Binûn

En'âm Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ففي الحديث أن توبة العبد تقبل ما لم يغرغر، وهذا إجماع لأن من غرغر وعاين فهو في عداد الموتى، وكون المرء في هذه الحالة من آيات الله تعالى، وهذا على من يرى الملائكة المتصرفين في قيام الساعة.

Nitekim hadiste, kulun can boğaza gelmedikçe (gargara yapmadıkça) tevbesinin kabul edileceği bildirilmiştir. Bu konuda icma vardır; çünkü canı boğaza gelip [ahiret hallerini] bizzat gören kimse artık ölüler hükmündedir ve insanın bu durumda bulunması Yüce Allah'ın ayetlerindendir. Bu [görüş], meleklerin kıyametin kopmasında tasarrufta bulunanlar olduğunu kabul eden kimseye göredir.

قال القاضي أبو محمد: فمقصد هذه الآية تهديد الكافرين بأحوال لا يخلون منها كأنه قال: هل ينظرون مع إقامتهم على الكفر إلا الموت الذي لهم بعده أشد العذاب، والأخذات المعهودة لله ﷿، أو الآيات التي ترفع التوبة وتعلم بقرب القيامة.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ayetin maksadı, kâfirleri kurtulamayacakları durumlarla tehdit etmektir; sanki şöyle buyrulmuştur: Küfür üzere devam etmeleriyle birlikte onlar, ardından kendileri için en şiddetli azabın geleceği ölümden, Allah azze ve celle'nin bilinen cezalandırmalarından (ahzelerinden) veya tevbeyi kaldıran ve kıyametin yakın olduğunu bildiren ayetlerden başkasını mı bekliyorlar?

قال القاضي أبو محمد: ويصح أن يريد بقوله: أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ جميع ما يقطع بوقوعه من أشراط الساعة ثم خصص بعد ذلك بقوله: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ الآية التي ترفع التوبة معها، وقد بينت الأحاديث أنها طلوع الشمس من مغربها، وقرأ زهير الفرقبي «يوم يأتي» بالرفع وهو على الابتداء والخبر في الجملة التي هي «لا ينفع» بتاء، وأنث الإيمان لما أضيف إلى مؤنث. أو لما نزل منزلة التوبة، وقال جمهور أهل التأويل كما تقدم الآية التي لا تنفع التوبة من الشرك أو من المعاصي بعدها، هي طلوع الشمس من المغرب.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yüce Allah'ın: { أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } “yahut Rabbinin bazı ayetleri gelmedikçe” buyruğuyla, vuku bulacağı kesin olan kıyamet alametlerinin tamamını kastetmiş olması; ardından: { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } “Rabbinin bazı ayetlerinin geleceği gün” buyruğuyla beraberinde tevbenin kalkacağı alameti tahsis etmiş olması da sahihtir. Hadisler bunun güneşin batıdan doğması olduğunu açıklamıştır. Züheyr el-Furkubî "yevmü ye'tî" (يوم يأتي) ifadesini ref ile [yevmü şeklinde] okumuştur ki bu mübtedadır; haberi ise 'te' ile gelen { لا يَنْفَعُ } “fayda vermez” cümlesindedir. İman kelimesi, müennes bir kelimeye muzaf kılındığı için veya tevbe makamına indirgendiği için müennes yapılmıştır. Tevil ehlinin cumhuru daha önce geçtiği üzere, ardından şirkten veya günahlardan tevbenin fayda vermeyeceği ayetin güneşin batıdan doğması olduğunu söylemiştir.

وروي عن ابن مسعود أنها إحدى ثلاث، إما طلوع الشمس من مغربها، وإما خروج الدابة، وإما خروج يأجوج ومأجوج.

İbn Mes'ûd'dan ise bunun üç alametten biri olduğu rivayet edilmiştir: Ya güneşin batıdan doğması, ya Dâbbetü'l-arz'ın çıkması ya da Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkmasıdır.

قال أبو محمد: وهذا فيه نظر لأن الأحاديث ترده وتخصص الشمس.

Ebû Muhammed der ki: Bunda tutarsızlık (nazar) vardır; zira hadisler bunu reddetmekte ve [sadece] güneşi tahsis etmektedir.

وروي في هذا الحديث أن الشمس تجري كل يوم حتى تسجد تحت العرش وتستأذن فيؤذن لها في طلوع المشرق، وحتى إذا أراد الله ﷿ سد باب التوبة أمرها بالطلوع من مغربها، قال ابن مسعود وغيره عن النبي ﷺ، فتطلع هي والقمر كالبعيرين القرينين، ويقوي النظر أيضا أن الغرغرة هي الآية التي ترفع معها التوبة، وقوله أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً يريد جميع أعمال البر فرضها ونفلها، وهذا الفصل هو للعصاة المؤمنين كما قوله لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ هو للكفار، والآية المشار إليها تقطع توبة الصنفين، وقرأ أبو هريرة «أو كسبت في إيمانها صالحا» ، وقوله تعالى: قُلِ انْتَظِرُوا الآية تتضمن الوعيد أي فسترون من يحق كلامه ويتضح ما أخبر به.

