ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٣) ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ (١٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٣) ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ (١٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦) } “Bu, onların Allah’a ve Resulüne karşı gelip ayrışmalarındandır. Kim Allah’a ve Resulüne karşı gelip ayrışırsa bilsin ki Allah, cezası pek şiddetli olandır. (13) İşte bunu tadın! Kâfirler için ayrıca cehennem azabı da vardır. (14) Ey iman edenler! Kâfirlerle toplu bir hâlde (ordular karşı karşıya) karşılaştığınızda onlara arkalarınızı dönmeyin (kaçmayın). (15) Kim o gün, savaş için taktik gereği yer değiştiren veya bir birliğe katılmak üzere çekilen hariç, arkasını onlara dönerse, muhakkak ki Allah’tan bir gazaba uğramış olur; onun varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir! (16)”
هذا الخطاب للنبي ﷺ، والمؤمنون داخلون فيه بالمعنى والضمير في أَنَّهُمْ
Bu hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’edir; mana bakımından müminler de buna dâhildir. { أَنَّهُمْ } [lafzındaki] zamir ise...
عائد على الذين كفروا، واقُّوا
kâfirlere racidir. { شَاقُّوا } kelimesi...
معناه خالفوا ونابذوا وقطعوا، وهو مأخوذ من الشق وهو القطع والفصل بين شيئين، وهذه مفاعلة فكأن الله لما شرع شرعا وأمر بأوامر وكذبوا هم وصدوا تباعد ما بينهم وانفصل وانشق، مأخوذ من هذا لأنه مع شقه الآخر تباعدا وانفصلا وعبر المفسرون عن قوله اقُّوا
muhalefet ettiler, karşı koydular ve [bağları] kopardılar demektir. Bu, iki şeyin arasını kesmek ve ayırmak demek olan eş-şakk (الشق) kökünden alınmıştır. Bu [fiil] müşareke (مفاعلة) babındandır; zira sanki Allah bir şeriat koyup emirler buyurunca, onlar da yalanlayıp yüz çevirince araları uzaklaştı, ayrıldı ve yarıldı. Bu anlamdan türetilmiştir çünkü diğer tarafla birlikte birbirinden uzaklaşmış ve ayrılmışlardır. Müfessirler { شَاقُّوا } buyruğunu...
أي صاروا في شق غير شقه.
yani “onun bulunduğu tarafın (şakk) dışında başka bir tarafta oldular” şeklinde ifade etmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا وإن كان معناه صحيحا فتحرير الاشتقاق إنما هو ما ذكرناه، والمثال الأول إنما هو الشّق بفتح الشين، وأجمعوا على الإظهار في شاقِقِ
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, manası doğru bir açıklama olsa da iştikakın (kelime türetilişinin) asıl tahlili bizim zikrettiğimizdir. Birinci misal şîn harfinin fethasıyla eş-şakk (الشّق) kelimesidir. [Kıraat âlimleri] { يُشاقِقِ } kelimesinde izhar (şeddesiz okuma) üzerinde icma etmişlerdir...
اتباعا لخط المصحف، وقوله إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ
mushafın hattına (yazılışına) uyarak [böyle okumuşlardır]. { فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “şüphesiz ki Allah, cezası pek şiddetli olandır” buyruğu ise...
جواب الشرط تضمن وعيدا وتهديدا، وقوله تعالى: ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ المخاطبة للكفار، أي ذلكم الضرب والقتل وما أوقع الله بهم يوم بدر، فكأنه قال الأمر ذلكم فذوقوه وكذا فسره سيبويه، وقال بعضهم: يحتمل أن يكون ذلِكُمْ في موضع نصب كقوله زيدا فاضربه، وقرأ جمهور الناس «وأن» بفتح الألف، فإما على تقدير وحتم أن. فيقدر على ابتداء محذوف يكون «أن» خبره، وإما على تقدير واعلموا أن، فهي على هذا في موضع نصب، وروى سليمان عن الحسن بن أبي الحسن و «إن» على القطع والاستئناف، وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً الآية، زَحْفاً يراد به متقابلي الصفوف والأشخاص، أي يزحف بعضهم إلى بعض، وأصل الزحف الاندفاع على الألية ثم سمي كل ماش إلى آخر في الحرب رويدا زاحفا، إذ في مشيته من التماهل والتباطؤ ما في مشي الزاحف، ومن الزحف الذي هو الاندفاع قولهم لنار العرفج وما جرى مجراه في سرعة الاتقاد نار الزحفتين ومن التباطؤ في المشي قول الشاعر: [البسيط]
şartın cevabıdır; bir tehdit ve korkutma içermektedir. Yüce Allah’ın { ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ } “İşte bunu tadın!” buyruğundaki hitap kâfirlere yöneliktir; yani işte o darbe, ölüm ve Bedir günü Allah’ın başlarına getirdiği şeylerdir! Sanki: “İş böyledir, artık onu tadın” denilmiştir; Sîbeveyhi de böyle tefsir etmiştir. Bazıları ise { ذلِكُمْ } lafzının, “Zeyd’i vur” sözünde olduğu gibi nasb mahallinde olmasının muhtemel olduğunu söylemiştir. Âlimlerin cumhuru { وَأَنَّ } lafzını elifin fethasıyla okumuştur. Bu da ya “hükmedildi ki / kesinleşti ki...” takdiri üzeredir; bu durumda { أَنَّ } lafzının haber olduğu mahzuf bir mübtedaya göre takdir edilir. Ya da “biliniz ki...” takdiri üzeredir; bu takdire göre ise nasb mahallindedir. Süleyman, Hasan b. Ebi’l-Hasan’dan [ibareyi kesip] istinaf yaparak «وإن» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Yüce Allah’ın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً } “Ey iman edenler! Kâfirlerle toplu bir hâlde karşılaştığınızda...” ayetindeki { زَحْفاً } ile kastedilen safların ve şahısların karşı karşıya gelmesidir; yani bir kısmının diğerine doğru ilerlemesidir. *ez-Zahf* (الزحف) kelimesinin aslı kaba etler üzerinde sürünerek ilerlemektir; sonra savaşta bir diğerine doğru yavaşça yürüyen herkese, yürüyüşünde emekleyenin yürüyüşündeki gibi bir ağırlık ve yavaşlık bulunduğu için *zârif* (زاحف) denilmiştir. İleri atılma anlamındaki *zahf*tan biri de tutuşma hızından ötürü arfece ve onun gibi olan şeylerin ateşine *nâru'z-zahfeteyn* (نار الزحفتين) demeleridir. Yürüyüşteki yavaşlık anlamına dair şairin şu sözü bundandır: [el-Basît]
كأنهنّ بأيدي القوم في كبد ... طير تكشف عن جون مزاحيف
“Sanki onlar kavmin elinde güçlükle... Yorgunluktan ağır ağır yürüyen karalardan sıyrılan kuşlar gibidir.”
ومنه قول الفرزدق: [البسيط]
Ferazdak’ın şu beyti de bundandır: [el-Basît]
على عمائمنا تلقى وأرجلنا ... على مزاحيف تزجى مخها رير
“Sarığımızın üzerine atılırız, ayaklarımız ise... İliği erimiş, güçlükle yürütülen yorgun binekler üzerindedir.”
ومنه قول الآخر [الأعشى] : [الطويل]
Diğer şairin [el-A‘şâ’nın] şu sözü de bundandır: [et-Tavîl]
لمن الظعائن سيرهنّ تزحّف
“Yürüyüşleri ağır aksak olan bu göç katarı kime aittir?”
ومن التزحف بمعنى التدافع قول الهذلي: [الوافر]
Birbirini iterek ilerleme anlamındaki *et-tezehhuf*tan Hüzeylî’nin şu sözü de bundandır: [el-Vâfir]
كان مزاحف الحيّات فيه ... قبيل الصبح آثار السياط
“Sabahın hemen öncesinde, oradaki yılanların sürünme izleri... Sanki kamçı izleri gibiydi.”
وأمر الله ﷿ في هذه الآية أن لا يولي المؤمنون أمام الكفار، وهذا الأمر مقيد بالشريطة المنصوصة في مثلي المؤمنين، فإذا لقيت فئة من المؤمنين فئة هي ضعف المؤمنة من المشركين فالفرض أن لا يفروا أمامهم، فالفرار هناك كبيرة موبقة بظاهر القرآن والحديث وإجماع الأكثر من الأمة، والذي يراعى العدد حسب ما في كتاب الله ﷿: وهذا قول جمهور الأمة، وقالت فرقة منهم ابن الماجشون في الواضحة: يراعى أيضا الضعف والقوة والعدة فيجوز على قولهم أن تفر مائة فارس إذا علموا أن عند المشركين من العدة والنجدة والبسالة ضعف ما عندهم، وأمام أقل أو أكثر بحسب ذلك وأما على قول الجمهور فلا يحل فرار مائة إلا أمام ما زاد على مائتين والعبارة بالدبر في هذه الآية متمكنة الفصاحة، لأنها بشعة على الفار ذامة له، وقرأ الجمهور «دبره» بضم الباء، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «دبره» بسكون الباء، واختلف المتأولون في المشار إليه بقوله يَوْمَئِذٍ فقالت فرقة الإشارة إلى يوم بدر وما وليه، وفي ذلك اليوم وقع الوعيد بالغضب على من فر، ونسخ بعد ذلك حكم الآية بآية الضعف، وبقي الفرار من الزحف ليس بكبيرة وقد فر الناس يوم أحد فعفا الله عنهم، وقال فيهم يوم حنين: ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ [التوبة: ٢٥] ولم يقع على ذلك تعنيف.
Allah azze ve celle bu ayette müminlerin kâfirlerin önünden geri dönmemelerini emretmiştir. Bu emir, müminlerin iki katı sayısıyla ilgili olarak metinde açıkça belirtilen şarta bağlıdır. Bir mümin topluluk, müşriklerden kendi sayısının iki katı olan bir toplulukla karşılaştığında farz olan onların önünden kaçmamalarıdır. Orada savaştan kaçmak Kur’an’ın zahiri, hadis ve ümmetin çoğunluğunun icması gereğince helak edici büyük günahlardandır (kebîre-i mûbika). Dikkate alınacak olan husus, Allah azze ve celle’nin Kitabı’nda belirtildiği üzere sayı miktarıdır. Bu, ümmetin cumhurunun görüşüdür. İçlerinde el-Vâdıha adlı eserin sahibi İbnü’l-Mâcişûn’un da bulunduğu bir grup ise: “Zayıflık, güç ve teçhizat da dikkate alınır. Onların görüşüne göre yüz süvari, müşriklerdeki teçhizat, yardım ve cesaretin kendi ellerindekinin iki katı olduğunu bildiklerinde kaçmaları caiz olur; bundan az veya çok olması da bu hesaba göredir” demiştir. Cumhûrun görüşüne göre ise yüz kişinin kaçması, ancak karşısındakiler iki yüzden fazla olursa helal olur. Bu ayette “arka” (dübür) ifadesinin kullanılması belagatin zirvesindedir; zira kaçan kişi için çirkin bir durumdur ve onu yerici niteliktedir. Âlimlerin cumhuru { دُبُرَهُ } kelimesini bâ harfinin dammesiyle okumuştur. Hasan b. Ebi’l-Hasan ise { دُبْرَهُ } şeklinde bâ harfinin sükûnuyla okumuştur. Müfessirler { يَوْمَئِذٍ } “o gün” ifadesiyle işaret edilen hususta ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun Bedir gününe ve onu takip eden zamana işaret olduğunu söylemiştir. O gün kaçan kimseye gazapla tehdit vaki olmuş, daha sonra bu ayetin hükmü “zaafiyet ayeti” ile neshedilmiştir ve böylece savaştan kaçmak büyük günah olmaktan çıkmıştır. Nitekim Uhud günü insanlar kaçmış da Allah onları affetmiştir. Huneyn günü hakkında da onlar için: { ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ } [Tevbe 25] “Sonra arkanızı dönüp kaçtınız” buyurmuş ve bundan dolayı bir azarlama vaki olmamıştır.
