Binûn

En'âm Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣) قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)

{ لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Gözler O'nu idrak edemez (kuşatıp göremez), O ise gözleri idrak eder. O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.” { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir. Artık kim hakkı görürse kendi yararına, kim de kör olursa kendi zararınadır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.” { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Ve işte biz ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım.”

أجمع أهل السنة على أن الله تعالى يرى يوم القيامة، يراه المؤمنون وقاله ابن وهب عن مالك بن أنس، والوجه أن يبين جواز ذلك عقلا ثم يستند إلى ورود السمع بوقوع ذلك الجائز، واختصار تبيين ذلك يعتبر بعلمنا بالله ﷿، فمن حيث جاز أن نعلمه لا في مكان ولا متحيز ولا مقابل ولم يتعلق علمنا بأكثر من الوجود، جاز أن نراه غير مقابل ولا محاذى ولا مكيفا ولا محدودا، وكان الإمام أبو عبد الله النحوي يقول: مسألة العلم حلقت لحى المعتزلة ثم ورد الشرع بذلك وهو قوله ﷿: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [القيامة: ٢٢] وتعدية النظر يأتي إنما هو في كلام العرب لمعنى الرؤية لا لمعنى الانتظار على ما ذهبت إليه المعتزلة، وذكر هذا المذهب لمالك فقال: فأين هم عن قوله تعالى: كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [المطفّفين: ١٥] .

Ehl-i Sünnet, yüce Allah'ın kıyamet gününde görüleceği, müminlerin O'nu göreceği hususunda icma etmiştir; İbn Vehb de bunu Mâlik b. Enes'ten nakletmiştir. Uygun olan yöntem, bunun aklen caiz olduğunu ortaya koyup ardından bu caiz olan durumun vuku bulacağına dair naklî delile (sem') dayanmaktır. Bunun özet açıklaması, yüce Allah'a dair bilgimiz kıyas alınarak yapılır: O'nu bir mekânda olmaksızın, bir yönde yer kaplamaksızın (mütehayyiz) ve karşımızda bulunmaksızın bilmemiz caiz olduğu ve bilgimiz sadece [O'nun] varlığıyla ilişkili olup bundan ötesine geçmediği gibi, O'nu karşımızda olmaksızın, hizalanmaksızın, bir keyfiyete bürünmeksizin ve sınırlandırılmaksızın görmemiz de caizdir. İmam Ebû Abdillâh en-Nahvî şöyle derdi: "İlim meselesi Mutezile'nin sakallarını tıraş etmiştir (onları çaresiz bırakmıştır)." Sonra buna dair şer'î delil gelmiştir ki o da yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler ışıl ışıl parlar, Rablerine bakarlar.” [Kıyâme 22-23]. Nazar (bakmak) fiilinin [«ilâ» harf-i ceriyle] geçişli kılınması, Arap kelamında Mutezile'nin iddia ettiği gibi 'bekleme' anlamına değil, yalnızca 'görme' anlamına gelir. Bu mezhep Mâlik'e zikredilince şöyle demiştir: 'Peki onlar yüce Allah'ın: { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir.” [Mutaffifîn 15] buyruğundan nereye kaçıyorlar?'

قال القاضي أبو محمد: فقال بدليل الخطاب ذكره النقاش ومنه قول النبي ﷺ، فيما صح عنه وتواتر وكثر نقله: إنكم ترون ربكم يوم القيامة كما ترون القمر ليلة البدر ونحوه من الأحاديث على اختلاف ترتيب ألفاظها، وذهبت المعتزلة إلى المنع من جواز رؤية الله تعالى يوم القيامة واستحال ذلك بآراء مجردة، وتمسكوا بقوله تعالى: لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وانفصل أهل السنة عن تمسكهم بأن الآية مخصوصة في الدنيا، ورؤية الآخرة ثابتة بأخبارها، وانفصال آخر، وهو أن يفرق بين معنى الإدراك ومعنى الرؤية، ونقول إنه ﷿ تراه الأبصار ولا تدركه، وذلك الإدراك يتضمن الإحاطة بالشيء والوصول إلى أعماقه وحوزه من جميع جهاته، وذلك كله محال في أوصاف الله ﷿، والرؤية لا تفتقر إلى أن يحيط الرائي بالمرئي ويبلغ غايته، وعلى هذا التأويل يترتب العكس في قوله وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ ويحسن معناه، ونحو هذا روي عن ابن عباس وقتادة وعطية العوفي، فرقوا بين الرؤية والإدراك، وأما الطبري ﵀ ففرق بين الرؤية والإدراك واحتج بقول بني إسرائيل إنّا لمدركون فقال إنهم رأوهم ولم يدركوهم.

Kadı Ebû Muhammed der ki: O, hitabın delaletiyle (mefhûm-i muhâlefet) hüküm çıkarmıştır; bunu en-Nakkâş zikretmiştir. Bu kabilden bir delil de Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih, mütevatir ve çokça rivayet edilmiş olan şu sözüdür: 'Siz dolunay gecesinde ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de kıyamet günü göreceksiniz.' ve lafız tertiplerindeki farklılıklarla birlikte benzeri hadislerdir. Mutezile ise kıyamet günü yüce Allah'ın görülmesinin caiz olmadığını savunmuş ve salt akli görüşlerle bunu imkânsız görmüştür; yüce Allah'ın: { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez...” buyruğuna sarılmışlardır. Ehl-i Sünnet onların bu sarılışlarına karşı iki cevap vermiştir: Birincisi, ayetin dünyaya mahsus olduğu, ahiretteki görmenin ise [ilgili] haberlerle sabit olduğudur. İkinci cevap ise idrak anlamı ile rü'yet (görme) anlamını birbirinden ayırmaktır; deriz ki: Gözler yüce Allah'ı görür fakat O'nu idrak edemez. Çünkü idrak; bir şeyi ihata etmeyi (kuşatmayı), onun derinliklerine ulaşıp onu her yönüyle kavramayı içerir. Bunların tümü ise yüce Allah'ın sıfatları hakkında imkânsızdır. Görme (rü'yet) ise görenin görüleni kuşatmasına ve onun nihayetine ulaşmasına muhtaç değildir. Bu yoruma göre { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “...O ise gözleri idrak eder...” buyruğundaki karşıtlık yerli yerine oturur ve anlamı güzelleşir. İbn Abbâs, Katâde ve Atiyye el-Avfî'den de benzeri rivayet edilmiş olup rü'yet ile idrak arasını ayırmışlardır. Taberî rahmetullâhi aleyh ise rü'yet ile idrak arasını ayırmış ve İsrâiloğullarının 'Biz kesinlikle yakalandık (idrak edildik)' sözünü delil getirerek onların birbirlerini gördüklerini fakat idrak edemediklerini (yakalayamadıklarını) söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا كله خطأ لأن هذا الإدراك ليس بإدراك البصر بل هو مستعار منه أو باشتراك، وقال بعضهم إن المؤمنين يرون الله تعالى بحاسة سادسة تخلق يوم القيامة، وتبقى هذه الآية في منع الإدراك بالأبصار عامة سليمة، قال: وقال بعضهم: إن هذه الآية مخصوصة في الكافرين، أي إنه لا تدركه أبصارهم لأنهم محجوبون عنه.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bunların hepsi hatalıdır; çünkü bu [örnekteki] idrak gözün görmesi anlamında bir idrak değildir, bilakis ondan istiare yoluyla veya müşterek lafızladır. Bazıları da müminlerin yüce Allah'ı kıyamet günü yaratılacak altıncı bir duyu ile göreceklerini, bu ayetin ise gözlerle idrakin menedilmesi hususunda genel ve geçerli kalacağını söylemişlerdir. [Taberî] dedi ki: Bazıları da bu ayetin kâfirlere tahsis edildiğini, yani onların gözlerinin O'nu idrak edemeyeceğini zira onların O'ndan perdelenmiş olduklarını söylemişlerdir.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذه الأقوال كلها ضعيفة ودعا ولا تستند إلى قرآن ولا حديث، واللَّطِيفُ المتلطف في خلقه واختراعه وإتقانه، وبخلقه وعباده والْخَبِيرُ المختبر لباطن أمورهم

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu görüşlerin tamamı zayıf ve mesnetsiz iddialar olup ne bir Kur'an'a ne de bir hadise dayanmaktadır. el-Latîf (اللَّطِيفُ); yaratışında, icadında ve sağlam yapmasında, ayrıca mahlukatına ve kullarına karşı çok lütufkâr olan demektir. el-Habîr (الْخَبِيرُ) ise kulların işlerinin gizli

وظاهرها، و «البصائر» جمع بصيرة وهي ما يتفق عن تحصيل العقل للأشياء المنظور فيها، بالاعتبار، فكأنه قال قد جاءكم في القرآن والآيات طرائق إبصار الحق والمعينة عليه، والبصيرة للقلب مستعارة من إبصار العين، والبصيرة أيضا هي المعتقد المحصل في قول الشاعر [الأسعر الجعفي] : [الكامل]

ve açık yönlerini hakkıyla bilip sınayandır. Basâir (الْبَصائِرُ) kelimesi basîret (بصيرة) kelimesinin çoğuludur; o da aklın ibret yoluyla incelenen şeyleri kavramasından meydana gelen durumdur. Sanki şöyle buyurmuştur: Doğrusu size Kur'an'da ve ayetlerde hakkı görmenin yolları ve buna yardımcı olacak deliller gelmiştir. Kalp için basiret, gözün görmesinden (ibsâr) istiare edilmiştir. Basiret aynı zamanda şair [el-Es'ar el-Cu'fî]'nin şu [Kâmil bahrindeki] sözünde olduğu gibi kazanılmış inanç demektir:

راحوا بصائرهم على أكتافهم ... وبصيرتي يعدو بها عتد وأي

İnançlarını omuzlarına yükleyip gittiler... Benim inancımı ise hazır ve güçlü bir at koşturup götürmektedir.

وقال بعض الناس في هذا البيت البصيرة طريقة الدم، والشاعر إنما يصف جماعة مشوا به في طلب دم ففتروا فجعلوا الأمر وراء ظهورهم، وقوله تعالى: فَمَنْ أَبْصَرَ ومَنْ عَمِيَ عبارة مستعارة فيمن اهتدى ومن ضل، وقوله وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ كان في أول الأمر وقبل ظهور الإسلام ثم بعد ذلك كان رسول الله ﷺ حفيظا على العالم آخذا لهم بالإسلام والسيف، وقوله تعالى: وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ الآية، الكاف في قوله وَكَذلِكَ في موضع نصب ب نُصَرِّفُ أي ومثل ما بينا البصائر وغير ذلك نصرف الآيات أي نرددها ونوضحها وقرأت طائفة «وليقولوا درست» بسكون اللام على جهة الأمر ويتضمن التوبيخ والوعيد. وقرأ الجمهور «وليقولوا» بكسر اللام على أنها لام كي وهي على هذا لام الصيرورة كقوله فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [القصص: ٨] إلى ذلك، وقرأ نافع وعاصم وحمزة والكسائي «درست» أي يا محمد درست في الكتب القديمة ما تجيبنا به، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «دارست» أي أنت يا محمد دارست غيرك في هذه الأشياء أي قارأته وناظرته، وهذا إشارة منهم إلى سلمان وغيره من الأعاجم واليهود، وقرأ ابن عامر وجماعة من غير السبعة «درست» بإسناد الفعل إلى الآيات كأنهم أشاروا إلى أنها ترددت على أسماعهم حتى بليت في نفوسهم وامحت، قال أبو علي واللام في لِيَقُولُوا على هذه القراءة بمعنى لئلا يقولوا أي صرفت الآيات وأحكمت لئلا يقولوا هذه الأساطير قديمة قد بليت وتكررت على الأسماع، واللام على سائر القراءات لام الصيرورة، وقرأت فرقة «دارست» كأنهم أرادوا دراستك يا محمد أي الجماعة المشار إليها قبل من سلمان واليهود وغيرهم، وقرأت فرقة «درست» بضم الراء وكأنها في معنى درست أي بليت، وقرأ قتادة «درست» بضم الدال وكسر الراء وهي قراءة ابن عباس بخلاف عنه ورويت عن الحسن، قال أبو الفتح في «درست» ضمير الآيات، ويحتمل أن يراد عفيت وتنوسيت، وقرأ أبي بن كعب «درس» وهي في مصحف عبد الله، قال المهدوي وفي بعض مصاحف عبد الله أيضا «درس» ، ورويت عن الحسن، وقرأت فرقة «درّس» بتشديد الراء على المبالغة في درس، وهذه الثلاثة الأخيرة مخالفة لخط المصحف، واللام في قوله ولِيَقُولُوا وفي قوله وَلِنُبَيِّنَهُ متعلقان بفعل متأخر تقديره صرفناها، وقرأ أبي بن كعب وابن مسعود «ولتبينه» بالتاء على مخاطبة النبي ﷺ، وقرأه فرقة «وليبينه» بياء أي الله تعالى، وذهب بعض الكوفيين إلى أن لا مضمرة بعد أن المقدرة في قوله وَلِيَقُولُوا فتقدير الكلام عندهم وأن لا يقولوا كما أضمروها في قوله يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النساء: ١٧٦] .