Bu hadiste rivayet edildiğine göre güneş her gün akıp gider, nihayet Arş'ın altında secde eder ve izin ister; böylece doğudan doğmasına izin verilir. Tâ ki Allah azze ve celle tevbe kapısını kapatmak istediğinde ona batısından doğmasını emreder. İbn Mes'ûd ve başkaları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: "Güneş ve ay birbirine bağlı iki deve gibi [birlikte] doğarlar." Bu görüşü güçlendiren bir diğer husus da, beraberinde tevbenin kalktığı alametin can çekişme (gargara) olmasıdır. Yüce Allah'ın: { أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } “yahut imanında bir hayır kazanmış [olmadıkça]” buyruğu, farzı ve nâfilesiyle bütün hayır amellerini kastetmektedir. Bu kısım günahkâr müminler içindir; nitekim: { لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ } “daha önce inanmamış” buyruğu da kâfirler içindir. İşaret edilen ayet her iki sınıfın da tevbesini keser. Ebû Hureyre "ev kesebet fî îmânihâ sâlihan" (أو كسبت في إيمانها صالحا) şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { قُلِ انْتَظِرُوا } “De ki: Bekleyin!” ayeti ise tehdit içermektedir; yani kimin sözünün hak olduğunu ve haber verdiği şeyin nasıl açığa çıktığını yakında göreceksiniz.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٥٩ الى ١٦٠]

[En'âm Suresi (6), 159-160. Ayetler]

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦٠) } “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir. Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, sadece onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez.”

قال ابن عباس والصحاب وقتادة: المراد اليهود والنصارى أي فرقوا دين إبراهيم الحنيفية، وأضيف الدين إليهم من حيث كان ينبغي أن يلتزموه، إذ هو دين الله الذي ألزمه العباد، فهو دين جميع الناس بهذا الوجه ووصفهم «بالشيع» إذ كل طائفة منهم لها فرق واختلافات، ففي الآية حض لأمة محمد على الائتلاف وقلة الاختلاف، وقال أبو الأحوص وأم سلمة زوج النبي ﷺ: الآية في أهل البدع والأهواء والفتن ومن جرى مجراهم من أمة محمد، أي فرقوا دين الإسلام، وقرأ علي بن أبي طالب وحمزة والكسائي «فارقوا» . ومعناه تركوا، ثم بيّن قوله وَكانُوا شِيَعاً أنهم فرقوه أيضا، والشيع جمع شيعة وهي الفرقة على مقصد ما يتشايعون عليه، وقوله لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ أي لا تشفع لهم ولا لهم بك تعلق، وهذا على الإطلاق في الكفار وعلى جهة المبالغة في العصاة والمتنطعين في الشرع، ولأنهم لهم حظ من تفريق الدين، وقوله إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ إلى آخر الآية وعيد محض، والقرينة المتقدمة تقتضي أن أمرهم إلى الله فيه وعيد، كما أن القرينة في قوله فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ

İbn Abbâs, es-Sahâb ve Katâde şöyle demişlerdir: Kastedilenler Yahudiler ve Hıristiyanlardır; yani İbrahim'in Hanif dinini parça parça etmişlerdir. Dinin onlara izafe edilmesi, ona bağlanmaları gerektiği açısındandır; zira o, Allah'ın kullarına emrettiği dinidir ve bu yönüyle bütün insanların dinidir. Onlar "fırkalar" (şiya') olarak nitelendirilmiştir, çünkü onlardan her topluluğun fırkaları ve ihtilafları vardır. Dolayısıyla ayette Muhammed'in ümmetine birlik olma ve ihtilafı azaltma yönünde bir teşvik vardır. Ebu'l-Ahvas ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Ümmü Seleme şöyle demiştir: Ayet, Muhammed'in ümmetinden bidat, heva ve fitne ehli ile onların yolundan gidenler hakkındadır; yani İslam dinini parça parça etmişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib, Hamza ve el-Kisâî "fârakû" (فارقوا) şeklinde okumuşlardır; bunun manası terk ettiler demektir. Sonra { وَكانُوا شِيَعاً } “ve fırkalara ayrılmışlardı” buyruğu, onların dini aynı zamanda parçaladıklarını beyan etmiştir. Şiya' (شِيَع), şîa kelimesinin çoğuludur; o da üzerinde yardımlaştıkları/birleştikleri bir maksat etrafındaki fırkadır. { لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } “senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” buyruğu; yani onlara şefaat etmezsin ve onların seninle bir bağı yoktur demektir. Bu durum kâfirler hakkında mutlak olarak, dinde aşırıya kaçan (mütenattı') ve günahkâr olanlar hakkında ise mübalağa yoluyladır; zira onların da dini parçalamaktan bir payı vardır. { إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ } “Onların işi ancak Allah'a kalmıştır” ifadesinden ayetin sonuna kadar olan kısım sırf bir tehdittir. Önceki karine, onların işinin Allah'a kalmış olmasının bir tehdit içerdiğini iktiza eder; tıpkı Yüce Allah'ın: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } buyruğundaki karinenin...