قال القاضي أبو محمد: وقال الجمهور من الأمة: الإشارة ب يَوْمَئِذٍ إلى يوم اللقاء الذي يتضمنه قوله إِذا لَقِيتُمُ وحكم الآية باق إلى يوم القيامة بشرط الضعف الذي بينه الله تعالى في آية أخرى، وليس في الآية نسخ، وأما يوم أحد فإنما فر الناس من أكثر من ضعفهم ومع ذلك عنفوا لكون رسول الله ﷺ فيهم وفرارهم عنه، وأما يوم حنين فكذلك من فر إنما انكشف أمام الكثرة، ويحتمل أن عفو الله عمن فر يوم أحد كان عفوا عن كبيرة، ومُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ يراد به الذي يرى أن فعله ذلك أنكى للعدو وأعود عليه بالشر ونصبه على الحال، وكذلك نصب متحيز، وأما الاستثناء فهو من المولين الذين يتضمنهم مَنْ، وقال قوم: الاستثناء هو من أنواع التولي.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ümmetin cumhuru ise şöyle demiştir: { يَوْمَئِذٍ } ifadesiyle işaret edilen gün, { إِذا لَقِيتُمُ } buyruğunun içerdiği karşılaşma günüdür. Ayetin hükmü, Allah Teâlâ’nın başka bir ayette açıkladığı iki katı olma şartıyla kıyamet gününe kadar bakidir; ayette herhangi bir nesih yoktur. Uhud gününe gelince; insanlar kendi sayılarının iki katından fazlası karşısında kaçmışlardı, bununla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında bulunduğu ve onun yanından kaçtıkları için yine de kınandılar. Huneyn gününde de aynı şekilde kaçanlar ancak çokluk karşısında dağılmışlardı. Allah’ın Uhud günü kaçanları bağışlamasının bir büyük günahı affetmesi kabilinden olması da muhtemeldir. { مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ } ifadesiyle yaptığı bu hareketin düşmana daha çok zarar vereceğini ve aleyhine daha çok şer getireceğini gören kimse kastedilir; i‘rabı hâldir. { مُتَحَيِّزاً } kelimesinin irabı da aynı şekilde [hâldir]. İstisnaya gelince; bu, { مَنْ } lafzının içerdiği geri dönüp kaçan kimselerdendir. Bir topluluk ise istisnanın, arkasını dönüp kaçma türlerinden yapıldığını söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولو كان ذلك لوجب أن يكون إلا تحرفا وتحيزا، والفئة هاهنا الجماعة من الناس الحاضرة للحرب، هذا على قول الجمهور في أن الفرار من الزحف كبيرة، وأما على القول الآخر فتكون الفئة المدينة والإمام وجماعة المسلمين حيث كانوا، روي هذا القول عن عمر ﵁ وأنه قال: أنا فئتكم أيها المسلمون.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Eğer öyle olsaydı, [ifadenin] “illâ taharrufen ve tehayyüzen” (إلا تحرفا وتحيزا) şeklinde olması gerekirdi. Buradaki *el-Fie* (فِئَةٍ), savaşta hazır bulunan insan topluluğudur. Bu, savaştan kaçmanın büyük günah olduğu yönündeki cumhurun görüşüne göredir. Diğer görüşe göre ise *fîe*, nerede olursa olsun Medine, devlet başkanı (imam) ve Müslümanlar cemaatidir. Bu görüş Ömer radıyallâhu anh’tan rivayet edilmiştir; nitekim o: “Ey Müslümanlar, ben sizin fienizim (sığınağınızım)!” demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا منه على جهة الحيطة على المؤمنين إذ كانوا في ذلك الزمن يثبتون لأضعافهم مرارا، وفي مسند ابن أبي شيبة من طريق عبد الله بن عمر أن النبي ﷺ قال لجماعة فرت في سرية من سراياه: «أنا فئة المسلمين» حين قدموا عليه، وفي صحيح البخاري من حديث أبي هريرة قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «اتقوا السبع الموبقات» وعدد فيها الفرار من الزحف، وباءَ بمعنى نهض متحملا للثقل المذكور في الكلام غضبا كان أو نحوه، والغضب من صفات الله ﷿ إذا أخذ بمعنى الإرادة فهي صفة ذات، وإذا أخذ بمعنى إظهار أفعال الغاضب على العبد فهي صفة فعل، وهذا المعنى أشبه بهذه الآية، والمأوى الموضع الذي يأوي إليه الإنسان.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu onun tarafından müminlere bir ihtiyat (kolaylık) sağlamak içindir; zira o dönemde [müminler] düşmanlarının katbekat fazlasına karşı defalarca sebat gösteriyorlardı. İbn Ebî Şeybe’nin Müsned’inde Abdullah b. Ömer tarikiyle rivayet edildiğine göre, müfrezelerinden birinde savaştan kaçan bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına geldiklerinde onlara: “Ben Müslümanların fiesiyim (dayanağıyım)” buyurmuştur. Sahih-i Buhârî’de Ebû Hüreyre’den gelen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in: “Helak edici yedi şeyden kaçının” buyurduğunu işittim ve bunların arasında savaştan kaçmayı da saydı. { باءَ } kelimesi, gazap veya benzeri söz konusu edilen ağırlığı yüklenerek kalktı/döndü anlamındadır. Gazap, Allah azze ve celle’nin sıfatlarındandır; irade anlamında alınırsa zatî sıfattır, kul üzerinde öfkelenen zatın fiillerinin izhar edilmesi anlamında alınırsa fiilî sıfattır. Bu ayete en uygun olanı da bu manadır. *el-Me'vâ* (المأوى) ise insanın sığındığı yerdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 17 - 18]
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٧) ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ (١٨)
{ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٧) ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ (١٨) } “Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı. Müminleri kendisinden güzel bir imtihanla (ve nimetle) denemek için [böyle yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (17) İşte durum böyledir! Allah kâfirlerin tuzağını muhakkak boşa çıkaracaktır. (18)”
هذه مخاطبة للمؤمنين أعلم الله بها أن القتلة من المؤمنين ليس هم مستبدين بالقتل، لأن القتل بالإقدار عليه، والخلق والاختراع في جميع حالات القاتل إنما هي لله تعالى ليس للقاتل فيها شيء، وإنما يشاركه بتكسبه وقصده، وهذه الألفاظ ترد على من يقول بأن أفعال العباد خلق لهم، وسبب هذه الآية فيما روي عن أصحاب رسول الله ﷺ لما صدروا عن بدر ذكر كل واحد منهم ما فعل، فقال قتلت كذا وفعلت كذا فجاء من ذلك تفاخر ونحو ذلك فنزلت الآية، وقوله وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى يراد به ما كان رسول الله ﷺ فعله يومئذ، وذلك أنه أخذ قبضات من حصى وتراب، فرمى بها في وجوه القوم وتلقاهم ثلاث مرات فانهزموا عند آخر رمية، ويروى أنه قال يوم بدر: شاهت الوجوه، وهذه الفعلة أيضا كانت يوم حنين بلا خلاف، وروي أن التراب الذي رمى به لم يبق كافر إلا دخل في عينيه منه شيء، وروي أنه رمى بثلاثة أحجار فكانت الهزيمة مع الحجر الثالث.
Bu, müminlere bir hitaptır. Allah bununla müminlerden öldürenlerin tek başlarına bu öldürmeyi gerçekleştiren kimseler olmadığını bildirmiştir; çünkü öldürme fiili ona güç verilmesiyle olur. Öldürenin her durumunda yaratma ve icat etme fiili yalnızca Yüce Allah’a aittir, öldürenin bunda hiçbir hissesi yoktur; o yalnızca kesbi ve kastıyla buna ortak olur. Bu lafızlar kulların fiillerinin bizzat kendileri tarafından yaratıldığını söyleyenlerin aleyhine bir reddiyedir. Bu ayetin iniş sebebi hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından rivayet edildiğine göre, Bedir’den döndüklerinde her biri ne yaptığını anlatarak: “Şunu öldürdüm, şöyle yaptım” demiş, bundan dolayı bir övünme ve benzeri durumlar ortaya çıkınca ayet nazil olmuştur. { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } buyruğu ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in o gün yaptığı şey kastedilmektedir. O, bir avuç çakıl taşı ve toprak alıp kavmin yüzlerine doğru fırlatmış ve onlara doğru üç defa yönelmiştir; son atışta hezimete uğramışlardır. Bedir günü: “Yüzler kara olsun!” dediği rivayet edilir. Bu fiil ihtilafsız olarak Huneyn günü de gerçekleşmiştir. Attığı topraktan gözüne bir parça girmeyen hiçbir kâfir kalmadığı rivayet edilmiştir. Üç taş attığı ve hezimetin üçüncü taşla gerçekleştiği de rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فيحتمل قوله تعالى: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى ما قلناه في قوله فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وذلك منصوص في الطبري وغيره، وهو خارج في كلام العرب على معنى وما رميت الرمي الكافي إذ رميت، ونحوه قول العباس بن مرداس: [المتقارب] فلم أعط شيئا ولم أمنع أي لن أعط شيئا مرضيا ويحتمل أن يريد، وما رميت الرعب في قلوبهم إذ رميت حصياتك، ولكن الله رماه وهذا أيضا منصوص في المهدوي وغيره، ويحتمل أن يريد وما أغنيت إذ رميت حصياتك ولكن الله رمى أي أعانك وأظفرك، والعرب تقول في الدعاء: رمى الله لك، أي أعانك وصنع لك.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yüce Allah’ın { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” buyruğunun, { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } “Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü” buyruğu hakkında söylediğimiz manayı içermesi muhtemeldir; bu husus Taberî ve diğerlerinde açıkça belirtilmiştir. Bu da Arap kelamında: “Attığın zaman hedefe ulaştıran yeterli atışı sen yapmadın” manasına gelir. Abbâs b. Mirdâs’ın şu sözü de bunun gibidir: [el-Mütekârib] “Bana hiçbir şey verilmedi ve engellenmedim de”; yani “bana razı olunacak bir şey verilmedi.” Şunu murad etmiş olması da muhtemeldir: “Çakıl taşlarını attığın vakit onların kalplerine korkuyu sen atmadın, lakin korkuyu Allah attı.” Bu da Mehdevî ve diğerlerinde açıkça belirtilmiştir. Şunu murad etmiş olması da muhtemeldir: “Çakıl taşlarını attığın vakit sen [kendi başına] bir fayda sağlayamazdın, lakin Allah attı”; yani “sana yardım etti ve seni zafere ulaştırdı.” Araplar duada: *Remallâhu leke* (رمى الله لك) derler; yani “Allah sana yardım etsin ve senin için muvaffak kılsın.”
