معناه بينا وقسمنا والْآياتِ الدلائل ولِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ تخصيص لهم بالذكر وتنبيه منهم لتحصلهم الآية المفصلة المنصوبة، وغيرهم تمر عليهم الآيات وهم معرضون عنها، وقوله: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ الآية، الإنشاء فعل الشيء، ومِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ يريد آدم ﵇، وقرأ نافع وابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي «فمستقر» بفتح القاف على أنه موضع استقرار، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «فمستقر» بكسر القاف على أنه اسم فاعل، وأجمعوا على فتح الدال من «مستودع» بأن يقدر موضع
{ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ } [Mülk: 5], O'nun: { وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ } [Mülk: 5] ve O'nun: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var edendir...” buyruklarıdır. Dolayısıyla müneccimlerin (yıldızların tesirine inananların) bu vecihler dışındaki iddialarının batıl, Allah'a iftira ve O'na küfür olduğuna inanmak vaciptir. { فَصَّلْنَا } açıkladık ve kısımlara ayırdık; { الْآياتِ } deliller demektir. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “...bilen bir kavim için...” [ifadesi] ise, açıklanıp ortaya konan ayeti kavrayabildikleri için onları özellikle anmak ve dikkat çekmektir; başkaları ise önlerinden ayetler geçip giderken onlardan yüz çevirirler. O'nun: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır; artık [sizin için] bir yerleşme yeri ve bir emanet yeri vardır...” ayetinde inşâ, bir şeyi var etmektir. { مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “...tek bir nefisten...” ile Âdem aleyhisselâm kastedilmektedir. Nâfi', İbn Âmir, Âsım, Hamza ve el-Kisâî istikrar yeri (mekân ismi) olarak kaf harfinin fethasıyla «fe müstekarrun» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise ism-i fâil olarak kaf harfinin kesresiyle «fe müstekirrun» şeklinde okumuşlardır. Emanet bırakılan yer (mekân ismi) olarak takdir edilerek «müstevde'» kelimesinin dâl harfinin fethası üzerinde icmâ etmişlerdir;
استيداع، وأن يقدر أيضا مفعولا ولا يصح ذلك في مستقر لأن استقر لا يتعدى فيبنى منه مفعول أما أنه روى هارون الأعور عن أبي عمرو «ومستودع» بكسر الدال، فمن قرأ «فمستقر ومستودع» على أنها موضع استقرار وموضع استيداع علقها بمجرور تقديره فلكم مستقر ومستودع، ومن قرأ «فمستقر ومستودع» على اسم الفاعل في «مستقر» واسم المفعول في «مستودع» علقها بمجرور تقديره فمنكم مستقر ومستودع واضطرب المتأولون في معنى هذا الاستقرار والاستيداع، فقال الجمهور مستقر في الرحم ومستودع في ظهور الآباء حتى يقضي الله بخروجهم، وقال ابن عون: مشيت إلى منزل إبراهيم النخعي وهو مريض فقالوا قد توفي فأخبرني بعضهم أن عبد الرحمن بن الأسود سأله عن «مستقر ومستودع» فقال: مستقر في الرحم ومستودع في الصلب، وقال الحسن بن أبي الحسن: مستقر في القبور ومستودع في الدنيا، وقال ابن عباس: المستقر الأرض والمستودع عند الرحم، وقال ابن جبير: المستودع في الصلب والمستقر في الآخرة والذي يقتضيه النظر أن ابن آدم هو مستودع في ظهر أبيه وليس بمستقر فيه استقرارا مطلقا لأنه ينتقل لا محالة ثم ينتقل إلى الرحم ثم ينتقل إلى القبر ثم ينتقل إلى المحشر ثم ينتقل إلى الجنة أو النار فيستقر في أحدهما استقرارا مطلقا، وليس فيها مستودع لأنه لا نقلة له بعد وهو في كل رتبة متوسطة بين هذين الظرفين «مستقر» بالإضافة إلى التي قبلها و «مستودع» بالإضافة إلى التي بعدها لأن لفظ الوديعة يقتضي فيها نقلة ولا بد، ويَفْقَهُونَ معناه يفهمون وقد تقدم تفسير مثل هذا آنفا.