[البقرة: ٢٧٥] تعطي أن في ذلك الأمر رجاء كأنه قال وأمره في إقبال وإلى خير، وقرأ النخعي والأعمش وأبو صالح «فرقوا» بتخفيف الراء وقال السدي هذه آية لم يؤمر فيها بقتال وهي منسوخة بالقتال.

[el-Bakara: 275] { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmişi kendisinedir ve onun işi Allah'a kalmıştır.” buyruğunun, bu işte bir ümit bulunduğunu hissettirmesi gibi; sanki "onun işi yöneliştedir ve hayradır" demiştir. en-Nehaî, el-A'meş ve Ebû Sâlih 'râ' harfini şeddesiz olarak "ferakû" (فرقوا) okumuşlardır. es-Süddî ise: "Bu, içinde savaş emredilmeyen bir ayettir ve savaş [ayeti] ile neshedilmiştir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كلام غير متقن فإن الآية خبر لا يدخله نسخ ولكنها تضمنت بالمعنى أمرا بموادعة فيشبه أن يقال إن النسخ وقع في ذلك المعنى الذي تقرر في آيات أخر. وقوله تعالى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ الآية. قال أبو سعيد الخدري وعبد الله بن عمر: هذه الآية نزلت في الأعراب الذين آمنوا بعد الهجرة فضاعف الله حسناتهم للحسنة عشر. وكان المهاجرون قد ضوعف لهم الحسنة سبعمائة.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tutarlı bir söz değildir; zira ayet bir haberdir ve habere nesih girmez. Ancak mana bakımından barış yapma (muvâdaa) emri içermektedir; dolayısıyla neshin, diğer ayetlerde karara bağlanan bu mana üzerinde gerçekleştiğini söylemek uygun olur. Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse...” ayeti hakkında Ebû Saîd el-Hudrî ve Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: Bu ayet, hicretten sonra iman eden bedeviler hakkında inmiştir; Allah onların iyiliklerini bir iyiliğe on kat olarak katlamıştır. Muhacirler için ise bir iyilik yedi yüz kat katlanmıştı.

قال القاضي أبو محمد: وهذا تأويل يحتاج إلى سند يقطع العذر، وقالت فرقة: هذه الآية لجميع الأمة، أي إن الله يضاعف الحسنة بعشرة ثم بعد هذا المضمون قد يزيد ما يشاء، وقد يزيد أيضا على بعض الأعمال كنفقة الجهاد، وقال ابن مسعود ومجاهد والقاسم بن أبي بزة وغيرهم: «الحسنة» لا إله إلا الله «والسيئة» الكفر.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tevil, mazereti ortadan kaldıracak [kesin] bir senede muhtaçtır. Bir grup ise şöyle demiştir: Bu ayet bütün ümmet içindir; yani Allah bir iyiliği on katıyla katlar, sonra bu miktarın ardından dilediğine daha da artırır; cihad harcaması gibi bazı amellerde de ayrıca artırabilir. İbn Mes'ûd, Mücâhid, Kâsım b. Ebî Bezze ve başkaları: "İyilik (hasene) 'Lâ ilâhe illallâh', kötülük (seyyie) ise küfürdür" demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه هي الغاية من الطرفين، وقالت فرقة: ذلك لفظ عام في جميع الحسنات والسيئات، وهذا هو الظاهر. وأنث لفظ «العشر» لأن الأمثال هاهنا بالمعنى حسنات، ويحتمل أن الأمثال أنث لما أضيفت إلى مؤنث، وهو الضمير كما قال الشاعر: [الطويل]

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, iki tarafın da en uç noktasıdır. Bir grup da şöyle demiştir: Bu lafız bütün iyilikler ve kötülükler hakkında umumidir; zahir olan da budur. "Aşr" (العشر) lafzı müennes kılınmıştır, çünkü buradaki "emsâl" mana bakımından hasenattır (iyiliklerdir). "Emsâl" kelimesinin, müennes bir kelimeye yani zamire muzaf kılındığı için müennes kılınmış olması da muhtemeldir; nitekim şair şöyle demiştir: [Tavîl]

مشين كما اهتزّت رماح تسفّهت ... أعاليها مرّ الرياح النواسم

Meşeyne kemâ'htezzet rimâhun teseffehet ... e'âlîhâ merru'r-riyâhi'n-nevâsimi

فأنث وقرأ الحسن وسعيد بن جبير وعيسى بن عمر والأعمش ويعقوب «فله عشر» بالتنوين «أمثالها» بالرفع.