Bazıları bu beyitte basiretin 'kan yolu/kan izi' anlamına geldiğini söylemiştir; şair kan davası gütmek için onunla birlikte yürüyen fakat gevşeyip bu işi arkalarına atan bir topluluğu nitelemektedir. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ أَبْصَرَ } “...Artık kim görürse...” ve { ومَنْ عَمِيَ } “...kim de kör olursa...” buyrukları, hidayete eren ve sapan kimseler için istiare yoluyla kullanılmış ifadelerdir. O'nun: { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “...Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” buyruğu işin başında, İslam güçlenmeden önceydi; daha sonra ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aleme bir koruyucu/bekçi olmuş, onları İslam'a ve kılıca muhatap kılmıştır. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “Ve işte biz ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler...” buyruğunda { وَكَذلِكَ } lafzındaki kâf harfi, { نُصَرِّفُ } fiili ile nasb konumundadır; yani 'Basiretleri ve diğer şeyleri açıkladığımız gibi ayetleri de öylece evirip çeviririz (açıklarız)', yani onları tekrar eder ve açıklarız demektir. Bir grup «ve-lî-yekūlû dereste» şeklinde lâm harfini emir anlamında sükûn ile okumuştur ki bu azarlama ve tehdit içerir. Cumhur ise «ve-li-yekūlû» şeklinde lâm harfini esre ile [tâlil için olan] key lâm'ı olarak okumuştur; bu durumda o, yüce Allah'ın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve üzüntü kaynağı olsun diye (akıbeti böyle olacağı için) bulup aldı...” [Kasas 8] ayetinde olduğu gibi akıbet (sayrûret) lâm'ıdır. Nâfi', Âsım, Hamza ve Kisâî «dereste» (دَرَسْتَ) şeklinde okumuşlardır; yani 'Ey Muhammed, bize cevap verdiğin bu şeyleri sen eski kitaplarda okuyup ders aldın' anlamındadır. İbn Kesîr ve Ebû Amr «dâraste» (دارَسْتَ) şeklinde okumuşlardır; yani 'Ey Muhammed, sen bu hususlarda başkasıyla karşılıklı ders yaptın, yani karşılıklı okuyup tartıştın' demektir ki bu, onların Selmân'a, diğer yabancılara ve Yahudilere yönelik bir imalarıdır. İbn Âmir ve yedi kıraat imamı dışındaki bir topluluk, fiili ayetlere isnat ederek «dereset» (دَرَسَتْ) şeklinde okumuşlardır; sanki ayetlerin kulaklarına çokça gelip tekrarlandığını, nihayet nefislerinde eskiyip silindiğini kastetmişlerdir. Ebû Ali dedi ki: Bu kıraate göre { لِيَقُولُوا } lafzındaki lâm 'demesinler diye' (li-ellâ yekūlû) anlamındadır; yani 'Bu eski masallardır, artık eskimiş ve kulaklarda tekrarlanıp durmuştur demesinler diye ayetler türlü türlü açıklandı ve muhkem kılındı' demektir. Diğer kıraatlerdeki lâm ise akıbet lâm'ıdır. Bir fırka «dâraset» şeklinde okumuştur; sanki bununla 'Ey Muhammed, senin ders alışın' anlamını, yani daha önce işaret edilen Selmân, Yahudiler ve diğerlerinden oluşan topluluğu kastetmişlerdir. Bir fırka râ harfinin zammesiyle «deruset» şeklinde okumuştur; sanki bu «dereset» yani eskidi anlamındadır. Katâde dâl'ın zammesi ve râ'nın esresiyle «düriset» şeklinde okumuştur; bu İbn Abbâs'tan gelen farklı bir kıraattir ve Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Ebû'l-Feth, «düriset» fiilinde ayetlerin zamirinin olduğunu söyler; bununla silinip unutulduğunun kastedilmiş olması da muhtemeldir. Übey b. Ka'b «derese» şeklinde okumuştur ve bu Abdullah'ın mushafında da böyledir. el-Mehdevî, Abdullah'ın bazı mushaflarında da «derese» şeklinde olduğunu ve Hasan'dan rivayet edildiğini söylemiştir. Bir grup «derrese» şeklinde, ders fiilinde mübalağa bildirmek üzere râ'nın şeddesiyle okumuştur; bu son üç kıraat ise mushaf hattına muhaliftir. { ولِيَقُولُوا } ve { وَلِنُبَيِّنَهُ } buyruklarındaki lâm harfleri, takdiri 'onları açıkladık' (sarrafnâhâ) olan müteahhir bir fiile taalluk etmektedir. Übey b. Ka'b ve İbn Mes'ûd, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olarak te harfiyle «ve-li-tubeyyinehû» şeklinde okumuşlardır. Bir fırka ise yüce Allah'ı kastederek ye harfiyle «ve-li-yubeyyinehû» şeklinde okumuştur. Kûfelilerden bazıları, { وَلِيَقُولُوا } ifadesindeki takdir edilen 'en' edatından sonra bir 'lâ'nın gizlendiği görüşüne gitmişlerdir; onlara göre kelamın takdiri, tıpkı: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor...” [Nisâ 176] ayetinde gizledikleri gibi, 'Ve dememeleri için' (ve en lâ yekūlû) şeklindedir.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا قلق ولا يجيز البصريون إضمار لا في موضع من المواضع.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu zorlama ve tutarsız bir izahtır; Basralılar hiçbir yerde «lâ» edatının gizlenmesini (izmarını) caiz görmezler.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٨]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 106-108]

اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)

{ اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) } “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir. (106) Eğer Allah dileseydi onlar şirk koşmazlardı. Seni onların üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin. (107) Onların Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da bilmeksizin haddi aşarak Allah'a sövmesinler. İşte böylece biz her ümmete kendi amelini süsledik. Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir; O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir. (108)”

هذان أمران للنبي ﷺ مضمنهما الاقتصار على اتباع الوحي وموادعة الكفار. وذلك كان في أول الإسلام ثم نسخ الإعراض عنهم بالقتال والسوق إلى الدين طوعا أو كرها، وقوله تعالى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا في ظاهرها رد على المعتزلة القائلين إنه ليس عند الله لطف يؤمن به الكافر وإن الكافر والإنسان في الجملة يخلق أفعاله، وهي متضمنة أن إشراكهم وغيره وقف على مشيئة الله ﷿، وقوله تعالى: وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً كان في أول الإسلام، وكذلك وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ وقوله تعالى: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الآية، مخاطبة للمؤمنين والنبي ﵇، وقال ابن عباس وسببها أن كفار قريش قالوا لأبي طالب إما أن ينتهي محمد وأصحابه عن سب آلهتنا والغض منها وإما نسب إلهه ونهجوه فنزلت الآية، وحكمها على كل حال باق في الأمة، فمتى كان الكافر في منعة وخيف أن يسب الإسلام أو النبي ﷺ والله ﷿ فلا يحل للمسلم أن يسب دينهم ولا صلبانهم ولا يتعرض ما يؤدي إلى ذلك أو نحوه، وعبر عن الأصنام وهي لا تعقل ب الَّذِينَ وذلك على معتقد الكفرة فيها، وفي هذه الآية ضرب من الموادعة.

Bu ikisi, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyolunana uymakla yetinmeyi ve kâfirlerle barış içinde kalmayı (müvâdaa) içeren iki emirdir. Bu durum İslam'ın ilk dönemindeydi; daha sonra onlardan yüz çevirme hükmü, savaşmak ve [insanları] ister istemez dine sevk etmekle neshedildi. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi onlar şirk koşmazlardı...” buyruğu, zahirinde 'Allah katında kâfirin kendisiyle iman edeceği bir lütuf yoktur ve kâfir ile genel olarak insan kendi fiillerini kendisi yaratır' diyen Mutezile'ye bir reddiyedir. Bu ayet, onların şirk koşmalarının ve diğer eylemlerinin yüce Allah'ın meşietine bağlı olduğunu içermektedir. Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “...Seni onların üzerine bir bekçi kılmadık...” buyruğu da İslam'ın ilk dönemindeydi; { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “...Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin” buyruğu da böyledir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onların Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin...” ayeti ise müminlere ve Nebi aleyhisselâm'a hitaptır. İbn Abbâs dedi ki: Bunun sebebi Kureyş kâfirlerinin Ebû Tâlib'e: 'Ya Muhammed ve arkadaşları ilahlarımıza sövmekten ve onları yermekten vazgeçerler ya da biz de onun ilahına söver, O'nu hicvederiz' demeleridir; bunun üzerine ayet inmiştir. Ayetin hükmü her hâlükârda ümmet için bakidir; nitekim kâfir güçlü bir konumda olduğunda ve İslam'a, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya yüce Allah'a sövmesinden endişe edildiğinde, bir Müslümanın onların dinine ve haçlarına sövmesi veya buna ve benzerine yol açacak bir şeye kalkışması helal olmaz. Akılsız olan putlar hakkında [akıllılar için kullanılan] { الَّذِينَ } lafzıyla ifade buyrulması, kâfirlerin onlar hakkındaki inançlarına göredir. Bu ayette bir tür barış içinde kalma (müvâdaa) manası vardır.

وقرأ جمهور الناس «عدوا» بفتح العين وسكون الدال نصب على المصدر، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وأبو رجاء وقتادة ويعقوب وسلام وعبد الله بن زيد «عدوّا» بضم العين والدال وتشديد الواو، وهذا أيضا نصب على المصدر وهو من الاعتداء، وقرأ بعض الكوفيين «عدوا» بفتح العين وضم الدال نصب على الحال أي في حال عداوة لله، وهو لفظ مفرد يدل على الجمع، وقوله بِغَيْرِ عِلْمٍ بيان لمعنى الاعتداء المتقدم، وقوله تعالى: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ إشارة إلى ما زين الله لهؤلاء عبدة الأصنام من التمسك بأصنامهم والذنب عنها وتزيين الله عمل الأمم هو ما يخلقه ويخترعه في النفوس من المحبة للخير والشر والاتباع لطرقه، وتزيين الشيطان هو بما يقذفه في النفوس من الوسوسة وخطرات السوء، وقوله ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ يتضمن وعدا جميلا للمحسنين ووعيدا ثقيلا للمسيئين.

Cumhur «adven» (عَدْواً) şeklinde ayn'ın fethası ve dâl'ın sükûnu ile mastar olarak mansub okumuştur. Hasan b. Ebi'l-Hasan, Ebû Recâ, Katâde, Ya'kūb, Sellâm ve Abdullah b. Zeyd ise «uduvven» (عدوّا) şeklinde ayn ve dâl'ın zammesi ve vâv'ın şeddesiyle okumuşlardır; bu da aynı şekilde haddi aşmak (i'tidâ) anlamında mastar olarak mansubdur. Kûfelilerden bazıları «adüvven» (عدوا) şeklinde ayn'ın fethası ve dâl'ın zammesi ile hal olarak mansub okumuşlardır; yani 'Allah'a düşmanlık halinde' demektir ve çoğula delalet eden tekil bir lafızdır. O'nun: { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “...bilmeksizin...” buyruğu, önceki haddi aşmanın mahiyetinin açıklamasıdır. Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ } “İşte böylece biz her ümmete... süsledik” buyruğu, Allah'ın bu putperestlere putlarına sarılmayı ve onları savunmayı süslemesine bir işarettir. Allah'ın ümmetlerin amelini süslemesi; nefislerde hayra ve şerre karşı sevgi ve bunların yollarına uyma meylini yaratıp var etmesidir. Şeytanın süslemesi ise nefislere fısıldadığı vesveseler ve kötü düşünceler iledir. O'nun: { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ } “...Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir; O... kendilerine haber verecektir” buyruğu, iyilik yapanlara güzel bir vaadi, kötülük yapanlara ise ağır bir tehdidi içermektedir.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٩ الى ١١٠]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 109-110]

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) } “Kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır.' Onlara mucize gelse de inanmayacaklarını size bildiren nedir? (109) Biz, ilk defa inanmadıkları gibi yine onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururlarken terk ederiz. (110)”

الضمير في قوله وَأَقْسَمُوا عائد على المشركين المتقدم ذكرهم، وجَهْدَ نصب على المصدر والعامل فيه أَقْسَمُوا على مذهب سيبويه لأنه في معناه، وعلى مذهب أبي العباس المبرد فعل من لفظة، واللام في قوله لَئِنْ لام موطئة للقسم مؤذنة به، وأما اللام المتلقية للقسم فهي قوله لَيُؤْمِنُنَّ وآيَةٌ يريد علامة، وحكي أن الكفار لما نزلت إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ [الشعراء: ٤] أقسموا حينئذ أنها إن نزلت آمنوا فنزلت هذه الآية.

{ وَأَقْسَمُوا } “...Yemin ettiler” buyruğundaki zamir, daha önce zikredilen müşriklere aittir. { جَهْدَ } lafzı mastar olarak mansubdur; Sîbeveyh'in mezhebine göre amili aynı anlamı taşıdığı için { أَقْسَمُوا } fiilidir, Ebü'l-Abbâs el-Müberred'in mezhebine göre ise kendi lafzından bir fiildir. { لَئِنْ } buyruğundaki lâm harfi, yemine hazırlık yapan ve onu bildiren lâm'dır (lâm-ı muvattıe). Yeminin cevabı olan lâm ise { لَيُؤْمِنُنَّ } lafzındaki lâmdır. { آيَةٌ } ile bir alamet/mucize kastedilmektedir. Anlatıldığına göre: { إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ } “Dilersek onların üzerine gökten bir mucize indiririz de ona boyunları eğilip kalır.” [Şuarâ 4] ayeti indiğinde kâfirler, eğer bu inerse mutlaka iman edeceklerine dair yemin etmişler, bunun üzerine de bu ayet inmiştir.

وحكي أنهم اقترحوا أن يعود الصفا ذهبا وأقسموا فقام رسول الله ﷺ يدعو في ذلك فجاءه جبريل فقال له إن شئت أصبح ذهبا فإن لم يؤمنوا هلكوا عن آخرهم معاجلة كما فعل بالأمم إذا لم تؤمن بالآيات المقترحة، وإن شئت أخروا حتى يتوب تائبهم فقال رسول الله ﷺ: بل حتى يتوب تائبهم ونزلت هذه الآية، وقرأ ابن مصرف «ليؤمنن» بفتح الميم والنون وبالنون الخفيفة، ثم قال تعالى قل لهم يا محمد على جهة الرد والتخطية إنما الآيات بيد الله وعنده، ليست عندي فتقترح عليّ، ثم قال وَما يُشْعِرُكُمْ فاختلف المتأولون فمن المخاطب بقوله وَما يُشْعِرُكُمْ ومن المستفهم ب «ما» التي يعود عليها الضمير الفاعل في «يشعركم» ، فقال مجاهد وابن زيد: المخاطب بذلك الكفار، وقال الفراء وغيره، المخاطب بها المؤمنون، وَما يُشْعِرُكُمْ معناه وما يعلمكم وما يدريكم، وقرأ قوم «يشعركم» بسكون الراء، وهي على التخفيف، ويحسنها أن الخروج من كسرة إلى ضمة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم في رواية دواد الايادي «إنها» بكسر الألف على القطع واستئناف الإخبار، فمن قرأ «تؤمنون» بالتاء وهي قراءة ابن عامر وحمزة استقامت له المخاطبة أولا وآخرا للكفار، ومن قرأ «يؤمنون» بالياء وهي قراءة ابن كثير ونافع وأبي عمرو والكسائي فيحتمل أن يخاطب أولا وآخرا المؤمنين، ويحتمل أن يخاطب بقوله وَما يُشْعِرُكُمْ الكفار ثم يستأنف الإخبار عنهم للمؤمنين، ومفعول يُشْعِرُكُمْ الثاني محذوف ويختلف تقديره بحسب كل تأويل، وقرأ نافع وعاصم في رواية حفص وحمزة والكسائي وابن عامر «أنها» بفتح الألف، فمنهم من جعلها «أن» التي تدخل على الجمل وتأتي بعد الأفعال كعلمت وظننت وأعمل فيها يُشْعِرُكُمْ، والتزم بعضهم «أن لا» زائدة في قوله لا يُؤْمِنُونَ وأنّ معنى الكلام وما يشعركم أنها إذا جاءت يؤمنون أو تؤمنون فزيدت لا كما زيدت في قوله وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ [الأنبياء: ٩٥] لأن المعنى وحرام على قرية مهلكة رجوعهم، وكما جاءت في قول الشاعر: [الطويل]