aynı şekilde mef'ûl (ism-i mef'ûl) olarak takdir edilmesi de mümkündür; ancak bu «müstakar» kelimesinde geçerli olmaz, çünkü «istekarra» geçişsiz (lâzım) bir fiildir, bu sebeple ondan ism-i mef'ûl bina edilemez. Bununla birlikte Hârûn el-A'ver, Ebû Amr'dan dâl harfinin kesresiyle «ve müstevdi'» rivayet etmiştir. «Fe-müstakarrun ve müstevde'un» kelimelerini yerleşme mekânı ve emanet yeri olarak okuyanlar, bunu takdiri: "Sizin için bir yerleşme yeri ve emanet yeri vardır" şeklinde olan bir mecrûra bağlamışlardır. «Müstakarr» kelimesinde ism-i fâil, «müstevde'» kelimesinde ism-i mef'ûl olarak okuyanlar ise bunu takdiri: "Sizden yerleşmiş olan da vardır, emanet bırakılmış olan da vardır" şeklinde olan bir mecrûra bağlamışlardır. Müteevviller bu istikrar (yerleşme) ve istîdâ'ın (emanet bırakılmanın) manası hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur, "rahimde yerleşmiş (müstakar), Allah çıkmalarını takdir edinceye kadar babaların bellerinde emanettir (müstevda')" demiştir. İbn Avn şöyle demiştir: İbrâhîm en-Nehaî hasta iken evine gittim, vefat ettiğini söylediler. İçlerinden biri bana Abdurrahman b. el-Esved'in ona «müstakar ve müstevda'» hakkında sorduğunu, onun da: "Rahimde yerleşmiş, sulbde ise emanettir" dediğini haber verdi. Hasen-i Basrî: "Kabirlerde yerleşmiş, dünyada emanettir" demiştir. İbn Abbâs: "Müstakar yeryüzüdür, müstevda' ise rahmin yanındadır" demiştir. İbn Cübeyr: "Müstevda' sulbde, müstakar ise ahirettedir" demiştir. Aklın ve tahkikin gerektirdiği ise şudur: Âdemoğlu babasının belinde emanettir (müstevda'), orada mutlak bir istikrarla yerleşmiş değildir; çünkü kaçınılmaz olarak intikal edecektir; sonra rahme intikal eder, sonra kabre intikal eder, sonra mahşere intikal eder, sonra da cennete veya cehenneme intikal edip ikisinden birinde mutlak bir istikrarla yerleşir. Orada artık emanet değildir; çünkü bundan sonra başka bir intikal yoktur. O, bu iki durum arasında bulunan her orta merhalede, kendisinden öncekine nispetle «müstakar» (yerleşmiş), kendisinden sonrakine nispetle ise «müstevda'»dır (emanettir); zira emanet (vedîa) lafzı onda mutlaka bir intikali gerektirir. { يَفْقَهُونَ } kelimesi "anlarlar" demektir; bunun benzerinin tefsiri az önce geçmişti.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٩]
[En'âm Suresi (6), Âyet 99]
وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)
“O, gökten su indirendir. İşte onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan da kendisinden üst üste binmiş taneler çıkaracağımız yeşillikler çıkardık. Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan alçak salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar [çıkardık]. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için ayetler (deliller) vardır. (99)”
السَّماءِ في هذا الموضع السحاب، وكل ما أظلك فهو سماء، وماءً أصله موه تحركت الواو وانفتح ما قبلها فجاء ماه فبدلت الهاء بالهمزة لأن الألف والهاء ضعيفان مهموسان، وقوله: نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ قال بعض المفسرين أي مما ينبت، وحسن إطلاق العموم في كُلِّ شَيْءٍ لأن ذكر النبات قبله قد قيد المقصد وقال الطبري والمراد ب كُلِّ شَيْءٍ ما ينمو من جميع الحيوانات والنبات والمعادن وغير ذلك، لأن ذلك كله يتغذى وينمو بنزول الماء من السماء، والضمير في مِنْهُ يعود على النبات، وفي الثاني يعود على الخضر، وخَضِراً بمعنى أخضر، ومنه قوله ﵇: «الدنيا خضرة حلوة» بمعنى خضراء.