[Şair bu şekilde] müennes kılmıştır. el-Hasan, Saîd b. Cübeyr, Îsâ b. Ömer, el-A'meş ve Ya'kûb tenvin ile "fe-lehû aşrun" (فله عشر) ve ref ile "emsâluhâ" (أمثالها) okumuşlardır.

وروي عن النبي ﷺ أنه قال: الأعمال ست موجبة وموجبة ومضعفة ومضعفة ومثل ومثل. فلا إله إلا الله توجب الجنة. والشرك يوجب النار. ونفقة الجهاد تضعف سبعمائة ضعف، والنفقة على الأهل حسنتها بعشرة، والسيئة جزاؤها مثلها، ومن همّ بحسنة فلم يعملها كتبت له حسنة مثلها، وقوله تعالى: لا يُظْلَمُونَ أي لا يوضع في جزائهم شيء في غير موضعه، وتقدير الآية من جاء بالحسنة فله ثواب عشر أمثالها، والمماثلة بين الحسنة والثواب مترتبة إذا تدبرت، وقال الطبري قوله مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ الآية، يريد من الذين فرقوا دينهم أي من جاء مؤمنا فله الجنة.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Ameller altıdır: [İkisi] vacip kılıcı ve vacip kılıcı, [ikisi] katlayıcı ve katlayıcı, [ikisi de] bir misli ve bir mislidir. Lâ ilâhe illallâh cenneti vacip kılar, şirk ise cehennemi vacip kılar. Cihad harcaması yedi yüz kat katlanır, aileye yapılan harcamanın sevabı on katıdır, kötülüğün cezası ise bir mislidir. Kim bir iyiliğe niyet eder de onu yapmazsa, kendisine onun misli bir iyilik yazılır." Yüce Allah'ın: { لا يُظْلَمُونَ } “onlara haksızlık edilmez” buyruğu; yani onların karşılıklarında hiçbir şey haksız yere (yerli yerine konmayarak) eksiltilmez veya artırılmaz demektir. Ayetin takdiri: "Kim bir iyilikle gelirse, ona on mislinin sevabı vardır" şeklindedir. İyilik ile sevap arasındaki misliyet, düşünüldüğünde tertipli ve uyumludur. et-Taberî, { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse...” ayeti hakkında: "Dinlerini parça parça edenlerden [bahisle], yani kim mümin olarak gelirse ona cennet vardır" manasını kastettiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: والقصد بالآية إلى العموم في جميع العالم أليق باللفظ.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ayetle bütün âlem hakkında umumiliğin kastedilmesi lafza daha uygundur.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٦١ الى ١٦٣]

[En'âm Suresi (6), 161-163. Ayetler]

قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١) قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣)

{ قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١) قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣) } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni doğru yola, dosdoğru dine, şirkten uzaklaşarak yönelen İbrahim'in milletine iletti. O, müşriklerden değildi. De ki: Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur; bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.”

هذا أمر من الله ﷿ نبيه ﵇ بالإعلان بشريعته والانتباه من سواها من أضاليلهم،

Bu, Allah azze ve celle'nin Peygamberi aleyhisselâm'a şeriatını ilan etmesi ve onların [bu şeriatın] dışındaki sapıklıklarından sakınması yönünde bir emridir.

ووصف الشريعة بما هي عليه من الحسن والفضل والاستقامة، وهَدانِي معناه أرشدني بخلق الهدى في قلبي. والرب المالك، ولفظه مصدر من قولك ربه يربه، وإنما هو مثل عدل ورضى في أنه مصدر وصف به وأصله ذو الرب ثم حذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه فقيل الرب. و «الصراط» الطريق.

Şeriatı taşıdığı güzellik, fazilet ve istikamet ile nitelemiştir. { هَدانِي } ifadesinin manası; kalbimde hidayeti yaratarak beni doğru yola iletti demektir. Rab, mülk sahibi (mâlik) demektir; lafzı "rabbehû yerubbühû" sözünden bir masdardır. Kendisiyle niteleme yapılan bir masdar olması bakımından tıpkı "adl" ve "rızâ" gibidir; aslı "zü'r-rabb" (terbiye/mülk sahibi) olup sonra muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun makamına kaim kılınarak "er-Rabb" denilmiştir. "Sırât" (الصِّراط) ise yol demektir.

ودِيناً منصوب ب هَدانِي المقدر الذي يدل عليه هَدانِي الأول، وهذا الضمير إنما يصل وحده دون أن يحتاج إلى إضمار إلى. إذ هدى يصل بنفسه إلى مفعوله الثاني وبحرف الجر، فهو فعل متردد.