Rivayet edildiğine göre onlar Safâ tepesinin altına dönüşmesini teklif edip yemin ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp bu hususta dua etmeye başladı. Cebrail gelip ona şöyle dedi: 'Eğer dilersen altın olur; fakat iman etmezlerse, teklif ettikleri mucizelere iman etmeyen önceki ümmetlere yapıldığı gibi derhal hepsi birden helak edilirler. Dilersen de tövbe edecek olanları tövbe etsin diye ertelenirler.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bilakis tövbe edecek olanları tövbe etsin' buyurdu ve bu ayet indi. İbn Musarrif, mîm ve nûn'un fethasıyla ve şeddesiz nûn ile «le-yü'minene» şeklinde okumuştur. Sonra yüce Allah bir reddiye ve haksız çıkarma kabilinden şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed, onlara de ki: Mucizeler ancak Allah'ın elinde ve O'nun katındadır, benim yanımda değildir ki bana teklifte bulunasınız. Sonra: { وَما يُشْعِرُكُمْ } “...Size bildiren nedir?...” buyurmuştur. Müfessirler { وَما يُشْعِرُكُمْ } buyruğu ile kime hitap edildiği ve «yüş'iruküm» fiilindeki fail zamirinin döndüğü «mâ» ile kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid ve İbn Zeyd, bununla kâfirlere hitap edildiğini söylemiştir. Ferrâ ve başkaları ise bununla müminlere hitap edildiğini söylemiştir. { وَما يُشْعِرُكُمْ } ifadesinin anlamı 'size ne bildirir, ne malum eder' demektir. Bir topluluk «yüş'irküm» şeklinde râ harfinin sükûnu ile okumuştur ki bu tahfif içindir; bunu güzelleştiren ise kesreden dammeye geçiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Dâvûd el-İyâdî rivayetinde Âsım, sözü kesip yeni bir habere başlamak (istînâf) üzere elifin kesresiyle «innehâ» (إِنَّها) şeklinde okumuşlardır. Kim te harfiyle «tü'minûn» şeklinde okursa -ki bu İbn Âmir ve Hamza'nın kıraatidir- hitap başından sonuna kadar kâfirlere yönelik olarak düzgün bir şekilde oturur. Kim de ye harfiyle «yü'minûn» şeklinde okursa -ki bu İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Kisâî'nin kıraatidir- hitabın baştan sona müminlere yönelik olması da, { وَما يُشْعِرُكُمْ } buyruğuyla kâfirlere hitap edilip sonra müminlere onlar hakkında yeniden haber verilmeye başlanması da muhtemeldir. «Yüş'iruküm» fiilinin ikinci mefulü hazfedilmiştir ve her tefsire göre takdiri değişir. Nâfi', Hafs rivayetinde Âsım, Hamza, Kisâî ve İbn Âmir elifin fethasıyla «ennehâ» (أَنَّها) şeklinde okumuşlardır. Onlardan bazıları bunu cümlelerin başına gelen ve «alimtü», «zanentü» gibi fiillerden sonra gelen «en» edatı kabul etmiş ve «yüş'iruküm» fiilini onda amel ettirmiştir. Bazıları ise { لا يُؤْمِنُونَ } buyruğundaki «lâ» edatının zaid olduğunu ve kelamın anlamının 'Onlara mucize geldiğinde inanacaklarını size bildiren nedir?' şeklinde olduğunu, tıpkı yüce Allah'ın: { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ } “Helak ettiğimiz bir memleket halkının geri dönmemesi imkânsızdır (onlar geri dönemezler).” [Enbiyâ 95] ayetinde zaid olduğu gibi burada da «lâ»nın zaid kılındığını ileri sürmüşlerdir; çünkü mana 'Helak edilen bir kasabanın geri dönmesi haramdır/imkânsızdır' demektir. Nitekim şairin şu [Tavîl bahrindeki] sözünde de böyle gelmiştir:

أبى جوده لا البخل واستعجلت به ... نعم من فتى لا يمنع الجود قاتله

Onun cömertliği cimriliği reddetti; öldürücüsü cömertliğe engel olmayan bu yiğitten 'evet' cevabı aceleyle geldi.

قال الزجاج أراد «أبى جوده البخل» ، كما جاءت زائدة في قول الشاعر:

Zeccâc dedi ki: Şair 'ebâ cûduhü'l-buhl' (onun cömertliği cimriliği reddetti) demek istemiştir; nitekim şu şairin sözünde de zaid olarak gelmiştir:

أفمنك لا برق كان وميضه ... غاب تسنمه ضرام مثقب

Senden dolayı bir şimşek çakmadı mı ki parıltısı, alev saçan bir ateşin bürüdüğü sazlık gibiydi?

ودعا إلى التزام هذا حفظ المعنى لأنها لو لم تكن زائدة لعاد الكلام عذرا للكفار وفسد المراد بالآية، وضعّف الزجّاج وغيره زيادة لا وقال هذا غلط، ومنهم من جعل «أنها» بمعنى لعلها وحكاها سيبويه عن الخليل وهو تأويل لا يحتاج معه إلى تقدير زيادة لا، وحكى الكسائي أنه كذلك في مصحف أبي بن كعب: وما أدراكم لعلها إذا جاءت لا يؤمنون، ومن هذا المعنى قول الشاعر [أبو النجم] : [الرجز]

Bunu kabul etmeye sevk eden şey anlamı koruma gayesidir; zira eğer zaid olmasaydı söz kâfirler için bir mazerete dönüşür ve ayetteki kastedilen mana bozulurdu. Zeccâc ve başkaları «lâ»nın fazlalığını zayıf bulmuş ve 'Bu bir hatadır' demişlerdir. Bazıları ise «ennehâ» ifadesini «leallehâ» (belki, umulur ki) anlamında kabul etmiştir; bunu Sîbeveyh, Halîl'den nakletmiştir ki bu yorumla birlikte «lâ»nın zaid olduğunu takdir etmeye ihtiyaç kalmaz. Kisâî, Übey b. Ka'b'ın mushafında bunun şöyle olduğunu nakletmiştir: 'Size ne bildirir, belki de o geldiğinde inanmazlar.' Şair [Ebû'n-Necm]'in şu [Recez bahrindeki] sözü de bu anlamdadır:

قلت لشيبان ادن من لقائه ... أنّى تغذّى القوم من شوائه

Şeybân'a 'Onunla buluşmaya yaklaş; belki kavim onun kebabından beslenir' dedim.

فهذه كلها بمعنى لعل وضعّف أبو علي هذا بأن التوقع الذي فيه لا يناسب الآية بعد التي حكمت بأنهم لا يؤمنون، وترجح عنده في الآية أن تكون «أن» على بابها وأن يكون المعنى قل إنما الآيات عند الله لأنها إذا جاءت «لا يؤمنون» ، فهو لا يأتي بها لإصرارهم على كفرهم، وتكون الآية نظير قوله تعالى: وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ [الإسراء: ٥٩] أي بالآيات المقترحة.

Bunların hepsi «lealle» (umulur ki, belki) anlamındadır. Ebû Ali ise bu yorumu zayıf bulmuştur; zira buradaki beklenti anlamı, sonrasında onların inanmayacağına hükmeden ayetle uyuşmamaktadır. Ona göre ayette «en» edatının kendi asıl anlamında kalması ve anlamın şöyle olması ağır basmaktadır: 'De ki: Mucizeler ancak Allah'ın katındadır; çünkü onlar geldiğinde de inanmazlar.' Yani O, kâfirlerin küfürlerindeki ısrarlarından ötürü bu mucizeleri getirmez. Bu durumda ayet, yüce Allah'ın: { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ } “Bizi ayetleri (mucizeleri) göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır.” [İsrâ 59] buyruğunun, yani teklif edilen mucizelerin benzeri olur.

قال القاضي أبو محمد ﵁: ويترتب على هذا التأويل أن تكون «ما» نافية، ذكر ذلك أبو علي فتأمل وترجح عنده أيضا أن تكون لا زائدة، وبسط شواهده في ذلك، وحكى بعض المفسرين أن في آخر الآية حذفا يستغنى به عن زيادة لا، وعن تأويلها بمعنى لعل وتقديره عندهم أنها إذا جاءت «لا يؤمنون» أو يؤمنون.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu yoruma göre «mâ» edatının olumsuzluk (nâfiye) bildirmesi gerekir; bunu Ebû Ali zikretmiştir, iyi düşün. Ona göre «lâ»nın zaid olması da kuvvetli bir ihtimal olarak görülmüş ve bu husustaki şahitlerini genişçe açıklamıştır. Bazı müfessirler ise ayetin sonunda, «lâ»nın zaid kılınmasına ve onun «lealle» anlamıyla yorumlanmasına ihtiyaç bırakmayacak bir hazif bulunduğunu ve onlara göre takdirin: 'Onlara geldiğinde inanmayacaklarını veya inanacaklarını [size bildiren nedir?]' şeklinde olduğunu nakletmişlerdir.

قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا قول ضعيف لا يعضده لفظ الآية ولا يقتضيه وتحتمل الآية أن يكون المعنى يتضمن الإخبار أنهم لا يؤمنون، وقيل لهم وما يشعركم بهذه الحقيقة أي لا سبيل إلى شعوركم بها وهي حق في نفسها وهم لا يؤمنون أن لو جاءت، وما استفهام على هذا التأويل، وفي مصحف ابن مسعود «وما يشعركم إذا جاءتهم يؤمنون» بسقوط أنها، وقوله تعالى: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا المعنى على ما قالت فرقة ونقلب أفئدتهم وأبصارهم في النار وفي لهيبها في الآخرة لما لم يؤمنوا في الدنيا ثم استأنف على هذا ونذرهم في الدنيا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Bu zayıf bir görüştür; ayetin lafzı bunu desteklemez ve gerektirmez. Ayetin manasının onların iman etmeyeceklerini haber vermeyi içermesi de muhtemeldir; onlara: 'Bu hakikati size bildiren nedir?' denilmiştir, yani kendi içinde bir hakikat olan bu durumu sizin bilmenize imkân yoktur, o mucize gelse dahi onlar inanmayacaklardır. Bu yoruma göre «mâ» istifhamdır. İbn Mes'ûd'un mushafında «ennehâ» düşürülerek «ve mâ yüş'iruküm izâ câethüm yü'minûn» şeklindedir. Yüce Allah'ın: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا } “...ilk defa inanmadıkları gibi yine onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz...” buyruğunun anlamı bir fırkanın dediğine göre şöyledir: Dünyada iman etmedikleri için ahirette ateşte ve onun alevinde kalplerini ve gözlerini altüst ederiz; buna göre sonra yeni bir söze başlanarak dünyada: { فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “...onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururlarken [terk ederiz].” buyrulmuştur.

وقالت فرقة إنما المراد بالتقليب التحويل عن الحق والهدى، والترك في الضلالة والكفر، ومعنى الآية أن هؤلاء الذين أقسموا أنهم يؤمنون إن جاءت آية نحن نقلب أفئدتهم وأبصارهم أن لو جاءت فلا يؤمنون بها كما لو يؤمنوا أول مرة بما دعوا إليه من عبادة الله، فأخبر الله تعالى على هذا التأويل بصورة فعله بهم، وقرأ أبو رجاء «يذرهم» بالياء ورويت عن عاصم، وقرأ إبراهيم النخعي «ويقلب ويذرهم» بالياء فيهما كناية عن الله ﵎ وقرأ أيضا فيما روى عنه مغيرة «وتقلب» بفتح التاء واللام بمعنى وتنقلب أفئدتهم وأبصارهم بالرفع فيهما، «ويذرهم» بالياء وجزم الراء، وقالت فرقة قوله كَما في هذه الآية إنما هي بمعنى المجازاة أي لما لم يؤمنوا أول مرة نجازيهم بأن نقلب أفئدتهم عن الهدى ونطبع على قلوبهم، فكأنه قال ونحن نقلب أفئدتهم وأبصارهم جزاء لما لم يؤمنوا أول مرة بما دعوا إليه من الشرع، والضمير في «به» يحتمل أن يعود على الله ﷿ أو على القرآن أو على النبي ﵇، ونَذَرُهُمْ معناه نتركهم، وقرأ الأعمش والهمداني «ويذرهم» بالياء وجزم الراء على وجه التخفيف، والطغيان: التخبط في الشر والإفراط فيما يتناوله المرء، والعمى التردد والحيرة.

Bir fırka da demiştir ki: Ters çevirmekten (taklîb) kasat, haktan ve hidayetten çevirmek, dalalet ve küfür içinde bırakmaktır. Ayetin anlamı şudur: Kendilerine bir mucize gelirse inanacaklarına dair yemin eden bu kimselerin, mucize geldiği takdirde kalplerini ve gözlerini çeviririz de tıpkı ilk defa Allah'a ibadet etmeye çağrıldıklarında inanmadıkları gibi yine ona inanmazlar. Yüce Allah bu yoruma göre onlara yapacağı muamelenin mahiyetini haber vermiştir. Ebû Recâ ye harfiyle «yezeruhüm» şeklinde okumuştur ve bu Âsım'dan da rivayet edilmiştir. İbrâhîm en-Nehaî, yüce Allah'a kinaye olmak üzere her iki fiilde de ye harfiyle «ve yükallibü ve yezeruhüm» şeklinde okumuştur. Yine Muğîre'nin kendisinden rivayet ettiğine göre te ve lâm'ın fethasıyla ve her iki ismin ref'iyle «ve tekallebü ef'idetühüm ve ebsâruhüm» (kalpleri ve gözleri altüst olur) ve ye harfi ile râ'nın cezmiyle «ve yezerhüm» şeklinde okumuştur. Bir fırka demiştir ki: Bu ayetteki { كَما } ifadesi ceza/karşılık anlamındadır; yani ilk defa iman etmedikleri için onları kalplerini hidayetten çevirmek ve kalplerini mühürlemek suretiyle cezalandırırız. Sanki şöyle buyurmuştur: Şeriattan kendilerine tebliğ edilen şeye ilk defa iman etmediklerinin cezası olarak biz onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz. { بِهِ } “...ona...” ifadesindeki zamirin yüce Allah'a veya Kur'an'a yahut Nebi aleyhisselâm'a dönmesi muhtemeldir. { نَذَرُهُمْ } “...onları terk ederiz” demektir. A'meş ve el-Hemdânî tahfif kabilinden ye harfi ve râ'nın cezmiyle «ve yezerhüm» şeklinde okumuşlardır. Tuğyan; şer içinde bocalamak ve kişinin cüret ettiği şeyde haddi aşmasıdır. Ameh ise bocalayıp tereddüt içinde kalmak ve şaşkınlıktır.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١١ الى ١١٢]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 111-112]

وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢)

{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bilmezler. (111) Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurdukları şeylerle baş başa bırak. (112)”

أخبر الله ﷿ في هذه الآية أنه لو أتى بجميع ما اقترحوه من إنزال الملائكة وإحياء سلفهم حسبما كان من اقتراح بعضهم أن يحشر قصي وغيره، فيخبر بصدق محمد أو يجمع عليهم كل شيء يعقل أن يحشر عليهم، ما آمنوا إلا بالمشيئة واللطف الذي يخلقه ويخترعه في نفس من شاء لا رب غيره، وهذا يتضمن الرد على المعتزلة في قولهم بالآيات التي تضطر الكفار إلى الإيمان، وقال ابن جريج: نزلت هذه الآية في المستهزئين.