{ السَّماءِ } bu makamda buluttur; seni gölgeleyen her şey semadır. { ماءً } kelimesinin aslı "meveh"tir; vâv harekeli olup makabli fethalı olunca "mâh" haline gelmiş, ardından elif ve he harfleri zayıf ve hemîs (fısıltılı) harfler olduğu için he harfi hemzeye dönüştürülmüştür. O'nun: { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “...her şeyin bitkisini...” buyruğu hakkında bazı müfessirler "yani biten şeylerden" demişlerdir. { كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinde umumun mutlak olarak getirilmesi güzel olmuştur; çünkü öncesinde bitkinin zikredilmiş olması maksadı sınırlandırmıştır. Taberî ise şöyle demiştir: { كُلِّ شَيْءٍ } ile kastedilen, bütün hayvanlar, bitkiler, madenler ve benzerlerinden büyüyüp gelişen şeylerdir; çünkü bunların hepsi gökten suyun inmesiyle beslenir ve büyür. { مِنْهُ } zamiri bitkiye râcidir; ikinci { مِنْهُ } zamiri ise yeşilliğe râcidir. { خَضِراً } yeşil (ahdar) manasındadır; nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Dünya tatlı ve yeşildir» sözü de "yeşil" (hadrâ) manasındadır.
قال القاضي أبو محمد: وكأن «خضرا» إنما يأتي أبدا لمعنى النضارة وليس للون فيه مدخل، وأخضر إنما تمكنه في اللون، وهو في النضارة تجوز، وقوله: حَبًّا مُتَراكِباً يعم جميع السنابل وما شاكلها كالصنوبر، والرمان وغيرها من جميع النبات، وقوله تعالى: وَمِنَ النَّخْلِ تقديره ونخرج من النخل ومِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ ابتداء خبره مقدم، والجملة في موضع المفعول بنخرج، و «الطلع» أول ما يخرج من النخلة في أكمامه، وقِنْوانٌ جمع قنو وهو العذق بكسر العين وهي الكباسة، والعرجون عوده الذي ينتظم التمر،
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sanki "hadır" kelimesi daima tazelik/canlılık manası için gelir ve rengin onda bir dahli yoktur; "ahdar" ise aslen renkte yerleşiktir, tazelik manasında kullanılması ise mecazdır. O'nun: { حَبًّا مُتَراكِباً } “...üst üste binmiş taneler...” buyruğu, bütün başakları ve çam fıstığı, nar gibi buna benzeyen diğer bütün bitkileri kapsar. Yüce Allah'ın: { وَمِنَ النَّخْلِ } buyruğunun takdiri: "Ve hurma ağacından da çıkarırız" şeklindedir. { مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ } “...tomurcuğundan sarkan salkımlar...” ifadesi, haberi öne geçmiş bir mübtedadır; cümle ise "çıkarırız" fiilinin mef'ûlü konumundadır. "Et-Tal'" hurma ağacının tomurcuğu içinde ilk çıkan şeydir. { قِنْوانٌ } kelimesi "kınv"ın çoğuludur; o da ayın harfinin kesresiyle "ızk" yani hurma salkımıdır. "Urcûn" ise hurmaların dizildiği salkım dalıdır.
قرأ الأعرج «قنوان» بفتح القاف، وقال أبو الفتح ينبغي أن يكون اسما للجمع غير مكسر لأن فعلان ليس من أمثلة الجمع قال المهدوي وروي عن الأعرج ضم القاف، وكذلك أنه جمع «قنو» بضم القاف، قال الفراء وهي لغة قيس وأهل الحجاز، والكسر أشهر في العرب، وقنو يثنى قنوان منصرفة النون، ودانِيَةٌ معناه قريبة من المتناول، قاله ابن عباس والبراء بن عازب والضحاك وقيل قريبة بعضها من بعض، وقرأ الجمهور «وجنات» بنصب جنات عطفا على قوله نبات، وقرأ الأعمش ومحمد بن أبي ليلى ورويت عن أبي بكر عن عاصم «وجنات» بالرفع على تقدير ولكم جنات أو نحو هذا، وقال الطبري وهو عطف على قنوان.