{ دِيناً } kelimesi, birinci { هَدانِي } kelimesinin delalet ettiği takdirî bir "hedânî" ile mansubdur. Bu zamir ise "ilâ" (إلى) harf-i cerrinin takdir edilmesine ihtiyaç duymadan tek başına [mef'ule] ulaşır; zira "hedâ" (هدى) fiili ikinci mef'ulüne bizzat kendisiyle de harf-i cer ile de ulaşır, dolayısıyla iki türlü de kullanılan (mütereddid) bir fiildir.

وقيل نصب دِيناً فعل مضمر تقديره عرفني دينا. وقيل تقديره فاتبعوا دينا أو فالزموا دينا، وقيل نصب على البدل من صِراطٍ على الموضع، أن تقديره هداني ربي صراطا مستقيما، وقِيَماً نعت للدين، ومعناه مستقيما معتدلا. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو «قيّما» بفتح القاف وكسر الياء وشدها. وأصله قيوم عللت كتعليل سيد وميت، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي «قيما» بكسر القاف وفتح الياء على وزن فعل، وكأن الأصل أن يجيء فيه قوما كعوض وحول إلا أنه شذ كشذوذ قولهم جياد في جمع جواد وثيرة في جمع ثور، ومِلَّةَ بدل من الدين، والملة الشريعة وحَنِيفاً نصب على الحال من إِبْراهِيمَ، والحنف في كلام العرب الميل فقد يكون الميل إلى فساد كحنف الرجل.

{ دِيناً } kelimesinin takdiri "beni bir dine aşina kıldı (arrafenî dînen)" şeklinde olan gizli bir fiil ile mansub olduğu da söylenmiştir. Takdirinin "o halde bir dine uyun" veya "bir dine sarılın" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Mahalle binaen { صِراطٍ } kelimesinden bedel olarak mansub olduğu da söylenmiştir; zira takdiri "Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti (hedânî rabbî sırâtan müstakîmen)" şeklindedir. { قِيَماً } kelimesi dinin sıfatıdır; manası dosdoğru ve dengeli demektir. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr 'kâf'ın fethası, 'yâ'nın kesresi ve şeddesiyle "kayyimen" (قيّما) okumuşlardır; aslı "kayyûm" olup "seyyid" ve "meyyit" kelimelerindeki ta'lîl gibi ta'lîl edilmiştir. Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî 'kâf'ın kesresi ve 'yâ'nın fethasıyla "fi'al" vezninde "kıyemen" (قيما) okumuşlardır; sanki aslı "ıvad" ve "hıvel" gibi "kıvemen" gelmesi gerekirken, "cevâd"ın çoğulunda "ciyâd", "sevr"in çoğulunda "siyere" demelerindeki şâzlık gibi şâz olmuştur. { مِلَّةَ } kelimesi dinden bedeldir; millet ise şeriat demektir. { حَنِيفاً } kelimesi { إِبْراهِيمَ } kelimesinden hâl olarak mansubdur. Arapların kelamında hanef (حَنَف), meyil demektir; bu meyil, ayaktaki çarpıklık (hanef) gibi bozukluğa doğru meyil olabileceği gibi...

وكقوله فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً [البقرة: ١٨٢] على قراءة من قرأ بالحاء غير المنقوطة ونحو ذلك. وقد يكون الحنف إلى الصلاح كقوله ﵇: «الحنيفية السمحة» ، و «الدين الحنيف» ونحوه، وقال ابن قتيبة: الحنف الاستقامة وإنما سمي الأحنف في الرجل على جهة التفاؤل له. وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ نفي للنقيصة عنه ﷺ، وقوله قُلْ إِنَّ صَلاتِي الآية، أمر من الله ﷿ أن يعلن بأن مقصده في صلاته وطاعته من ذبيحة وغيرها وتصرفه مدة حياته وحاله من الإخلاص والإيمان عند مماته إنما هو لله ﷿ وإرادة وجهه وطلب رضاه، وفي إعلان النبي ﷺ بهذه المقالة ما يلزم المؤمنين التأسي به حتى يلتزموا في جميع أعمالهم قصد وجه الله ﷿، ويحتمل أن يريد بهذه المقالة أن صلاته ونسكه وحياته وموته بيد الله ﷿، يصرفه في جميع ذلك كيف شاء، وأنه قد هداه من ذلك إلى صراط مستقيم، ويكون قوله بِذلِكَ أُمِرْتُ على هذا التأويل راجعا إلى قوله لا شَرِيكَ لَهُ فقط أو راجعا إلى القول الأول وعلى التأويل الأول يرجع على جميع ما ذكر من صلاة وغيرها، أي أمرت بأن أقصد وجه الله ﷿ في ذلك وأن التزم العمل، وقرأ جمهور الناس: «ونسكي» بضم السين، وقرأ أبو حيوة والحسن بإسكان السين، وقالت فرقة «النسك» في هذه الآية الذبائح.