وحكى هذا أبو عبيدة في كتاب المجاز وقرأت فرقة «ولكنّ الله رمى» بتشديد النون، وفرقة «ولكن الله» بتخفيفها ورفع الهاء من «الله» ، وَلِيُبْلِيَ أي ليصيبهم ببلاء حسن، فظاهر وصفه بالحسن يقتضي أنه أراد الغنيمة والظفر والعزة، وقيل أراد الشهادة لمن استشهد يوم بدر وهم أربعة عشر رجلا، منهم عبيدة بن الحارث بن عبد المطلب ومهجع مولى عمر، ومعاذ وعمرو ابنا عفراء، وغيرهم، إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ لاستغاثتكم، عَلِيمٌ بوجه الحكمة في جميع أفعاله لا إله إلا هو، وحكى الطبري: أن المراد بقوله وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ رمي رسول الله ﷺ الحربة على أبي بن خلف يوم أحد.
Bunu Ebû Ubeyde Kitâbü’l-Mecâz’da nakletmiştir. Bir grup nûn harfinin şeddesiyle «ولكنّ الله رمى», diğer bir grup ise nûn harfinin hafifletilmesi ve Allah lafzındaki he harfinin ref‘i ile «ولكن الله» şeklinde okumuştur. { وَلِيُبْلِيَ } yani onları güzel bir imtihanla sınamak için demektir; nitekim [belanın] güzellikle nitelendirilmesinin zahiri, bununla ganimet, zafer ve izzeti murad ettiğini gerektirir. Bedir günü şehit düşen kimseler için şehadeti murad ettiği de söylenmiştir ki onlar on dört kişidir. Bunların arasında Ubeyde b. el-Hâris b. Abdilmuttalib, Ömer’in azatlısı Mihca‘, Afra’nın iki oğlu Muâz ve Amr ile başkaları vardır. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } sizin yardım talebinizi hakkıyla işitendir, { عَلِيمٌ } O’ndan başka ilah yoktur, bütün fiillerindeki hikmetin yönünü hakkıyla bilendir. Taberî şunu nakletmiştir: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } buyruğu ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Uhud günü Übey b. Halef’e mızrak atması kastedilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف لأن الآية نزلت عقب بدر، وعلى هذا القول تكون أجنبية مما قبلها وما بعدها وذلك بعيد، وحكي أيضا أن المراد السهم الذي رمى به رسول الله ﷺ في حصن خيبر فصار في الهويّ حتى أصاب ابن أبي الحقيق فقتله وهو على فراشه، وهذا فاسد، وخيبر فتحها أبعد من أحد بكثير، والصحيح في قتل ابن أبي الحقيق غير هذا، فهذان القولان ضعيفان لما
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıftır; çünkü ayet Bedir’in hemen akabinde inmiştir. Bu görüşe göre ayet, öncesinden ve sonrasından büsbütün bağımsız ve kopuk olur ki bu uzaktır. Yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Hayber Kalesi’ne attığı, havada süzülerek İbn Ebi’l-Hukayk’a isabet edip yatağındayken onu öldüren okun kastedildiği de nakledilmiştir; bu ise batıldır. Hayber’in fethi Uhud’dan çok daha sonradır. İbn Ebi’l-Hukayk’ın öldürülmesine dair sahih olan rivayet bundan başkadır. Bu iki görüş...
ذكرناه، وقوله ذلِكُمْ إشارة إلى ما تقدم من قتل الله ورميه إياهم، وموضع ذلِكُمْ من الإعراب رفع، قال سيبويه: التقدير الأمر ذلكم، وقال بعض النحويين: يجوز أن يكون في موضع نصب بتقدير فعل ذلكم وَأَنَّ معطوف على ذلِكُمْ، ويحتمل أن يكون خبر ابتداء مقدر تقديره وحتم وسابق وثابت ونحو هذا، وقرأت فرقة «وإن» بكسر الهمزة على القطع والاستئناف. ومُوهِنُ معناه مضعف مبطل، يقال وهن الشيء مثل وعد يعد، ويقال وهن مثل ولي يلي، وقرىء فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ [آل عمران: ١٤٦] بكسر الهاء، وقرأ حمزة والكسائي وابن عامر وأبو بكر عن عاصم «موهن كيد» من أوهن، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو «موهن كيد» من وهن، وقرأ حفص عن عاصم «موهن كيد» بكسر الدال والإضافة، وذكر الزجّاج أن فيها أربعة أوجه فذكر هذه القراءات الثلاث، وزاد «موهّن كيد» بتشديد الهاء والإضافة إلا أنه لم ينص أنها قراءة.
zikrettiğimiz sebeplerden ötürü zayıftır. { ذلِكُمْ } buyruğu, daha önce geçen Allah’ın onları öldürmesine ve onlara atış yapmasına işarettir. { ذلِكُمْ } lafzının iraptaki yeri ref‘dir; Sîbeveyhi: “Takdiri ‘Durum işte böyledir’ şeklindedir” demiştir. Bazı nahivciler ise “Bunu yapınız” fiilinin takdiriyle nasb mahallinde olmasının caiz olduğunu söylemiştir. { وَأَنَّ } lafzı { ذلِكُمْ } üzerine matuftur. Mahzuf bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir; takdiri “ve bu hükmedilmiştir, önceden takdir edilmiştir, sabittir” ve benzeri şekildedir. Bir grup [ibareyi kesip] istinaf yaparak hemzenin kesresiyle «وإن» şeklinde okumuştur. { مُوهِنُ } lafzı ise zayıflatan ve boşa çıkaran demektir. Bir şey zayıfladı anlamında, *va‘ade / ya‘ıdu* (وعد يعد) gibi *vehene* (وهن) denilir; *veliye / yelî* (ولي يلي) gibi *vehine* (وهن) de denilir. { فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ } [Âl-i İmrân 146] ayeti he harfinin kesresiyle de okunmuştur. Hamza, Kisâî, İbn Âmir ve Âsım’dan rivayetle Ebû Bekir *evhene*den (أوهن) türeterek «موهن كيد» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Amr *vehene*den (وهن) türeterek «موهن كيد» şeklinde okumuşlardır. Âsım’dan rivayetle Hafs dâl harfinin kesresi ve izafetle «موهن كيد» şeklinde okumuştur. Zeccâc bu kelimede dört vecih bulunduğunu belirtip bu üç kıraati zikretmiş, he harfinin şeddesi ve izafetle «موهّن كيد» vechini de eklemiş ancak bunun bir kıraat olduğunu açıkça belirtmemiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ١٩ الى ٢١]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 19 - 21]
إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (٢١)
{ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (٢١) } “Eğer fetih (hüküm ve zafer) istiyorsanız, işte size fetih geldi! Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet tekrar [düşmanlığa] dönerseniz biz de [cezalandırmaya] döneriz. Topluluğunuz ne kadar çok olursa olsun size hiçbir fayda sağlamaz. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir. (19) Ey iman edenler! Allah’a ve Resulüne itaat edin; işitip durduğunuz hâlde ondan yüz çevirmeyin! (20) İşitmedikleri hâlde “İşittik” diyenler gibi olmayın! (21)”
قال بعض المتأولين: هذه الآية مخاطبة للمؤمنين الحاضرين يوم بدر، قال الله لهم: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وهو الحكم بينكم وبين الكافرين فقد جاءكم، وقد حكم الله لكم، وَإِنْ تَنْتَهُوا عما فعلتم من الكلام في أمر الغنائم وما شجر بينكم فيها وعن تفاخركم بأفعالكم من قتل وغيره فهو خير لكم وَإِنْ تَعُودُوا لهذه الأفعال نعد لتوبيخكم، ثم أعلمهم أن الفئة وهي الجماعة لا تغني وإن كثرت إلا بنصر الله تعالى ومعونته، ثم أنسهم بقوله وإيجابه، أنه مع المؤمنين، وقال أكثر المتأولين: هذه الآية مخاطبة للكفار أهل مكة، وذلك أنه روي أن أبا جهل كان يدعو أبدا في محافل قريش، ويقول اللهم أقطعنا للرحم وآتانا بما لا يعرف فأهلكه واجعله المغلوب، يريد محمدا ﷺ وإياهم، وروي أن قريشا لما عزموا على الخروج إلى حماية العير تعلقوا بأستار الكعبة واستفتحوا، وروي أن أبا جهل قال صبيحة يوم بدر: اللهم انصر أحب الفئتين إليك وأظهر خير الدينين عندك، اللهم أقطعنا للرحم فاحنه الغداة، ونحو هذا فقال لهم الله: إن تطلبوا الفتح فقد جاءكم أي كما ترونه عليكم لا لكم.
Bazı müfessirler şöyle demiştir: Bu ayet Bedir’de hazır bulunan müminlere bir hitaptır. Allah onlara: { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } yani “sizinle kâfirler arasındaki hüküm [ve zafer] işte size gelmiştir; nitekim Allah sizin lehinize hükmetmiştir”; { وَإِنْ تَنْتَهُوا } “ganimetler konusunda ettiğiniz sözlerden, aranızda geçen tartışmalardan ve adam öldürme gibi fiillerinizle övünmenizden vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır”; { وَإِنْ تَعُودُوا } “bu tür fiillere dönerseniz biz de sizi azarlamaya döneriz” buyurmuştur. Ardından topluluğun ne kadar çok olursa olsun ancak Allah Teâlâ’nın yardımı ve desteğiyle fayda sağlayabileceğini bildirmiş, sonra da müminlerle beraber olduğunu beyan ve teyit ederek onları teselli etmiştir. Müfessirlerin çoğu ise şöyle demiştir: Bu ayet Mekkeli kâfirlere bir hitaptır. Zira rivayet edildiğine göre Ebû Cehil Kureyş meclislerinde sürekli dua edip: “Allahım! Bizden akrabalık bağını en çok koparanı ve bize bilinmedik şeyler getireni helak et, onu mağlup eyle!” derdi; bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i ve müminleri kastederdi. Yine rivayet edildiğine göre Kureyş kervanı korumak üzere yola çıkmaya azmettiğinde Kâbe’nin örtülerine tutunup fetih ve zafer talep etmişti (istiftâh). Yine rivayet edildiğine göre Ebû Cehil Bedir sabahı şöyle demişti: “Allahım! Sana iki fırkadan en sevimli olanına yardım et ve katında iki dinden en hayırlı olanını üstün kıl! Allahım! Bizden akrabalık bağını en çok koparanı bu sabah helak et!” ve benzeri sözler söyledi. Bunun üzerine Allah onlara şöyle buyurdu: “Eğer fetih ve hüküm istiyorsanız işte o size geldi”; yani gördüğünüz gibi lehinize değil aleyhinize olarak geldi.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا توبيخ، ثم قال لهم وَإِنْ تَنْتَهُوا عن كفركم وغيكم فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ثم أخبرهم أنهم إن عادوا للاستفتاح عاد بمثل الوقعة يوم بدر عليهم، ثم أعلمهم أن فئتهم لا تغني شيئا وإن كانت كثيرة، ثم أعلمهم أنه مع المؤمنين.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunda bir azarlama vardır. Sonra onlara: “Küfrünüzden ve azgınlığınızdan { وَإِنْ تَنْتَهُوا } vazgeçerseniz { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } bu sizin için daha hayırlıdır” buyurdu. Sonra tekrar fetih ve hüküm istemeye dönerlerse Bedir günündeki hezimetin bir benzeriyle onların aleyhine döneceğini haber verdi. Ardından toplulukları ne kadar çok olursa olsun hiçbir fayda sağlamayacağını bildirdi; sonra da müminlerle beraber olduğunu onlara haber verdi.
