وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)
{ وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Deveden de iki, sığırdan da iki [yarattı]. De ki: O, iki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı? Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman siz şahit miydiniz? İnsanları bir bilgiye dayanmaksızın saptırmak için Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (144)
القول في هذه الآية في المعنى وترتيب التقسيم كالقول المتقدم في قوله مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ [الأنعام: ١٤٣] وكأنه قال أنتم الذين تدعون أن الله حرم خصائص من هذه الأنعام لا يخلو تحريمه من أن يكون في آلذَّكَرَيْنِ أو فيما اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ لكنه لم يحرم لا هذا ولا هذا فلم يبق إلا أنه لم يقع تحريم.
Bu ayetteki anlam ve taksimin sıralanışı hakkındaki söz, daha önce geçen { مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } [el-En'âm: 143] ayetindeki söz gibidir. Sanki şöyle buyurmaktadır: "Allah'ın bu hayvanlardan birtakım özellikleri haram kıldığını iddia eden sizlerin [durumuna göre], O'nun haram kılması ya { آلذَّكَرَيْنِ } iki erkekte ya da { اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } iki dişinin rahimlerinin kapsadığında olmaktan hali değildir. Fakat O ne bunu ne de diğerini haram kılmıştır; geriye ise bir haram kılmanın vuku bulmadığı [gerçeğinden] başkası kalmamaktadır."
وقوله تعالى: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا الآية استفهام على جهة التوبيخ، إذ لم يبق لهم الادعاء المحال والتقوّل أنهم شاهدوا وصية الله لهم بهذا، وشُهَداءَ جمع شهيد، ثم تضمن قوله تعالى: فَمَنْ أَظْلَمُ ذكر حال مفتري الكذب على الله وتقرير إفراط ظلمه، وقال السدي: كان الذين سيبوا وبحروا يقولون: الله أمرنا بهذا ثم بيّن تعالى سوء مقصدهم بالافتراء لأنه لو افترى أحد فرية على الله لغير معنى لكان ظلما عظيما فكيف إذا قصد بهما إضلال أمة. وقد يحتمل أن تكون اللام في لِيُضِلَّ لام صيرورة، ثم جزم الحكم لا رب غيره بأنه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ، أي لا يرشدهم، وهذا عموم في الظاهر وقد تبين تخصيصه مما يقتضيه الشرع أن الله يهدي ظلمة كثيرة بالتوبة.
Yüce Allah'ın: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } ayeti azarlama anlamında bir soru (istifham)dır. Zira Allah'ın kendilerine bunu vasiyet ettiğini bizzat müşahede ettikleri yönündeki imkânsız iddia ve uydurma söz artık onlar için geçerli kalamamıştır. { شُهَداءَ } şehidin çoğuludur. Sonra Yüce Allah'ın: { فَمَنْ أَظْلَمُ } buyruğu, Allah'a yalan iftira edenin halini ve onun zulmünün aşırılığını tespit etmeyi içermektedir. es-Süddî demiştir ki: Sâibe ve bahîra yapanlar, "Allah bize bunu emretti" diyorlardı. Ardından Yüce Allah, iftira ile güttükleri kötü maksadı beyan etmiştir; çünkü bir kimse Allah'a sebepsiz yere bir iftirada bulunsa bile bu büyük bir zulüm olurdu, bir de bununla bir ümmeti saptırmayı hedeflediğinde nasıl olmasın! { لِيُضِلَّ } ifadesindeki lâm'ın sâyrûret (akıbet) lâm'ı olması da muhtemeldir. Sonra, kendisinden başka rab olmayan [Allah], { لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } yani "onları doğru yola iletmez" diyerek hükmü kesinleştirmiştir. Bu zahiren geneldir; ancak şeriatın gerektirdiği şekilde, Allah'ın tövbe ile birçok zalimi hidayete erdirdiği hükmüyle tahsis edildiği açıklık kazanmıştır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٤٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 145]
قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)
{ قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyecek olan bir kimsenin yiyeceği [şeyler] arasında; leş, akıtılmış kan, domuz eti —ki o şüphesiz murdardır— yahut Allah'tan başkası adına bir fısk olarak kesilmiş olandan başka haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim de mecbur kalırsa, haddi aşmamak ve başkaldırmamak şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (145)
هذا أمر من الله ﷿ بأن يشرع للناس جميعا ويبين عن الله ما أوحي إليه، وهذه الآية نزلت بمكة
Bu, Aziz ve Celil olan Allah'tan, bütün insanlara hüküm koyması ve Allah'tan kendisine vahyedilenleri açıklaması yönünde [Peygambere verilmiş] bir emirdir. Bu ayet Mekke'de inmiştir.
ولم يكن في الشريعة في ذلك الوقت شيء محرم غير هذه الأشياء، ثم نزلت سورة المائدة بالمدينة وزيد في المحرمات كالمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة، فإن هذه وإن كانت في حكم الميتة فكان في النظر احتمال أن تلحق بالمذكيات لأنها بأسباب وليست حتف الأنف، فلما بين النص إلحاقها بالميتة كانت زيادة في المحرمات، ثم نزل النص على رسول الله ﷺ في تحريم الخمر بوحي غير منجز، وبتحريم كل ذي ناب من السباع، فهذه كلها زيادات في التحريم ولفظة التحريم إذا وردت على لسان رسول الله ﷺ، فإنها صالحة أن تنتهي بالشيء المذكور إلى غاية المنع والحظر، وصالحة بحسب اللغة أن تقف دون الغاية في حيز الكراهية ونحوها، فما اقترنت به قرينة التسليم من الصحابة المتأولين وأجمع عليه الكل منهم ولم يضطرب فيه ألفاظ الأحاديث وأمضاه الناس على إذلاله وجب بالشرع أن يكون تحريمه قد وصل الغاية من الحظر والمنع ولحق بالخنزير والميتة، وهذه صفة تحريم الخمر وما اقترنت به قرينة ألفاظ الحديث واختلفت الأمة فيه مع علمهم بالأحاديث كقوله ﵇ «كل ذي ناب من السباع حرام» .
O vakitte şeriatta bu şeylerden başka haram kılınmış bir şey yoktu. Daha sonra Medine'de Mâide Suresi indi ve boğulmuş, vurulmuş, yuvarlanmış ve süsülmüş gibi haramlar ilave edildi. Zira bunlar leş hükmünde olsalar da eceliyle ölmeyip birtakım sebeplerle öldükleri için kıyasta boğazlanmış olanlara katılma ihtimali vardı. Nass bunların leşe dahil olduğunu beyan edince haram kılınanlarda bir artış oldu. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şarabın aşamalı bir vahiyle haram kılındığına ve yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her birinin haram kılındığına dair nass indi. Bunların hepsi haramlara yapılan ilavelerdir. "Haram kılma" (tahrîm) lafzı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinde vuku bulduğunda, anılan şeyi engelleme ve yasaklamanın en uç noktasına ulaştırmaya elverişli olduğu gibi, dil bakımından en uç noktaya varmayıp kerahet ve benzeri alanda durmaya da elverişlidir. Tevil ehli olan sahâbîlerin teslimiyet karinesinin eşlik ettiği, hepsinin üzerinde icma ettiği, hadis lafızlarında bir ihtilaf bulunmayan ve insanların kolaylıkla uyguladığı şeylerin haramlığının şer'an yasak ve engellemenin nihai sınırına ulaştığı, domuz ve leşe ilhak edildiği vacip olur. Şarabın haram kılınışının vasfı böyledir. Hadis lafızlarının karinesinin eşlik ettiği ve hadisleri bilmelerine rağmen ümmetin hakkında ihtilaf ettiği şeyler ise, aleyhisselâm'ın: «Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her biri haramdır» hadisi gibidir.
وقد روي عنه نهي رسول الله ﷺ عن أكل كل ذي ناب من السباع ثم اختلف الصحابة ومن بعدهم في تحريم ذلك فجاز لهذه الوجوه لمن ينظر أن يجمل لفظ التحريم على المنع الذي هو الكراهية ونحوها، وما اقترنت به قرينة التأويل كتحريمه ﵇ لحوم الحمر الإنسية فتأول بعض الصحابة الحاضرين ذلك لأنها لم تخمس، وتأول بعضهم أن ذلك لئلا تفنى حمولة الناس، وتأول بعضهم التحريم المحض وثبت في الأمة الاختلاف في تحريم لحمها فجائز لمن ينظر من العلماء أن يحمل لفظ التحريم بحسب اجتهاده وقياسه على كراهية أو نحوها.
Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her birinin yenmesini yasakladığı rivayet edilmiş, sonra sahâbe ve onlardan sonrakiler bunun haramlığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu yönlerden dolayı inceleme yapan bir kimse için tahrim lafzını kerahet ve benzeri olan men anlamında yorumlamak caiz olmuştur. Tevil karinesinin eşlik ettiği hususlar ise, aleyhisselâm'ın ehlî eşek etlerini haram kılması gibidir; orada hazır bulunan sahâbîlerin bir kısmı bunu humusunun ayrılmamış olmasına bağlamış, bir kısmı insanların binek ve yük hayvanlarının tükenmemesi gerekçesiyle tevil etmiş, bir kısmı da katıksız haramlık olarak tevil etmiştir. Ümmette onun etinin haramlığı hakkında ihtilaf sabit olmuştur. Dolayısıyla inceleme yapan âlimlerden biri için tahrim lafzını içtihadına ve kıyasına göre kerahete veya benzerine hamletmek caizdir.
وروي عن ابن عامر أنه قرأ «فيما أوحى إلي» بفتح الهمزة والحاء وقرأ جمهور الناس يطعمه وقرأ أبو جعفر محمد بن علي «يطّعمه» بتشديد الطاء وكسر العين، وقرأ محمد بن الحنفية وعائشة وأصحاب عبد الله «طعمه» بفعل ماض، وقرأ نافع والكسائي وأبو عمر وعاصم «إلا أن يكون» بالياء على تقدير إلا أن يكون المطعوم، وقرأ ابن كثير وحمزة وأبو عمرو أيضا «إلا أن تكون» بالتاء من فوق «ميتة» على تقدير إلا أن تكون المطعومة، وقرأ ابن عامر وحده وذكرها مكي عن أبي جعفر «إلا أن تكون» بالتاء «ميتة» بالرفع على أن تجعل «تكون» بمعنى تقع، ويحتاج على هذه القراءة أن يعطف أَوْ دَماً على موضع «أن تكون» ، لأنها في موضع نصب بالاستثناء، والمسفوح الجاري الذي يسيل وجعل الله هذا فرقا بين القليل والكثير، والمنسفح، السائل من الدم ونحوه، ومنه قول الشاعر وهو طرفة:
İbn Âmir'den hemzenin ve hâ'nın fethasıyla «fîmâ evhâ ileyye» (فيما أوحى إلي) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İnsanların cumhuru { يَطْعَمُهُ } okumuştur. Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali tâ harfinin şeddesi ve ayn harfinin kesrasıyla «yettı'muhû» (يطّعمه) okumuştur. Muhammed b. el-Hanefiyye, Âişe ve Abdullah'ın ashâbı mazi fiil ile «ta'ımehû» (طعمه) okumuşlardır. Nâfi', el-Kisâî, Ebû Amr ve Âsım, yenilen şeyin (el-mat'ûm) takdiriyle ye harfi ile «illâ en yekûne» (إلا أن يكون) okumuşlardır. İbn Kesîr, Hamza ve yine Ebû Amr da yenilen şeyin (el-mat'ûme) takdiriyle üstten te harfi ile «illâ en tekûne meyten» (إلا أن تكون ميتة) okumuşlardır. Yalnızca İbn Âmir ve Mekkî'nin Ebû Ca'fer'den aktardığına göre, «tekûnu» fiili vuku bulma anlamına gelecek şekilde te harfiyle «illâ en tekûne meytetun» (إلا أن تكون ميتة) ref ile okumuştur. Bu kıraate göre { أَوْ دَماً } lafzının «en tekûne»'nin mahalline atfedilmesi gerekir; zira o istisna sebebiyle nasb mahallindedir. el-Mesfûh (مَسْفُوحاً) akıcı, dökülen demektir ve Allah bunu az ile çok arasında bir ayırıcı kılmıştır. el-Münsefeh ise kandan ve benzerinden akan şeydir. Şair Tarafe'nin şu sözü de bundandır:
إذا ما عاده منّا نساء ... سفحن الدّمع من بعد الرّنين
Bizden kadınlar onu ziyarete geldiğinde / Feryadın ardından gözyaşı döktüler.