noktasız 'hâ' ile okuyanın kıraatine göre: { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً } “Her kim vasiyet edenin bir haksızlığa meyletmesinden endişe ederse...” [el-Bakara: 182] buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi olabilir. Hanef, Peygamber aleyhisselâm'ın: "Kolaylaştırılmış Haniflik (el-Hanîfiyyetü's-semha)" ve "Hanif din" sözünde ve benzerlerinde olduğu gibi ıslaha meyil de olabilir. İbn Kuteybe ise: "Hanef, istikamettir; bir adama el-Ahnef adı verilmesi ancak ona tefe'ül olması içindir" demiştir. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O, müşriklerden değildi” ifadesi, ondan [İbrahim aleyhisselâm'dan] ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den her türlü noksanlığın nefyedilmesidir. Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ صَلاتِي } “De ki: Şüphesiz benim namazım...” ayeti, namazındaki, kurban ve diğer ibadetlerindeki maksadının, hayatı boyunca yaptığı tasarrufların ve ölümü anındaki ihlas ve iman halinin yalnızca Allah azze ve celle için, O'nun rızasını ve hoşnutluğunu istemek maksadıyla olduğunu ilan etmesi için Allah azze ve celle'den gelen bir emirdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözü ilan etmesinde, müminlerin bütün amellerinde Allah azze ve celle'nin rızasını gözetmelerini zorunlu kılacak şekilde ona uymaları gereği vardır. Bu sözle namazının, kurbanının/ibadetinin, hayatının ve ölümünün Allah azze ve celle'nin elinde olduğunu, bütün bunlarda onu dilediği gibi sevk ve idare ettiğini ve bunlardan kendisini dosdoğru bir yola ilettiğini kastetmiş olması da muhtemeldir. { بِذلِكَ أُمِرْتُ } “Bana böyle emrolundu” buyruğu bu tevile göre sadece { لا شَرِيكَ لَهُ } “O'nun hiçbir ortağı yoktur” sözüne veya birinci söze döner; birinci tevile göre ise namaz ve diğer zikredilenlerin tamamına döner; yani bütün bunlarda Allah azze ve celle'nin rızasını gözetmekle ve amele sarılmakla emrolundum demektir. İnsanların cumhuru 'sîn' harfinin dammesiyle "ve nüsukî" (ونسكي), Ebû Hayve ve el-Hasan ise 'sîn' harfinin sükûnuyla [ve nüskî] okumuşlardır. Bir grup: "Bu ayette nüsuk (النُّسُك), kurban edilen hayvanlardır (zebâih)" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويحسن تخصيص الذبيحة بالذكر في هذه الآية أنها نازلة قد تقدم ذكرها والجدل فيها في السورة، وقالت فرقة: «النسك» في هذه الآية جميع أعمال الطاعات من قولك نسك فلان فهو ناسك إذا تعبد، وقرأ السبعة سوى نافع و «محياي ومماتي» بفتح الياء من «محياي» وسكونها من «مماتي» ، وقرأ نافع وحده و «محياي» بسكون الياء من «محياي» ، قال أبو علي الفارسي وهي شاذة في القياس لأنها جمعت بين ساكنين، وشاذة في الاستعمال ووجهها أنه قد سمع من العرب التقت حلقتا البطان ولفلان ثلثا المال، وروى أبو خليد عن نافع و «محياي» بكسر الياء، وقرأ ابن أبي إسحاق وعيسى والجحدري و «محيي» ، وهذه لغة هذيل ومنه قول أبي ذؤيب:

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ayette kurbanın özellikle zikredilmesinin uygun düşmesi, surenin öncesinde zikri ve hakkında tartışması geçen bir mesele olmasındandır. Bir grup ise: "Bu ayetteki nüsuk, bütün itaat amelleridir; nitekim ibadet ettiği zaman 'falan kimse ibadet etti (neseke), o ibadet edendir (nâsik)' denir" demiştir. Nâfi' dışındaki yedi kıraat imamı "ve mahyâye ve memâtî" (وَمَحْيايَ وَمَماتِي) şeklinde "mahyâye"deki 'yâ'nın fethası ve "memâtî"deki 'yâ'nın sükûnu ile okumuştur. Yalnızca Nâfi' ise "ve mahyây" şeklinde "mahyây"daki 'yâ'nın sükûnu ile okumuştur. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Bu, iki sakini bir araya getirdiği için kıyasta şâzdır ve kullanımda da şâzdır; gerekçesi ise Araplardan "iltekat halkete'l-bıtân" ve "li-fülânin sülüsâ'l-mâl" ifadelerinin işitilmiş olmasıdır. Ebû Huleyd, Nâfi'den "ve mahyâye" lafzını 'yâ'nın kesresiyle rivayet etmiştir. İbn Ebî İshâk, Îsâ ve el-Cahderî "ve mahyeyye" (ومحيّ) okumuşlardır ki bu Hüzeyl kabilesinin lehçesidir; Ebû Züeyb'in şu sözü de bundandır:

سبقوا هويّ وأعنقوا لهواهم ... فتصرعوا ولكل جنب مصرع

Sebakû huveyye ve e'nakû li-hevâhum ... fe-tesarra'û ve li-külli cenbin masra'u

وقرأ عيسى بن عمر «صلاتي ونسكي ومحياي ومماتي» بفتح الياء فيهن وروي ذلك عن عاصم. وقوله تعالى: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ أي من هذه الأمة، وقال النقاش من أهل مكة.