el-A'rec, kaf harfinin fethasıyla «kanvân» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bunun kuralsız çoğul değil, bir ism-i cem olması gerekir; çünkü "fa'lân" çoğul kalıplarından değildir. el-Mehdevî der ki: el-A'rec'den kaf harfinin zammesiyle de rivayet edilmiştir; aynı şekilde kaf harfinin zammesiyle "kunv"un çoğuludur. Ferrâ: "Bu, Kays ve Hicaz ehlinin lehçesidir; Araplar arasında kesreli olanı daha meşhurdur" demiştir. "Kınv" kelimesinin tesniyesi nun harfi munsarif olarak "kınvâni" gelir. { دانِيَةٌ } kolayca devşirilecek kadar yakın demektir; bunu İbn Abbâs, el-Berâ b. Âzib ve Dahhâk söylemiştir. Birbirine yakın manasında olduğu da söylenmiştir. Cumhur «ve cennâtin» şeklinde "nebât" lafzına atıfla nasb ile okumuştur. el-A'meş, Muhammed b. Ebî Leylâ ve Ebû Bekr tarikiyle Âsım'dan rivayetle "Sizin için bahçeler vardır" yahut benzeri bir takdirle «ve cennâtün» şeklinde ref ile okunmuştur. Taberî ise bunun «kınvân» kelimesine matuf olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقوله ضعيف والزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ بالنصب إجماعا عطفا على قوله:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Onun sözü zayıftır. { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “...zeytin ve nar...” [ifadeleri] ise ittifakla nasb iledir; O'nun şu buyruğuna matuftur:
حَبًّا، ومُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ قال قتادة: معناه تتشابه في اللون وتتباين في الثمر، وقال الطبري: جائز أن تتشابه في الثمر وتتباين في الطعم، ويحتمل أن يريد تتشابه في الطعم وتتباين في المنظر، وهذه الأحوال موجودة بالاعتبار في أنواع الثمرات، وقوله تعالى: انْظُرُوا وهو نظر بصر يترتب عليه فكرة قلب، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ونافع وابن عامر وعاصم «إلى ثمره» بفتح الثاء والميم وهو جمع ثمرة كبقرة وبقر وشجرة وشجر، وقرأ يحيى بن وثاب ومجاهد «ثمره» بضم الثاء والميم قالا وهي أصناف المال.
{ حَبًّا } “...taneler...”. { مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “...birbirine benzeyen ve benzemeyen...” hakkında Katâde: "Manası; renkte birbirine benzer, meyvede farklılaşır demektir" demiştir. Taberî şöyle demiştir: Meyvede benzeşip tatta farklılaşması caizdir; tatta benzeşip görünüşte farklılaşmasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu durumlar meyve türlerinde gözlem ve ibretle sabittir. Yüce Allah'ın: { انْظُرُوا } “...bakın!...” buyruğu ise, ardından kalbî düşünmenin geldiği gözle bakıştır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Nâfi', İbn Âmir ve Âsım peltek se ve mîm harflerinin fethasıyla «ilâ semerihî» şeklinde okumuşlardır ki bu, "bakara-bakar" ve "şecere-şecer" gibi "semere"nin çoğuludur. Yahyâ b. Vessâb ve Mücâhid peltek se ve mîm harflerinin zammesiyle «sümurihî» şeklinde okumuşlar ve: "Bunlar mal çeşitleridir" demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: كأن المعنى انظروا إلى الأموال التي تتحصل منه، وهي قراءة حمزة والكسائي، قال أبو علي والأحسن فيه أن يكون جمع ثمره كخشبة وخشب وأكمة وأكم، ومنه قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sanki mana: "Ondan elde edilen mallara bakın" şeklindedir; bu, Hamza ve el-Kisâî'nin de kıraatidir. Ebû Ali şöyle demiştir: En güzeli, "haşebe-huşub" ve "ekeme-üküm" gibi "semere"nin çoğulu olmasıdır. Nitekim şairin şu sözü de bundandır:
[الطويل]
[Tavîl]
ترى الأكم فيه سجّدا للحوافر
Orada tepelerin toynaklara secde edercesine boyun eğdiğini görürsün.
نظيره في المعتل لابة ولوب وناقة ونوق وساحة وسوح.
Bunun mu'tel (illetli) kelimelerdeki benzeri "lâbe-lûb", "nâka-nûk" ve "sâha-sûh"tur.