وقول امرئ القيس: وإن شفائي عبرة إن سفحتها.
İmruü'l-Kays'ın şu sözü de böyledir: "Benim şifam, akıttığım takdirde bir gözyaşıdır."
فالدم المختلط باللحم والدم الخارج من مرق اللحم وما شاكل هذا حلال والدم غير المسفوح هو هذا وهو معفوّ عنه، وقيل لأبي مجلز في القدر تعلوها الحمرة من الدم قال: إنما حرم الله المسفوح، وقالت نحوه عائشة وغيرها وعليه إجماع العلماء.
Ete karışan kan, et suyundan çıkan kan ve benzerleri helaldir; akıtılmamış kan işte budur ve affedilmiştir. Ebû Miclez'e tencerenin üzerinde kandan ileri gelen kırmızılık hakkında sorulunca: "Allah sadece akıtılmış kanı haram kılmıştır" demiştir. Âişe ve başkaları da benzerini söylemiş olup âlimlerin icması da bu yöndedir.
وقيل: الدم حرام لأنه إذا زايل فقد انسفخ، و «الرجس» النتن والحرام، يوصف بذلك الأجرام والمعاني كما قال ﵇: دعوها فإنها منتنة الحديث، فكذلك قيل في الأزلام والخمر رجس، والرجس أيضا العذاب لغة بمعنى الرجز، وقوله أَوْ فِسْقاً يريد ذبائحهم التي يختصون بها أصنامهم، وقوله تعالى:
Bir görüşe göre: Kan haramdır; çünkü ayrıldığında akmış olur. Rics (الرجس) pis koku ve haram demektir; somut cisimler ve soyut manalar bununla nitelenir, nitekim aleyhisselâm bir hadiste: «Onu bırakın, çünkü o kokuşmuştur» buyurmuştur. Fal okları ve şarap hakkında da bu yüzden "rics" denilmiştir. Rics lügatte ricz manasında azap anlamına da gelir. { أَوْ فِسْقاً } buyruğuyla, putlarına tahsis ettikleri kurbanlıklarını kastetmektedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise:
فَمَنِ اضْطُرَّ الآية، أباح الله فيها مع الضرورة ركوب المحظور دون بغي.
{ فَمَنِ اضْطُرَّ } ayetinde Allah, zaruret halinde haddi aşmaksızın yasak olanı işlemeyi mubah kılmıştır.
واختلف الناس فيم ذا فقالت فرقة دون أن يبغي الإنسان في أكله فيأكل فوق ما يقيم رمقه وينتهي إلى حد الشبع وفوقه، وقالت فرقة: بل دون أن يبغي في أن يكون سفره في قطع طريق أو قتل نفس أو يكون تصرفه في معصية فإن ذلك لا رخصة له، وأما من لم يكن بهذه الأحوال فاضطر فله أن يشبع ويتزود، وهذا مشهور قول مالك بن أنس ﵀، وقال بالأول الذي هو الاقتصار على سد الرمق عبد المالك بن حبيب ﵀، وقوله فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ إباحة تعطيها قوة للفظ.
İnsanlar bunun ne anlama geldiği hususunda ihtilaf ettiler. Bir grup şöyle dedi: İnsanın yiyişinde haddi aşmaması, yani canını kurtaracak miktardan fazlasını yememesi, doyma sınırına veya üstüne varmamasıdır. Diğer bir grup ise şöyle dedi: Aksine, yol kesmek veya bir cana kıymak için yolculuğa çıkmış olmak yahut tasarrufu bir isyan içinde bulunmak suretiyle haddi aşmamasıdır; çünkü böylesi için ruhsat yoktur. Bu durumlarda olmayıp da mecbur kalan kimse ise doyabilir ve azık edinebilir. Mâlik b. Enes rahimehullâh'ın meşhur görüşü budur. Sadece hayatta kalacak kadarla yetinmek olan birinci görüşü ise Abdülmelik b. Habîb rahimehullâh söylemiştir. { فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } buyruğu, lafzın gücünün kazandırdığı bir mubah kılmadır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٤٦]
[En'âm Suresi (6): Ayet 146]
وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦)
{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Yahudi olanlara bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sığır ve koyunun sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan yağlar hariç, iç yağlarını da onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz.” (146)
لما ذكر الله ﷿ ما حرم على أمة محمد ﷺ أعقب ذلك بذكر ما حرم على اليهود لما في ذلك من تكذيبهم في قولهم إن الله لم يحرم علينا شيئا وإنما حرمنا على أنفسنا ما حرمه إسرائيل على نفسه، وقد تقدم القول في سورة البقرة في هادُوا ومعنى تسميتهم يهودا، وكُلَّ ذِي ظُفُرٍ يراد به الإبل والنعام والإوز ونحوه من الحيوان الذي هو غير منفرج الأصابع وله ظفر، وقال أبو زيد:
Aziz ve Celil olan Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine haram kıldığı şeyleri zikredince, Yahudilerin "Allah bize hiçbir şeyi haram kılmadı; biz ancak İsrâil'in kendi nefsine haram kıldığını kendimize haram kıldık" şeklindeki sözlerini yalanlamayı içerdiğinden, bunun ardından Yahudilere haram kıldıklarını zikretmiştir. Bakara Suresi'nde { هادُوا } ve onlara Yahudi denilmesinin anlamı hakkında açıklama geçmişti. { كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } ile deve, devekuşu, kaz ve benzeri, parmakları ayrık olmayan ve tırnağı bulunan hayvanlar kastedilir. Ebû Zeyd ise şöyle demiştir:
المراد الإبل خاصة وهذا ضعيف التخصيص، وذكر النقاش عن ثعلب أن كل ما لا يصيد فهو ذو ظفر وما يصيد فهو ذو مخلب.
Bundan maksat yalnızca devedir; ancak bu tahsis zayıftır. en-Nakkâş, Sa'leb'den avlanmayan her hayvanın tırnaklı (zû zufur), avlanan her hayvanın ise pençeli (zû mıhleb) olduğunu aktarmıştır.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا غير مطرد لأن الأسد ذو ظفر، وقرأ جمهور الناس «ظفر» بضم الظاء والفاء، وقرأ الحسن والأعرج «ظفر» بسكون الفاء، وقرأ أبو السمال قعنب «ظفر» بكسر الظاء وسكون الفاء.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu kural her durumda geçerli değildir; çünkü aslan da tırnaklıdır. İnsanların cumhuru zâ ve fâ harflerinin dammesiyle «zufur» (ظُفُر) şeklinde okumuştur. el-Hasan ve el-A'rec fâ harfinin sükûnu ile «zufr» (ظُفْر) şeklinde; Ebû's-Semmâl Ka'neb ise zâ harfinin kesrası ve fâ harfinin sükûnu ile «zifr» (ظِفْر) şeklinde okumuştur.
وأخبرنا الله ﷿ في هذه الآية بتحريم الشحوم على بني إسرائيل وهي الثروب وشحم الكلى وما كان شحما خالصا خارجا عن الاستثناء الذي في الآية.
Aziz ve Celil olan Allah bu ayette bize, İsrâiloğullarına iç yağlarının haram kılındığını haber vermiştir; bunlar da gömlek yağı, böbrek yağı ve ayetteki istisnanın dışında kalan saf yağlardır.
واختلف العلماء في تحريم ذلك على المسلمين من ذبائح اليهود فحكى ابن المنذر في الأشراف عن مالك وغيره منع أكل الشحم من ذبائح اليهود وهو ظاهر المدونة.
Âlimler, Yahudilerin kestiklerinden bu yağların Müslümanlara haram olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Münzir el-İşrâf'ta Mâlik ve başkalarından, Yahudilerin kestiklerinden olan yağın yenilmesinin yasaklandığını nakletmiştir; el-Müdevvene'nin zahir [ifadesi] de budur.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا على القول في قوله ﷿: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ [المائدة: ٥] بأنه المطعوم من ذبائحهم وأما ما لا يحل لهم فلا تقع عليه ذكاة بل هو
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu, Aziz ve Celil olan Allah'ın: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } [el-Mâide: 5] buyruğunda kastedilenin, onların kestiklerinden kendilerine helal olan yiyecekler olduğu, kendilerine helal olmayanların ise usulünce boğazlanmış (zekât) sayılamayacağı, bilakis onun
كالدم في ذبائح المسلمين، وعلى هذا القول يجيء قول مالك ﵀ في المدونة فيما ذبحه اليهودي مما لا يحل لهم كالجمل والأرنب أنه لا يؤكل.
Müslümanların kestiklerindeki kan gibi olduğu görüşüne dayanır. Mâlik rahimehullâh'ın el-Müdevvene'de deve ve tavşan gibi Yahudinin kestiği ancak kendilerine helal olmayan hayvanlar hakkında "bunlar yenmez" şeklindeki sözü bu görüşe dayanmaktadır.
وروي عن مالك ﵀ كراهية الشحم من ذبائح أهل الكتاب دون تحريم وأباح بعض الناس الشحم من ذبائح أهل الكتاب وذبحهم ما هو عليهم حرام إذا أمرهم بذلك مستنيبا أو نحوه.