Yüce Allah bu ayette, meleklerin indirilmesi ve geçmişlerinin diriltilmesi hususundaki tekliflerinin tamamını yerine getirseydi -nitekim bazılarının teklifi Kusayy ve diğerlerinin diriltilip Muhammed'in doğruluğunu haber vermesiydi- yahut karşılarına toplanması aklen mümkün olan her şeyi toplasaydı dahi, O'nun dilediği kimsenin nefsinde yaratıp var ettiği meşiet ve lütuf olmadıkça iman etmeyeceklerini haber vermiştir; O'ndan başka hiçbir rab yoktur. Bu, kâfirleri imana mecbur bırakan (ıztırarî) mucizelerin bulunduğunu iddia eden Mutezile'ye reddiyeyi içermektedir. İbn Cüreyc: 'Bu ayet alay edenler (müstehzîler) hakkında inmiştir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵁: لا يثبت إلا بسند، وقرأ نافع وابن عامر وغيرهما «قبلا» بكسر القاف وفتح الباء، ومعناه مواجهة ومعاينة قاله ابن عباس، وغيره ونصبه على الحال، وقال المبرد: المعنى ناحية كما تقول له قبل فلان دين.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: [Bu iddia] ancak bir senetle sabit olur. Nâfi', İbn Âmir ve başkaları kaf'ın kesresi ve ba'nın fethasıyla «kıbelen» (قِبَلًا) şeklinde okumuşlardır; anlamı karşı karşıya ve gözle görürcesine demektir, bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir ve hal olarak mansubdur. el-Müberred dedi ki: Mana yön/taraf demektir; nitekim 'Falanca tarafında onun borcu vardır' (lehu kıbele fülanin deynün) denir.

قال القاضي أبو محمد ﵁: فنصبه على هذا هو على الظرف، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي وغيرهم «قبلا» بضم القاف والباء، وكذلك قرأ ابن كثير وأبو عمرو هنا وقرأ الْعَذابُ قُبُلًا [الكهف: ٥٥] مكسورة القاف واختلف في معناه فقال عبد الله بن زيد ومجاهد وابن زيد: «قبل» جمع قبيل أي صنفا صنفا ونوعا نوعا كما يجمع قضيب على قضب وغيره، وقال الفراء والزجّاج هو جمع قبيل وهو الكفيل «وحشرنا عليهم كل شيء كفلاء» بصدق محمد وذكره الفارسي وضعفه، وقال بعضهم قبل الضم بمعنى قبل بكسر القاف أي مواجهة كما تقول قبل ودبر، ومنه قوله تعالى: قُدَّ مِنْ قُبُلٍ [يوسف: ٢٦] ومنه قراءة ابن عمر لقبل عدتهن [الطلاق: ١] أي لاستقبالها ومواجهتها في الزمن وقرأ الحسن وأبو رجاء وأبو حيوة «قبلا» بضم القاف وسكون الباء، وذلك على جهة التخفيف.

Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh der ki: Buna göre nasbı zarf olmasından ötürüdür. Âsım, Hamza, Kisâî ve başkaları kaf ve ba'nın zammesiyle «kubülen» (قُبُلًا) şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr da burada böyle okumuş, { الْعَذابُ قُبُلًا } [Kehf 55] ayetinde ise kaf'ın kesresiyle okumuşlardır. Bunun anlamında ihtilaf edilmiştir: Abdullah b. Zeyd, Mücâhid ve İbn Zeyd: 'Kubul, kabîl kelimesinin çoğuludur; yani sınıf sınıf, tür tür demektir; nitekim «kadîb» kelimesinin çoğulunun «kudub» gelmesi gibidir' demişlerdir. Ferrâ ve Zeccâc ise bunun 'kefil' anlamına gelen kabîl kelimesinin çoğulu olduğunu söylemişlerdir: Yani 'Muhammed'in doğruluğuna kefiller olarak her şeyi karşılarına toplasaydık' demektir; bunu el-Fârisî zikretmiş ve zayıf bulmuştur. Bazıları da zammeli olan «kubul» kelimesinin, kesreli olan «kıbel» anlamında yani karşı karşıya/yüzyüze olduğunu söylemişlerdir; nitekim «kubul» ve «dubur» (ön ve arka) denir. Yüce Allah'ın: { قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } “...Önden yırtılmışsa...” [Yûsuf 26] buyruğu ile İbn Ömer'in { لِقُبُلِ عِدَّتِهِنَّ } [Talâk 1] şeklindeki kıraati de bu kabildendir; yani vakit itibarıyla iddetlerini karşılayacakları/başlangıcında demektir. Hasan, Ebû Recâ ve Ebû Hayve, tahfif kabilinden kaf'ın zammesi ve ba'nın sükûnu ile «kublen» şeklinde okumuşlardır.

وقرأ طلحة بن مصرف «قبلا» بفتح القاف وإسكان الباء، وقرأ أبيّ والأعمش «قبيلا» بفتح القاف وكسر الباء وزيادة ياء، والنصب في هذا كله على الحال، وقوله ﷿: وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ الضمير عائد إلى الكفار المتقدم ذكرهم، والمعنى يجهلون أن الآية تقتضي إيمانهم ولا بد، فيقتضي اللفظ أن الأقل لا يجهل فكان فيهم من يعتقد أن الآية لو جاءت «لم يؤمن إلا أن يشاء الله» له ذلك، وقوله تعالى:

Talha b. Musarrif kaf'ın fethası ve ba'nın sükûnu ile «kablen» şeklinde okumuştur. Übey ve A'meş ise kaf'ın fethası, ba'nın kesresi ve ye ilavesiyle «kabîlen» şeklinde okumuşlardır. Bütün bu kıraatlerdeki nasb hali hal olmalarından ötürüdür. Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “...Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğundaki zamir, daha önce zikredilen kâfirlere aittir. Manası: Mucizenin zorunlu olarak onların iman etmesini gerektirdiğini bilmezler. Dolayısıyla lafız, azınlığın bunu bildiğini gerektirir; zira aralarında mucize gelse bile Allah dilemedikçe inanılmayacağına inanan kimseler vardı. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ الآية، تتضمن تسلية النبي ﵇ وعرض القدوة عليه، أي إن هذا الذي امتحنت به يا محمد من الأعداء قد امتحن به غيرك من الأنبياء ليبتلي الله أولي العزم منهم، وعَدُوًّا مفرد في معنى الجمع، ونصبه على المفعول الأول ل جَعَلْنا والمفعول الثاني في قوله لِكُلِّ نَبِيٍّ، وشَياطِينَ بدل من قوله عَدُوًّا، ويصح أن يكون المفعول الأول شَياطِينَ والثاني عَدُوًّا، وقوله شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يريد به المتمردين من النوعين الذين هم من شيم السوء كالشياطين، وهذا قول جماعة من المفسرين ويؤيده حديث أبي ذر أنه صلى يوما فقال له رسول الله ﷺ: «تعوذ يا أبا ذر من شياطين الجن والإنس» ، قال وإن من الإنس لشياطين؟ قال: نعم. قال السدي وعكرمة: المراد بالشياطين الموكلون بالإنس والشياطين الموكلون بمؤمني الجن، وزعما أن للجن شياطين موكلين بغوايتهم

{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ } “Böylece biz her peygambere... kıldık” ayeti, Nebi aleyhisselâm'ı teselli etmeyi ve ona örnek göstermeyi içermektedir; yani: 'Ey Muhammed, senin düşmanlarla imtihan edildiğin bu durumla diğer peygamberler de imtihan edilmiştir ki Allah onların azim sahiplerini sınasın.' { عَدُوًّا } lafzı çoğul anlamında tekildir; { جَعَلْنا } fiilinin birinci mefulü olarak mansubdur, ikinci meful ise { لِكُلِّ نَبِيٍّ } ifadesindedir. { شَياطِينَ } lafzı ise { عَدُوًّا } lafzından bedeldir; birinci mefulün { شَياطِينَ }, ikincisinin ise { عَدُوًّا } olması da caizdir. O'nun: { شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “...insan ve cin şeytanlarını...” buyruğu ile her iki türden şeytanlar gibi kötü huylara sahip olan azgınları kastetmektedir. Bu, müfessirlerden bir topluluğun görüşüdür ve Ebû Zer'in bir gün namaz kıldığı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona: 'Ey Ebû Zer, cin ve insan şeytanlarından Allah'a sığın' buyurduğu, onun da 'İnsanlardan da şeytanlar var mıdır?' diye sorması üzerine: 'Evet' buyurduğu hadis de bunu desteklemektedir. Süddî ve İkrime şöyle demişlerdir: Şeytanlardan kasıt, insanlara musallat kılınan şeytanlar ile mümin cinlere musallat kılınan şeytanlardır. Onlar cinlerin de kendilerini saptırmakla görevli şeytanları olduğunu ileri sürmüşler

وأنهم يوحون إلى شياطين الإنس بالشر والوسوسة يتعلمها بعضهم من بعض، قالا: ولا شياطين من الإنس.

ve bunların insan şeytanlarına şerri ve vesveseyi fısıldadıklarını, bazılarının diğerlerinden bunu öğrendiğini söylemişlerdir. Onlar: 'İnsanlardan şeytan olmaz' demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول لا يستند إلى خبر ولا إلى نظر، ويُوحِي معناه يلقيه في اختفاء فهو كالمناجاة والسرار، وزُخْرُفَ الْقَوْلِ معناه محسنه ومزينه بالأباطيل، قاله عكرمة ومجاهد، و «الزخرفة» أكثر ذلك إنما يستعمل في الشر والباطل، وغُرُوراً نصب على المصدر ومعناه أنهم يغرون به المضللين ويوهمون لهم أنهم على شيء والأمر بخلاف، والضمير في قوله فَعَلُوهُ عائد على اعتقادهم العداوة، ويحتمل على الوحي الذي تضمنته يُوحِي. وقوله فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ لفظ يتضمن الأمر بالموادعة منسوخ بآيات القتال، قال قتادة كل ذر في كتاب الله فهو منسوخ بالقتال ويَفْتَرُونَ معناه يختلفون ويشتقون، وهو من الفرقة تشبيها بفري الأديم.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu görüş ne bir habere ne de akli bir bakışa dayanır. { يُوحِي } fiilinin anlamı, gizlice fısıldayıp telkin etmektir; dolayısıyla bu gizli konuşma (münâcât) ve fısıldaşma gibidir. { زُخْرُفَ الْقَوْلِ } “...yaldızlı sözler...” batıllarla süslenmiş ve bezenmiş söz demektir; bunu İkrime ve Mücâhid söylemiştir. «Zuhruf» (yaldız/süs) kelimesi çoğunlukla şer ve batıl hakkında kullanılır. { غُرُوراً } mastar olarak mansubdur; anlamı, sapan kimseleri bununla aldattıkları ve aslında durum öyle olmadığı halde onlara doğru bir yol üzere oldukları vehmini verdikleridir. { فَعَلُوهُ } “...bunu yapamazlardı” buyruğundaki zamir, onların düşmanlık beslemelerine aittir; { يُوحِي } fiilinin içerdiği vahye/fısıldamaya dönmesi de muhtemeldir. Yüce Allah'ın: { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “...Artık onları uydurdukları şeylerle baş başa bırak” buyruğu, barış içinde kalmayı (müvâdaa) emreden bir lafız olup kıtal ayetleriyle neshedilmiştir. Katâde: 'Allah'ın kitabındaki her «zer» (bırak/terk et) emri kıtal ile neshedilmiştir' demiştir. { يَفْتَرُونَ } ise uydururlar ve iftira ederler demektir; bu da deriyi yarıp kesmeye (feryü'l-edîm) benzetilerek ayrılık (fırka) kökünden türetilmiştir.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٣ الى ١١٤]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 113-114]

وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)

{ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤) } “Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işlemekte oldukları suçları işlemeye devam etsinler diye (bunu yaparlar). (113) (De ki:) 'O size Kitab'ı açıklanmış olarak indirmişken Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?' Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından hak olarak indirildiğini bilirler. Sakın şüpheye düşenlerden olma! (114)”

وَلِتَصْغى إِلَيْهِ معناه لتميل يقال صغى يصغى وأصلها يصغي بكسر الغين لكن رده حرف الحلق إلى الفتح ويقال صغى يصغو وأصغى يصغي وصغى يصغى وأَفْئِدَةُ جمع فؤاد و «يقترفون» معناه يواقعون ويجترحون، وهي مستعملة أكثر ذلك في الشر والذنوب ونحوه، والقراء على كسر اللام في الثلاثة الأفعال على أنها لام كي، فإما أن تكون معطوفة على غُرُوراً [الأنعام: ١١٢] ، وإما أن تكون متعلقة بفعل مؤخر تقديره فعلوا ذلك أو جعلنا ذلك، فهي لام صيرورة قاله الزجّاج، ولا يحتمل أن تكون هذه اللامات على هذه القراءة لام الأمر وضمنها الوعيد، وتبقى في «لتصغى» على نحو ما جاء من ذلك في قول الشاعر:

{ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ } meyletsin diye demektir; «sağâ yasğâ» denir, aslı gayn harfinin kesresiyle «yasğî»dir fakat boğaz harfi onu fethaya çevirmiştir; ayrıca «sağâ yasğû», «asğâ yusğî» ve «sağıye yasğâ» da denir. { أَفْئِدَةُ } fuâd (kalp) kelimesinin çoğuludur. «Yakterifûn» ise işlerler, kazanırlar demektir; bu kelime çoğunlukla şer, günah ve benzeri şeyler hakkında kullanılır. Kıraat imamları üç fiildeki lâm harfini [sebep bildiren] key lâm'ı olarak esre ile okumuşlardır; bu durumda o ya { غُرُوراً } [En'âm 112] lafzına matuftur ya da takdiri 'bunu yaptılar' veya 'bunu kıldık' olan müteahhir bir fiile taalluk etmektedir, dolayısıyla akıbet lâm'ıdır; bunu Zeccâc söylemiştir. Bu kıraate göre bu lâm harflerinin tehdit içeren emir lâm'ı olması muhtemel değildir; «li-tasğâ»daki durum şairin şu sözünde gelen kullanım üzere kalır:

ألم يأتيك إلخ....

Sana gelmedi mi... ilh.

إلى غير ذلك مما قد قرىء به. قال أبو الفتح قرأها الحسن بالتسكين في الثلاثة وهي لام كي وهي معطوفة على قوله غُرُوراً [الأنعام: ١١٢] التقدير لأجل الغرور «ولتصغى» وإسكان هذه اللام شاذ في الاستعمال قوي في القياس.

ve benzeri okunmuş olan diğer kullanımlar gibidir. Ebû'l-Feth dedi ki: Hasan üç fiilde de sükûn ile okumuştur; bu key lâm'ıdır ve { غُرُوراً } [En'âm 112] buyruğuna matuftur; takdiri 'aldatmak için ve meyletsin diye'dir. Bu lâm'ın sükûn kılınması kullanımda şaz, kıyasta ise kuvvetlidir.

قال القاضي أبو محمد: ويظهر أن تحمل قراءة الحسن بسكون اللامات الثلاثة على أنها لام الأمر المضمن الوعيد والتهديد، والخط على هذه القراءة «ولتصغ» ذكر أبو عمرو الداني أن تسكينه في اللامات الثلاثة وكذلك قال أبو الفتح وذكر أن الحسن إنما يسكن اللامين الثانية والثالثة.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Hasan'ın üç lâm'ı sükûn ile okumasının, tehdit ve korkutma içeren emir lâm'ı olarak hamledilmesi zahir olmaktadır. Bu kıraate göre mushaf hattı «ve'l-tasğ» (ولتصغ) şeklinde olur. Ebû Amr ed-Dânî, Hasan'ın üç lâm'ı da sükûn ile okuduğunu zikretmiştir; Ebû'l-Feth de böyle demiş ve Hasan'ın yalnızca ikinci ve üçüncü lâm'ları sükûn ile okuduğunu zikretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وذلك يخالفه خط المصحف في «ولتصغى» .

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu durum «ve-li-tasğâ» (وَلِتَصْغى) lafzındaki mushaf hattına muhalif düşer.