ويجوز أن يكون جمع جمع فتقول ثمرة وثمار وثمر مثل حمار وحمر، وقرأت فرقة «إلى ثمره» بضم الثاء وإسكان الميم كأنها ذهبت إلى طلب الخفة في تسكين الميم، والثمر في اللغة جنى الشجر وما يطلع، وإن سمي الشجر ثمارا فتجوز، وقرأ جمهور الناس و «ينعه» بفتح الياء وهو مصدر ينع يينع إذا نضج، يقال ينع وأينع، وبالنضج فسر ابن عباس هذه الآية، ومنه قول الحجاج «إني لأرى رؤوسا قد أينعت» ، ويستعمل ينع بمعنى استقل واخضر ناضرا، ومنه قول الشاعر: [المديد]
Bunun cemu'l-cem' (çoğulun çoğulu) olması da caizdir; böylece "hımâr-hümür" gibi "semere-simâr-sümür" dersin. Bir topluluk peltek se harfinin zammesi ve mîm harfinin sükûnuyla «ilâ sümrihî» şeklinde okumuştur; sanki mîm harfini sakin kılarak hafiflik aramışlardır. Lügatte "semer", ağacın mahsulü ve verdiği üründür; ağaca "simâr" denilmesi ise mecazdır. İnsanların cumhuru ye harfinin fethasıyla «ve yen'ıhî» şeklinde okumuştur ki bu, olgunlaştı manasındaki "yena'a yeyna'u" fiilinin masdarıdır; "yena'a" ve "eyne'a" denir. İbn Abbâs bu ayeti olgunlaşmak (nudc) ile tefsir etmiştir; Haccâc'ın: «Şüphesiz olgunlaşmış başlar görüyorum» sözü de bundandır. "Yena'a" kelimesi boy verip yemyeşil ve taze oldu manasında da kullanılır; nitekim şairin şu sözü bundandır: [Medîd]
في قباب حول دسكرة ... حولها الزّيتون قد ينعا
Bir köşkün etrafındaki çadırlarda; çevresindeki zeytinler boy verip yeşermiştir.
وقيل في يَنْعِهِ إنه جمع يانع مثل في تاجر وتجر وراكب وركب ذكره الطبري، وقرأ ابن محيصن وقتادة والضحاك «وينعه» بضم الياء أي نضجه، وقرأ ابن أبي عبلة واليماني. «ويانعه» ، وقوله إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ إيجاب تنبيه وتذكير وتقدم تفسير مثله.
{ يَنْعِهِ } hakkında, "tâcir-tecr" ve "râkib-rekb" gibi "yâni'" kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; bunu Taberî zikretmiştir. İbn Muhaysın, Katâde ve Dahhâk ye harfinin zammesiyle «ve yun'ıhî» yani olgunlaşması manasında okumuşlardır. İbn Ebî Abele ve el-Yemânî ise «ve yâni'ıhî» şeklinde okumuşlardır. O'nun: { إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ } “Şüphesiz bunlarda ayetler vardır...” buyruğu, kesin bir uyarı ve hatırlatmadır; benzerinin tefsiri az önce geçmişti.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٢]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 100-102]
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢)
“Cinleri Allah'a ortak koştular; oysa onları O yaratmıştı. Bir de bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların niteledikleri şeylerden münezzeh ve yücedir. (100) O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Kendisinin bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? O, her şeyi yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir. (101) İşte Rabbiniz olan Allah budur! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır, öyleyse O'na kulluk edin. O, her şeyin üzerinde bir vekildir (koruyup gözetendir). (102)”
جَعَلُوا بمعنى صيروا، والْجِنَّ مفعول وشُرَكاءَ مفعول ثان مقدم، ويصح أن يكون قوله شُرَكاءَ مفعولا أولا ولِلَّهِ في موضع المفعول الثاني والْجِنَّ بدل من قوله شُرَكاءَ، وهذه الآية مشيرة إلى العادلين بالله والقائلين إن الجن تعلم الغيب العابدين للجن، وكانت طوائف من العرب تفعل ذلك وتستجير بجن الأودية في أسفارها ونحو هذا، أما الذين «خرقوا البنين» فاليهود في ذكر عزير والنصارى في ذكر المسيح، وأما ذاكرو البنات فالعرب الذين قالوا للملائكة بنات الله، فكأن الضمير في جَعَلُوا وخَرَقُوا لجميع الكفار إذ فعل بعضهم هذا، وبنحو هذا فسر السدي وابن زيد، وقرأ شعيب بن أبي حمزة «شركاء الجنّ» بخفض النون، وقرأ يزيد