Mâlik rahimehullâh'tan, Ehl-i Kitabın kestiklerindeki yağın haram değil de mekruh olduğu rivayet edilmiştir. Bazı âlimler ise Ehl-i Kitabın kestiklerindeki yağı ve bir kimse vekil kılarak veya benzeri şekilde emrettiği takdirde kendilerine haram olan bir hayvanı kesmelerini mubah görmüşlerdir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا على أن يجعل قوله وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ [المائدة: ٥] يراد به الذبائح فمتى وقع الذبح على صفته وقعت الإباحة، وهذا قول ضعيف لأنه جرد لفظة وَطَعامُ من معنى أن تكون مطعوما لأهل الكتاب وخلصها لمعنى الذبح وذلك حرج لا يتوجه، وأما الطريق فحرمه قوم وكرهه قوم وأباحه قوم وخففه مالك في المدونة ثم رجع إلى منعه، وقال ابن حبيب ما كان محرما عليهم وعلمنا ذلك من كتابنا فلا يحل لنا من ذبائحهم، وما لم نعلم تحريمه إلا من أقوالهم فهو غير محرم علينا من ذبائحهم، وقوله إِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما يريد ما اختلط باللحم في الظهر والأجناب ونحوه، قال السدي وأبو صالح: الأليات مما حملت ظهورهما أَوِ الْحَوايا قال هو جمع حوية على وزن فعلية، فوزن «حوايا» على هذا فعائل كسفينة وسفائن، وقيل هو جمع حاوية على وزن فاعلة، فحوايا على هذا فواعل كضاربة وضوارب وقيل جمع حاوياء، فوزنها على هذا أيضا فواعل كقاصعاء وقواصع وأما «الحوايا» على الوزن الأول فأصلها حوايي فقلب الياء الأخيرة ألفا فانفتحت لذلك الهمزة ثم بدلت ياء، وأما على الوزنين الأخيرين فأصل «حوايا» حواوي وبدلت الواو الثانية همزة، والحوية ما تحوى في البطن واستدار وهي المصارين والحشوة ونحوهما، وقال مجاهد وقتادة وابن عباس والسدي وابن زيد: «الحوايا» المباعر وقال بعضهم: هي المرابط التي تكون فيها الأمعاء وهي بنات اللبن، وقوله أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ يريد في سائر الشخص، والْحَوايا معطوف على ما في قوله إِلَّا ما حَمَلَتْ فهي في موضع نصب عطفا على المنصوب بالاستثناء، وقال الكسائي الْحَوايا معطوف على الظهور، كأنه قال «إلا ما حملت ظهورهما أو حملت الحوايا» ، وقال بعض الناس الْحَوايا معطوف على الشحوم.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu, { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } [el-Mâide: 5] buyruğu ile kesilen hayvanların kastedildiği, dolayısıyla kesim usulüne uygun yapıldığı zaman helalliğin gerçekleşeceği kabulüne dayanır. Bu zayıf bir görüştür; çünkü { وَطَعامُ } lafzını Ehl-i Kitabın yiyeceği olma anlamından soyutlayıp yalnızca boğazlama manasına hasretmiştir ki bu isabetli olmayan zorlama bir tevil olur. et-Tarîk'a gelince; bir topluluk onu haram kılmış, bir topluluk mekruh saymış, bir topluluk da mubah görmüştür. Mâlik el-Müdevvene'de bunu hafif görmüş, sonra yasaklama görüşüne dönmüştür. İbn Habîb şöyle demiştir: Onlara haram kılınan ve bizim de bunu Kitabımızdan öğrendiğimiz şeyler, onların kestiklerinden bize helal olmaz; haram kılındığını ancak kendi sözlerinden öğrendiğimiz şeyler ise onların kestiklerinden bize haram değildir. Yüce Allah'ın: { إِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما } buyruğu, sırtta, yanlarda ve benzeri yerlerde ete karışan kısımları kastetmektedir. es-Süddî ve Ebû Sâlih: Kuyruk yağları sırtlarının taşıdığı kısımlardandır, demişlerdir. { أَوِ الْحَوايا } ise, fa'liyye vezninde haviyye'nin çoğuludur; buna göre «havâyâ» vezni sefîne ve sefâin gibi faâildir. Bir görüşe göre fâile vezninde hâviye'nin çoğuludur; buna göre havâyâ dâribe ve devârib gibi fevâildir. Bir görüşe göre hâviyâ'nın çoğuludur; buna göre de vezni kâsı'â ve kavâsı' gibi fevâildir. Birinci vezne göre «el-havâyâ»nın aslı havâyî'dir; sondaki yâ elife dönüştürülmüş, bundan dolayı hemze fetha olmuş, sonra da yâ'ya tebdil edilmiştir. Son iki vezne göre ise «el-havâyâ»nın aslı havâvî'dir ve ikinci vâv hemzeye tebdil edilmiştir. Haviye, karında toplanıp dolanan şeydir ki bunlar bağırsaklar, iç organlar ve benzerleridir. Mücâhid, Katâde, İbn Abbâs, es-Süddî ve İbn Zeyd: «el-Havâyâ» dışkı yollarıdır, demişlerdir. Bazıları da: Bağırsakların içinde bulunduğu bağlar olup bunlar süt kanallarıdır, demiştir. { أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } buyruğu, bedenin diğer kısımlarındaki kemiğe karışan yağları kastetmektedir. { الْحَوايا }, { إِلَّا ما حَمَلَتْ } ifadesindeki { ما } lafzına matuftur; dolayısıyla istisna ile mansub olana atfedildiği için nasb mahallindedir. el-Kisâî ise { الْحَوايا } lafzının sırtlara matuf olduğunu söylemiştir; sanki "sırtlarının taşıdığı yahut bağırsakların taşıdığı müstesna" demiştir. Bazı kimseler de { الْحَوايا } lafzının yağlara (şuhûm) matuf olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وعلى هذا تدخل الْحَوايا في التحريم، وهذا قول لا يعضده اللفظ ولا المعنى بل يدفعانه، وقوله تعالى: ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ، ذلِكَ في موضع رفع وجَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ يقتضي أن هذا التحريم إنما كان عقوبة لهم على ذنوبهم وبغيهم واستعصائهم على الأنبياء، وقوله وَإِنَّا لَصادِقُونَ إخبار يتضمن التعريض بكذبهم في قولهم ما حرم الله علينا شيئا وإنما اقتدينا بإسرائيل فيما حرم على نفسه ويتضمن إدحاض قولهم ورده عليهم.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu takdirde { الْحَوايا } haramlığa dahil olur; ancak bu, ne lafzın ne de mananın desteklediği, bilakis ikisinin de reddettiği bir görüştür. Yüce Allah'ın: { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } buyruğundaki { ذلِكَ } ref mahallindedir. { جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } ifadesi, bu haram kılmanın onların günahlarına, taşkınlıklarına ve peygamberlere başkaldırmalarına bir ceza olduğunu iktiza eder. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } buyruğu ise, onların "Allah bize hiçbir şeyi haram kılmadı; biz ancak İsrâil'in kendi nefsine haram kıldığı şeyde ona uyduk" sözlerindeki yalana tarizde bulunmayı ve onların sözlerini çürütüp kendilerine reddetmeyi içeren bir haberdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤٧ الى ١٤٨]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 147-148]
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧) سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ (١٤٨)
{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Rabbiniz geniş rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı suçlular topluluğundan geri çevrilmez.” (147) { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ } “Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz.” (148)
يريد فَإِنْ كَذَّبُوكَ فيما أخبرت به أن الله حرمه عليهم وقالوا لم يحرم الله علينا شيئا وإنما حرمنا ما حرم إسرائيل على نفسه، قال السدي وهذه كانت مقالتهم فَقُلْ يا محمد على جهة التعجب من حالهم والتعظيم لفريتهم في تكذيبهم لك مع علمهم بحقيقة ما قلت، رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ، إذ لا يعاجلكم بالعقوبة مع شدة جرمكم.
{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ } ile şunu kastetmektedir: Allah'ın kendilerine haram kıldığını haber verdiğin hususlarda seni yalanlarlarsa ve "Allah bize hiçbir şeyi haram kılmadı, biz ancak İsrâil'in kendi nefsine haram kıldığını haram kıldık" derlerse —es-Süddî onların sözünün bu olduğunu söylemiştir—, onların bu haline şaşarak ve senin söylediğinin hakikatini bildikleri halde seni yalanlamalarındaki iftiranın büyüklüğünü belirterek: { فَقُلْ } "De ki [Ey Muhammed]: { رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ } cürmünüzün şiddetine rağmen cezanızı aceleyle vermediği için [Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir]."
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا كما تقول عند رؤية معصية أو أمر مبغي ما أحلم الله، وأنت تريد لإمهاله على مثل ذلك في قوله رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ قوة وصفهم بغاية الاجترام وشدة الطغيان، ثم أعقب هذه المقالة بوعيد في قوله وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ فكأنه قال: ولا تغتروا أيضا بسعة رحمته فإن له بأسا لا يرد عن المجرمين إما في الدنيا وإما في الآخرة، وهذه الآية وما جانسها من آيات مكة مرتفع حكمه بالقتال، وأخبر الله ﷿ نبيه ﵇: أن المشركين سيحتجون لصواب ما هم عليه من شركهم وتدينهم بتحريم تلك الأشياء بإمهال الله تعالى وتقريره حالهم وأنه لو شاء غير ذلك لما تركهم على تلك الحال.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu, bir günah veya haksızlık gördüğünde "Allah ne kadar da hilim sahibidir!" demen gibidir; bununla böyle bir şeye karşı mühlet vermesini kastettiğin gibi, { رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ } buyruğunda da onları suçun en uç noktası ve taşkınlığın şiddetiyle nitelemenin kuvveti vardır. Sonra bu sözün peşinden { وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } buyruğundaki tehdit gelmiştir; sanki şöyle demiştir: "O'nun rahmetinin genişliğine de aldanmayın, zira O'nun gerek dünyada gerek ahirette suçlulardan geri çevrilmeyen bir azabı vardır." Bu ayet ve benzeri Mekkî ayetlerin hükmü kıtal [ayeti] ile kaldırılmıştır. Aziz ve Celil olan Allah, Peygamberi aleyhisselâm'a, müşriklerin şirklerinde ve bu şeyleri haram sayarak edindikleri dinlerinde doğru yolda olduklarına dair Yüce Allah'ın kendilerine mühlet verip hallerini sürdürmesini ve şayet başka türlü dileseydi kendilerini bu halde bırakmayacağını delil getireceklerini haber vermiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وبين أن المشركين لا حجة لهم فيما ذكروه لأنّا نحن نقول: إن الله ﷿ لو شاء ما أشركوا ولكنه ﷿ شاء إشراكهم وأقدرهم على اكتساب الإشراك والمعاصي ومحبته والاشتغال به ثم علق العقاب والثواب على تلك الأشياء والاكتسابات، وهو الذي يقتضيه ظواهر القرآن في قوله جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ [التوبة: ٨٢- ٩٥] ونحو ذلك، ويلزمهم على احتجاجهم أن تكون كل طريقة وكل نحلة صوابا، إذ كلها لو شاء الله لم تكن.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Müşriklerin zikrettikleri şeyde hiçbir delillerinin olmadığı açıktır; zira biz şöyle deriz: Aziz ve Celil olan Allah dileseydi ortak koşmazlardı; fakat O, onların şirk koşmasını dilemiş, şirk ve günahları kesbetmeye, onu sevmeye ve onunla meşgul olmaya onlara güç vermiş, sonra da sevap ve cezayı bu şeylere ve kesblere bağlamıştır. Kur'an'ın zahirinin { جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } [et-Tevbe: 82, 95] ve benzeri ayetlerde gerektirdiği husus da budur. Onların bu delil getirmelerine göre her yolun ve her inancın doğru olması gerekirdi; çünkü Allah dileseydi bunların hiçbiri var olmazdı.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وقال بعض المفسرين: إنما هذه المقالة من المشركين على جهة الاستهزاء، وهذا ضعيف، وتعلقت المعتزلة بهذه الآية فقالت: إن الله قد ذم لهم هذه المقالة وإنما ذمها لأن كفرهم ليس بمشيئة الله تعالى بل هو خلق لهم.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bazı müfessirler: Müşriklerin bu sözü ancak alay yollu söylemişlerdir, demişlerdir; fakat bu zayıftır. Mu'tezile ise bu ayete sarılarak şöyle demiştir: Allah onların bu sözünü yermiştir ve bunu yermesinin sebebi, onların inkârının Yüce Allah'ın meşîetiyle olmayıp bizzat kendilerinin yaratması olmasıdır.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وليس الأمر على ما قالوا، وإنما ذم الله تعالى ظن المشركين أن ما شاء الله لا يقع عليه عقاب وأما أنه ذم قولهم: لولا المشيئة لم نكفر فلا، ثم قال كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وفي الكلام حذف يدل عليه تناسق الكلام، كأنه قال: سيقول المشركون كذا وكذا وليس في ذلك حجة لهم، ولا شيء يقتضي تكذيبك ولكن كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ بنحو هذه الشبهة من ظنهم أن ترك الله لهم دليل على رضاه بحالهم، وفي قوله حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا وعيد بيّن، وليس في الآية رد منصوص على قولهم: لو شاء الله ما أشركنا، وإنما ترك الرد عليهم مقدرا في الكلام لوضوحه وبيانه، وقوله وَلا آباؤُنا معطوف على الضمير المرفوع في أَشْرَكْنا والعطف على الضمير المرفوع لا يرده قياس، بخلاف المظنون، لكن سيبويه قد قبح العطف على الضمير المرفوع، ووجه قبحه أنه لما بني الفعل صار
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Mesele onların dedikleri gibi değildir. Yüce Allah müşriklerin, "Allah'ın dilediği şeye azap terettüp etmez" şeklindeki zannını yermiştir; yoksa "Meşîet olmasaydı inkâr etmezdik" sözlerini yermiş değildir. Sonra: { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } buyurmuştur. Sözde, cümlenin akışının gösterdiği bir hazif vardır; sanki şöyle demiştir: Müşrikler şöyle şöyle diyecekler; oysa bunda onlar için bir delil olmadığı gibi seni yalanlamalarını gerektiren bir şey de yoktur. Fakat Allah'ın kendilerini [kendi hallerine] bırakmasının hallerinden razı olduğuna delil olduğu zannından ibaret olan bu tür bir şüphe ile { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. { حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا } buyruğunda açık bir tehdit vardır. Ayette onların "Allah dileseydi ortak koşmazdık" sözlerine açıkça bir ret yoktur; açıklığı ve belirginliği sebebiyle onlara verilen cevap kelamda takdiri olarak bırakılmıştır. { وَلا آباؤُنا } buyruğu { أَشْرَكْنا } fiilindeki merfû zamire matuftur. Merfû zamire atıf yapmayı, zannedilenin aksine, kıyas reddetmez; ancak Sîbeveyh merfû zamire [pekiştirmesiz] atfı çirkin görmüştür. Çirkin görmesinin sebebi şudur: Fiil mebni kılındığında
كحرف من الفعل فقبح العطف عليه لشبهه بالحرف، وكذلك كقولك: قمت وزيد، لأن تأكيده فيه يبين معنى الاسمية، ويذهب عنه شبه الحرف، وحسن عند سيبويه العطف في قوله ما أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا لما طال الكلام، ب لا، فكان معنى الاسمية اتضح واقتضت- لا ما يعطف بعدها وقوله تعالى: قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ الآية: المعنى قل يا محمد للكفرة: هل عندكم من علم من قبل الله تعالى فتبينوه حتى تقوم به الحجة، ومِنْ في قوله مِنْ عِلْمٍ زائدة مؤكدة وجاءت زيادتها لأن الاستفهام داخل في غير الواجب، إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ أي لا شيء عندكم إلا الظن وهو أكذب الحديث.