قال القاضي أبو محمد: ويتحصل أن يسكن اللام في وَلِتَصْغى على ما ذكرناه في قراءة الجماعة،

Kadı Ebû Muhammed der ki: Netice olarak, cemaatin kıraatinde zikrettiğimiz üzere { وَلِتَصْغى } lafzındaki lâm sükûn kılınır.

قال أبو عمرو: وقراءة الحسن إنما هي «لتصغي» بكسر الغين، وقراءة إبراهيم النخعي «لتصغي» بضم التاء وكسر الغين من أصغى يصغي، وكذلك قرأ الجراح بن عبد الله، وقوله تعالى: أَفَغَيْرَ نصب ب أَبْتَغِي، وحَكَماً نصب على البيان، والتمييز، ومُفَصَّلًا معناه مزال الإشكال قد فصلت آياته، وإن كان معناها يعم في أن الله لا يبتغى سواه حكما في كل شيء وفي كل قضية فإنّا نحتاج في وصف الكلام واتساق المعاني أن ننظر إلى قضية فيما تقدم تكون سببا إلى قوله أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً فهي والله أعلم حكمه عليهم بأنهم لا يؤمنون ولو بعث إليهم كل الآيات. وحكمه بأن جعل الأنبياء أعداء من الجن والإنس، وحَكَماً أبلغ من حاكم إذ هي صيغة للعدل من الحكام والحاكم جار على الفعل فقد يقال للجائر، وحَكَماً نصب على البيان أو الحال، وبهذه الآية خاصمت الخوارج عليا ﵁ في تكفيره بالتحكيم، ولا حجة لها لأن الله تعالى حكم في الصيد وبين الزوجين فتحكيم المؤمنين من حكمه تعالى.

Ebû Amr dedi ki: Hasan'ın kıraati gayn harfinin kesresiyle «li-tasğî» şeklindedir. İbrâhîm en-Nehaî'nin kıraati ise «asğâ yusğî»den te'nin zammesi ve gayn'ın kesresiyle «li-tüsğî» şeklindedir; el-Cerrâh b. Abdillâh da böyle okumuştur. Yüce Allah'ın: { أَفَغَيْرَ } buyruğu { أَبْتَغِي } fiili ile mansubdur; { حَكَماً } ise beyan ve temyiz olarak mansubdur. { مُفَصَّلاً } müphemliği giderilmiş, ayetleri etraflıca açıklanmış demektir. Anlamı her ne kadar her şeyde ve her davada Allah'tan başka hakem aranamayacağını genel olarak kapsasa da, sözün vasfı ve anlamların uyumu bakımından, daha önce geçen ve { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } “...Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?...” buyruğuna sebep teşkil eden bir meseleye bakmamız gerekir: O da -en doğrusunu Allah bilir- bütün mucizeler gönderilse bile onların iman etmeyeceklerine dair O'nun verdiği hükümdür ve peygamberlere insan ve cinlerden düşmanlar kıldığına dair hükmüdür. Hakem (حَكَم) kelimesi hâkim (حاكم) kelimesinden daha beliğdir; zira o, hâkimler arasından adaletli olan için kullanılan bir kalıptır, hâkim ise fiile dayalı bir isimdir ve bazen zalim için de kullanılabilir. { حَكَماً } lafzı beyan veya hal olarak mansubdur. Hariciler, tahkim sebebiyle tekfir etme hususunda Ali radıyallâhu anh ile bu ayet üzerinden tartışmışlardır; fakat onların hiçbir delili yoktur; zira yüce Allah av konusunda ve karı-koca arasında hakem kılmayı hükme bağlamıştır; dolayısıyla müminlerin hakem tayin etmesi de yüce Allah'ın hükmündendir.

وقوله تعالى: وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } “...Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından hak olarak indirildiğini bilirler...”

يتضمن الإشهاد بمؤمنيهم والطعن والتنبيه على مشركيهم وحسدتهم، وقرأ ابن عامر وحفص عن عاصم «منزّل» بالتشديد، والباقون بالتخفيف، «والكتاب» أولا هو القرآن، وثانيا اسم جنس التوراة والإنجيل والزبور والصحف، ووصفه أهل الكتاب بالعلم عموم بمعنى الخصوص وإنما يريد علماءهم وأحبارهم، وقوله فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ تثبيت ومبالغة وطعن على الممترين.

onlardan iman edenleri şahit tutmayı, müşrik ve hasetçi olanlarını ise yermeyi ve uyarmayı içermektedir. İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs şedde ile «münezzelün» (مُنَزَّلٌ) şeklinde, diğerleri ise şeddesiz (tahfifle) okumuşlardır. Birinci «Kitap» Kur'an'dır; ikincisi ise Tevrat, İncil, Zebur ve sahifelerin cins ismidir. Ehl-i Kitab'ın ilimle nitelenmesi husus kastedilmiş bir umumdur; bununla ancak onların âlimleri ve hahamları kastedilmektedir. O'nun: { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “...Sakın şüpheye düşenlerden olma!” buyruğu ise pekiştirme, mübalağa ve şüphe edenleri yermedir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٥ الى ١١٧]

[En'âm Suresi (6): 115-117]

وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧)

{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧) } “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamdır. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (115) Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler. (116) Şüphesiz ki Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. (117)”

تَمَّتْ في هذا الموضع بمعنى استمرت وصحت في الأزل صدقا وعدلا، وليس بتمام من نقص، ومثله ما وقع في كتاب السيرة من قولهم وتم حمزة على إسلامه في الحديث مع أبي جهل، و «الكلمات» ما نزل على عباده، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «كلمة» بالإفراد هنا وفي يونس في الموضعين وفي حم المؤمن. وقرأ نافع وابن عامر جميع ذلك «كلمات» بالجمع. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو هنا فقط «كلمات» بالجمع، وذهب الطبري إلى أنه القرآن كما يقال كلمة فلان في قصيدة الشعر والخطبة البليغة.

Bu bağlamda { تَمَّتْ }, ezelde doğruluk ve adalet üzere süregelmiş ve sahih olmuştur anlamındadır; yoksa eksiklikten sonra bir tamamlanma değildir. Bunun bir benzeri de siyer kitabında Ebû Cehil ile olan hadisede geçen: "Hamza İslam'ı üzere sebat edip devam etti (temme)" sözüdür. «Kelimeler» ise kullarına indirdiği vahiylerdir. Âsım, Hamza ve Kisâî burada, Yûnus suresindeki iki yerde ve Hâmîm el-Mü'min (Mü'min) suresinde tekil olarak «kelimetü» şeklinde okumuşlardır. Nâfi ve İbn Âmir ise bütün bu yerlerde çoğul olarak «kelimâtü» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise sadece burada çoğul olarak «kelimâtü» şeklinde okumuşlardır. Taberî, kasidede ve beliğ bir hutbede "filanın kelimesi" denildiği gibi, bunun Kur'an olduğu görüşüne meyletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا عندي بعيد معترض، وإنما القصد العبارة عن نفوذ قوله تعالى:

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bana göre bu uzak ve itiraza açık bir yorumdur. Buradaki asıl maksat, Yüce Allah'ın kelamının geçerliliğini (nüfûzunu) ifade etmektir.

صِدْقاً فيما تضمنه من خبر وَعَدْلًا فيما تضمنه من حكم، وهما مصدران في موضع الحال، قال الطبري نصبا على التمييز وهذا غير صواب، ولا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ معناه في معانيها بأن يبين أحد أن خبره بخلاف ما أخبر به أو يبين أن أمره لا ينفذ، والمثال من هذا أن الله تعالى قال لنبيه ﵇ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ [التوبة ٨٣] إلى الخالفين، فقال المنافقون بعد ذلك للنبي عليه

İçerdiği haberlerde { صِدْقاً } (doğrulukla), içerdiği hükümlerde de { وَعَدْلاً } (adaletle) [tamamlanmıştır]. Bu iki kelime hâl konumunda masdarlardır. Taberî bunların temyiz olarak mansub olduğunu söylemiştir ki bu isabetli değildir. { لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } lafzının anlamı, O'nun kelimelerinin manalarını kimsenin haber verdiğinin aksine olduğunu gösterememesi yahut emrinin geçerli olmadığını ortaya koyamamasıdır. Bunun örneği, Yüce Allah'ın Peygamberi'ne aleyhisselâm: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse...” [et-Tevbe 83] buyurarak ayeti { الخالفين } kelimesine kadar indirmesi; ardından münafıkların Peygamber aleyhisselâm'a

السلام وللمؤمنين ذرونا نتبعكم فقال الله لنبيه: يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ [الفتح: ١٥] أو في قوله فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً [التوبة: ٨٣] لأن مضمنه الخبر بأن لا يباح لهم خروج، وأما الألفاظ فقد بدلتها بنو إسرائيل وغيرتها، هذا مذهب جماعة من العلماء، وروي عن ابن عباس أنهم إنما بدلوا بالتأويل والأول أرجح، وفي حرف أبي بن كعب، «لا مبدل لكلمات الله» ، وقوله تعالى: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ الآية، المعنى فامض يا محمد لما أمرت به وانفذ لرسالتك فإنك إن تطع أكثر من في الأرض يضلوك وذكر أَكْثَرَ لأن أهل الأرض حينئذ كان أكثرهم كافرين ولم يكن المؤمنون إلا قلة، وقال ابن عباس: الْأَرْضِ هنا الدنيا، وحكي أن سبب هذه الآية أن المشركين جادلوا رسول الله ﷺ، في أمر الذبائح وقالوا: تأكل ما تقتل وتترك ما قتل الله؟، فنزلت الآية، ووصفهم ﷿ بأنهم يقتدون بظنونهم ويتبعون تخرصهم، والخرص الحزر والظن وقرأ جمهور الناس «يضل» بفتح الياء.

ve müminlere: "Bizi bırakın da size uyalım" demeleridir. Bunun üzerine Allah Peygamberi'ne: { يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ } “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek istiyorlar. De ki: 'Bize asla uymayacaksınız; Allah daha önce de böyle buyurmuştur'” [el-Feth: 15] veya { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “De ki: Benimle birlikte asla çıkmayacaksınız” [et-Tevbe: 83] buyurmuştur. Çünkü bunun içeriği, onların savaşa çıkmalarına izin verilmeyeceğini haber vermektedir. Lafızlara gelince, İsrailoğulları onları tebdil etmiş ve değiştirmiştir; bu bir grup âlimin görüşüdür. İbn Abbâs'tan ise onların ancak tevil yoluyla tahrif ettikleri rivayet edilmiştir, fakat birinci görüş daha racihtir. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde bu ayet «lâ mübeddile li-kelimâtillâh» şeklindedir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ } ayetinin anlamı şudur: Ey Muhammed! Emrolunduğun şeye devam et ve risaletini tebliğ et; zira sen yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan onlar seni saptırırlar. { أَكْثَرَ } (çoğu) ifadesinin zikredilmesi, o sırada yeryüzü ehlinin çoğunun kâfir olması ve müminlerin ancak az bir topluluk teşkil etmesi sebebiyledir. İbn Abbâs: "Buradaki { الْأَرْضِ } dünya demektir" demiştir. Rivayet edildiğine göre bu ayetin iniş sebebi, müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile kurbanlıklar ve kesilen hayvanlar konusunda tartışıp: "Kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü (murdar olanı) bırakıyor musunuz?" demeleridir; bunun üzerine ayet inmiştir. Aziz ve Celil olan Allah onları zanlarına uyup tahmin ve yalanlarına tâbi olmakla nitelemiştir. Hars (الْخَرْص), tahmin etmek ve zanda bulunmaktır. İnsanların cumhuru { يضل } fiilini yâ'nın fethasıyla okumuştur.

وقرأ الحسن بن أبي الحسن «يضل» بضم الياء، ورواه أحمد بن أبي شريح عن الكسائي، ومَنْ في قوله مَنْ يَضِلُّ في موضع نصب بفعل مضمر تقديره يعلم من، وقيل في موضع رفع كأنه قال أي يضل عن سبيله ذكره أبو الفتح وضعفه أبو علي وقيل في موضع خفض بإضمار باء الجر كأنه قال: بمن يضل عن سبيله، وهذا ضعيف، قال أبو الفتح هذا هو المراد فحذفت باء الجر ووصل أَعْلَمُ بنفسه، قال ولا يجوز أن يكون أَعْلَمُ مضافا إلى مَنْ لأن أفعل التفضيل بعض ما يضاف إليه، وهذه الآية خبر في ضمنه وعيد للضالين ووعد للمهتدين.

el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise yâ'nın zammesiyle «yudillu» okumuştur; bunu Ahmed b. Ebî Şüreyh de el-Kisâî'den rivayet etmiştir. { مَنْ يَضِلُّ } buyruğundaki { مَنْ }, takdiri «ya'lemü men» olan gizli bir fiille mansub konumundadır. Bir görüşe göre merfû konumundadır; sanki "yolundan sapan kimdir (eyyün yadillu)?" demiştir. Bunu Ebu'l-Feth zikretmiş, Ebû Ali ise zayıf bulmuştur. Başka bir görüşe göre ise cer harfi olan bâ'nın gizlenmesiyle mecrûr konumundadır; sanki "yolundan sapan kimseyi (bi-men yadillu)" demiş gibidir; ancak bu da zayıftır. Ebu'l-Feth: "Kastedilen budur, cer harfi olan bâ hazfedilmiş ve { أَعْلَمُ } lafzı bizzat mefûlüne ulaşmıştır" demiştir. Ayrıca: "{ أَعْلَمُ } lafzının { مَنْ } kelimesine muzaf olması caiz değildir; çünkü ism-i tafdil, muzaf olduğu şeyin bir parçasıdır" demiştir. Bu ayet, zımnında sapanlar için bir tehdit, doğru yolda olanlar için ise bir müjde barındıran bir haberdir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٨ الى ١١٩]

[En'âm Suresi (6): 118-119]

فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩)

{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩) } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin. (118) Size ne oluyor da, üzerine Allah'ın adı anılanlardan yemiyorsunuz? Oysa O, çaresiz kalıp mecbur olduklarınız dışında, size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamıştır. Şüphesiz birçokları, bir bilgiye dayanmaksızın kendi heva ve hevesleriyle [insanları] saptırıyorlar. Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir. (119)”

القصد بهذه الآية النهي عما ذبح للنصب وغيرها وعن الميتة وأنواعها، فجاءت العبارة أمرا بما يضاد ما قصد النهي عنه، ولا قصد في الآية إلى ما نسي فيه المؤمن التسمية أو تعمدها بالترك، وقال عطاء: هذه الآية أمر بذكر اسم الله على الشراب والطعام والذبح وكل مطعوم وقوله إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ أي إن كنتم بأحكامه وأوامره آخذين، فإن الإيمان بها يتضمن ويقتضي الأخذ بها والانقياد لها، وقوله تعالى: وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا الآية، ما استفهام يتضمن التقرير، وتقدير هذا الكلام أي شيء لكم في أن لا تأكلوا، ف «أن» في موضع خفض بتقدير حرف الجر، ويصح أن تكون في موضع نصب على أن لا يقدر حرف جر ويكون الناصب معنى الفعل الذي في قوله ما لَكُمْ