وقالت فرقة من المتأولين: قوله وإِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ، هي مخاطبة للمؤمنين، وسائر الآية مخاطبة للمشركين، كأنه قال وأنتم الكفار إن تنتهوا فهو خير لكم، وقرأ ابن كثير وعاصم في رواية أبي
Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } buyruğu müminlere hitaptır; ayetin geri kalanı ise sanki “Siz ey kâfirler, eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır” dercesine müşriklere hitaptır. İbn Kesîr ve Ebû Bekir rivayetiyle Âsım, Ebû...
بكر وأبي عمرو وحمزة والكسائي «وإن الله» بكسر الهمزة على القطع، وقرأ نافع وابن عامر وعاصم في رواية حفص «وأن» بفتح الألف، فإما أن يكون في موضع رفع على خبر ابتداء محذوف، وإما في موضع نصب بإضمار فعل وما ذكره الطبري من أن التقدير لكثرتها ولأن الله مع المؤمنين محتمل المعنى، وفي قراءة ابن مسعود: «ولو كثرت والله مع المؤمنين» . وهذا يقوي قراءة من كسر الألف، من «إن» وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ الآية، الخطاب للمؤمنين المصدقين، جدد عليهم الأمر بطاعة الله والرسول ونهوا عن التولي عنه، وهذا قول الجمهور، ويكون هذا متناصرا مع قول من يقول: إن الخطاب بقوله وَإِنْ تَنْتَهُوا هو للمؤمنين، فيجيء الكلام من نمط واحد في معناه، وأما على قول من يقول إن المخاطبة ب إِنْ تَنْتَهُوا هي للكفار فيرى أن هذه الآية إنما نزلت بسبب اختلافهم في النفل ومجادلتهم في الحق وكراهيتهم خروج رسول الله ﷺ وتفاخرهم بقتل الكفار والنكاية فيهم، وقالت فرقة: الخطاب بهذه الآية إنما هو للمنافقين والمعنى: يا أيها الذين آمنوا بألسنتهم فقط.
Amr, Hamza ve Kisâî [ibareyi kesip] istinaf yaparak hemzenin kesresiyle «وإن الله» şeklinde okumuşlardır. Nâfi‘, İbn Âmir ve Hafs rivayetiyle Âsım ise elifin fethasıyla «وأن» şeklinde okumuşlardır. Bu da ya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref‘ mahallindedir ya da takdir edilen bir fiille nasb mahallindedir. Taberî’nin zikrettiği: “Çokluğu sebebiyle ve Allah müminlerle beraber olduğu için” takdiri mana açısından muhtemeldir. İbn Mes‘ûd’un kıraatinde «ولو كثرت والله مع المؤمنين» şeklindedir; bu da “inne” (إن) lafzının elifini kesreli okuyanların kıraatini desteklemektedir. Yüce Allah’ın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ayetindeki hitap tasdik eden müminleredir. Allah’a ve Resulüne itaat emri onlara yenilenmiş ve ondan yüz çevirmeleri nehyedilmiştir. Bu, cumhurun görüşüdür. Bu görüş, { وَإِنْ تَنْتَهُوا } buyruğundaki hitabın müminlere olduğunu söyleyenlerin görüşüyle de örtüşmekte, böylece söz mana itibarıyla tek bir üslupta gelmiş olmaktadır. { إِنْ تَنْتَهُوا } hitabının kâfirlere olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre ise bu ayetin, onların ganimet konusundaki ihtilafları, hak konusunda tartışmaları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in sefere çıkmasını hoş görmeyişleri ve kâfirleri öldürüp onlara zarar vermeleriyle övünmeleri sebebiyle nazil olduğu kabul edilir. Bir grup ise şöyle demiştir: Bu ayetteki hitap münafıklaradır; anlamı da: “Ey yalnızca dilleriyle iman edenler!” demektir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا وإن كان محتملا على بعد فهو ضعيف جدا لأجل أن الله وصف من خاطب في هذه الآية بالإيمان، والإيمان التصديق، والمنافقون لا يتصفون من التصديق بشيء، وقيل إن الخطاب لبني إسرائيل، وهذا أجنبي من الآية، وتَوَلَّوْا أصله تتولوا لأن تفعل دخلت عليه تاء المخاطب بالفعل المستقبل فحذفت الواحدة، والمحذوفة هي تاء تفعل، والباقية هي تاء العلامة، لأن الحاجة إليها هنا أمس ليبقى الفعل مستقبلا، وقوله وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ يريد دعاءه لكم بالقرآن والمواعظ والآيات، وقوله كَالَّذِينَ قالُوا يريد الكفار، فإما من قريش لقولهم سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا [الأنفال: ٨] وإما الكفار على الإطلاق الذين يقولون سمعنا القرآن وعلمنا أنه سحر أو شعر وأساطير بحسب اختلافهم، ثم أخبر الله عنهم خبرا نفى به أنهم سمعوا أي فهموا ووعوا، لأنه لا خلاف أنهم كانوا يسمعون التلاوة بآذانهم ولكن صدورهم مطبقة لم يشرحها الله ﷿ لتلقي معاني القرآن والإيمان به.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, uzak bir ihtimal olsa da son derece zayıftır; çünkü Allah bu ayette hitap ettiği kimseleri imanla vasfetmiştir. İman ise tasdiktir; münafıklar ise hiçbir şekilde tasdik vasfını taşımazlar. Hitabın İsrailoğullarına olduğu da söylenmiştir ki bu ayetten tamamen uzaktır. { تَوَلَّوْا } kelimesinin aslı *tetavellev*dir (تتولوا); çünkü *tefe‘‘ale* (تَفَعَّلَ) kalıbının muzari fiiline muhatap tâ’sı dâhil olmuş ve [iki tâ’dan] biri hazfedilmiştir. Hazfedilen, *tefe‘‘ale*nin tâ’sıdır; kalan ise alâmet tâ’sıdır. Zira fiilin muzari olarak kalması için burada ona olan ihtiyaç daha güçlüdür. { وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } “işitip durduğunuz hâlde” buyruğuyla onun Kur’an, öğütler ve ayetlerle sizi davet edişini kastetmektedir. { كَالَّذِينَ قالُوا } “diyenler gibi” buyruğuyla kâfirleri kastetmektedir; bunlar ya { سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا } [Enfâl 31] “İşittik, dilesek biz de bunun benzerini söylerdik” dedikleri için Kureyşlilerdir ya da ihtilaflarına göre Kur’an’ı işitip onun sihir, şiir veya öncekilerin masalları olduğunu bildiklerini söyleyen mutlak anlamda kâfirlerdir. Sonra Allah onlar hakkında işitmelerini, yani anlayıp kavramalarını nefyeden bir haber vermiştir; çünkü onların okunanı kulaklarıyla işittiklerinde hiçbir ihtilaf yoktur; lâkin Kur’an’ın manalarını alıp ona iman etmek için kalpleri kapalı olup Allah azze ve celle göğüslerini açmamıştır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٢ الى ٢٤]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 22 - 24]
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)
{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir. (22) Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi. (23) Ey iman edenler! Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah’a ve Resulüne icabet edin. Bilin ki Allah kişi ile kalbi arasına girer ve siz muhakkak O’nun huzurunda toplanacaksınız. (24)”
المقصود بهذه الآية أن يبين أن هذه الصنيفة العاتية من الكفار هي شر الناس عند الله ﷿، وأنها أخس المنازل لديه، وعبر ب الدَّوَابِّ ليتأكد ذمهم وليفضل عليهم الكلب العقور والخنزير ونحوهما من السبع، والخمس الفواسق وغيرها، والدَّوَابِّ كل ما دب فهو جميع الحيوان بجملته، وقوله الصُّمُّ الْبُكْمُ عبارة عما في قلوبهم وقلة انشراح صدورهم وإدراك عقولهم، فلذلك وصفهم بالصم والبكم وسلب العقل، وروي أن هذه الآية نزلت في طائفة من بني عبد الدار وظاهرها العموم فيهم وفي غيرهم ممن اتصف بهذه الأوصاف، ثم أخبر تعالى بأن عدم سمعهم وهداهم إنما هو بما علمه الله منهم وسبق من
Bu ayetle kastedilen, kâfirlerin bu azgın zümresinin Allah azze ve celle katında insanların en şerlisi olduğunu ve O’nun nezdinde en alçak mertebede bulunduklarını açıklamaktır. Onları yermeyi pekiştirmek, kuduz köpek, domuz ve benzeri yırtıcı hayvanları, beş zararlı hayvanı (fısk ehli) ve diğerlerini onlardan üstün kılmak için *ed-Devâbb* (الدَّوَابِّ) lafzıyla ifade edilmiştir. *ed-Devâbb*, yeryüzünde debelenen/hareket eden her şeydir; yani bütünüyle tüm hayvanlardır. { الصُّمُّ الْبُكْمُ } “sağırlar ve dilsizler” buyruğu, onların kalplerindeki durumun, göğüslerinin darlığının ve akıllarının idraksizliğinin bir ifadesidir; bundan dolayı onları sağırlık, dilsizlik ve akıldan yoksun olmakla nitelemiştir. Bu ayetin Benî Abdiddâr’dan bir taife hakkında nazil olduğu rivayet edilmiştir; lafzın zahiri ise hem onlar hakkında hem de bu sıfatlarla nitelenen başkaları hakkında geneldir. Sonra Allah Teâlâ onların işitmeyişlerinin ve hidayete ermeyişlerinin, ancak Allah’ın onlar hakkında bildiği ve onlar aleyhindeki geçmiş...
قضائه عليهم فخرج ذلك في عبارة بليغة في ذمهم في قوله وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ والمراد لأسمعهم إسماع تفهيم وهدى، ثم ابتدأ ﷿ الخبر عنهم بما هم عليه من حتمه عليهم بالكفر فقال وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ أي ولو أفهمهم لَتَوَلَّوْا بحكم القضاء السابق فيهم ولأعرضوا عما تبين لهم من الهدى، وحكى الطبري عن فرقة أنها قالت: المعنيّ بهذه الآية المنافقون، وضعفه الطبري وكذلك هو ضعيف.
kazası sebebiyle olduğunu haber vermiştir. Bu durum, { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } “Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi” buyruğunda onları zemmetme hususunda beliğ bir ifadeyle ortaya konmuştur; murad edilen de onlara anlama ve hidayet işitişiyle işittirmektir. Sonra azze ve celle haklarındaki küfür hükmü gereğince içinde bulundukları durumu haber vermeye başlayarak: { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ } yani “onlara anlatsaydı bile”, haklarındaki ezeli kaza hükmü gereğince { لَتَوَلَّوْا } yüz çevirirlerdi ve kendilerine açıklanan hidayetten yüz çevirip giderlerdi buyurmuştur. Taberî bir gruptan, bu ayetle kastedilenlerin münafıklar olduğu görüşünü nakletmiş ve bunu zayıf bulmuştur; nitekim bu görüş gerçekten de zayıftır.
وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ الآية، هذا الخطاب للمؤمنين المصدقين بلا خلاف، واسْتَجِيبُوا بمعنى أجيبوا، ولكن عرف الكلام أن يتعدى استجاب بلام ويتعدى أجاب دوم لام، وقد يجيء تعدي استجاب بغير لام والشاهد قول الشاعر: [الطويل]
Yüce Allah’ın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ } ayetindeki bu hitap, ihtilafsız olarak tasdik eden müminleredir. { اسْتَجِيبُوا } icabet ediniz (cevap veriniz) anlamındadır. Ancak dil kullanımında yaygın olan, *istecâbe* (استجاب) fiilinin lâm harf-i cerriyle, *ecâbe* (أجاب) fiilinin ise lâm harf-i cerri olmaksızın geçişli olmasıdır. Bazen *istecâbe* fiilinin lâm olmaksızın geçişli olması da vaki olur. Şairin şu sözü buna delildir: [et-Tavîl]
وداع دعا يا من يجيب إلى النّدا ... فلم يستجبه عند ذاك مجيب
“Bir çağırıcı: ‘Ey çağrıya cevap veren!’ diye çağırdı... Fakat o vakit ona hiçbir cevap veren icabet etmedi.”
وقوله لِما يُحْيِيكُمْ قال مجاهد والجمهور: المعنى للطاعة وما تضمنه القرآن من أوامر ونواه، وهذا إحياء مستعار لأنه من موت الكفر والجهل، وقيل الإسلام وهذا نحو الأول ويضعف من جهة أن من آمن لا يقال له ادخل في الإسلام، وقيل لِما يُحْيِيكُمْ معناه للحرب وجهاد العدو وهو يحيي بالعزة والغلبة والظفر، فسمي ذلك حياة كما تقول حييت حال فلان إذا ارتفعت، ويحيي أيضا كما يحيي الإسلام والطاعة وغير ذلك بأنه يؤدي إلى الحياة الدائمة في الآخرة، وقال النقاش: المراد إذا دعاكم للشهادة.
{ لِما يُحْيِيكُمْ } “size hayat verecek şeylere” buyruğu hakkında Mücâhid ve cumhur: “Anlamı, itaate ve Kur’an’ın içerdiği emir ve yasaklaradır” demişlerdir. Bu, küfür ve cehalet ölümünden kurtardığı için mecazi bir diriltmedir. “İslam’a” [çağırdığı zaman] olduğu da söylenmiştir ki bu da birinci görüş gibidir; ancak iman etmiş bir kimseye “İslam’a gir” denilmeyeceği yönünden zayıftır. { لِما يُحْيِيكُمْ } ifadesinin savaşa ve düşmanla cihada çağırdığı zaman anlamına geldiği de söylenmiştir; zira o, izzet, galebe ve zafer ile hayat verir. Tıpkı “Filanın hâli canlandı/yükseldi” denildiği gibi bu da hayat olarak adlandırılmıştır. Ayrıca İslam ve itaatin dirilttiği gibi ahirette ebedî hayata ulaştırması yönüyle de diriltir. Nakkâş ise: “Murad edilen, sizi şehadete çağırdığı zamandır” demiştir.
قال القاضي أبو محمد: فهذه صلة حياة الدنيا بحياة الآخرة، وقوله وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ يحتمل وجوها، ومنها أنه لما أمرهم بالاستجابة في الطاعة حضهم على المبادرة والاستعجال فقال:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İşte bu, dünya hayatının ahiret hayatıyla olan bağıdır. Yüce Allah’ın { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Bilin ki Allah kişi ile kalbi arasına girer” buyruğu muhtelif vecihleri ihtiva eder. Bunlardan biri şudur: Onlara itaate icabet etmeyi emredince onları acele etmeye ve çabuk davranmaya teşvik ederek şöyle buyurmuştur:
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ بالموت والقبض أي فبادروا بالطاعات، ويلتئم مع هذا التأويل قوله وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ، أي فبادروا الطاعات وتزودوها ليوم الحشر، ومنها أن يقصد بقوله وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ إعلامهم أن قدرة الله وإحاطته وعلمه والجة بين المرء وقلبه حاصلة هناك حائلة بينه وبين قلبه.
Ölüm ve can alma ile { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Allah’ın kişi ile kalbi arasına girdiğini bilin”; yani taatlere acele edin. Bu tefsirle { وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “ve muhakkak O’nun huzurunda toplanacaksınız” buyruğu tam bir uyum sağlar; yani taatlere acele edin ve haşir günü için ondan azık edinin. Bir diğeri ise: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } buyruğu ile onlara Allah’ın kudretinin, kuşatıcılığının ve ilminin kişi ile kalbi arasına nüfuz edip orada bulunduğunu ve onunla kalbi arasına girdiğini bildirmeyi kastetmiş olmasıdır.
قال القاضي أبو محمد: فكأن هذا المعنى يحض على المراقبة والخوف لله المطلع على الضمائر، ويشبه على هذا التأويل هذا المعنى قوله تعالى: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] ، حكي هذا التأويل عن قتادة، ويحتمل أن يريد تخويفهم إن لم يمتثلوا الطاعات ويستجيبوا لله وللرسول بما حل بالكفار الذين أرادهم بقوله وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ، لأن حتمه عليهم بأنهم لو سمعوا وفهموا لم ينتفعوا يقتضي أنه قد كان حال بينهم وبين قلوبهم، فكأنه قال للمؤمنين في هذه الأخرى استجيبوا لله وللرسول ولا تأمنوا إن تفعلوا أن ينزل بكم ما نزل بالكفار من الحول بينهم وبين قلوبهم، فنبه على ما جرى على الكفار بأبلغ عبارة وأعلقها بالنفس، ومنها أن يكون المعنى ترجية لهم بأن الله يبدل الخوف الذي في قلوبهم من كثرة العدو فيجعله جرأة وقوة وبضد ذلك الكفار فإن الله هو مقلّب القلوب كما كان قسم النبي ﷺ، قال بعض الناس ومنه لا حول ولا قوة إلا بالله أي لا حول على معصية ولا قوة على طاعة إلا بالله، وقال المفسرون في ذلك أقوالا هي أجنبية من ألفاظ الآية حكاها الطبري، منها أن الله يحول بين المؤمن والكفر وبين الكافر والإيمان ونحو هذا، وقرأ ابن أبي إسحاق «بين المرء» بكسر الميم ذكره أبو
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sanki bu anlam, gizli hallere muttali olan Allah için murakabeye ve O’ndan korkmaya teşvik etmektedir. Bu tefsire göre Yüce Allah’ın: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } [Kâf 16] “Biz ona şah damarından daha yakınız” buyruğu bu anlama benzemektedir. Bu tefsir Katâde’den rivayet edilmiştir. Şayet taatleri yerine getirmez ve Allah’a ve Resulüne icabet etmezlerse, { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Onlara işittirmiş olsaydı bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi” buyruğuyla kastettiği kâfirlerin başına gelen şeyle onları korkutmayı murad etmiş olması da muhtemeldir; çünkü işitseler ve anlasalar dahi faydalanamayacaklarına dair haklarındaki kesin hüküm, Allah’ın daha önce onlarla kalpleri arasına girmiş olduğunu gerektirir. Sanki bu diğer ayette müminlere: “Allah’a ve Resulüne icabet edin; şayet bunu yapmazsanız kâfirlerin başına gelen, kalpleriyle aralarına girilmesi cezasının sizin de başınıza gelmesinden emin olmayın” demiştir. Böylece kâfirlerin başına gelenleri en beliğ ve nefse en çok tesir eden bir ifadeyle hatırlatmıştır. Bir diğer mana ise, kalplerindeki düşmanın çokluğundan kaynaklanan korkuyu Allah’ın cesaret ve kuvvete dönüştüreceği, kâfirlerin ise bunun aksine olacağı yönünde onlara bir ümit vermektir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in yemininde olduğu gibi kalpleri evirip çeviren Allah’tır. Bazı insanlar: “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh (Allah’tan başka güç ve kuvvet sahibi yoktur) sözü de bundandır; yani Allah’ın yardımı olmaksızın günaha karşı duracak bir güç ve itaate yönelecek bir kuvvet yoktur” demişlerdir. Müfessirler bu hususta ayetin lafızlarına uzak olan bazı sözler de söylemişlerdir ki Taberî bunları nakletmiştir. Bunlardan biri, Allah’ın mümin ile küfür arasına, kâfir ile de iman arasına girmesi ve benzeri açıklamalardır. İbn Ebî İshak «بين المرء» lafzını mîm harfinin kesresiyle okumuştur; bunu Ebû...
حاتم، قال أبو الفتح: وقرأ الحسن والزبيدي «بين المرّ» بفتح الميم وشد الراء المكسورة، وتُحْشَرُونَ أي تبعثون يوم القيامة، وروي عن طريق مالك بن أنس والنسائي أن رسول الله ﷺ دعا أبيّ بن كعب وهو في الصلاة فلم يجب وأسرع في بقية صلاته، فلما جاءه قال له رسول الله ﷺ: أما سمعت فيما يوحى إلي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ فقال أبيّ: لا جرم يا رسول الله لا تدعوني أبدا إلا أجبتك، الحديث بطوله واختلاف ألفاظه، وفي البخاري ومسلم أن ذلك وقع مع أبي سعيد بن المعلى، وروي أنه وقع نحوه مع حذيفة بن اليمان في غزوة الخندق.
Hâtim zikretmiştir. Ebü’l-Feth: “Hasan ve ez-Zübeydî mîm harfinin fethası ve kesreli râ harfinin şeddesiyle «بين المرّ» şeklinde okumuşlardır” demiştir. { تُحْشَرُونَ } yani kıyamet gününde diriltilip toplanacaksınız demektir. Mâlik b. Enes ve Nesâî tarikiyle rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılmakta olan Übey b. Ka‘b’ı çağırmış, o ise cevap vermeyip namazının kalan kısmını aceleyle kılmıştır. Yanına geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Bana vahyolunanlar arasında: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } ‘Ey iman edenler! Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah’a ve Resulüne icabet edin’ ayetini işitmedin mi?” buyurmuştur. Bunun üzerine Übey: “Kuşkusuz öyle ey Allah’ın Resulü! Beni ne zaman çağırırsan mutlaka sana icabet edeceğim” demiştir. Hadis uzunluğu ve farklı lafızlarıyla mevcuttur. Buhârî ve Müslim’de bu olayın Ebû Saîd b. el-Muallâ ile vuku bulduğu yer almaktadır. Hendek Gazvesi’nde Huzeyfe b. el-Yemân ile de benzerinin vuku bulduğu rivayet edilmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 25 - 26]
وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥) وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦)
{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥) وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦) } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının ve bilin ki Allah, cezası pek şiddetli olandır. (25) Hatırlayın ki bir zamanlar siz yeryüzünde az sayıda idiniz, güçsüz bırakılmıştınız; insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz. Derken [Allah] sizi barındırdı, yardımıyla sizi destekledi ve şükredesiniz diye sizi temiz rızıklarla rızıklandırdı. (26)”
هذه الآية تحتمل تأويلات، أسبقها إلى النفس أن يريد الله أن يحذر جميع المؤمنين من فتنة إن أصابت لم تخص الظلمة فقط، بل تصيب الكل من ظالم وبريء، وهذا التأويل تأول فيها الزبير بن العوام ﵁، فإنه قال يوم الجمل وما علمت أنّا أردنا بهذه الآية إلا اليوم، وما كنت أظنها إلا فيمن خوطب بها ذلك الوقت، وكذلك تأول الحسن البصري، فإنه قال: هذه الآية في علي وعمار وطلحة والزبير، وكذلك تأول ابن عباس، فإنه قال: أمر الله المؤمنين في هذه الآية أن لا يقروا المنكر بين أظهرهم فيعمهم العذاب، وبينه القتبي فيما ذكر مكي عنه بيانا شافيا.