fiilden bir harf gibi olmuş, harfe benzediği için de ona atıf yapmak çirkinleşmiştir. Tıpkı "kumtu ve zeydün" (قمت وزيد) demen gibi; çünkü onun zamirle tekit edilmesi isimlik anlamını açığa çıkarır ve harfe benzeme durumunu giderir. Sîbeveyh'e göre { ما أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا } ifadesindeki atıf ise kelam «lâ» (لا) ile uzadığı zaman güzel olmuştur; zira isimlik anlamı belirginleşmiş ve «lâ» da kendisinden sonrasına atfedilmeyi iktiza etmiştir. Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ } ayetinin manası şudur: Ey Muhammed, kâfirlere de ki: Katından bir hüccet ikame edilecek şekilde açıklayabileceğiniz Yüce Allah tarafından bir bilginiz var mı? { مِنْ عِلْمٍ } ifadesindeki { مِنْ } pekiştirme (tekit) için zâiddir ve istifham vâcip olmayan bir manaya dahil olduğu için zâid olarak gelmiştir. { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } yani elinizde zandan başka hiçbir şey yoktur; o ise sözlerin en yalanıdır.
وقرأ جمهور الناس: «تتبعون» على المخاطبة، وقرأ النخعي وإبراهيم وابن وثاب: «إن يتبعوا» بالياء حكاية عنهم.
İnsanların cumhuru muhatap sîgasıyla «tettebiûne» (تتبعون) okumuştur. en-Nehaî, İbrâhîm ve İbn Vessâb onlardan bir hikâye olarak ye harfiyle «in yettebiû» (إن يتبعوا) okumuşlardır.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذه قراءة شاذة يضعفها قوله وَإِنْ أَنْتُمْ وتَخْرُصُونَ معناه: تقدرون وتظنون وترجمون.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu şâz bir kıraattir; { وَإِنْ أَنْتُمْ } buyruğu bunu zayıflatmaktadır. { تَخْرُصُونَ } ifadesinin anlamı ise: Tahmin ediyor, zanda bulunuyor ve gayba taş atıyorsunuz demektir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤٩ الى ١٥٠]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 149-150]
قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هذا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)
{ قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “De ki: Kesin ve mükemmel delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi elbette hepinizi hidayete erdirirdi.” (149) { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هذا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “De ki: Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin! Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların hevalarına uyma! Onlar Rablerine başkalarını denk tutuyorlar.” (150)
ثم أعقب تعالى أمره نبيه ﷺ بتوقيف المشركين على موضع عجزهم بأمره إياه بأن يقول مبينا مفصحا فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ يريد البالغة غاية المقصد في الأمر الذي يحتج فيه، ثم أعلم بأنه لو شاء لهدى العالم بأسره.
Sonra Yüce Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşrikleri acziyetlerinin farkına vardırmasını emrettikten sonra, apaçık bir şekilde { فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ } demesini emretmiştir. Bununla delil getirilen hususta maksadın en son noktasına ulaşmış hücceti kastetmektedir. Ardından şayet dileseydi bütün âlemi hidayete erdireceğini bildirmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذه الآية ترد على المعتزلة في قولهم إن الهداية والإيمان إنما هي من العبد لا من الله، فإن قالوا معنى لَهَداكُمْ لاضطركم إلى الهدى فسد ذلك بمعتقدهم أن الإيمان الذي يريد الله من عباده ويثيب عليه ليس الذي يضطر إليه العبد، وإنما هو عندهم الذي يقع من العبد وحده، وهَلُمَّ معناها هات، وهي حينئذ متعدية، وقد تكون بمعنى أقبل، فهي حينئذ لا تتعدى، وبعض العرب يجعلها اسما للفعل كرويدك، فيخاطب بها الواحد والجميع والمذكر والمؤنث على حد واحد، وبعض العرب يجعلها فعلا فيركب عليها الضمائر فيقول هلم يا زيد وهلموا أيها الناس وهلمي يا هند ونحو هذا، وذكر اللغتين أبو علي في الإغفال، وقال أبو عبيدة اللغة الأولى لأهل العالية واللغة الثانية لأهل نجد، وقال سيبويه والخليل: أصلها هالم، وقال بعضهم: أصلها هالمم، وحذفت الألف لالتقاء الساكنين فجاء هلمم فحذف من قال أصلها هالم وأدغم من قال أصلها هلمم على غير قياس، ومعنى هذه الآية قل هاتوا شهداءكم على تحريم الله ما زعمتم أنه حرمه، ثم قال الله تعالى لنبيه ﵇ فَإِنْ شَهِدُوا أي فإن افترى لهم أحدا وزور شهادة أو خبرا عن نبوة ونحو ذلك فتجنب أنت ذلك ولا تشهد معهم.
Kâdı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu ayet, hidayet ve imanın Allah'tan değil sadece kuldan olduğunu söyleyen Mu'tezile'ye bir reddiyedir. Şayet onlar { لَهَداكُمْ } ifadesinin manası "sizi hidayete mecbur ederdi" demektir derlerse, bu durum onların bizzat kendi inançlarıyla bozulur; zira Allah'ın kullarından istediği ve karşılığında mükâfat vereceği iman, kulun mecbur kaldığı iman değildir, aksine onlara göre yalnızca kuldan sâdır olan imandır. { هَلُمَّ } lafzı "getir" (hât) manasındadır ve bu durumda geçişli (müteaddî)dir; bazen de "gel" (akbil) manasında olur ki bu durumda geçişsiz (lâzım)dir. Bazı Araplar onu "ruveydeke" gibi bir isim-fiil kabul eder ve onunla tekil, çoğul, müzekker ve müennesi aynı şekilde muhatap alır. Bazı Araplar ise onu fiil kabul ederek zamirleri ona bitirir ve "helümme yâ zeyd", "helümmû eyyühe'n-nâs", "helümmî yâ hind" ve benzeri şekilde söylerler. Ebû Ali el-İğfâl'de bu iki lügati zikretmiştir. Ebû Ubeyde ise birinci lügatin Âliye halkına, ikinci lügatin ise Necid halkına ait olduğunu söylemiştir. Sîbeveyh ve el-Halîl: Aslı «hâlim»dir, demişlerdir; bazıları da aslı «hâlimim»dir demişlerdir. İki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle elif hazfedilmiş ve «helmim» olmuş, sonra aslı «hâlim» diyen hazfetmiş, aslı «hâlimim» diyen ise kıyasa aykırı olarak idgam yapmıştır. Bu ayetin manası: "Allah'ın haram kıldığını iddia ettiğiniz şeylerin haram kılındığına dair şahitlerinizi getirin" de demektir. Sonra Yüce Allah Peygamberi aleyhisselâm'a: { فَإِنْ شَهِدُوا } yani eğer onlara birisi iftirada bulunur, sahte bir şahitlik yapar veya bir peygamberlikten haber ve benzeri uydurursa sen bundan sakın ve { فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } onlarla beraber şahitlik etme, buyurmuştur.
وفي قوله فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ قوة وصف شهادتهم بنهاية الزور، وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ يريد لا تنحط في شهوات الكفرة وتوافقهم على محابهم والَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ عطف نعت على نعت، كما تقول جاءني زيد الكريم والعاقل، هذا مذهب عظم الناس، وقال النقاش: نزلت في الدهرية من الزنادقة. وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ أندادا يسوونهم به، وإن كانت في الزنادقة فعدلهم غير هذا.
{ فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } buyruğunda, onların şahitliklerini yalan ve sahteliğin zirvesi olarak nitelemenin kuvveti vardır. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ } kâfirlerin arzularına kapılma ve sevdikleri şeylerde onlara uyma demektir. { وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } ifadesi sıfatın sıfata atfıdır; tıpkı "bana hem kerîm hem akıllı olan Zeyd geldi" demen gibi. İnsanların çoğunun mezhebi budur. en-Nakkâş ise: Zındıklardan olan dehriyyûn hakkında inmiştir, demiştir. { وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } yani O'na denkler koşup onları O'na eşit kılmaktadırlar; şayet ayet zındıklar hakkında ise onların denk tutması bundan başkadır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 151]
قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)
{ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin —sizi de onları da biz rızıklandırıyoruz—, fuhşiyatın açığına da gizlisine de yaklaşmayın ve haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye [Allah] size bunları tavsiye etti.” (151)
هذا أمر من الله ﷿ لنبيه ﷺ أن يدعوا جميع الخلق إلى سماع تلاوة ما حرم الله بشرع الإسلام المبعوث به إلى الأسود والأحمر، وتَعالَوْا معناه أقبلوا، وأصله من العلو فكأن الدعاء لما كان أمرا من الداعي استعمل فيه ترفيع المدعو، وتعالى هو مطاوع عالى، إذ تفاعل هو مطاوع فاعل.