Îsâ b. Ömer "salâtîye ve nüsukîye ve mahyâye ve memâtiye" şeklinde hepsinde 'yâ'nın fethasıyla okumuştur; bu Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “ve ben Müslümanların ilkiyim” buyruğu; yani bu ümmetten [Müslüman olanların ilkiyim] demektir. en-Nakkâş ise: "Mekke ehlinden" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: والمعنى واحد بل الأول أعم وأحسن وقرأت فرقة «وأنا» بإشباع الألف وجمهور القراء على القراءة «وأنا» دون إشباع، وهذا كله في الوصل.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Mana birdir, bilakis birincisi daha kapsamlı ve daha güzeldir. Bir grup elifin uzatılmasıyla (işbâ' ile) "ve ene" (وأنا) okumuştur; kurrânın cumhuru ise uzatmaksızın "ve ene" kıraati üzeredir; bütün bunlar vasıl (geçiş) halindedir.

قال القاضي أبو محمد: وترك الإشباع أحسن لأنها ألف وقف فإذا اتصل الكلام استغنى عنها لا سيما إذا وليتها همزة.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Uzatmayı terk etmek daha güzeldir; çünkü o vakıf elifidir, kelam vasledildiğinde (bağlandığında) özellikle ardından hemze geldiğinde ona ihtiyaç kalmaz.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٦٤ الى ١٦٥]

[En'âm Suresi (6), 164-165. Ayetler]

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥)

{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥) } “De ki: O her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir Rab mi arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir. Sizi yeryüzünün halifeleri kılan, verdikleriyle sizi sınamak için kiminizi kiminizden derecelerle üstün kılan O'dur. Şüphesiz Rabbin cezayı çabuk verendir ve şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

حكى النقاش أنه روي أن الكفار قالوا للنبي ﷺ: ارجع يا محمد إلى ديننا واعبد آلهتنا واترك ما أنت عليه ونحن نتكفل لك بكل تباعة تتوقعها في دنياك وآخرتك، فنزلت هذه الآية، وهي استفهام يقتضي التقرير والتوقيف والتوبيخ، وأَبْغِي معناه أطلب، فكأنه قال: أفيحسن عندكم أن أطلب إلها غير الله الذي هو رب كل شيء؟ وما ذكرتم من كفالتكم لا يتم لأن الأمر ليس كما تظنونه، وإنما كسب كل نفس من الشر والإثم عليها وحدها وَلا تَزِرُ أي لا تحمل وازرة أي حاملة حمل أخرى وثقلها، والوزر أصله الثقل، ثم استعمل في الإثم لأنه ينقض الظهر تجوزا واستعارة، يقال منه: وزر الرجل يزر فهو وازر ووزر يوزر فهو موزور، وقوله ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ تهديد ووعيد فَيُنَبِّئُكُمْ أي فيعلمكم أن العقاب على الاعوجاج تبيين لموضع لحق، وقوله بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ يريد على ما حكى بعض المتأولين من أمري في قول بعضكم هو ساحر وبعضكم هو شاعر. وبعضكم افتراه، وبعضكم اكتتبه ونحو هذا.