Bu ayet çeşitli yorumlara muhtemeldir. Zihne ilk gelen; Allah’ın, bütün müminleri, başa geldiğinde sadece zalimlere mahsus kalmayıp zalim olsun masum olsun herkesi vuracak bir fitneye karşı uyarmak istemesidir. Zübeyr b. el-Avvâm radıyallâhu anh bu ayeti böyle tevil etmiştir; nitekim Cemel Günü’nde: “Bugüne kadar bu ayetle bizim kastedildiğimizi bilmiyordum; onu sadece o vakit kendisine hitap edilen kimseler hakkında sanıyordum” demiştir. Hasan-ı Basrî de bu şekilde tevil etmiş ve: “Bu ayet Ali, Ammâr, Talha ve Zübeyr hakkındadır” demiştir. İbn Abbâs da şöyle tevil etmiştir: “Allah bu ayette müminlere, aralarında kötülüğe göz yummamalarını emretmiştir; aksi takdirde azap hepsini kuşatır.” Mekkî’nin naklettiğine göre el-Kutebî de bunu tatmin edici bir şekilde açıklamıştır.
قال القاضي أبو محمد: فيجيء قوله لا تُصِيبَنَّ على هذا التأويل صفة ل فِتْنَةً، فكان الواجب إذا قدرنا ذلك أن يكون اللفظ لا تصيب وتلطف لدخول النون الثقيلة في الخبر عن الفتنة فقال الزجّاج: زعم بعض النحويين أن الكلام جزاء فيه طرق من النهي، قال ومثله قوله تعالى: ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ [النمل: ١٨] فالمعنى أن تدخلوا لا يحطمنكم فكذلك هذا إن تتقوا لا تصيبن، وقال قوم: هو خبر بمعنى الجزاء فلذلك أمكن دخول النون، وقال المهدوي: وقيل هو جواب قسم مقدر تقديره واتقوا فتنة لا تصيبن، ودخلت النون مع لا حملا على دخولها مع اللام فقط.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu tevile göre { لا تُصِيبَنَّ } buyruğu { فِتْنَةً } kelimesinin sıfatı olur. Böyle takdir ettiğimizde lafzın “lâ tusîbu (لا تصيب)” şeklinde olması gerekirdi. Zeccâc, fitne hakkındaki haber cümlesine şeddeli nûn harfinin dâhil olmasını incelikle açıklayarak şöyle demiştir: Bazı nahivciler, bu sözün içinde nehiy (yasaklama) yönü bulunan bir ceza (şartın cevabı) olduğunu ileri sürmüşlerdir. [Zeccâc] dedi ki: Yüce Allah’ın şu buyruğu da böyledir: { ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ } [Neml: 18] “Yuvalarınıza girin ki sizi ezmesin”. Buradaki mana “Şayet girerseniz sizi ezmez” demektir; aynı şekilde buradaki de “Eğer sakınırsanız [size] kesinlikle isabet etmez” anlamındadır. Bir topluluk ise: “Bu, ceza (cevap) anlamında bir haberdir; bu yüzden nûn harfinin dahil olması mümkün olmuştur” demiştir. Mehdevî ise şöyle demiştir: “Bunun takdiri ‘vattakū fitneten lâ tusîbenne’ olan takdirî bir yeminin cevabı olduğu ve nûn harfinin ‘lâ’ ile birlikte gelmesinin, sırf ‘lâm’ ile birlikte gelişine hamledilmesinden kaynaklandığı söylenmiştir.”
قال القاضي أبو محمد: وهذا في القول تكره، لأن جواب القسم إذا دخلته «لا» أو كان منفيا في الجملة لم تدخل النون، وإذا كان موجبا دخلته اللام والنون الشديدة كقوله والله لا يقوم زيد والله ليقومن زيد، هذا هو قانون الباب ولكن معنى هذه الآية يستقيم مع التكره الذي ذكرناه والتأويل الآخر في الآية هو أن يكون قوله وَاتَّقُوا فِتْنَةً خطابا عاما لجميع المؤمنين مستقلا بنفسه تم الكلام عنده ثم ابتدأ نهي الظلمة خاصة عن التعرض للظلم فتصيبهم الفتنة خاصة وأخرج النهي على جهة المخاطبة للفتنة فهو نهي محول.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu sözde bir zorlama vardır; zira yemin cevabına “lâ” dâhil olduğunda yahut cümle genel olarak olumsuz olduğunda [tekit] nûn[u] gelmez; olumlu olduğunda ise “Vallâhi lâ yekūmu Zeydün” ve “Vallâhi leyekūmenne Zeydün” sözlerinde olduğu gibi lâm ve şeddeli nûn dâhil olur. Bu konunun kuralı budur. Ancak bu ayetin anlamı, zikrettiğimiz zorlamayla birlikte tutarlı olmaktadır. Ayetteki diğer bir tevil ise { وَاتَّقُوا فِتْنَةً } buyruğunun bütün müminlere yönelik genel, kendi başına bağımsız bir hitap olması, sözün burada tamamlanması; ardından sırf zalimlerin zulme yeltenmesini yasaklamaya başlanmış olmasıdır; böylece fitne sadece onlara isabet eder. Bu yasak fitneye hitap şeklinde ortaya konmuştur, dolayısıyla yönü değiştirilmiş bir nehiydir (yasaklamadır).
والعرب تفعل هذا كما قالوا لا أرينك هاهنا يريدون لا تقم هاهنا فتقع مني رؤيتك، ولم يريدوا نهي الإنسان الرائي نفسه، فكذلك المراد في الآية لا يقع من ظلمتكم ظلم فتقع من الفتنة إصابتهم، نحا إليه، الزجّاج، وهو قول أبي العباس المبرد وحكاه النقاش عن الفراء، ونهي الظلمة هاهنا بلفظ مخاطبة الجمع كما تقول لقوم لا يفعل سفهاءكم كذا وكذا وأنت إنما تريد نهي السفهاء فقط، وخَاصَّةً نعت لمصدر محذوف تقديره إصابة خاصة، فهي نصب على الحال لما انحذف المصدر من الضمير في تُصِيبَنَّ وهذا الفعل هو العامل، ويحتمل أن تكون خَاصَّةً حالا من الضمير في ظَلَمُوا ولا يحتاج إلى تقدير مصدر محذوف والأول أمكن في المعنى، وقرأ علي بن أبي طالب وزيد بن ثابت وأبو جعفر محمد بن علي والربيع بن أنس وأبو العالية وابن جماز «لتصيبن» باللام على جواب قسم، والمعنى على هذا وعيد الظلمة فقط، قال أبو الفتح: يحتمل أن يراد بهذه القراءة «لا تصيبن» فحذف الألف من «لا» تخفيفا واكتفاء بالحركة كما قالوا أم والله ويحتمل أن يراد بقراءة الجماعة، «لا تصيبن» فمطلت حركة اللام فحدثت عنها ألف.
Araplar bunu yaparlar; nitekim kendileri “Burada durma ki seni görmeyeyim” anlamını kastederek “Seni burada görmeyeyim” derler; yoksa gören insanın bizzat kendisini yasaklamayı kastetmezler. Aynı şekilde bu ayetteki maksat da: “Zalimlerinizden zulüm sadır olmasın ki fitnenin onlara isabeti vuku bulmasın” demektir. Zeccâc bu görüşe meyletmiştir; Ebü’l-Abbâs el-Müberred’in görüşü de budur ve Nakkâş bunu Ferrâ’dan nakletmiştir. Buradaki zalimleri yasaklama, bir topluluğa sırf beyinsizleri yasaklamak istediğin halde “Beyinsizleriniz şöyle şöyle yapmasın” demen gibi çoğula hitap lafzıyla yapılmıştır. { خَاصَّةً } lafzı, takdiri “isâbeten hâssaten (özel bir isabetle)” olan mahzuf bir masdarın sıfatıdır. Masdar, { تُصِيبَنَّ } fiilindeki zamirden hazfedilince hal olarak mansub olmuştur; amel eden de bu fiildir. { خَاصَّةً } lafzının, mahzuf bir masdar takdirine gerek kalmaksızın { ظَلَمُوا } fiilindeki zamirden hal olması da muhtemeldir; ancak birincisi mana bakımından daha kuvvetlidir. Ali b. Ebî Tâlib, Zeyd b. Sâbit, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ali, Rebî‘ b. Enes, Ebü’l-Âliye ve İbn Cemmâz yemin cevabı olarak lâm harfiyle «لتصيبن» şeklinde okumuşlardır. Buna göre mana, sadece zalimlere yönelik bir tehdit olur. Ebü’l-Feth şöyle demiştir: Bu kıraatle «لا تصيبن» lafzının kastedilmiş olması, hafifletmek ve harekeyle yetinmek amacıyla “em vallâhi” dedikleri gibi “lâ”daki elifin hazfedilmiş olması muhtemeldir. Çoğunluğun kıraatiyle «لا تصيبن» lafzının kastedilmiş olması, lâm harfinin harekesinin uzatılmasıyla bundan bir elif türemiş olması da muhtemeldir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تنطع في التحميل وحكى النقاش هذه القراءة عن الزبير بن العوام، وهذا خلاف لما حكى الطبري وغيره من تأويل الزبير ﵁ في الآية، وحكى النقاش عن ابن مسعود أنه قرأ «واتقوا فتنة أن تصيب» وقوله وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وعيد يلتئم مع تأويل الزبير والحسن التئاما حسنا ويلتئم مع سائر التأويلات بوجوه مختلفة.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu, [lafza anlam] yüklemede bir aşırılıktır. Nakkâş bu kıraati Zübeyr b. el-Avvâm’dan nakletmiştir; oysa bu, Taberî ve diğerlerinin Zübeyr radıyallâhu anh’dan ayetin tevili hakkında naklettiklerine aykırıdır. Nakkâş, İbn Mes‘ûd’un «واتقوا فتنة أن تصيب» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } buyruğu ise, Zübeyr ve Hasan’ın teviliyle son derece güzel bir uyum sağlayan, diğer tevillerle de farklı yönlerden bağdaşan bir tehdittir.