Bu, Aziz ve Celil olan Allah'tan, siyahına ve beyazına peygamber olarak gönderildiği İslam şeriatı ile Allah'ın haram kıldıklarının tilavetini dinlemeye bütün mahlûkatı davet etmesi için Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir emirdir. { تَعالَوْا } ifadesinin manası "gelin"dir; aslı ise ulüv (yükseklik) kökünden gelir. Sanki davet, davet edenden bir emir olduğu için davet edilenin yüceltilmesi [ifadesi] onda kullanılmıştır. "Teâlâ" (تعالى) ise "âlâ" (عالى) fiilinin mutâvaatıdır; nitekim tefâul (تَفَاعَلَ) kalıbı fâale (فَاعَلَ) kalıbının mutâvaatıdır.
وأَتْلُ معناه اسردوا نص من التلاوة التي يصح هي اتباع بعض الحروف بعضا، وما نصب بقوله أَتْلُ وهي بمعنى الذي، وقال الزجّاج أن يكون قوله أَتْلُ معلقا عن العمل وما نصب ب حَرَّمَ.
{ أَتْلُ } ifadesinin manası "peş peşe sıralayayım"dır. Bu, harflerin birbiri ardınca gelmesi sahih olan tilavet kökünden bir nastır. { ما } ise { أَتْلُ } lafzı ile nasb edilmiştir ve "ellezî" (الذي) anlamındadır. ez-Zeccâc, { أَتْلُ } fiilinin amelden ta‘lik edilmiş (askıya alınmış) olabileceğini ve { ما } lafzının { حَرَّمَ } fiili ile nasb edildiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا قلق وأن في قوله «أن لا تشركوا» يصح أن تكون في موضع رفع الابتداء التقدير، الأمر أن أو ذلك أن، ويصح أن تكون في موضع نصب على البدل من ما قاله مكي وغيره.
Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Bu [açıklama] zayıftır/tutarsızdır. { أَلَّا تُشْرِكُوا } ifadesindeki { أَنْ } edatının, "iş/emir şudur ki" veya "bu şudur ki" takdiriyle mübteda olarak ref mahallinde olması sahihtir. Mekkî ve başkalarının belirttiği gibi { ما } lafzından bedel olarak nasb mahallinde olması da sahihtir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: والمعنى يبطله فتأمله، ويصح أن يكون مفعولا من أجله التقدير إرادة أن لا تشركوا به شيئا، إلا أن هذا التأويل يخرج أن لا تشركوا من المتلو ويجعله سببا لتلاوة المحرمات، وتُشْرِكُوا يصح أن يكون منصوبا بأن، ويتوجه أن يكون مجزوما بالنهي وهو الصحيح في المعنى المقصود، وأن قد توصل بما نصبته، وقد توصل بالفعل المجزوم بالأمر والنهي، وشَيْئاً عام يراد به كل معبود من دون الله، وإِحْساناً نصب على المصدر وناصبه فعل مضمر من لفظه تقديره وأحسنوا بالوالدين إحسانا والمحرمات تنفك من هذه المذكورات بالمعنى وهي الإشراك والعقوق وقرب الفواحش وقتل النفس وقال كعب الأحبار: هذه الآيات مفتتح التوراة بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ إلى آخر الآية، وقال ابن عباس هذه الآيات هي المحكمات التي ذكرها الله في سورة آل عمران اجتمعت عليها شرائع الخلق ولم تنسخ قط في ملة، وقد قيل إنها العشر الكلمات المنزلة على موسى، وإن اعترض من قال إن تُشْرِكُوا منصوب بأن بعطف المجزومات عليه فذلك موجود في كلام العرب، وأنشد الطبري حجة لذلك: [الرجز] .
Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: [Ayetin] anlamı bunu geçersiz kılar, bu sebeple iyi düşün. [Ayrıca] "O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı istemesi sebebiyle" takdiriyle mef'ûlun lieclih olması da mümkündür; ancak bu tevil { أَلَّا تُشْرِكُوا } ifadesini tilavet edilen şeylerin kapsamından çıkarır ve onu haramların tilavet edilmesinin bir gerekçesi kılar. { تُشْرِكُوا } fiilinin { أَنْ } ile nasb edilmiş olması sahihtir; nehiy dolayısıyla meczum olması da muhtemeldir ki kastedilen mana açısından doğru olan da budur. { أَنْ } edatı bazen nasb ettiği fiile bitişir, bazen de emir ve nehiy ile meczum olan fiile bitişir. { شَيْئاً } ifadesi geneldir ve Allah'tan başka tapılan her şey bununla kastedilir. { إِحْساناً } lafzı masdar olduğu için nasb edilmiştir; onu nasb eden ise kendi lafzından takdir edilen gizli bir fiildir ki takdiri "ve ana-babaya iyilikle muamele ediniz" şeklindedir. Haram kılınan şeyler ise bu zikredilenlerden mana yoluyla ayrıştırılır; bunlar da şirk, ana-babaya itaatsizlik/kötü davranmak, fuhşiyata yaklaşmak ve cana kıymaktır. Kâ'b el-Ahbâr şöyle demiştir: "Bu ayetler, Tevrat'ın { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } kısmından ayetin sonuna kadar olan açılış bölümüdür." İbn Abbâs da: "Bu ayetler, Allah'ın Âl-i İmrân Suresi'nde zikrettiği muhkem ayetlerdir; tüm mahlukatın şeriatları bu ayetler üzerinde birleşmiş ve hiçbir dinde asla neshedilmemiştir" demiştir. Bunların Mûsâ'ya indirilen On Emir olduğu da söylenmiştir. { تُشْرِكُوا } lafzının { أَنْ } ile nasb edildiğini söyleyen kişiye meczum lafızların ona atfedilmesi sebebiyle itiraz edilecek olursa, bu durum Arap kelamında mevcuttur. et-Taberî buna delil olarak şu recez beytini okumuştur: [Recez]
حج وأوصى بسليمى الأعبدا ... أن لا ترى ولا تكلم أحدا
Hacca gitti ve Süleymâ konusunda kölelerine vasiyet etti / Hiç kimseyi görmesin, hiç kimseyle konuşmasın,
ولا يزل شرابها مبرّدا وقوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ الآية نهي عن عادة العرب في وأد البنات، والولد يعم الذكر والأنثى من البنين، و «الإملاق» الفقر وعدم المال، قاله ابن عباس وغيره، يقال أملق الرجل إذا افتقر.
Ve içeceği daima soğutulmuş olarak kalsın. Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ } ayeti, Arapların kız çocuklarını diri diri gömme âdetine yönelik bir nehiydir. "Veled" (çocuk) kelimesi, erkek ve kız çocukların hepsini kapsar. "İmlâk" (إملاق) ise fakirlik ve malın yokluğudur; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Bir kimse fakirleştiğinde "emlaka'r-racül" (أملق الرجل) denir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: ويشبه أن يكون معناه أملق أي لم يبق له إلا الملق كما قالوا أترب إذا لم يبق له إلا التراب وأرمل إذا لم يبق له إلا الرمل، والملق الحجارة السود واحدته ملقة، وذكر منذر بن سعيد أن الإملاق الإنفاق، ويقال أملق ماله بمعنى أنفقه، وذكر أن عليا قال لامرأة أملقي من مالك ما شئت وذكر النقاش عن محمد بن نعيم الترمذي أنه السرف في الإنفاق، وحكى أيضا النقاش عن مؤرج أنه قال: الإملاق الجوع بلغة لخم.
Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Bunun manasının "emlaka", yani elinde 'melek'ten (düz/kaygan taştan) başka bir şey kalmadı demek olması muhtemeldir; nitekim elinde topraktan başka bir şey kalmadığında "etrebe" (أترب) ve kumdan başka bir şey kalmadığında "ermele" (أرمل) dedikleri gibi. "Melek" (الْمَلَق) siyah taşlardır, tekili "meleka"dır (ملقة). Münzir b. Saîd, imlâkın infak etmek olduğunu zikretmiştir; malını harcadığı zaman "emleka mâlehu" (أملق ماله) denir. Ali'nin bir kadına "Malından dilediğin kadar harca (emlikî)" dediği rivayet edilmiştir. en-Nakkâş, Muhammed b. Nuaym et-Tirmizî'den onun infakta israf olduğunu nakletmiştir. Yine en-Nakkâş, Müerric'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: İmlâk, Lahm kabilesinin lehçesinde açlık demektir.
وقوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ نهي عام عن جميع أنواع الفواحش وهي المعاصي، و «ظهر وبطن» حالتان تستوفيان أقسام ما جعلت له من الأشياء، وذهب بعض المفسرين إلى أن القصد بهذه الآية أشياء مخصصات، فقال السدي وابن عباس: ما ظَهَرَ هو زنا الحوانيت الشهير، وما بَطَنَ هو متخذات الأخدان، وكانوا يستقبحون الشهير وحده فحرم الله الجميع، وقال مجاهد ما ظَهَرَ هو نكاح حلائل الآباء ونحو ذلك، وما بَطَنَ هو الزنا إلى غير هذا من تخصيص لا تقوم عليه حجة، بل هو دعوى مجردة، وقوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا الآية متضمنة تحريم قتل النفس المسلمة والمعاهدة، ومعنى الآية إِلَّا بِالْحَقِّ الذي يوجب قتلها وقد بينته الشريعة وهو الكفر بالله وقتل النفس والزنا بعد الإحصان والحرابة وما تشعب من هذه، وذلِكُمْ إشارة إلى هذه المحرمات، و «الوصية» الأمر المؤكد المقرر ومنه قول الشاعر: [الطويل]
Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } buyruğu, günahlar demek olan fuhşiyatın bütün çeşitlerinden genel bir nehiydir. "Zâhir oldu ve bâtın oldu" (ظهر وبطن) ifadeleri, ait kılındıkları şeylerin bütün kısımlarını içine alan iki durumdur. Müfessirlerin bir kısmı bu ayetle belirli şeylerin kastedildiği görüşüne gitmiştir. es-Süddî ve İbn Abbâs şöyle demiştir: { ما ظَهَرَ } meşhur meyhane zinasıdır; { وَما بَطَنَ } ise gizli dost tutmadır. Onlar yalnızca açık olanı çirkin görürlerdi, bunun üzerine Allah hepsini haram kıldı. Mücâhid: { ما ظَهَرَ } babaların eşleriyle evlenmek ve benzeri durumlardır, { وَما بَطَنَ } ise zinadır, demiştir. Bunların dışındaki tahsisler ise üzerlerine herhangi bir delil ikame edilemeyen kuru bir iddiadan ibarettir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا } ayeti, Müslüman ve zimmî/muâhid canın öldürülmesinin haramlığını içermektedir. Ayetteki { إِلَّا بِالْحَقِّ } ifadesinin anlamı, öldürülmesini gerektiren hak sebeptir ki bunu da şeriat açıklamıştır; o da Allah'ı inkâr etmek, cana kıymak, evlendikten sonra zina etmek (ihsan sonrası zina), eşkıyalık (hırâbe) ve bunlardan doğan diğer durumlardır. { ذلِكُمْ } bu haramlara bir işarettir. "Vasiyet" (الْوَصِيَّةُ) ise tekit edilmiş ve kesinleştirilmiş emirdir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
أجدّك لم تسمع وصاة محمّد ... نبيّ الإله حين أوصى وأشهدا
Gerçekten sen Muhammed'in vasiyetini işitmedin mi? / İlahın peygamberi vasiyet edip şahit tuttuğu vakit.
وقوله لَعَلَّكُمْ ترج بالإضافة إلينا أي من سمع هذه الوصية ترجى وقوع أثر العقل بعدها والميز بالمنافع والمضار في الدين.