Bu ayetten maksat, dikili taşlar (putlar) ve benzerleri için kesilenleri ve leş ile çeşitlerini yasaklamaktır. Dolayısıyla ifade, yasaklanması hedeflenen şeyin zıddını emretmek suretiyle gelmiştir; yoksa ayette müminin besmeleyi unuttuğu yahut kasten terk ettiği durumlar hedeflenmemiştir. Atâ şöyle demiştir: "Bu ayet yiyecekte, içecekte, hayvan kesiminde ve yenen her şeyde Allah'ın adını anmayı emretmektedir." O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ } buyruğu ise, "Eğer O'nun hükümlerine ve emirlerine sarılıyorsanız" demektir; zira ayetlere iman etmek, onlara sarılmayı ve boyun eğmeyi içerir ve gerektirir. Yüce Allah'ın: { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا } ayetinde geçen { ما } takrir (ikrar ettirme) içeren bir soru edatıdır. Bu sözün takdiri: "Yememeniz için elinizde ne gerekçe var?" şeklindedir. Dolayısıyla { أَنْ } cer harfinin takdir edilmesiyle mecrûr konumundadır; cer harfi takdir edilmeksizin mansub konumunda olması da caizdir ki nasb edici âmil { ما لَكُمْ } ifadesinde saklı bulunan fiil manasıdır;

تقديره ما يجعلكم وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ أي قد بين لكم الحرام من الحلال وأزيل عنكم اللبس والشك.

takdiri "sizi yememeye sevk eden nedir?" demektir. { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ } ise, "Size haramı helalden ayırt edip açıkladı, sizden kapalılığı ve şüpheyi giderdi" demektir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «وقد فصّل لكم ما حرّم عليكم» على بناء الفعل للمفعول في

İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir her iki fiili de meçhul sîgada

الفعلين وقرأ نافع وحفص عن عاصم «وقد فصّل لكم ما حرّم عليكم» على بناء الفعل للفاعل في الفعلين، وقرأ أبو بكر عن عاصم وحمزة والكسائي «وقد فصّل» على بناء الفعل إلى المفعول، وقرأ عطية العوفي «وقد فصل» على بناء الفعل للفاعل وفتح الصاد وتخفيفها، «ما حرّم» على بناء الفعل للمفعول، والمعنى قد فصل الحرام من الحلال وانتزعه بالنبيين، وما في قوله إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ يريد بها من جميع ما حرم كالميتة وغيرها، وهي في موضع نصب بالاستثناء والاستثناء منقطع، وقوله تعالى وَإِنَّ كَثِيراً يريد الكفرة المحادين المجادلين في المطاعم بما ذكرناه من قولهم: تأكلون ما تذبحون ولا تأكلون ما ذبح الله، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «ليضلون» بفتح الياء على معنى إسناد الضلال إليهم في هذه السورة وفي يونس رَبَّنا لِيُضِلُّوا [الآية: ٨٨] وفي سورة إبراهيم أَنْداداً لِيُضِلُّوا [الآية: ٣٠] وفي الحج ثانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ [الآية: ٩] وفي لقمان لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ [الآية: ٦] وفي الزمر أَنْداداً لِيُضِلَّ [الزمر: ٨] .

«ve kad fussıle leküm mâ hurrime aleyküm» şeklinde okumuşlardır. Nâfi ve Âsım'dan Hafs ise her iki fiili de malum sîgada «ve kad fassale leküm mâ harrame aleyküm» şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan Ebû Bekir ile Hamza ve Kisâî «ve kad fussıle» kısmını meçhul sîgada okumuşlardır. Atıyye el-Avfî ise «ve kad fasale» şeklinde sâd harfinin fethası ve şeddesiz (tahfifle) olarak fiili malum sîgada, «mâ hurrime» kısmını ise meçhul sîgada okumuştur. Anlamı şudur: "Haramı helalden ayırmış ve onu peygamberler vasıtasıyla açıklamıştır." { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ } buyruğundaki { ما }, leş ve benzeri haram kılınan şeylerin tamamını kastetmektedir ve istisna sebebiyle mansub konumundadır; bu istisna ise munkatı bir istisnadır. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ كَثِيراً } buyruğu, yiyecekler konusunda daha önce zikrettiğimiz "Kendi kestiğinizi yiyorsunuz da Allah'ın kestiğini yemiyor musunuz?" sözleriyle düşmanlık eden ve tartışıp duran kâfirleri kastetmektedir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, bu surede ve Yûnus suresindeki: { رَبَّنا لِيُضِلُّوا } [Yûnus: 88], İbrâhîm suresindeki: { أَنْداداً لِيُضِلُّوا } [İbrâhîm: 30], Hac suresindeki: { ثانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ } [el-Hac: 9], Lokmân suresindeki: { لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ } [Lokmân: 6] ve Zümer suresindeki: { أَنْداداً لِيُضِلَّ } [ez-Zümer: 8] ayetlerinde sapmayı bizzat kendilerine isnat etme manasıyla yâ harfinin fethasıyla «li-yadıllû / li-yadılle» okumuşlardır.

وقرأ نافع وابن عامر كذلك في هذه وفي يونس وفي الأربعة التي بعد هذه يضمان الياء على معنى إسناد إضلال غيرهم إليهم، وهذه أبلغ في ذمهم لأن كل مضل ضال وليس كل ضال مضلا، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي في المواضع الستة «ليضلون» بضم الياء على معنى إسناد إضلال غيرهم إليهم، ثم بين ﷿ في ضلالهم أنه على أقبح الوجوه وأنه بالهوى لا بالنظر والتأمل، وبِغَيْرِ عِلْمٍ معناه في غير نظر فإن لمن يضل بنظر ما بعض عذر لا ينفع في أنه اجتهد، ثم توعدهم تعالى بقوله: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ.

Nâfi ve İbn Âmir de bu surede ve Yûnus suresinde böyle okumuş; bundan sonraki dört yerde ise başkalarını saptırmayı onlara isnat etme manasıyla yâ harfini zammeli olarak okumuşlardır. Bu okuyuş onları yerme bakımından daha beliğdir; çünkü her saptıran (mudill) aynı zamanda sapıktır (dâll), fakat her sapık başkasını saptıran değildir. Âsım, Hamza ve Kisâî ise bu altı yerin tamamında başkalarını saptırma işini onlara isnat etme manasıyla yâ harfinin zammesiyle «li-yudillû / li-yudille» okumuşlardır. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah] onların sapıklıklarının en çirkin şekilde olduğunu; bunun akıl yürütme ve tefekkürle değil, sırf heva ve hevesle meydana geldiğini beyan etmiştir. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } ifadesi, bir inceleme ve delil olmaksızın demektir; zira bir inceleme ve delile dayanarak sapan kimsenin içtihad etmiş olması yönüyle fayda vermeyen bir tür özrü bulunur. Ardından Yüce Allah: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } “Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir” buyruğuyla onları tehdit etmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٠]

[En'âm Suresi (6): 120]

وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠)

{ وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠) } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Günah kazananlar, işledikleri suçlar sebebiyle elbette cezalandırılacaklardır. (120)”

هذا نهي عام من طرفيه لأن الْإِثْمِ يعم الأحكام والنسب اللاحقة للعصاة عن جميع المعاصي، والظاهر والباطن يستوفيان جميع المعاصي، وقد ذهب المتأونون إلى أن الآية من ذلك في مخصص، فقال السدي: ظاهره الزنا الشهير الذي كانت العرب تفعله، وباطنه اتخاذ الأخدان، وقال سعيد بن جبير: الظاهر ما نص الله على تحريمه من النساء بقوله حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النساء: ٢٣] ، وقوله وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ [النساء: ٢٢] ، والباطن الزنا، وقال ابن زيد: الظاهر التعري والباطن الزنا.

Bu, her iki yönüyle de genel (kapsamlı) bir nehiydir; çünkü { الْإِثْمِ } (günah) kelimesi bütün günahlardan dolayı asilere terettüp eden hükümleri ve vasıfları kapsar; açık ve gizli oluşu ise tüm günahları içine alır. Müteevviller (tefsirciler) bu ayetin belirli bir duruma tahsis edildiği görüşüne gitmişlerdir: es-Süddî: "Açığı, Arapların alenen işlediği meşhur zina; gizlisi ise gizli dost tutmaktır" demiştir. Saîd b. Cübeyr: "Açığı, Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size analarınız haram kılındı...” [en-Nisâ: 23] ve { وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın” [en-Nisâ: 22] buyruklarıyla haram kıldığını açıkça belirttiği kadınlardır; gizlisi ise zinadır" demiştir. İbn Zeyd ise: "Açığı çıplaklık, gizlisi ise zinadır" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: يريد التعري الذي كانت العرب تفعله في طوافها، قال قوم: الظاهر الأعمال والباطن المعتقد.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: [İbn Zeyd] Arapların tavaf esnasında yaptıkları çıplaklığı kastetmektedir. Bir topluluk ise: "Açığı ameller, gizlisi ise inançtır (akidedir)" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا حسن لأنه عاد ثم توعد تعالى كسبة الإثم بالمجازاة على ما اكتسبوه من ذلك وتحملوا ثقله، و «الاقتراف» الاكتساب.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu güzel bir açıklamadır; çünkü daha sonra Yüce Allah günah kazananları, işledikleri ve ağırlığını yüklendikleri bu günahların cezasıyla tehdit etmiştir. İktirâf (الِاقْتِرَاف), iktisab (kazanmak, işlemek) demektir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢١]

[En'âm Suresi (6): 121]

وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١)

{ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١) } “Üzerine Allah'ın adı anılmayanlardan yemeyin; çünkü o muhakkak bir fısktır (yoldan çıkmaktır). Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz. (121)”

المقصد بهذه الآية النهي عن الميتة إذ هي جواب لقول المشركين تتركون ما قتل الله، والنهي أيضا عما ذبح للأنصاب، ومع ذلك فلفظها يعم ما تركت التسمية عليه من ذبح الإسلام، وبهذا العموم تعلق محمد بن سيرين وعبد الله بن عياش بن أبي ربيعة وعبد الله بن عمر ونافع وعبد الله بن يزيد الخطمي والشعبي وغيرهم فيما تركت التسمية عليه نسيانا أو عمدا لم يؤكل، وقالت طائفة عظيمة من أهل العلم:

Bu ayetten maksat murdar ölmüş hayvanı (leşi) yasaklamaktır; zira o, müşriklerin: "Allah'ın öldürdüğünü bırakıyorsunuz" sözüne bir cevaptır. Keza dikili taşlar (putlar) için kesilenleri de yasaklamaktadır. Bununla birlikte ayetin lafzı, İslami usulle kesilip de üzerine besmele çekilmesi terk edilen hayvanları da kapsamaktadır. Muhammed b. Sîrîn, Abdullah b. Ayyâş b. Ebî Rebîa, Abdullah b. Ömer, Nâfi, Abdullah b. Yezîd el-Hatmî, eş-Şa'bî ve başkaları bu umumi ifadeye dayanarak, üzerine besmele çekilmesi ister unutularak ister kasten terk edilsin, o hayvanın etinin yenmeyeceği hükmüne varmışlardır. İlim ehlinden büyük bir topluluk ise şöyle demiştir:

يؤكل ما ذبح ولم يسم عليه نسيانا، ولا يؤكل ما لم يسم عليه عمدا، وهذا قول الجمهور، وحكى الزهراوي عن مالك بن أنس أنه قال: تؤكل الذبيحة التي تركت التسمية عليها عمدا أو نسيانا، وعن ربيعة أيضا قال عبد الوهاب: التسمية سنة فإذا تركها الذابح ناسيا أكلت الذبيحة في قول مالك وأصحابه، وإذا تركها عمدا فقال مالك لا تؤكل، فحمل بعض أصحابه قوله لا تؤكل على التحريم، وحمله بعضهم على الكراهة، وقال أشهب: تؤكل ذبيحة تارك التسمية عمدا إلا أن يكون مستخفا، وقال نحوه الطبري، وذبائح أهل الكتاب عند جمهور العلماء في حكم ما ذكر اسم الله عليه من حيث لهم دين وتشرع، وقال قوم نسخ من هذه الآية ذبائح أهل الكتاب، قاله عكرمة والحسن بن أبي الحسن، والضمير في إِنَّهُ من قوله: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ عائد على الأكل الذي تضمنه الفعل في قوله وَلا تَأْكُلُوا ويحتمل أن يعود على ترك الذكر الذي يتضمنه قوله لَمْ يُذْكَرِ، والفسق الخروج عن الطاعة، هذا عرفه في الشرع، وقوله تعالى: وَإِنَّ الشَّياطِينَ الآية، قال عكرمة عنى بالشياطين في هذه الآية مردة الإنس من مجوس فارس، وذلك أنهم كانوا يوالون قريشا على عداوة النبي ﷺ فخاطبوهم منبهين على الحجة التي ذكرناها في أمر الذبح من قولهم تأكلون ما قتلتم، ولا تأكلون ما قتل الله، فذلك من مخاطبتهم هو الوحي الذي عنى، و «الأولياء» قريش، و «المجادلة» هي تلك الحجة، وقال ابن عباس وعبد الله بن كثير: بل الشَّياطِينَ الجن واللفظة على وجهها وكفرة الجن أولياء الكفرة قريش، ووحيهم إليهم كان بالوسوسة حتى ألهموهم لتلك الحجة أو على ألسنة الكهان، وقال أبو زميل: كنت عند ابن عباس فجاءه رجل فقال إن إسحاق يعني المختار زعم أنه أوحي إليه الليلة. فقال ابن عباس صدق، فنفرت فقال ابن عباس: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ ثم نهى الله ﷿ عن طاعتهم بلفظ يتضمن الوعيد وعرض أصعب مثال في أن يشبه المؤمن بمشرك، وحكى الطبري عن ابن عباس قولا: إن الذين جادلوا بتلك الحجة هم قوم من اليهود.