بن قطيب وأبو حيوة «الجن والجن» بالخفض والرفع على تقديرهم الجن، وقرأ الجمهور «وخلقهم» بفتح اللام على معنى وهو خلقهم، وفي مصحف عبد الله بن مسعود «وهو خلقهم» يحتمل العودة على الجاعلين ويحتملها على المجعولين، وقرأ يحيى بن يعمر «وخلقهم» بسكون اللام عطفا على الجن أي جعلوا خلقهم الذي ينحتونه أصناما شركاء بالله، وقرأ السبعة سوى نافع «وخرقوا» بتخفيف للراء وهو بمعنى اختلفوا وافتروا وقرأ نافع «وخرّقوا» بتشديد الراء على المبالغة، وقرأ ابن عمر وابن عباس ﵄ «وحرّفوا» من التحريف كذا قال أبو الفتح، قال أبو عمرو الداني قرأ ابن عباس «حرفوا» خفيفة الراء، وابن عمر «حرّفوا» مشددة الراء، وقوله بِغَيْرِ عِلْمٍ نص على قبح تقحمهم المجهلة وافترائهم الباطل على عمى، سُبْحانَهُ أي تنزه عن وصفهم الفاسد المستحيل عليه ﵎ وبَدِيعُ بمعنى: مبدع ومخترع وخالق، فهو بناء اسم فاعل كما جاء: سميع بمعنى مسمع وأَنَّى بمعنى كيف ومن أين، فهي استفهام في معنى التوقيف والتقرير، وقرأ جمهور الناس «ولم تكن» بالتاء على تأنيث علامة الفعل، وقرأ إبراهيم النخعي: بالياء على تذكيرها وتذكير كان وأخواتها مع تأنيث اسمها أسهل من ذلك في سائر الأفعال، فقولك: كان في الدار هند أسوغ من قام في الدار هند، وحسن القراءة الفصل بالظرف الذي هو الخبر ويتجه في القراءة المذكورة أن يكون في تَكُنْ ضمير اسم الله تعالى، وتكون الجملة التي هي لَهُ صاحِبَةٌ خبر كان، ويتجه أن يكون في «يكن» ضمير أمر وشأن وتكون الجملة بعد تفسيرا له وخبرا، وهذه الآية رد على الكفار بقياس الغائب على الشاهد، وقوله وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ لفظ عام لكل ما يجوز أن يدخل تحته ولا يجوز أن يدخل تحته صفات الله تعالى وكلامه، فليس هو عموما مخصصا على ما ذهب إليه قوم لأن العموم المخصص هو أن يتناول العموم شيئا ثم يخرجه التخصيص، وهذا لم يتناول قط هذه التي ذكرناها، وإنما هذا بمنزلة قول الإنسان: قتلت كل فارس وأفحمت كل خصم فلم يدخل القائل قط في هذا العموم الظاهر من لفظه، وأما قوله وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فهذا عموم على الإطلاق ولأن الله ﷿ يعلم كل شيء لا رب غيره ولا معبود سواه، ولما تقررت الحجج وبانت الوحدانية جاء قوله تعالى: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ الآية تتضمن تقريرا وحكما إخلاصا أمرا بالعبادة وإعلاما بأنه حفيظ رقيب على كل فعل وقول وفي هذا الإعلام تخويف وتحذير.
{ جَعَلُوا } kıldılar/yaptılar manasındadır. { الْجِنَّ } birinci mef'ûl, { شُرَكاءَ } ise öne geçmiş ikinci mef'ûldür. { شُرَكاءَ } ifadesinin birinci mef'ûl, { لِلَّهِ } ifadesinin ikinci mef'ûl konumunda ve { الْجِنَّ } kelimesinin de { شُرَكاءَ } kelimesinden bedel olması da sahihtir. Bu ayet, Allah'a denk tutanlara, cinlerin gaybı bildiğini söyleyenlere ve cinlere tapanlara işaret etmektedir. Nitekim Araplardan bazı kabileler böyle yapıyor, yolculuklarında vadilerin cinlerine sığınıyorlardı ve benzeri şeyler yapıyorlardı. "Oğullar uyduranlara" gelince; bunlar Üzeyr'i zikreden Yahudiler ile Mesîh'i zikreden Hristiyanlardır. Kızları zikredenler ise meleklere "Allah'ın kızları" diyen Araplardır. Sanki { جَعَلُوا } ve { خَرَقُوا } fiillerindeki zamir bütün kâfirlere râcidir; çünkü her bir fiili onların bir kısmı işlemiştir. es-Süddî ve İbn Zeyd de buna benzer şekilde tefsir etmişlerdir. Şuayb b. Ebî Hamza nun harfinin cerriyle «şürekâe'l-cinni» şeklinde okumuştur. Yezîd b. Kuteyb ve Ebû Hayve, "onlar cindir" takdiriyle cer ve ref ile «el-cinni» ve «el-cinnü» şeklinde okumuşlardır. Cumhur lâm harfinin fethasıyla "ve O onları yarattı" manasında «ve halekahum» şeklinde okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında «ve hüve halekahüm» şeklindedir; [zamirin] ortak koşanlara dönmesi de ortak koşulanlara dönmesi de muhtemeldir. Yahyâ b. Ya'mer ise lâm harfinin sükûnuyla «ve halkahüm» şeklinde cin lafzına atıfla okumuştur; yani yontup put yaptıkları kendi yaratıklarını Allah'a ortak koştular [demektir]. Nâfi' dışındaki yedi kıraat imamı ra harfinin tahfifiyle «ve harakū» şeklinde okumuşlardır ki bu uydurdular, iftira ettiler manasındadır. Nâfi' ise mübalağa ifade etmek üzere ra harfinin teşdidiyle «ve harrakū» şeklinde okumuştur. İbn Ömer ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ tahrif kökünden «ve harrafū» şeklinde okumuşlardır; Ebu'l-Feth böyle demiştir. Ebû Amr ed-Dânî der ki: İbn Abbâs ra harfinin tahfifiyle «harafû», İbn Ömer ise ra'nın teşdidiyle «harrafû» şeklinde okumuştur. O'nun: { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “...bilgisizce...” buyruğu, onların cehalete dalmalarının ve körü körüne batıl iftirada bulunmalarının çirkinliğini açıkça ifade etmektedir. { سُبْحانَهُ } yani O, onların nitelediği, Zâtı hakkında imkânsız olan o bozuk vasıflardan münezzehtir. { بَدِيعُ } eşsiz yaratan (mübdi'), örneksiz var eden (muhteri') ve yoktan var eden (hâlık) demektir; nitekim semî' kelimesinin müsmi' manasına gelmesi gibi ism-i fâil kalıbındadır. { أَنَّى } nasıl ve nereden manasındadır; azarlama ve bildirme (takrîr) manası taşıyan bir istifhamdır. İnsanların cumhuru fiilin müenneslik alameti olarak te ile «ve lem tekün» şeklinde okumuştur. İbrâhîm en-Nehaî ise müzekkerlik alameti olarak ye ile okumuştur. Kâne ve benzerlerinin isminin müennes olması durumunda müzekker kılınması, diğer fiillerdeki kullanımdan daha kolaydır; nitekim senin: "Kâne fi'd-dâri Hindun" demen "Kāme fi'd-dâri Hindun" demenden daha caiz ve uygundur. Haber olan zarf ile aranın açılması da kıraatin güzelliğini artırmıştır. Bahsi geçen kıraatte { تَكُنْ } fiilinde yüce Allah'ın isminin zamirinin bulunması ve { لَهُ صاحِبَةٌ } cümlesinin kâne'nin haberi olması mümkündür. «Yekün» fiilinde şe'n zamirinin bulunması, sonrasındaki cümlenin de onun tefsiri ve haberi olması da mümkündür. Bu ayet, gaibin şahide kıyas edilmesi yoluyla kâfirlere bir reddiyedir. O'nun: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “...O, her şeyi yaratmıştır...” buyruğu, kapsamına girmesi caiz olan her şey için umumi bir lafızdır; yüce Allah'ın sıfatları ve kelamı ise bunun altına asla dahil olamaz. Dolayısıyla bu, bir topluluğun iddia ettiği gibi "tahsise uğramış bir umum" (umûm-ı mahsûs) değildir; zira tahsise uğramış umum, umumun bir şeyi önce kapsamına alması, sonra tahsisin onu dışarı çıkarmasıdır. Oysa bu lafız, zikrettiğimiz şeyleri asla kapsamına almamıştır. Bu durum, insanın: "Bütün süvarileri öldürdüm ve bütün hasımları susturdum" demesi gibidir; zira sözü söyleyen kişi lafzının bu zahir umumuna asla dahil olmamıştır. O'nun: { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “...ve O, her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; bu mutlak bir umumdur; zira yüce Allah her şeyi bilir, O'ndan başka rab ve O'ndan başka ibadete layık hiçbir ilah yoktur. Deliller yerleşip tevhid apaçık ortaya konunca, yüce Allah'ın: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur!...” ayeti gelmiştir ki bu ayet; bir ikrarı, tevhidi, ibadet emrini ve O'nun her fiil ve söz üzerinde bir gözetici ve koruyucu olduğunu bildirmeyi içermektedir; bu bildirimde ise korkutma ve uyarma vardır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٥]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 103-105]