{ لَعَلَّكُمْ } buyruğu bize izafe edilen bir ümittir; yani bu vasiyeti dinleyen kimsede bundan sonra aklın etkisinin ve dindeki faydalı ve zararlı şeyleri ayırt etmenin ortaya çıkması umulur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٢]
[En'âm Suresi (6): Ayet 152]
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢)
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Yetimin malına, ergenlik çağına erişene kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Konuştuğunuz zaman, [leh veya aleyhine konuştuğunuz kişi] akraba bile olsa adil olun. Allah'a verdiğiniz sözü tutun. İşte düşünüp öğüt alasınız diye [Allah] size bunları tavsiye etti.” (152)
هذا نهي عن القرب الذي يعم وجوه التصرف، وفيه سد الذريعة، ثم استثنى ما يحسن وهو التثمير والسعي في نمائه، قال مجاهد: بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
Bu, tasarruf çeşitlerini kapsayan yaklaşma eyleminden bir nehiydir ve bunda sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapatma) vardır. Daha sonra güzel olanı istisna etmiştir ki o da malı nemalandırmak ve artırmaya çalışmaktır. Mücâhid: { بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ }
التجارة فيه ممن كان من الناظرين له مال يعيش به، فالأحسن إذا ثمر مال يتيم أن لا يأخذ منه نفقة ولا أجرة ولا غيرها من كان من الناظرين لا مال له ولا يتفق له
vasilerden geçinebileceği bir malı bulunan kimselerin o mal ile ticaret yapmasıdır; en güzeli, yetimin malını nemalandırdığı zaman ondan ne nafaka, ne ücret ne de başka bir şey almamasıdır. Vasilerden malı olmayan ve
نظر إلا بأن ينفق على نفسه من ربح نظره وإلا دعته الضرورة إلى ترك مال اليتيم دون نظر فالأحسن أن ينظر ويأكل بالمعروف، قاله ابن زيد، و «الأشد» جمع شد وجمع شدة، وهو هنا الحزم والنظر في الأمور وحسن التصرف فيها.
kendi bakımına yaptığı tasarrufun kârından harcamadan bakımı mümkün olmayan ya da zaruretin yetim malını bakımsız bırakmaya sürüklediği kimse için ise en güzeli bakması ve meşru ölçüde (maruf ile) yemesidir, demiştir. Bunu İbn Zeyd ifade etmiştir. "Eşüdd" (الأشد) kelimesi "şedd"in ve "şidde"nin çoğuludur; buradaki anlamı ise basiret, işleri değerlendirme ve onlarda güzel tasarruf edebilmedir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وليس هذا بالأشد المقرون ببلوغ الأربعين، بل هذا يكون مع صغر السن في ناس كثير وتلك الأشد هي التجارب والعقل المحنك، ولكن قد خلطهما المفسرون، وقال ربيعة والشعبي ومالك فيما روي عنه وأبو حنيفة، «بلوغ الأشد» البلوغ مع أن لا يثبت سفه، وقال السدي:
Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Bu, kırk yaşa ulaşmakla bitişik olan "eşüdd" değildir; aksine bu durum pek çok insanda küçük yaşta da bulunur. O [diğer] "eşüdd" ise tecrübeler ve olgunlaşmış akıldır; ancak müfessirler bu ikisini birbirine karıştırmışlardır. Rebîa, eş-Şa'bî, kendisinden rivayet edildiğine göre Mâlik ve Ebû Hanîfe: "Bülûğu'l-eşüdd", sefihlik sabit olmaksızın büluğa ermektir, demişlerdir. es-Süddî ise:
«الأشد» ثلاثون سنة، وقالت فرقة ثلاثة وثلاثون سنة، وحكى الزجاج عن فرقة ثمانية عشرة سنة، وضعّفه ورجح البلوغ مع الرشد وحكى النقاش أن «الأشد» هنا من خمسة عشر إلى ثلاثين، والفقه ما رجح الزجّاج، وهو قول مالك ﵀ الرشد وزوال السفه مع البلوغ.
"Eşüdd", otuz yaştır, demiştir. Bir zümre otuz üç yaş olduğunu söylemiştir. ez-Zeccâc bir zümreden on sekiz yaş rivayet etmiş, bunu zayıf bulup büluğ ile birlikte rüştü tercih etmiştir. en-Nakkâş buradaki "eşüdd"ün on beşten otuza kadar olduğunu nakletmiştir. Fıkıh ise ez-Zeccâc'ın tercih ettiğidir; bu da Mâlik rahimehullâh'ın görüşü olup büluğ ile birlikte rüştün bulunması ve sefihliğin zeval bulmasıdır.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا أصح الأقوال وأليقها بهذا الموضع، وقوله تعالى:
Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Görüşlerin en sahihi ve bu makama en uygun olanı budur. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ
{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı tam tutun”
الآية أمر بالاعتدال في الأخذ والإعطاء، و «القسط» العدل، وقوله لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
ayeti, alma ve vermede adaleti emretmektedir. "Kıst" (القسط) adalet demektir. { لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } buyruğu ise,
يقتضي أن هذه الأوامر إنما هي فيما يقع تحت قدرة البشر من التحفظ والتحرز لا أنه مطالب بغاية العدل في نفس الشيء المتصرف فيه، قال الطبري: لما كان الذي يعطي ناقصا يتكلف في ذلك مشقة والذي يعطي زائدا يتكلف أيضا مثل ذلك، رفع الله ﷿ الأمر بالمعادلة حتى يتكلف واحد منهما مشقة، وقوله وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا
bu emirlerin ancak insanın korunma ve sakınma gücü dairesinde kalan şeyler hakkında olduğunu, tasarruf edilen şeyin bizatihi kendisinde adaletin zirvesiyle yükümlü tutulmadığını iktiza eder. et-Taberî şöyle demiştir: Veren kişi eksik verirken bunda bir meşakkat yüklendiği, fazla veren kişi de yine böyle bir meşakkate katlandığı için Aziz ve Celil olan Allah, bu ikisinden biri meşakkate girmesin diye denk tutma emrini [güç yettiği ölçüde] koymuştur. { وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا } buyruğu ise,
يتضمن الشهادات والأحكام والتوسط بين الناس وغير ذلك، أي ولو كان ميل الحق على قراباتكم، وقوله: وَبِعَهْدِ اللَّهِ
şahitlikleri, hükümleri, insanların arasını bulmayı ve benzeri durumları kapsar; yani hakkın meyli akrabalarınızın aleyhine olsa bile [adaletle davranın]. { وَبِعَهْدِ اللَّهِ } buyruğu ise,
يحتمل أن يراد جميع ما عهده الله إلى عباده، ويحتمل أن يراد به جميع ذلك مع جميع ما انعقد بين إنسانين وأضاف ذلك العهد إلى الله من حيث قد أمر بحفظه والوفاء به، وقوله لَعَلَّكُمْ
Allah'ın kullarına emrettiği bütün ahitlerin kastedilmiş olması muhtemeldir; bütün bunlarla beraber iki insan arasında akdedilen ve korunup ifa edilmesi emredilmiş olması hasebiyle Allah'a izafe edilen ahitlerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. { لَعَلَّكُمْ } ifadesi,
ترجّ بحسبنا وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «تذكّرون» بتشديد الذال والكاف جميعا وكذلك «يذّكّرون» و «يذكّر الإنسان» وما جرى من ذلك مشددا كله، وقرأ نافع وعاصم في رواية أبي بكر وابن عامر كل ذلك بالتشديد إلا قوله أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ [مريم: ٦٧] فإنهم خففوها، وروى أبان وحفص عن عاصم «تذكرون» خفيفة الذال في كل القرآن.
bize göredir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, hem zâl hem de kâf harflerini şeddeli olarak "tezzekkerûn" (تذكّرون) şeklinde okumuşlardır; aynı şekilde "yezzekkerûn" (يذّكّرون) ve "yezzekkeru'l-insân" (يذكّر الإنسان) ile bu kökten gelenlerin tamamını şeddeli okumuşlardır. Nâfi', Âsım (Ebû Bekr rivayetinde) ve İbn Âmir, { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ } [Meryem: 67] ayeti hariç bütün bunları şeddeli okumuşlar, bu ayettekini ise şeddesiz okumuşlardır. Ebân ve Hafs ise Âsım'dan bütün Kur'an'da zâl harfini şeddesiz olarak "tezekkerûn" (تذكرون) şeklinde rivayet etmişlerdir.
وقرأ حمزة والكسائي «تذكرون» بتخفيف الذال إذا كان الفعل بالتاء، وإذا كان بالياء قرأه بالتشديد، وقرأ حمزة وحده في سورة الفرقان لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ [الآية: ٦٢] بسكون الذال وتخفيف الكاف، وقرأ ذلك الكسائي بتشديدهما وفتحهما.
Hamza ve el-Kisâî, fiil 'te' harfi ile başladığında zâl harfini şeddesiz olarak "tezekkerûn" okumuşlar; 'ye' ile başladığında ise şeddeli okumuşlardır. Hamza tek başına Furkân Suresi'ndeki { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ } [Ayet: 62] ayetinde zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin şeddesizliği ile okumuştur. el-Kisâî ise bunu her iki harfi de şeddeli ve fethalı olarak okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٣]
[En'âm Suresi (6): Ayet 153]
وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣)
{ وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte sakınasınız diye [Allah] size bunları tavsiye etti.” (153)
الإشارة هي إلى الشرع الذي جاء به محمد ﷺ بجملته، وقال الطبري: الإشارة هي إلى هذه الوصايا التي تقدمت من قوله قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ [الأنعام: ١٥١] قرأ ابن كثير ونافع وعاصم وأبو
İşaret, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeriatın bütününedir. et-Taberî ise: İşaret, { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ } [En'âm: 151] buyruğundan itibaren daha önce geçen bu vasiyetleredir, demiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım ve Ebû
عمرو «وأنّ هذا» بفتح الهمزة وتشديد النون «صراطي» ساكن الياء، وقرأ حمزة والكسائي «وإنّ» بكسر الألف وتشديد النون، وقرأ عبد الله بن أبي إسحاق وابن عامر من السبعة «وأن» بفتح الهمزة وسكون النون «صراطي» مفتوح الياء، فأما من فتح الألف فالمعنى عنده كأنه قال ولأن هذا صراطي مستقيما فاتبعوه، أي اتبعوه لكونه كذا وتكون الواو على هذا إنما عطفت جملة على جملة، ويصح غير هذا أن يعطف على «ان لا تشركوا» وكأن المحرم من هذا اتباع السبل والتنكيب عن الصراط الأقوم، ومن قرأ بتخفيف النون عطف على قوله «أن لا تشركوا» ومذهب سيبويه أنها المخففة من الثقيلة، وأن التقدير وأنه هذا صراطي، ومن قرأ بكسر الألف وتشديد النون فكأنه استأنف الكلام وقطعه من الأول، وفي مصحف ابن مسعود «وهذا صراطي» بحذف أن، وقال ابن مسعود إن الله جعل طريقا صراطا مستقيما طرفه محمد ﵇ وشرعه ونهايته الجنة، وتتشعب منه طرق فمن سلك الجادة نجا ومن خرج إلى تلك الطرق أفضت به إلى النار وقال أيضا خط لنا الرسول الله ﷺ يوما خطا، فقال: هذا سبيل الله، ثم خط عن يمين ذلك الخط وعن شماله خطوطا فقال: هذه سبل على كل سبيل منها شيطان يدعو إليها، ثم قرأ هذه الآية.
Amr, hemzenin fethası ve nûn harfinin şeddesiyle "ve enne hâzâ" (وأنّ هذا), 'yâ' harfinin sükûnuyla "sırâtî" (صراطي) okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî ise elifin kesresi ve nûn harfinin şeddesiyle "ve inne" (وإنّ) okumuşlardır. Abdullah b. Ebî İshâk ve yedi kıraat imamından İbn Âmir, hemzenin fethası ve nûn harfinin sükûnuyla "ve en" (وأن), 'yâ' harfinin fethasıyla "sırâtiye" (صراطي) okumuşlardır. Elifi fethalı okuyana göre mana, sanki "Ve mademki bu benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun", yani böyle olduğu için ona uyun demiş gibidir; buna göre vâv harfi bir cümleyi diğer bir cümleye atfetmiş olur. Bundan başka { أَلَّا تُشْرِكُوا } ifadesine atfedilmesi de sahihtir; sanki bundan haram kılınan şey, başka yollara uymak ve en doğru yoldan sapmaktır. Nûn harfini şeddesiz (sakin) okuyan kimse ise bunu { أَلَّا تُشْرِكُوا } buyruğuna atfetmiştir. Sîbeveyh'in mezhebine göre bu [en], şeddeli 'enne'den hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olandır ve takdiri "ve muhakkak ki o benim yolumdur" şeklindedir. Elifin kesresi ve nûn harfinin şeddesiyle okuyan kimse ise sanki söze yeniden başlamış (isti'nâf yapmış) ve onu öncekinden ayırmıştır. İbn Mes'ûd'un mushafında 'en' hazfedilerek "ve hâzâ sırâtî" (وهذا صراطي) şeklindedir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: "Allah dosdoğru bir yol kıldı; onun bir ucu Muhammed aleyhisselâm ve onun şeriatı, sonu ise cennettir. Bu yoldan başka yollar ayrılır; kim ana yolu tutarsa kurtulur, kim de o yollara saparsa bu onu ateşe ulaştırır." Yine o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün bizim için bir çizgi çizdi ve: "Bu Allah'ın yoludur" buyurdu. Sonra o çizginin sağına ve soluna çizgiler çizip: "Bunlar birtakım yollardır ki her bir yolun başında ona çağıran bir şeytan vardır" buyurdu ve ardından bu ayeti okudu.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذه الآية تعلم أهل الأهواء والبدع والشذوذ في الفروع وغير ذلك من أهل التعمق في الجدل والخوض في الكلام، هذه كلها عرضة للزلل ومظنة لسوء المعتقد وتقدم القول في ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ، وفي قوله لَعَلَّكُمْ ومن حيث كانت المحرمات الأول لا يقع فيها عاقل قد نظر بعقله جاءت العبارة لعلكم تعقلون، والمحرمات الأخر شهوات وقد يقع فيها من العقلاء من لم يتذكر، وركوب الجادة الكاملة يتضمن فعل الفضائل، وتلك درجة التقوى.
Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Bu ayet; heva ehline, bidat ehline, fürûatta şâz görüşlere sapanlara ve bunların dışında cedele derinlemesine dalıp kelamda aşırıya kaçanlara bir uyarıdır; zira bunların hepsi ayağın kaymasına açıktır ve kötü inanç besleme zannının yeridir. { ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ } ve { لَعَلَّكُمْ } ifadelerine dair açıklama daha önce geçmişti. İlk haramlara, aklıyla düşünen hiçbir akıl sahibi düşmeyeceği cihetle [ilkinde] "aklınızı kullanasınız diye" ifadesi gelmiştir; diğer haramlar ise nefsin arzularıdır ve akıl sahiplerinden düşünüp öğüt almayanlar da bunlara düşebilir. Dosdoğru ana yola girmek ise faziletleri işlemeyi içerir ki bu da takva derecesidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 154]
ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤)
{ ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak, her şeyi ayrıntılı olarak açıklamak, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik; ta ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar.” (154)
ثُمَّ في هذه الآية إنما مهلتها في ترتيب القول الذي أمر به محمد ﷺ كأنه قال ثم مما قضيناه أنا آتينا موسى الكتاب، ويدعو إلى ذلك أن موسى ﵇ متقدم بالزمان على محمد ﷺ وتلاوته ما حرم الله، والْكِتابَ التوراة، وتَماماً نصب على المصدر، وقوله عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ مختلف في معناه فقالت فرقة الَّذِي بمعنى الذين، وأَحْسَنَ فعل ماض صلة «الذين» ، وكأن الكلام وآتينا موسى الكتاب تفضلا على المحسنين من أهل ملته وإتماما للنعمة عندهم، هذا تأويل مجاهد، وفي مصحف عبد الله «تماما على الذين أحسنوا» ، فهذا يؤيد ذلك التأويل، وقالت فرقة الَّذِي غير موصولة، والمعنى تماما على ما أحسن هو من عبادة ربه والاضطلاع بأمور نبوته، يريد موسى ﵇، هذا تأويل الربيع وقتادة، وقالت فرقة: المعنى تَماماً أي تفضلا وإكمالا على الذي أحسن الله فيه إلى عباده من النبوءات والنعم وغير ذلك، ف الَّذِي أيضا في هذا التأويل غير موصولة، وهذا تأويل ابن زيد.
Bu ayetteki { ثُمَّ } edatının mühlet (sıra) bildirmesi, ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e emredilen sözün tertibi açısındandır; sanki "Sonra hükmettiğimiz şeylerden biri de Mûsâ'ya Kitab'ı vermiş olmamızdır" demiştir. Bunu gerektiren sebep ise Mûsâ aleyhisselâm'ın zaman bakımından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve onun Allah'ın haram kıldıklarını okumasından önce gelmesidir. { الْكِتابَ } Tevrat'tır. { تَماماً } lafzı masdar olarak nasb edilmiştir. { عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } ifadesinin manası hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Bir grup, { الَّذِي } lafzının "ellezîne" (الذين) manasında olduğunu ve { أَحْسَنَ } lafzının da mazi fiil olup "ellezîne"nin sılası olduğunu söylemiştir; sanki söz: "Mûsâ'ya kendi dinine mensup olanlardan iyilik edenlere bir lütuf ve onların nezdinde nimeti tamamlamak üzere Kitab'ı verdik" şeklindedir. Bu, Mücâhid'in tevilidir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında "tamâmen ale'llezîne ahsenû" (تماما على الذين أحسنوا) şeklindedir ki bu da o tevili desteklemektedir. Başka bir grup, { الَّذِي } lafzının mevsûl olmadığını ve mananın: "Rabbine ibadet etmesi ve peygamberliğinin gerektirdiği işleri bihakkın yerine getirmesi bakımından onun güzel yaptığı şeyleri tamamlamak üzere" olduğunu söylemiştir; bununla Mûsâ aleyhisselâm'ı kastetmektedir. Bu, er-Rebî' ve Katâde'nin tevilidir. Diğer bir grup ise mananın: { تَماماً } yani Allah'ın peygamberlikler, nimetler ve diğer hususlarda kullarına iyilik ve ihsan ettiği şeyler üzerine bir lütuf ve ikmal olarak [verilmiştir] şeklinde olduğunu söylemiştir; bu tevilde de { الَّذِي } lafzı mevsûl değildir. Bu da İbn Zeyd'in tevilidir.
وقرأ يحيى بن يعمر وابن أبي إسحاق «تماما على الذي أحسن» بضم النون، فجعلها صفة تفضيل
Yahya b. Ya'mer ve İbn Ebî İshâk, nûn harfinin dammesiyle "tamâmen ale'llezî ahsenü" (تماما على الذي أحسن) okumuşlar, böylece onu tafdil sıfatı yapmışlar
ورفعها على خبر ابتداء مضمر تقديره «على الذي هو أحسن» وضعف أبو الفتح هذه القراءة لقبح حذف المبتدأ العائد، وقال بعض نحويي الكوفة يصح أن يكون أَحْسَنَ صفة ل الَّذِي من حيث قارب المعرفة إذ لا تدخله الألف واللام كما تقول العرب مررت بالذي خير منك ولا يجوز فالذي عالم، وخطأ الزجاج هذا القول الكوفي، وتَفْصِيلًا يريد بيانا وتقسيما ولَعَلَّهُمْ ترج بالإضافة إلى البشر، وبِلِقاءِ رَبِّهِمْ أي بالبعث الذي الإيمان به نهاية تصديق الأنبياء صلوات الله عليهم، إذ لا تلزمه العقول بذواتها وإنما ثبت بالسمع مع تجويز العقل له.
ve takdiri "en güzel olan kimse üzerine" (على الذي هو أحسن) şeklinde gizli bir mübtedanın haberi olarak merfû kılmışlardır. Ebu'l-Feth, dönen zamire ait mübtedanın hazfedilmesinin çirkinliği sebebiyle bu kıraati zayıf saymıştır. Kûfeli bazı nahivciler ise, harf-i tarif (elif-lâm) almadığı için marifeye yaklaştığı cihetle { أَحْسَنَ } lafzının { الَّذِي } için sıfat olmasının sahih olduğunu söylemişlerdir; nitekim Arapların "senden daha hayırlı olana uğradım" demesi gibi; ancak "o âlim olan kimsedir" denilmesi caiz değildir. ez-Zeccâc ise Kûfelilerin bu görüşünü hatalı bulmuştur. { وَتَفْصِيلاً } açıklama ve kısımlara ayırma demektir. { لَعَلَّهُمْ } ise insanlara izafe edilen bir ümittir. { بِلِقاءِ رَبِّهِمْ } yani kendisine iman etmek peygamberleri (Allah'ın salâtı üzerlerine olsun) tasdik etmenin nihayeti olan diriliş demektir; zira akıllar bizatihi bunu zorunlu kılmaz, aksine aklın bunu caiz görmesiyle birlikte o sem' (naklî delil) ile sabit olmuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٥٥ الى ١٥٧]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 155-157]
وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)
{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧) } “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız. (155) 'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından gerçekten habersizdik' demeyesiniz (156) Ya da 'Eğer bize kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye [onu indirdik]. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.” (157)
هذا إشارة إلى القرآن، ومُبارَكٌ وصف بما فيه من التوسعات وإزالة أحكام الجاهلية وتحريماتها وجمع كلمة العرب وصلة أيدي متبعيه وفتح الله على المؤمنين به ومعناه منمي خيره مكثر، و «البركة» الزيادة والنمو، وفَاتَّبِعُوهُ دعاء إلى الدين، وَاتَّقُوا الأظهر فيه أنه أمر بالتقوى العامة في جميع الأشياء بقرينة قوله لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وأَنْ من قوله أَنْ تَقُولُوا في موضع نصب، والعامل فيه أَنْزَلْناهُ والتقدير وهذا كتاب أنزلناه كراهية أن، وهذا أصح الأقوال وأضبطها للمعنى المقصود، وقيل العامل في أَنْ قوله وَاتَّقُوا فكأنه قال واتقوا أن تقولوا، وهذا تأويل يتخرج على معنى واتقوا أن تقولوا كذا، لأنه لا حجة لكم فيه، ولكن يعرض فيه قلق لقوله أثناء ذلك لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وفي التأويل الأول يتسق نظم الآية، و «الطائفتان» اليهود والنصارى بإجماع من المتأولين والدراسة القراءة والتعلم بها، وأَنْ في قوله وَإِنْ كُنَّا مخففة من الثقيلة، واللام في قوله لَغافِلِينَ لام توكيد، هذا مذهب البصريين وحكى سيبويه عن بعض العرب أنهم يخففونها ويبقونها على عملها، ومنه قراءة بعض أهل المدينة وإن كلا وأما المشهور فإنها إذا خففت ترجع حرف ابتداء لا تعمل، وأما على مذهب الكوفيين ف أَنْ في هذه الآية بمعنى ما النافية، واللام بمعنى إلا، فكأنه قال وما كنا عن دراستهم إلا غافلين.