وروي عن علي بن سليمان الأخفش أن قوله لا تُصِيبَنَّ هي على معنى الدعاء ذكره الزهراوي وقوله تعالى: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ الآية، هذه آية تتضمن تعديد نعم الله على المؤمنين، وإِذْ ظرف لمعمول وَاذْكُرُوا، تقديره واذكروا حالكم الكائنة أو الثابتة إذ أنتم قليل، ولا يجوز أن تكون إِذْ ظرفا للذكر وإنما يعمل الذكر في إِذْ لو قدرناها مفعولة، واختلف الناس في الحال المشار إليها بهذه الآية، فقالت فرقة هي الأكثر: هي حال مكة في وقت بداءة الإسلام، والناس الذين يخاف «تخطفهم» كفار مكة، و «المأوى» على هذا التأويل المدينة والأنصار، و «التأييد بالنصر» وقعة بدر وما أنجز معها في وقتها، والطَّيِّباتِ الغنائم وسائر ما فتح الله عليهم به، وقالت فرقة: الحال المشار إليها هي حال رسول الله ﷺ وأصحابه في غزوة بدر، والناس الذين يخاف تخطفهم على هذا عسكر مكة وسائر القبائل المجاورة، فإن رسول الله ﷺ كان يتخوف من بعضهم، والمأوى على هذا والتأييد بالنصر هو الإمداد بالملائكة والتغليب على العدو، والطَّيِّباتِ الغنيمة.
Ali b. Süleyman el-Ahfeş’ten { لا تُصِيبَنَّ } buyruğunun dua anlamında olduğu rivayet edilmiştir; bunu Zehrâvî zikretmiştir. Yüce [Allah]ın: { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } “Hatırlayın ki bir zamanlar siz az sayıda idiniz...” ayeti ise Allah’ın müminler üzerindeki nimetlerinin sayılmasını içeren bir ayettir. { إِذْ } lafzı, { وَاذْكُرُوا } lafzının mamulünün zarfıdır; takdiri: “Siz az sayıda iken var olan yahut sabit olan halinizi hatırlayın” şeklindedir. { إِذْ } lafzının zikir (hatırlama) eyleminin zarfı olması caiz değildir; zikir ancak onu meful kabul edersek { إِذْ } üzerinde amel edebilir. İnsanlar bu ayette işaret edilen hal hususunda ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluğu oluşturan bir grup: “Bu, İslam’ın başlangıç vaktindeki Mekke halidir. ‘Kapıp götürmesinden’ korkulan insanlar Mekke kâfirleridir. Bu tevile göre ‘barınak’ Medine ve Ensâr; ‘yardımıyla destekleme’ Bedir Hadisesi ve o esnada onunla birlikte gerçekleşen şeyler; ‘temiz rızıklar’ ise ganimetler ve Allah’ın kendilerine fethettiği diğer şeylerdir” demiştir. Diğer bir grup ise: “İşaret edilen hal, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının Bedir Gazvesi’ndeki halidir. Buna göre kapıp götürmelerinden korkulan insanlar, Mekke ordusu ve çevre kabilelerin tamamıdır; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların bazılarından endişe ediyordu. Buna göre barınma ve yardımla desteklenme, meleklerle yardım edilmesi ve düşmana galip kılınması; temiz rızıklar ise ganimettir” demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذان قولان يناسبان وقت نزول الآية لأنها نزلت عقب بدر، وقال وهب بن منبه وقتادة: الحال المشار إليها هي حال العرب قاطبة، فإنها كانت أعرى الناس أجساما وأجوعهم بطونا وأقلهم حالا ونعما، والناس الذين يخاف «تخطفهم» على هذا التأويل فارس والروم، و «المأوى» على هذا هو النبوءة والشريعة، و «التأييد بالنصر» هو فتح البلاد وغلبة الملوك، والطَّيِّباتِ هي نعم المآكل والمشارب والملابس.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu iki görüş de ayetin iniş vaktine uygundur; çünkü ayet Bedir’in hemen akabinde inmiştir. Vehb b. Münebbih ve Katâde ise şöyle demişlerdir: “İşaret edilen hal, bütün Arapların halidir; zira onlar bedenleri en çıplak, karınları en aç, halleri ve nimetleri en kıt insanlardı. Bu tevile göre ‘kapıp götürmelerinden’ korkulan insanlar Fars ve Rumlar; ‘barınak’ peygamberlik ve şeriat; ‘yardımıyla destekleme’ beldelerin fethedilmesi ve krallara galip gelinmesi; ‘temiz rızıklar’ ise yiyecek, içecek ve giyecek nimetleridir.”
قال القاضي أبو محمد: وهذا التأويل يرده أن العرب كانت في وقت نزول هذه الآية كافرة إلا القليل،
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu tevili, ayetin indiği sırada pek azı müstesna Arapların kâfir olması reddetmektedir;
ولم تترتب الأحوال التي ذكر هذا المتأول، وإنما كان يمكن أن يخاطب العرب في هذه الآية في آخر زمن عمر بن الخطاب ﵁، فإن تمثل أحد بهذه الآية لحالة العرب فتمثله صحيح، وأما أن تكون حالة العرب هي سبب الآية فبعيد لما ذكرناه، وقوله لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ترج بحسب البشر متعلق بقوله وَاذْكُرُوا.
bu tevili yapan zatın zikrettiği durumlar henüz meydana gelmemişti. Bu ayette Araplara hitap edilmesi ancak Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh’ın devrinin sonunda mümkün olabilirdi. Şayet bir kimse Arapların durumu için bu ayeti örnek gösterirse, örnek göstermesi doğrudur; ancak Arapların durumunun ayetin iniş sebebi olmasına gelince, zikrettiğimiz husustan dolayı bu uzaktır. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } buyruğu ise insanlara nispetle bir umma olup { وَاذْكُرُوا } buyruğuna bağlıdır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٧ الى ٣٠]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 27 - 30]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠) } “Ey iman edenler! Allah’a ve Peygambere hainlik etmeyin; [böylece] bile bile kendi emanetlerinize de hainlik etmiş olursunuz. (27) Bilin ki mallarınız ve evlatlarınız ancak birer imtihandır ve büyük mükâfat şüphesiz Allah katındadır. (28) Ey iman edenler! Eğer Allah’tan sakınırsanız O, size hakkı batıldan ayırt edecek bir ölçü verir, günahlarınızı örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir. (29) Hani o inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya öldürmek ya da sürmek için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kurarlar, Allah da tuzaklarını boşa çıkarır. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır. (30)”
هذا خطاب لجميع المؤمنين إلى يوم القيامة، وهو يجمع أنواع الخيانات كلها قليلها وكثيرها، قال الزهراوي: والمعنى لا تخونوا بغلول الغنائم، وقال الزهراوي وعبد الله بن أبي قتادة: سبب نزولها أمر أبي حبابة، وذلك أنه أشار لبني قريظة حين سفر إليهم إلى حلقه يريد بذلك إعلامهم أنه ليس عند رسول الله ﷺ إلا الذبح، أي فلا تنزلوا، ثم ندم وربط نفسه بسارية من سواري المسجد حتى تاب الله عليه، الحديث المشهور، وحكى الطبري أنه أقام سبعة أيام لا يذوق شيئا حتى تيب عليه، وحكي أنه كان لأبي لبابة عندهم مال وأولاد فلذلك نزلت وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
Bu, kıyamet gününe kadar bütün müminlere yönelik bir hitaptır ve az olsun çok olsun hıyanet türlerinin tamamını içine alır. Zehrâvî: “Mana, ganimet mallarından çalarak hainlik etmeyin demektir” demiştir. Zehrâvî ve Abdullah b. Ebî Katâde ise iniş sebebinin Ebû Lübâbe meselesi olduğunu söylemişlerdir: Şöyle ki o, Benî Kurayza’ya elçi olarak gittiğinde boğazına işaret etmiş ve bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanında [onlar için] boğazlanmaktan başka bir şey olmadığını, yani [kalelerinden] inmemeleri gerektiğini bildirmek istemiştir. Sonra pişman olmuş ve Allah tövbesini kabul edinceye kadar kendisini mescidin direklerinden birine bağlamıştır; bu meşhur bir hadistir. Taberî, onun tövbesi kabul edilinceye kadar yedi gün hiçbir şey tatmadan kaldığını nakletmiştir. Ebû Lübâbe’nin onların yanında malı ve çocukları bulunduğu, bu yüzden: { وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } ayetinin indiği de nakledilmiştir.
، وقال عطاء بن أبي رباح عن جابر بن عبد الله: سببها أن رجلا من المنافقين كتب إلى أبي سفيان بن حرب بخبر من أخبار رسول الله ﷺ فنزلت الآية، فقوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا معناه أظهروا الإيمان، ويحتمل أن يخاطب المؤمنين حقا أن لا يفعلوا فعل ذلك المنافق، وحكى الطبري عن المغيرة بن شعبة أنه قال: أنزلت هذه الآية في قتل عثمان ﵁.
Atâ b. Ebî Rabâh’ın Câbir b. Abdillâh’tan rivayet ettiğine göre iniş sebebi şudur: Münafıklardan bir adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in haberlerinden birini Ebû Süfyân b. Harb’e yazmış, bunun üzerine ayet inmiştir. Buna göre { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğunun manası “imanı açığa vuranlar” demektir. O münafığın yaptığını yapmamaları için hakiki müminlere hitap edilmiş olması da muhtemeldir. Taberî, Mugîre b. Şu‘be’den onun: “Bu ayet Osman radıyallâhu anh’ın öldürülmesi hakkında indi” dediğini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: يشبه أن تمثل بالآية في قتل عثمان ﵀، فقد كانت خيانة لله وللرسول والأمانات، والخيانة التنقص للشيء باختفاء وهي مستعملة في أن يفعل الإنسان خلاف ما ينبغي من حفظ أمر ما، مالا كان أو سرّا أو غير ذلك، والخيانة لله تعالى هي في تنقص أوامره في سر. وخيانة الرسول تنقص ما استحفظ، وخيانات الأمانات هي تنقصها وإسقاطها، والأمانة حال للإنسان يؤمن بها على ما استحفظ، فقد اؤتمن على دينه وعبادته وحقوق الغير، وقيل المعنى وتخونوا ذوي أماناتكم، وأظن الفارسي أبا علي حكاه، وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ، يريد أن ذلك لا يضر منه إلا ما كان عن تعمد، وقوله فِتْنَةٌ
Kādî Ebû Muhammed der ki: Ayetin Osman radıyallâhu anh’ın öldürülmesine örnek gösterilmiş olması muhtemeldir; zira bu olay Allah’a, Resulüne ve emanetlere bir hıyanetti. Hıyanet (الخيانة), bir şeyi gizlice eksiltmektir. İnsanın ister mal, ister sır veya başka bir şey olsun korunması gereken bir hususta yapması gerekenin aksini yapması anlamında kullanılır. Yüce Allah’a hıyanet, O’nun emirlerini gizlice eksiltmektir. Resule hıyanet, korunmasını istediği şeyi eksiltmektir. Emanetlere hıyanet ise onları eksiltmek ve yerine getirmemektir. Emanet, korunması istenen hususlarda insanın güvenilir kılındığı durumdur; nitekim insan dinine, ibadetine ve başkalarının haklarına emin kılınmıştır. Mananın “emanet sahiplerine hainlik edersiniz” olduğu da söylenmiştir; sanırım bunu Ebû Ali el-Fârisî nakletmiştir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } buyruğu ile bundan ancak kasten yapılan şeyin zarar vereceği kastedilmektedir. { فِتْنَةٌ } buyruğu ise...
يريد محنة واختبارا وابتلاء ليرى كيف العمل في جميع ذلك، وقوله وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ
bütün bunlarda amelin nasıl olacağını görmek için bir mihnet, sınama ve imtihan manasını kastetmektedir. { وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } buyruğu ise...