Unutularak üzerine besmele çekilmeden kesilen hayvanın eti yenir; kasten besmele çekilmeyenin eti ise yenmez. Cumhurun görüşü budur. ez-Zehrâvî, Mâlik b. Enes'ten onun: "Besmelesi kasten veya unutularak terk edilen kurbanlık/kesilen hayvan yenir" dediğini nakletmiştir; Rebîa'dan da bu rivayet edilmiştir. Abdülvehhâb demiştir ki: "Besmele sünnettir; kesen kimse onu unutarak terk ederse, Mâlik ve ashabının kavline göre kesilen hayvan yenir; kasten terk ederse Mâlik onun yenmeyeceğini söylemiştir." Mâlik'in ashabından bazıları onun "yenmez" sözünü haramlığa, bazıları ise kerahete hamletmiştir. Eşheb: "Besmeleyi kasten terk edenin kestiği, hafife almadığı sürece yenir" demiştir; Taberî de buna benzer bir söz söylemiştir. Ehl-i Kitab'ın kestikleri ise, cumhur ulemaya göre bir dine ve şeriata sahip olmaları hasebiyle üzerine Allah'ın adı anılmış hayvanlar hükmündedir. Bir topluluk ise Ehl-i Kitab'ın kestiklerinin bu ayetle neshedildiğini söylemiştir; bunu İkrime ve el-Hasan b. Ebi'l-Hasan demiştir. { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } buyruğundaki { إِنَّهُ } zamiri, { وَلا تَأْكُلُوا } sözündeki fiilin içerdiği "yeme" eylemine racidir; { لَمْ يُذْكَرِ } ifadesinin içerdiği "zikrin/besmelenin terk edilmesine" raci olması da muhtemeldir. Fısk (الفسق) itaatten çıkmaktır; şeriattaki örfi anlamı budur. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ } ayeti hakkında İkrime şöyle demiştir: "Bu ayette şeytanlar ile Fars mecusilerinden insan şeytanları kastedilmiştir. Şöyle ki onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan düşmanlıklarında Kureyş'i destekliyorlardı ve kurban/boğazlama meselesinde daha önce zikrettiğimiz 'Kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü yemiyor musunuz?' şeklindeki delile dikkat çekerek onlara hitap etmişlerdi. İşte onların bu hitabı kastedilen 'vahiy/fısıldama'dır; 'dostlar' Kureyş'tir; 'mücadele' ise o iddiadır." İbn Abbâs ve Abdullah b. Kesîr ise: "Aksine şeytanlar cinlerdir ve lafız zahiri üzeredir; cinlerin kâfirleri, Kureyş kâfirlerinin dostlarıdır ve onlara fısıldamaları, kendilerine o iddiayı ilham edinceye kadar vesvese vermek suretiyle veya kâhinlerin diliyle olmuştur" demişlerdir. Ebû Zümeyl şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın yanındaydım; bir adam gelip: "İshak -yani Muhtâr- bu gece kendisine vahiy geldiğini iddia etti" dedi. İbn Abbâs: "Doğru söylemiş" dedi. Ben irkildim. Bunun üzerine İbn Abbâs: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “Şüphesiz şeytanlar dostlarına fısıldarlar” ayetini okudu. Sonra Aziz ve Celil olan Allah, tehdit içeren bir lafızla onlara itaat etmeyi yasaklamış ve mümini bir müşrike benzetmek suretiyle en ağır misali sunmuştur. Taberî, İbn Abbâs'tan şu minvalde bir görüş de nakletmiştir: Bu delille tartışanlar Yahudilerden bir gruptur.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف لأن اليهود لا تأكل الميتة، أما أن ذلك يتجه منهم على جهة المغالطة كأنهم يحتجون عن العرب.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu zayıf bir görüştür; çünkü Yahudiler leş yemezler. Ancak bunun onlardan saptırma ve yanıltma yoluyla, sanki Araplar adına delil getiriyormuş gibi sadır olması muhtemeldir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٢ الى ١٢٣]

[En'âm Suresi (6): 122-123]

أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣)

{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣) } “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak durumdaki kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterildi. (122) Böylece biz her kasabada, orada hile ve tuzaklar kursunlar diye oranın günahkârlarını ileri gelenler (ekâbir) kıldık. Oysa onlar ancak kendilerine tuzak kurarlar da farkına varmazlar. (123)”

تقدم في هذه الآية السالفة ذكر قوم مؤمنين أمروا بترك الإثم وباطنه وغير ذلك، وذكر قوم كافرين يضلون بأهوائهم وغير ذلك، فمثل الله ﷿ في الطائفتين بأن شبه الذين آمنوا بعد كفرهم بأموات أحيوا، هذا معنى قول ابن عباس ومجاهد وغيرهما، وشبه الكافرين وحيرة جهلهم بقوم في ظلمات يترددون فيها ولا يمكنهم الخروج منها ليبين ﷿ الفرق بين الطائفتين والبون بين المنزلتين.

Geçen bu ayetlerden önce, günahın açığını da gizlisini de bırakmaları emredilen mümin bir topluluk ve heva ve hevesleriyle sapan kâfir bir topluluk zikredilmişti. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah iki fırkayı misallendirerek, inkârlarından sonra iman edenleri diriltilen ölülere benzetti. İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarının sözlerinin anlamı budur. Aziz ve Celil olan [Allah], iki topluluk arasındaki farkı ve iki makam arasındaki uçurumu açıklamak için kâfirleri ve onların cehalet içindeki şaşkınlıklarını da karanlıklar içinde bocalayan ve oradan çıkması mümkün olmayan bir topluluğa benzetti.

وقرأ جمهور الناس «أو من» بفتح الواو فهي ألف استفهام دخلت على واو عطف جملة على جملة، ومَنْ بمعنى الذي، وقرأ طلحة بن مصرف: «أفمن» بالفاء، والمعنى قريب من معنى الواو، والفاء في قوله فَأَحْيَيْناهُ عاطفة، ونُوراً أمكن ما يعنى به الإيمان ويَمْشِي بِهِ يراد به جميع التصرف في الأفعال والأقوال، قال أبو علي: ويحتمل أن يراد النور الذي يؤتاه المؤمنون يوم القيامة، وفِي النَّاسِ متعلق ب يَمْشِي، ويصح أن يتعلق ب كانَ مَيْتاً وقوله تعالى: كَمَنْ مَثَلُهُ بمنزلة كمن هو، والكاف في قوله كَذلِكَ زُيِّنَ متعلقة بمحذوف يدل ظاهر الكلام عليه، تقديره وكما أحيينا المؤمنين وجعلنا لهم نورا كذلك زين للكافرين، ويحتمل أن يتعلق بقوله كَمَنْ مَثَلُهُ أي كهذه الحال هو التزيين، وقرأ نافع وحده «ميّتا» بكسر الياء وشدها، وقرأ الباقون «ميتا» بسكون الياء، قال أبو علي: التخفيف كالتشديد، والياء المحذوفة هي الثانية المنقلبة عن واو أعلت بالحذف كما أعلت بالقلب، وقالت طائفة إن هذه الألفاظ التي مثل بها وإن كانت تعم كل مؤمن وكل كافر فإنما نزلت في مخصوصين، فقال الضحاك: المؤمن الذي كان ميتا فأحيي عمر بن الخطاب، وحكى المهدوي عن بعضهم أنه حمزة بن عبد المطلب، وقال عكرمة:

İnsanların cumhuru vâv harfinin fethasıyla «e-ve-men» şeklinde okumuştur; buradaki elif, cümlenin cümleye atfedilmesini sağlayan vâv harfinin üzerine dahil olmuş istifham (soru) hemzesidir; { مَنْ } ise 'ellezî' (o kimse ki) anlamındadır. Talha b. Musarrıf fâ harfiyle «e-fe-men» şeklinde okumuştur ve anlamı vâv'ın anlamına yakındır. { فَأَحْيَيْناهُ } sözündeki fâ harfi atıf harfidir. { نُوراً } kelimesiyle kastedilen en kuvvetli mana imandır. { يَمْشِي بِهِ } ile söz ve fiillerdeki bütün tasarruf ve davranışlar murad edilmektedir. Ebû Ali: "Müminlere kıyamet gününde verilecek nurun murad edilmiş olması da muhtemeldir" demiştir. { فِي النَّاسِ } ifadesi { يَمْشِي } fiiline mütealliktir; { كانَ مَيْتاً } fiiline müteallik olması da caizdir. Yüce Allah'ın: { كَمَنْ مَثَلُهُ } buyruğu, "tıpkı o kimse gibi midir" (kemen hüve) mesabesindedir. { كَذلِكَ زُيِّنَ } sözündeki kâf harfi, sözün zahirinin delalet ettiği mahzuf bir unsura mütealliktir; takdiri: "Müminleri dirilttiğimiz ve kendilerine bir nur verdiğimiz gibi, kâfirlere de öylece süslü gösterildi" şeklindedir. { كَمَنْ مَثَلُهُ } sözüne müteallik olması da muhtemeldir; yani "işte bu durum gibi süslü gösterilmiştir." Nâfi tek başına yâ'nın kesresi ve şeddesiyle «meyyiten» şeklinde okumuş, diğerleri ise yâ'nın sükûnuyla «meyten» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali: "Tahfif (şeddesiz okuyuş) tıpkı teşdid (şeddeli okuyuş) gibidir; hazfedilen yâ harfi vâv'dan dönüşen ikinci yâ'dır; tıpkı kalb (dönüşüm) ile illetli kılındığı gibi hazif ile de illetli kılınmıştır" demiştir. Bir topluluk, misal getirilen bu lafızların her mümini ve her kâfiri kapsamasına rağmen, hususi şahıslar hakkında indiğini söylemiştir: ed-Dahhâk: "Ölü iken diriltilen mümin, Ömer b. el-Hattâb'dır" demiştir. el-Mehdevî bazılarından onun Hamza b. Abdilmuttalib olduğunu nakletmiştir. İkrime ise:

عمار بن ياسر، وقال الزجاج: جاء في التفسير أنه يعني به النبي ﵇.

"Ammâr b. Yâsir'dir" demiştir. ez-Zeccâc: "Tefsirde bununla Peygamber aleyhisselâm'ın kastedildiği rivayet edilmiştir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: واتفقوا على أن الذي في الظلمات أبو جهل بن هشام، إلى حاله وحال أمثاله هي الإشارة والتشبيه بقوله وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ وهذه الآية تتضمن إنذارا بفساد حال الكفرة المتقدم ذكرهم، لأنه مقتضى حال من تقدمهم من نظرائهم، وقال عكرمة: نزلت هذه الآية في المستهزئين.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Karanlıklar içinde bulunan kimsenin Ebû Cehil b. Hişâm olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. { وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ } “Böylece biz her kasabada... kıldık” buyruğundaki işaret ve benzetme onun ve benzerlerinin durumunadır. Bu ayet, daha önce zikri geçen kâfirlerin halinin bozukluğuna dair bir uyarı içermektedir; zira bu durum, onlardan önceki benzerlerinin durumunun bir gereğidir. İkrime demiştir ki: "Bu ayet alay edenler (müstehzîler) hakkında inmiştir."

قال القاضي أبو محمد: يعني أن التمثيل لهم، وجَعَلْنا في هذه الآية بمعنى صيرنا، فهي تتعدى إلى مفعولين الأول مُجْرِمِيها والثاني أَكابِرَ وفي الكلام على هذا تقديم وتأخير تقديره وكذلك جعلنا في كل قرية مجرميها أكابر، وقدم الأهم إذ لعلة كبرهم أجرموا، ويصح أن يكون المفعول الأول أَكابِرَ ومُجْرِمِيها مضاف والمفعول الثاني قوله فِي كُلِّ قَرْيَةٍ ولِيَمْكُرُوا نصب بلام الصيرورة، والأكابر جمع أكبر كما الأفاضل جمع أفضل، ويقال أكابرة كما يقال أحمر وأحامرة، ومنه قول الشاعر [الأعشى] : [الكامل]

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Yani temsil onlar içindir. Bu ayetteki { جَعَلْنا } (kıldık) lafzı dönüştürdük (sayyernâ) anlamındadır; dolayısıyla iki mef'ûle teaddi eder: Birincisi { مُجْرِمِيها }, ikincisi ise { أَكابِرَ } kelimesidir. Bu takdire göre sözde bir takdim ve tehir vardır; takdiri: "Böylece her kasabada oranın günahkârlarını ileri gelenler (ekâbir) kıldık" şeklindedir. Daha mühim olan öne alınmıştır; çünkü onlar büyüklenmeleri sebebiyle cürüm işlemişlerdir. Birinci mef'ûlün { أَكابِرَ } olup { مُجْرِمِيها } lafzının muzafun ileyh olması, ikinci mef'ûlün ise { فِي كُلِّ قَرْيَةٍ } sözü olması da caizdir. { لِيَمْكُرُوا } lafzı akıbet/sayrûret lâmı sebebiyle mansubdur. Ekâbir (الأكابر), tıpkı efdal'in çoğulunun efâdıl olması gibi ekber'in çoğuludur. Ahmer ve ahâmire denildiği gibi ekâbire de denir; şairin [el-A'şâ] şu sözü bu kabildendir: [Kâmil]

إنّ الأحامرة الثّلاثة أتلفت ... مالي وكنت بهنّ قدما مولعا

Üç kırmızı şey telef etti ... malımı, eskiden beri tutkundum onlara.

يريد الخمر واللحم والزعفران، و «المكر» التخيل بالباطل والخديعة ونحوهما، وقوله وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ يريد لرجوع وبال ذلك عليهم، وَما يَشْعُرُونَ أي ما يعلمون، وهي لفظة مأخوذة من الشعار وهو الشيء الذي يلي البدن، فكأن الذي لا يشعر نفي عنه أن يعلم علم حس، وفي ذلك مبالغة في

Bununla şarap, et ve safranı kastetmektedir. Mekr (المكر), bâtıl yollarla hayal kurdurmak, aldatmak ve benzeri şeylerdir. { وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ } buyruğu, bunun vebalinin ancak kendilerine döneceğini ifade etmektedir. { وَما يَشْعُرُونَ } ise "bilmiyorlar" demektir. Bu kelime, bedene temas eden giysi anlamına gelen şiâr (الشعار) kelimesinden türemiştir; sanki hissetmeyen/şuurunda olmayan kimseden duyulur bilgiyi bilmesi nefyedilmiştir. Bunda onların

صفة جهله، إذ البهائم تعلم علوم الحس وأما هذه الآية فإنما نفي فيها الشعور في نازلة مخصوصة.

cehaletinin nitelenmesinde bir mübalağa vardır; zira hayvanlar dahi hissi bilgileri bilirler. Bu ayette ise şuur ancak özel bir hadisede nefyedilmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٤ الى ١٢٥]

[En'âm Suresi (6): 124-125]

وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)

{ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (١٢٥) } “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenlerin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katından bir aşağılanma ve şiddetli bir azap erişecektir. (124) Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar; kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü sanki göğe yükseliyormuş gibi dar ve sıkıntılı kılar. İşte Allah, inanmayanların üzerine pisliği (azabı) böyle bırakır. (125)”

هذه الآية آية ذم للكفار وتوعد لهم، يقول وإذا جاءتهم علامة ودليل على صحة الشرع تشططوا وتسحبوا وقالوا إنما يقلق لنا البحر إنما يحيي لنا الموتى ونحو ذلك، فرد الله ﷿ عليهم بقوله: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ أي فيمن اصطفاه وانتخبه لا فيمن كفر وجعل يتشطط على الله، قال الزجاج:

Bu ayet kâfirleri yeren ve onları tehdit eden bir ayettir. [Şöyle ki:] Onlara şeriatın doğruluğuna dair bir işaret ve delil geldiğinde haddi aşarak kibirlenirler ve: "Deniz ancak bizim için yarılırsa, ölüler ancak bizim için diriltilirse inanırız" ve benzeri sözler söylerler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah onlara şu sözüyle cevap vermiştir: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } Yani O, risaletini kâfir olan ve Allah'a karşı haddini aşan kimselere değil, seçtiği ve süzüp çıkardığı kimselere vereceğini en iyi bilendir. ez-Zeccâc dedi ki:

قال بعضهم: الأبلغ في تصديق الرسل أن لا يكونوا قبل المبعث مطاعين في قومهم، وأَعْلَمُ معلق العمل، والعامل في حَيْثُ فعل تقديره: يعلم حيث، ثم توعد تعالى بأن هؤلاء المجرمين الأكابر في الدنيا سيصيبهم عند الله صغار وذلة، وعِنْدَ اللَّهِ متعلقة ب سَيُصِيبُ، ويصح أن تتعلق ب صَغارٌ لأنه مصدر، قال الزجّاج: التقدير صغار ثابت عند الله، قال أبو علي: وهو متعلق ب صَغارٌ دون تقدير ثابت ولا شيء غيره، وقوله تعالى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ، الآية، «من» أداة شرط، ويَشْرَحْ جواب الشرط، والآية نص في أن الله ﷿ يريد هدى المؤمن وضلال الكافر، وهذا عند جميع أهل السنة بالإرادة القديمة التي هي صفة ذاته ﵎، و «الهدى» في هذه الآية هو خلق الإيمان في القلب واختراعه، و «شرح الصدر» هو تسهيل الإيمان وتحبيبه وإعداد القلب لقبوله وتحصيله، والهدى لفظة مشتركة تأتي بمعنى الدعاء كقوله ﷿: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الشورى: ٥٢] وتأتي بمعنى إرشاد المؤمنين إلى مسالك الجنان والطرق والأعمال المفضية إليها، كقوله تعالى: فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ [محمد: ٥] وغير ذلك، إلا أنها في هذه الآية وفي قوله مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ [الأعراف: ١٧٨] ، وفي قوله إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ [القصص: ٥٦] ونحوها لا يتجه حملها إلا على خلق الإيمان واختراعه، إذ الوجوه من الهدى تدفعها قرائن الكلام مما قبل وبعد، وقوله يَشْرَحْ صَدْرَهُ ألفاظ مستعارة هاهنا إذ الشرح التوسعة والبسط في الأجسام وإذا كان الجرم مشروحا موسعا كان معدا ليحل فيه، فشبه توطئة القلب وتنويره وإعداده للقبول بالشرح والتوسيع، وشبه قبوله وتحصيله للإيمان بالحلول في الجرم المشروح، و «الصدر» عبارة عن القلب وهو المقصود، إذ الإيمان من خصاله، وكذلك الإسلام عبارة عن الإيمان إذ الإسلام أعم منه، وإنما المقصود هنا الإيمان فقط بدليل قرينة الشرح والهدى، ولكنه عبر بالإسلام إذ هو أعم وأدنى الهدى حب الأعمال وامتثال العبادات، وفي يَشْرَحْ ضمير عائد على الهدى، قال: وعوده على الله ﷿ أبين.