Bu, Kur'an'a bir işarettir. { مُبارَكٌ } ise onda bulunan genişlikler, Câhiliye hükümlerinin ve haramlarının kaldırılması, Arapların bir araya getirilmesi, ona uyanların ellerinin güçlendirilmesi ve Allah'ın ona inananlara fetihler nasip etmesi ile nitelenmesidir; manası hayrı gelişen ve çoğalandır. "Bereket" (البركة) artış ve gelişmedir. { فَاتَّبِعُوهُ } dine bir davettir. { وَاتَّقُوا } buyruğunda en açık olan, { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } ifadesinin karinesiyle her şeyde genel takvanın emredilmiş olmasıdır. { أَنْ تَقُولُوا } buyruğundaki { أَنْ } nasb mahallindedir; onda amel eden âmil ise { أَنْزَلْناهُ } fiilidir ve takdiri: "...demenizi kerih gördüğümüz için indirdiğimiz bir kitaptır" şeklindedir. Görüşlerin en sahihi ve kastedilen manayı en iyi zapt edeni budur. { أَنْ } edatındaki âmilin { وَاتَّقُوا } buyruğu olduğu da söylenmiştir; sanki: "...demekten sakınınız" demiş gibidir. Bu tevil, "böyle demekten sakının, çünkü bunda sizin için hiçbir hüccet yoktur" manasına dayandırılır; ancak bu durumda arada { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } buyruğu geçtiği için cümlede bir uyumsuzluk/kopukluk meydana gelir; birinci tevilde ise ayetin dizilişi intizamını korur. "İki topluluk" (الطائفتان) müteevvillerin icmasıyla Yahudiler ve Hristiyanlardır. "Dirâse" (الدراسة) okumak ve onunla öğrenmektir. { وَإِنْ كُنَّا } buyruğundaki { إِنْ } şeddeli 'inne'den hafifletilmiştir (muhaffefe mine's-sakîle). { لَغافِلِينَ } buyruğundaki lâm ise tekid lâmıdır; Basralıların mezhebi budur. Sîbeveyh, Arapların bir kısmının onu hafifletip amelini baki bıraktıklarını nakletmiştir; Medine ehlinin bir kısmının { وإن كلا } kıraati de bu kabildendir. Meşhur olan ise, hafifletildiği zaman amel etmeyen bir ibtida harfine dönüşmesidir. Kûfelilerin mezhebine göre ise bu ayetteki { إِنْ } olumsuzluk bildiren 'mâ' (ما) anlamındadır; lâm ise 'illâ' (إلا) anlamındadır; sanki: "Biz onların okumasından habersiz kimselerden başkası değildik" demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: معنى هذه الآية إزالة الحجة عن أيدي قريش وسائر العرب بأنهم لم يكن لهم كتاب، فكأنه قال: وهذا القرآن يا معشر العرب أنزل حجة عليكم لئلا تقولوا إنما أنزلت التوراة والإنجيل بغير لساننا على غيرنا، ونحن لم نعرف ذلك، فهذا كتاب بلسانكم ومع رجل منكم، وقوله تعالى: أَوْ تَقُولُوا جملة معطوفة على الجملة الأولى، وهي في غرضها من الاحتجاج على الكفار وقطع تعلقهم في الآخرة بأن الكتب إنما أنزلت على غيرهم وأنهم غافلون عن الدراسة والنظر في الشرع وأنهم لو نزل عليهم كتاب لكانوا أسرع إلى الهدى من الناس كلهم، فقيل لهم: قد جاءكم بيان من الله وهدى
Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Bu ayetin manası, kendilerine bir kitap verilmemiş olduğu gerekçesiyle Kureyş'in ve diğer Arapların ellerindeki hücceti ortadan kaldırmaktır; sanki şöyle buyurmuştur: Ey Arap topluluğu! Bu Kur'an, "Tevrat ve İncil bizim dilimizden başka bir dille bizden başkalarına indirildi, biz ise bunu bilmedik" demeyesiniz diye size bir hüccet olarak indirildi; işte bu kendi dilinizle ve aranızdan bir adamla gelen bir kitaptır. Yüce Allah'ın: { أَوْ تَقُولُوا } buyruğu, ilk cümleye atfedilmiş bir cümledir ve gayesi kâfirlere karşı hüccet getirmek ve kitapların ancak başkalarına indirildiği, kendilerinin tedrisattan ve şeriatı incelemekten gafil oldukları, şayet kendilerine bir kitap indirilseydi bütün insanlardan daha çabuk hidayete erecekleri yönündeki ahirete dair bahanelerini kesmektir. Bunun üzerine onlara: Size Allah'tan açık bir delil, bir hidayet
ورحمة، ولما تقرر أن البينة قد جاءت والحجة قد قامت حسن بعد ذلك أن يقع التقرير بقوله فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بهذه الآيات البينات، وَصَدَفَ معناه حاد وراغ وأعرض، وقرأ يحيى بن وثاب وابن أبي عبلة «كذب» بتخفيف الذال، والجمهور «كذّب» بتشديد الذال، وسَنَجْزِي الَّذِينَ وعيد، وقرأت فرقة «يصدفون» بكسر الدال وقرأت فرقة «يصدفون» بضم الدال.
ve bir rahmet gelmiştir, denilmiştir. Açık delilin geldiği ve hüccetin ikame edildiği kesinleşince, bundan sonra { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ } buyruğuyla bu apaçık ayetleri yalanlayana dair soru yoluyla kınamanın (takrîr) yapılması güzel düşmüştür. { وَصَدَفَ } ifadesinin anlamı, saptı, yan çizdi ve yüz çevirdi demektir. Yahya b. Vessâb ve İbn Ebî Able, zâl harfinin şeddesizliği ile "kezebe" (كذب) okumuşlardır; cumhur ise zâl harfinin şeddesiyle "kezzebe" (كذّب) okumuştur. { سَنَجْزِي الَّذِينَ } bir tehdittir. Bir zümre dâl harfinin kesresiyle "yasdifûn" (يَصْدِفُونَ), diğer bir zümre ise dâl harfinin dammesiyle "yasdufûn" (يَصْدُفُونَ) okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 158]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “Onlar ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce inanmamış veya imanında bir hayır kazanmamış kimseye o günkü imanı fayda vermez. De ki: Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!” (158)
الضمير في يَنْظُرُونَ هو للطائفة التي قيل لها قبل فقد جاءكم بينة من ربكم وهم العادلون بربهم من العرب الذين مضت أكثر آيات السورة في جدالهم، ويَنْظُرُونَ معناه ينتظرون، والْمَلائِكَةُ هنا يراد بها ملائكة الموت الذين يصحبون عزرائيل المخصوص بقبض الأرواح، قاله مجاهد وقتادة وابن جريج.
{ يَنْظُرُونَ } fiilindeki zamir, daha önce kendilerine "Rabbinizden size açık bir delil geldi" denilen topluluğa aittir; onlar da surenin ayetlerinin çoğunun kendileriyle tartışma halinde geçtiği, Rablerine denk koşan Araplardır. { يَنْظُرُونَ } kelimesinin manası bekliyorlar (yentezirûn) demektir. Buradaki { الْمَلائِكَةُ } ile ruhları kabzetmekle görevli olan Azrâil'e eşlik eden ölüm melekleri kastedilmektedir; bunu Mücâhid, Katâde ve İbn Cüreyc söylemiştir.
ويحتمل أن يريد الملائكة الذين يتصرفون في قيام الساعة، وقرأ حمزة والكسائي «إلا أن يأتيهم» بالياء، وقرأ الباقون «تأتيهم» بالتاء من فوق، وقوله أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ قال الطبري: لموقف الحساب يوم القيامة، وأسند ذلك إلى قتادة وجماعة من المتأولين، ويحكي الزجاج أن المراد بقوله أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أي العذاب الذي يسلطه الله في الدنيا على من يشاء من عباده كالصيحات والرجفات والخسف ونحوه.
Kıyametin kopmasında tasarrufta bulunan meleklerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Hamza ve el-Kisâî 'yâ' ile "illâ en ye'tiyehüm" (إلا أن يأتيهم) okumuşlar, diğerleri ise yukarıdan iki noktalı 'te' ile "te'tiyehüm" (تأتيهم) okumuşlardır. { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } buyruğu hakkında et-Taberî: "Kıyamet günü hesap mevkii için [gelmesini]" demiş ve bunu Katâde ile müteevvillerden bir topluluğa dayandırmıştır. ez-Zeccâc ise { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } ifadesiyle, Allah'ın dünyada kullarından dilediği kimselere musallat ettiği korkunç sesler (sayha), sarsıntılar (recfe), yere batırma (hasf) ve benzeri azabın kastedildiğini nakletmektedir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الكلام على كل تأويل فإنما هو بحذف مضاف تقديره أمر ربك أو بطش ربك أو حساب ربك وإلا فالإتيان المفهوم من اللغة مستحيل في حق الله تعالى. ألا ترى أن الله تعالى يقول فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا [الحشر: ٢] فهذا إتيان قد وقع وهو على المجاز وحذف المضاف، وقوله:
Ebû Muhammed der ki: Bu kelam her tevile göre ancak bir muzafın hazfi iledir; takdiri "Rabbinin emri", "Rabbinin yakalaması/azabı" veya "Rabbinin hesabı" şeklindedir; aksi takdirde dilden anlaşılan manada gelmek (ityân) Yüce Allah hakkında imkânsızdır. Görmez misin ki Yüce Allah: { فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “Allah da onlara hiç beklemedikleri yerden geldi.” [Haşr: 2] buyurmaktadır; işte bu, vuku bulmuş bir 'gelme'dir ve mecaz ile muzafın hazfi üzeredir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ أما ظاهر اللفظ لو وقفنا معه فيقتضي أنه توعدهم بالشهير الفظيع من أشراط الساعة دون أن يخص من ذلك شرطا يريد بذلك الإبهام الذي يترك السامع مع أقوى تخيله، لكن لما قال بعد ذلك يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها وبينت الآثار الصحاح في البخاري ومسلم أن الآية التي معها هذا الشرط هي طلوع الشمس من المغرب، قوى أن الإشارة بقوله أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ إنما هي إلى طلوع الشمس من مغربها، وقال بهذا التأويل مجاهد وقتادة والسدي وغيرهم، ويقوي أيضا أن تكون الإشارة إلى غرغرة الإنسان عند الموت أو ما يكون في مثابتها لمن لم يغرغر.
{ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } lafzının zahiriyle yetinecek olursak, dinleyeni en güçlü muhayyilesiyle baş başa bırakan bir kapalılığı kastederek, kıyamet alametlerinden belirli bir alameti tahsis etmeksizin onları meşhur ve korkunç olanlarıyla tehdit etmesini iktiza eder. Fakat bundan sonra: { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } buyurması ve Buhârî ile Müslim'deki sahih rivayetlerin yanında bu şartın bulunduğu ayetin güneşin batıdan doğması olduğunu açıklaması, { أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } buyruğundaki işaretin ancak güneşin batıdan doğmasına yönelik olduğunu güçlendirmiştir. Bu tevile Mücâhid, Katâde, es-Süddî ve başkaları kail olmuştur. Bu işaretin, insanın ölüm anındaki can çekişmesine (gargara) veya can çekişmeyen kimse için onun yerini tutan duruma yönelik olması da kuvvetli bir ihtimaldir.