en-Nakkâş, kâfirlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediklerinin rivayet edildiğini nakletmiştir: "Ey Muhammed! Bizim dinimize dön, ilahlarımıza tap ve üzerinde bulunduğun şeyi bırak; biz de dünyanda ve ahiretinde beklediğin her türlü sorumluluğu senin yerine üstlenelim." Bunun üzerine bu ayet inmiştir. Bu, takrir (onaylatma), tevfik (hatırlatma) ve tevbih (kınama) ifade eden bir istifhamdır (sorudur). { أَبْغِي } kelimesinin manası ararım, talep ederim demektir; sanki şöyle demiştir: "Her şeyin Rabbi olan Allah'tan başka bir ilah aramam sizin nazarınızda uygun mudur? Bahsettiğiniz kefaletiniz ise gerçekleşemez; çünkü mesele zannettiğiniz gibi değildir. Her nefsin şer ve günahtan kazandığı ancak kendi aleyhinedir." { وَلا تَزِرُ } yani yüklenmez; { وازِرَةٌ } yani yük taşıyıcı hiçbir kimse { وِزْرَ أُخْرى } “başkasının yükünü” ve ağırlığını taşımaz. Vizr (الوزر) kelimesinin aslı ağırlıktır; daha sonra mecaz ve istiare yoluyla beli büktüğü için günah anlamında kullanılmıştır. Bundan türetilerek: "Vezere'r-racülü yeziru fe-hüve vâzir" (adam günah işledi/yüklendi) ve "vüzire yüzeru fe-hüve mevzûr" denir. { ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz Rabbinizedir” buyruğu bir tehdit ve vaîddir. { فَيُنَبِّئُكُمْ } “O size haber verecektir”; yani eğriliğe verilen cezanın hakkın yerini açıklamak olduğunu size bildirecektir demektir. { بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri” buyruğu ise, bazı müteevvillerin naklettiğine göre benim durumum hakkındaki ihtilafınızı kastetmektedir; nitekim kiminiz "o bir büyücüdür", kiminiz "o bir şairdir", kiminiz "onu kendisi uydurdu", kiminiz de "onu başkasına yazdırdı" ve benzeri sözler söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا التأويل يحسن في هذا الموضع وإن كان اللفظ يعم جميع أنواع الاختلافات من الأديان والملل والمذاهب وغير ذلك، وخَلائِفَ جمع خليفة أي يخلف بعضكم بعضا.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Lafız dinler, milletler, mezhepler ve diğer konulardaki her türlü ihtilafı kapsasa da, bu tevil bu makamda güzeldir. { خَلائِفَ } halife kelimesinin çoğuludur; yani birbirinizin ardınca gelirsiniz (birbirinizin halefisiniz) demektir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يتصور في جميع الأمم وسائر أصناف الناس، لأن من أتى خليفة لمن مضى ولكنه يحسن في أمة محمد ﵇ أن يسمى أهلها بجملتهم خلائف للأمم، وليس لهم من يخلفهم إذ هم آخر الأمم وعليهم قيام الساعة.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu durum bütün ümmetlerde ve insanların diğer sınıflarında düşünülebilir; zira sonra gelen, önceden geçmiş olanın halifesidir. Fakat Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetinde, bu ümmet mensuplarının topyekûn diğer ümmetlerin halifeleri olarak isimlendirilmesi uygundur; onların ardından gelecek kimse de yoktur, çünkü onlar ümmetlerin sonuncusudur ve kıyamet onların üzerine kopacaktır.

وروى الحسن بن أبي الحسن أن النبي ﷺ قال: توفون سبعين أمة أنتم خيرها

el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Sizler yetmiş ümmeti tamamlarsınız; siz onların en hayırlısı...

وأكرمها على الله، ويروى أنتم آخرها وأكرمها على الله: وقوله وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لفظ عام في المال والقوة والجاه وجودة النفوس والأذهان وغير ذلك، وكل ذلك إنما هو ليختبر الله تعالى الخلق فيرى المحسن من المسيء، ولما أخبر ﷿ بهذا ففسح للناس ميدان العمل وحضهم على الاستباق إلى الخير توعّد ووعد تخويفا منه وترجية، فقال إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وسرعة عقابه إما بأخذاته في الدنيا، وإما بعقاب الآخرة، وحسن أن يوصف عقاب الآخرة ب سَرِيعُ لما كان متحققا مضمون الإتيان والوقوع، فكل آت يحكم عليه بالقرب ويوصف به وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ ترجية لمن أذنب وأراد التوبة، وهذا في كتاب الله كثير اقتران الوعيد بالوعد لطفا من الله تعالى بعباده.

ve Allah katında en değerlisisiniz." Şöyle de rivayet edilmiştir: "Siz onların sonuncusu ve Allah katında en değerlisisiniz." Yüce Allah'ın: { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } “kiminizi kiminizden derecelerle üstün kılan” buyruğu; mal, güç, makam, nefislerin ve zihinlerin üstünlüğü ve diğer hususlarda genel bir ifadedir. Bütün bunlar, Yüce Allah'ın yaratılanları imtihan etmesi ve böylece iyilik yapanı kötülük yapandan ayırt etmesi içindir. Allah azze ve celle bunu haber verip insanlara amel sahasını açtığında ve onları hayırda yarışmaya teşvik ettiğinde, korkutma ve ümit verme amacıyla tehdit ve vaadde bulunmuş ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Rabbin cezayı çabuk verendir.” O'nun cezasının sürati ya dünyadaki cezalandırmalarıyla ya da ahiret azabıyla olur. Ahiret azabının "çabuk" (serî') olarak nitelenmesi, gelmesi ve gerçekleşmesi kesin olduğu için uygundur; zira gelecek olan her şey yakın kabul edilir ve yakınlıkla nitelenir. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu ise günah işleyip tevbe etmek isteyen kimseye ümit vermektir. Tehdidin vaad ile birlikte zikredilmesi, Yüce Allah'ın kullarına bir lütfu olarak Allah'ın Kitabı'nda pek çoktur.