Bazıları şöyle demiştir: Elçilerin doğrulanması bakımından en beliğ olanı, peygamber olarak gönderilmeden önce kavimleri içinde kendilerine itaat edilen kimseler olmamalarıdır. { أَعْلَمُ } ameli talik edilmiştir; { حَيْثُ } kelimesindeki âmil ise takdiri «ya'lemü haysü» olan bir fiildir. Sonra Yüce Allah dünyadaki bu büyük suçlulara Allah katında bir küçüklük ve zilletin isabet edeceğini bildirerek onları tehdit etmiştir. { عِنْدَ اللَّهِ } ifadesi { سَيُصِيبُ } fiiline mütealliktir; masdar olduğu için { صَغارٌ } kelimesine müteallik olması da caizdir. ez-Zeccâc: "Takdiri, 'Allah katında sabit olan bir küçüklük' şeklindedir" demiştir. Ebû Ali ise: "O, 'sâbit' takdiri veya başka bir şey olmaksızın doğrudan { صَغارٌ } kelimesine mütealliktir" demiştir. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } ayetinde { مَنْ } şart edatıdır, { يَشْرَحْ } ise şartın cevabıdır. Bu ayet, Aziz ve Celil olan Allah'ın müminin hidayetini ve kâfirin dalaletini irade ettiğine dair açık bir nasstır; bu da Ehl-i Sünnet'in tamamına göre O'nun celle celâlühû zatının sıfatı olan ezeli irade iledir. Bu ayetteki "hidayet" (el-hüdâ), kalpte imanın yaratılması ve var edilmesidir. "Göğsün açılması" (şerhu's-sadr) ise imanı kolaylaştırmak, sevdirmek ve kalbi onu kabul etmeye ve elde etmeye hazır kılmaktır. Hidayet lafzı müşterek (çok anlamlı) bir lafızdır; Aziz ve Celil olan Allah'ın: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen doğru yola çağırıyorsun” [eş-Şûrâ: 52] buyruğunda olduğu gibi davet etmek manasına gelir; keza Yüce Allah'ın: { فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ } “...Allah onların amellerini asla boşa çıkarmaz. Onları doğru yola iletecek ve durumlarını düzeltecektir” [Muhammed: 4-5] buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi müminleri cennet yollarına ve oraya ulaştıran amel ve yollara eriştirmek anlamına da gelir. Ne var ki bu ayette, keza { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır” [el-A'râf: 178] ve { إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin” [el-Kasas: 56] ayetlerinde ve benzerlerinde bu lafzı imanın bizzat yaratılması ve var edilmesi manası dışına hamletmek mümkün değildir; zira hidayetin diğer anlamlarını sözün öncesindeki ve sonrasındaki karineler defetmektedir. O'nun: { يَشْرَحْ صَدْرَهُ } buyruğu burada istiare yoluyla kullanılmış lafızlardır; çünkü şerh (açmak), cisimlerde genişletmek ve yaymaktır; bir cisim açılıp genişletildiğinde içine bir şeyin yerleşmesine hazır hale gelir. İşte kalbin imana hazırlanması, aydınlatılması ve kabule elverişli kılınması açmaya ve genişletmeye benzetilmiş; imanı kabul edip elde etmesi ise açılıp genişletilmiş cismin içine yerleşmeye benzetilmiştir. { الصَّدْر } (göğüs) ile kalp kastedilmiştir ve asıl kastedilen odur; çünkü iman onun vasıflarındandır. Aynı şekilde İslam da iman anlamında kullanılmıştır; zira İslam imandan daha umumidir; fakat burada şerh ve hidayet karinesi deliliyle yalnızca iman kastedilmiştir. Ancak daha kapsamlı olduğu için İslam lafzıyla ifade edilmiştir; hidayetin en asgarisi ise amelleri sevmek ve ibadetlere uymaktır. { يَشْرَحْ } fiilinde hidayete raci bir zamir vardır; demiştir ki: O'nun Aziz ve Celil olan Allah'a raci olması daha açıktır.

قال القاضي أبو محمد: والقول بأن الضمير عائد على المهدي قول يتركب عليه مذهب القدرية في خلق الأفعال وينبغي أن يعتقد ضعفه وأن الضمير إنما هو عائد على اسم الله ﷿ فإن هذا يعضده اللفظ والمعنى، وروي عن النبي ﵇ أنه لما نزلت هذه الآية، «قالوا يا رسول الله، كيف يشرح الصدر؟

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Zamirin hidayet verilen kimseye (el-mehdî) raci olduğu sözü, fiillerin yaratılması hususunda Kaderiyye mezhebinin üzerine bina edildiği bir görüştür; dolayısıyla bunun zayıf olduğuna, zamirin yalnızca Aziz ve Celil olan Allah'ın ismine raci olduğuna inanılmalıdır; zira lafız ve mana da bunu desteklemektedir. Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde: «Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü! Göğüs nasıl açılır?

قال: إذا نزل النور في القلب انشرح له الصدر وانفسح، قالوا وهل لذلك علامة يا رسول الله؟ قال: نعم:

Buyurdu ki: 'Nur kalbe indiği zaman göğüs onunla açılır ve genişler.' Dediler ki: Bunun bir alameti var mıdır ey Allah'ın Resûlü? Buyurdu ki: 'Evet:

الإنابة إلى دار الخلود والتجافي عن دار الغرور والاستعداد للموت قبل الفوت» . والقول في قوله وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ كالقول في قوله فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ، وقوله يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً ألفاظ مستعارة تضاد شرح الصدر للإسلام ويجعل في هذا الموضع تكون بمعنى يحكم له بهذا الحكم، كما تقول هذا يجعل البصرة مصرا أي يحكم لها بحكمها.

Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve fırsat kaçmadan önce ölüme hazırlanmaktır.'» { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ } sözü hakkındaki açıklama, { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ } sözü hakkındaki açıklama gibidir. O'nun: { يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } buyruğu, göğsün İslam'a açılmasının zıddı olan istiareli lafızlardır. Bu makamda { يَجْعَلْ } fiili, tıpkı senin "Bu durum Basra'yı şehir kılar (yani onun hakkında şehir hükmünü verir)" demen gibi, onun hakkında bu hükmü verir manasındadır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا المعنى يقرب من صير، وحكاه أبو علي الفارسي، وقال أيضا يصح أن يكون «جعل» بمعنى سمى، كما قال تعالى وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] أي سموهم، قال وهذه الآية تحتمل هذا المعنى.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu mana dönüştürmek (sayyere) manasına yakındır; bunu Ebû Ali el-Fârisî de nakletmiştir. O ayrıca «ce'ale» fiilinin, Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar/isimlendirdiler” [ez-Zuhruf: 19] yani onları böyle isimlendirdiler buyruğunda olduğu gibi isimlendirdi manasında olmasının da caiz olduğunu söylemiş ve bu ayetin bu manaya da ihtimali olduğunu belirtmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا الوجه يضعف في هذه الآية، وقرأ جمهور الناس والسبعة سوى ابن كثير «ضيّقا» بكسر الياء وتشديدها، وقرأ ابن كثير «ضيقا» بسكون الياء وكذلك قرأ في الفرقان، قال أبو علي وهما بمنزلة الميّت والميت، قال الطبري وبمنزلة الهيّن والليّن والهين واللين، قال ويصح أن يكون الضيق مصدرا من قولك ضاق والأمر يضيق ضيقا وضيقا، وحكي عن الكسائي أنه قال الضّيق بشد الضاد وكسرها في الأجرام والمعاش، والضّيق بفتح الضاد: في الأمور والمعاني، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وحمزة والكسائي «حرجا» بفتح الراء وقرأ نافع وعاصم في رواية أبي بكر «حرجا» بكسرها، قال أبو علي فمن فتح الراء كان وصفا بالمصدر كما تقول رجل قمن بكذا وحرى بكذا ودنف، ومن كسر الراء فهو كدنف وقمن وفرق، وروي أن عمر بن الخطاب ﵁ قرأها يوما بفتح الراء فقرأها له بعض الصحابة بكسر الراء، فقال: ابغوني رجلا من كنانة وليكن راعيا من بني مدلج، فلما جاءه قال له: يا فتى ما الحرجة عندكم، قال: الشجرة تكون بين الأشجار لا تصل إليها راعية ولا وحشية.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu vecih bu ayette zayıf kalmaktadır. İnsanların cumhuru ve İbn Kesîr dışındaki Yedi [kıraat imamı] yâ'nın kesresi ve şeddesiyle «dayyikan» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ise yâ'nın sükûnuyla «daykan» şeklinde okumuştur; Furkân suresinde de böyle okumuştur. Ebû Ali: "Bu ikisi tıpkı el-meyyit ve el-meyt gibidir" demiştir. Taberî ise: "el-Heyyin, el-leyyin ile el-heyn, el-leyn gibidir" demiştir ve şöyle eklemiştir: "Dayk (ضيق), tıpkı 'dâka'l-emru yedîku daykan ve dîkan' demen gibi bir masdar olması da caizdir." Kisâî'den ise şöyle dediği nakledilmiştir: Dâd harfinin şeddesi ve kesresiyle ed-Dîk cisimlerde ve geçimde kullanılır; dâd'ın fethasıyla ed-Dayk ise işlerde ve manalarda kullanılır. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî râ harfinin fethasıyla «haracan» şeklinde okumuşlardır. Nâfi ile Ebû Bekir rivayetinde Âsım ise râ'nın kesresiyle «haricen» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali dedi ki: Râ'yı fetha okuyan kimseye göre bu masdar ile nitelemedir; tıpkı bir adama "falanca işe layıktır (kamınun, hariyyün bi-kezâ, denefün)" demen gibidir. Râ'yı kesre ile okuyan kimseye göre ise denif, kamın ve ferık gibidir (sıfat-ı müşebbehedir). Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bir gün bunu râ'nın fethasıyla okumuş, sahabeden bazıları ise ona râ'nın kesresiyle okumuştur. Bunun üzerine: "Bana Kinâne kabilesinden, Benî Müdlic'den bir çoban getirin" demiştir. Adam gelince ona: "Ey genç, sizin orada el-harace nedir?" diye sormuştur. Genç: "Ağaçlar arasında kalan, yanına ne otlayan hayvanın ne de yaban hayvanının ulaşamadığı ağaçtır" demiştir.

قال عمر: كذلك قلب المنافق لا يصل إليه شيء من الخير، وقوله تعالى: كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ أي كأن هذا الضيق الصدر يحاول الصعود في السماء حتى حاول الإيمان أو فكر فيه ويجد صعوبته عليه كصعوبة الصعود في السماء، قال بهذا التأويل ابن جريج وعطاء الخراساني والسدي، وقال ابن جبير: المعنى لا يجد مسلكا إلا صعدا من شدة التضايق، وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر وحمزة والكسائي «يصعد» بإدغام التاء من يتصعد في الصاد، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «يصّاعد» بإدغام التاء من يتصاعد في السماء، وقرأ ابن كثير وحده «يصعد» ، وقرأ ابن مسعود والأعمش وابن مصرف «يتصعد» بزيادة تاء، وفِي السَّماءِ يريد من سفل إلى علو في الهواء، قال أبو علي: ولم يرد السماء المظلة بعينها، وإنما هو كما قال سيبويه والقيدود: الطويل في غير سماء، يريد في غير ارتفاع صعدا قال ومن هذا قوله ﷿: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ [البقرة: ١٤٤] أي في وجهة الجو.

Ömer demiştir ki: "İşte münafığın kalbi de böyledir; ona hiçbir hayır ulaşamaz." Yüce Allah'ın: { كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } buyruğu ise, bu göğsü daralan kimse imana kalkıştığında veya onu düşündüğünde, sanki göğe çıkmaya çalışıyormuş gibi olur ve bunun zorluğunu tıpkı göğe yükselmenin zorluğu gibi hisseder demektir. Bu tevili İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî ve es-Süddî söylemiştir. İbn Cübeyr ise: "Anlamı, aşırı sıkışıklıktan ötürü yukarı doğru tırmanmaktan başka hiçbir çıkış yolu bulamaz demektir" demiştir. Nâfi, Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî «yetessa'adü»deki te'nin sâd harfine idğam edilmesiyle «yassa'adü» şeklinde okumuşlardır. Âsım ise Ebû Bekir rivayetinde «yetesâ'adü»deki te'nin idğamıyla «yassâ'adü» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr tek başına «yas'adü» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd, el-A'meş ve İbn Musarrıf ise te ziyadesiyle «yetessa'adü» şeklinde okumuşlardır. { فِي السَّماءِ } ifadesiyle aşağıdan yukarıya, boşluğa doğru yükselmeyi kastetmektedir. Ebû Ali şöyle demiştir: "Bununla bizzat üstümüzü örten gökyüzü kastedilmemiştir; bu ancak Sîbeveyhi'nin dediği ve 'el-kaydûd: seması olmaksızın uzun olandır' sözünde olduğu gibidir; yani yukarı doğru bir yükseklik olmaksızın uzun olanı kasteder." Ebû Ali: Aziz ve Celil olan Allah'ın: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrildiğini görüyoruz” [el-Bakara: 144] yani sema yönüne, hava boşluğuna doğru çevrildiğini buyurması da bu kabildendir demiştir.