يريد فوز الآخرة فلا تدعوا حظكم منه للحيطة على أموالكم وأبنائكم فإن المدخور للآخرة أعظم قدرا من مكاسب الدنيا.
ahiret kurtuluşunu kastetmektedir. Mallarınızı ve evlatlarınızı korumak uğruna ondaki nasibinizi terk etmeyiniz; zira ahiret için biriktirilen şey dünya kazançlarından çok daha değerlidir.
وقوله تعالى: وَتَخُونُوا قال الطبري: يحتمل أن يكون داخلا في النهي كأنه قال: لا تخونوا الله
Yüce Allah’ın: { وَتَخُونُوا } buyruğu hakkında Taberî şöyle demiştir: Bunun nehiy kapsamına dâhil olması muhtemeldir; sanki “Allah’a ve Resule hainlik etmeyin,...
والرسول ولا تخونوا أماناتكم فمكانه على هذا جزم، ويحتمل أن يكون المعنى لا تخونوا الله والرسول فذلك خيانة لأماناتكم فموضعه على هذا نصب على تقدير وأن تخونوا أماناتكم، قال الشاعر:
emanetlerinize de hainlik etmeyin” demiş gibidir. Buna göre iraptaki yeri meczumdur. Mananın “Allah’a ve Resulüne hainlik etmeyiniz; zira bu emanetlerinize de hainlik etmektir” şeklinde olması da muhtemeldir. Buna göre iraptaki yeri “ve en tehûnû emânâtikum” takdiriyle mansubdur. Şair şöyle demiştir:
لا تنه عن خلق وتأتي مثله ... عار عليك إذا فعلت عظيم
Bir ahlaktan nehyedip de kendin benzerini yapma! / Bunu yaptığın vakit, sana büyük bir utançtır.
وقرأ مجاهد وأبو عمرو بن العلاء فيما روي عنه أيضا «وتخونوا أمانتكم» على إفراد الأمانة، وقوله:
Mücâhid ve kendisinden yapılan bir diğer rivayette Ebû Amr b. el-Alâ, emanet kelimesini tekil olarak «وتخونوا أمانتكم» şeklinde okumuşlardır.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ الآية، وعد للمؤمنين بشرط الاتقاء والطاعة له، ويَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً معناه فرقا بين حقكم وباطل من ينازعكم أي بالنصرة والتأييد عليهم، و «الفرقان» مصدر من فرق بين الشيئين إذا حال بينهما أو خالف حكمهما، ومنه قوله يَوْمَ الْفُرْقانِ [الأنفال: ٤١] وعبر قتادة وبعض المفسرين عن الفرقان هاهنا بالنجاة، وقال السدي ومجاهد معناه مخرجا ونحو هذا مما يعمه ما ذكرناه، وقد يوجد للعرب استعمال الفرقان كما ذكر المفسرون فمن ذلك قول مزرد بن ضرار: [الخفيف]
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Eğer Allah’tan sakınırsanız...” ayeti, takva ve O’na itaat şartına bağlı olarak müminlere bir vaattir. { يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } ifadesinin manası; hak ile sizinle çekişenlerin batılı arasında, yani onlara karşı yardım ve destek verilmesi suretiyle bir ayrım kılacaktır demektir. Furkan (الفرقان), iki şeyin arasına girildiğinde veya hükümleri birbirinden farklı kılındığında kullanılan “fareka (فرق)” fiilinin masdarıdır. { يَوْمَ الْفُرْقانِ } [Enfâl: 41] buyruğu da bundandır. Katâde ve bazı müfessirler buradaki furkan kelimesini kurtuluş (necat) ile tefsir etmişlerdir. Süddî ve Mücâhid ise bir çıkış yolu (mahrec) ve zikrettiğimiz şeylerin kapsadığı benzeri manalarla açıklamışlardır. Müfessirlerin zikrettiği üzere Araplarda furkan kelimesinin kullanımı mevcuttur; Müzerrid b. Dırâr’ın şu sözü bundandır:
بادر الأفق أن يغيب فلمّا ... أظلم اللّيل لم يجد فرقانا
Batmasın diye ufka doğru acele etti; gece kararınca ise / [Karanlıktan] bir kurtuluş (furkan) bulamadı.
وقال الآخر: [الرجز]
Bir başkası da şöyle demiştir:
ما لك من طول الأسى فرقان ... بعد قطين رحلوا وبانوا
Göçüp giden ve uzaklaşan komşuların ardından / Sana bitmek bilmeyen bu kederden bir kurtuluş (furkan) yoktur.
وقال الآخر: [الطويل]
Bir başkası da şöyle demiştir:
وكيف أرجّي الخلد والموت طالبي ... ومالي من كأس المنيّة فرقان
Ölüm beni arayıp dururken ebedîliği nasıl umarım? / Zira benim için ecel kadehinden bir kurtuluş (furkan) yoktur.
وقوله تعالى: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا الآية، يشبه أن يكون قوله وَإِذْ معطوفا على قوله إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ [الأنفال: ٢٦] ، وهذا تذكير بحال مكة وضيقها مع الكفرة وجميل صنع الله تعالى في جمعها، ويحتمل أن يكون ابتداء كلام، وهذا كله على أن الآية مدنية كسائر السورة وهذا هو الصواب، وحكى الطبري عن عكرمة ومجاهد أن هذه الآية مكية، وحكي عن ابن زيد أنها نزلت عقب كفاية الله رسوله المستهزئين بما أحله بكل واحد منهم، الحديث المشهور، ويحتمل عندي قول عكرمة ومجاهد هذه مكية أن أشارا إلى القصة لا إلى الآية، والمكر المخاتلة والتداهي، تقول: فلان يمكر بفلان إذا كان يستدرجه ويسوقه إلى هوة وهو يظهر جميلا وتسترا بما يريد، ويقال أصل المكر الفتل، قاله ابن فورك فكأن الماكر بالإنسان يفاتله حتى يوقعه، ومن المكر الذي هو الفتل قولهم للجارية المعتدلة اللحم: ممكورة، فمكر قريش بالنبي ﷺ كان تدبيرهم ما يسوءه وسعيهم في فساد حاله وإطفاء نوره، وتدبير قريش على رسول الله ﷺ هذه الخصال الثلاث لم يزل قديما من لدن ظهوره لكن إعلانهم لا يسمى مكرا وما استسروا به هو المكر، وقد ذكر الطبري بسند أن أبا طالب قال للنبي ﷺ يا محمد ماذا يدبر فيك قومك، قال: يريدون أن أقتل أو أسجن أو أخرج، قال أبو طالب من أعلمك هذا؟
Yüce Allah’ın: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı...” ayetindeki { وَإِذْ } lafzının { إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } [Enfâl: 26] buyruğuna matuf olması muhtemeldir. Bu, Mekke halinin, kâfirlerle yaşanan darlığın ve hepsinde Yüce Allah’ın güzel lütfunun hatırlatılmasıdır. Yeni bir söz başlangıcı olması da muhtemeldir. Bütün bunlar surenin geneli gibi bu ayetin de Medenî olduğu esasına göredir ve doğru olan da budur. Taberî; İkrime ve Mücâhid’den bu ayetin Mekkî olduğunu nakletmiştir. İbn Zeyd’den ise meşhur hadiste geçtiği üzere Allah’ın, alay edenlerin her birinin başına getirdiği şeylerle Resulünü onlara karşı korumasının akabinde indiği nakledilmiştir. Bana göre İkrime ve Mücâhid’in “bu Mekkîdir” sözüyle ayete değil, olaya işaret etmiş olmaları muhtemeldir. Mekr (المكر); hile yapmak ve kurnazlık etmektir. Bir kimse birini güzel davranıyormuş gibi görünerek ve niyetini gizleyerek adım adım uçuruma sürüklediğinde “falanca filancaya mekr etti” denir. İbn Fûrek’in belirttiğine göre mekr kelimesinin aslı bükmektir (fetl); sanki insana mekr eden kişi onu düşürünceye kadar onunla güreşip bükmektedir. Bükmek anlamındaki mekrden hareketle eti sıkı ve dolgun olan genç kıza “memkûre” denir. Kureyş’in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e mekr etmesi, onu üzecek şeyleri planlamaları, durumunu bozmaya ve nurunu söndürmeye çalışmalarıdır. Kureyş’in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aleyhindeki bu üç davranışı planlaması ortaya çıktığından beri eskiden beri devam ediyordu; ancak bunu açıkça yapmaları mekr olarak isimlendirilmez, gizledikleri şeyler ise mekrdir. Taberî bir senetle Ebû Tâlib’in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e: “Ey Muhammed! Kavmin senin hakkında ne planlıyor?” diye sorduğunu, onun da: “Öldürülmemi, hapsedilmemi yahut sürülmemi istiyorlar” dediğini, Ebû Tâlib’in: “Bunu sana kim bildirdi?” diye sorması üzerine...
قال: ربي، قال: إن ربك لرب صدق فاستوص به خيرا، فقال النبي ﷺ: بل هو يا عم يستوصي بي خيرا.
“Rabbim” buyurduğunu, Ebû Tâlib’in de: “Şüphesiz Rabbin çok doğru bir Rabdir; O’na hüsnüzanda bulun” dediğini, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in ise: “Aksine ey amca, O benim hakkımda daima hayır diler” buyurduğunu zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا المكر الذي ذكره الله في هذه الآية هو بإجماع من المفسرين إشارة إلى
Kādî Ebû Muhammed der ki: Allah’ın bu ayette zikrettiği bu tuzak (mekr), müfessirlerin icmasıyla...
اجتماع قريش في دار الندوة بمحضر إبليس في صورة شيخ نجدي على ما نص ابن إسحاق في سيره، الحديث بطوله، وهو الذي كان خروج رسول الله ﷺ من مكة بسببه، ولا خلاف أن ذلك كان بعد موت أبي طالب، ففي القصة أن أبا جهل قال: الرأي أن نأخذ من كل بطن في قريش فتى قويا جلدا فيجتمعون ثم يأخذ كل واحد منهم سيفا ويأتون محمدا في مضجعه فيضربونه ضربة رجل واحد، فلا يقدر بنو هاشم على قتال قريش بأسرها، فيأخذون العقل ونستريح منه، فقال النجدي: صدق الفتى، هذا الرأي لا أرى غيره. فافترقوا على ذلك فأخبر الله بذلك نبيه ﷺ، وأذن له في الخروج إلى المدينة فخرج رسول الله ﷺ من ليلته، وقال لعلي بن أبي طالب التفّ في بردي الحضرمي واضطجع في مضجعي فإنه لا يضرك شيء، ففعل علي وجاء فتيان قريش فجعلوا يرصدون الشخص وينتظرون قيامه فيثورون به، فلما قام رأوا عليا فقالوا له أين صاحبك؟ قال: لا أدري. وفي السير أن رسول الله ﷺ خرج عليهم وهم في طريقه فطمس الله عيونهم عنه، وجعل على رأس كل واحد منهم ترابا ومضى لوجهه فجاءهم رجل فقال ما تنتظرون، قالوا محمدا، قال إني رأيته الآن جائيا من ناحيتكم وهو لا محالة وضع التراب على رؤوسكم، فمد كل واحد يده إلى رأسه، وجاؤوا إلى مضجع النبي ﷺ فوجدوا عليا فركبوا وراءه حينئذ كل صعب وذلول وهو بالغار، ومعنى لِيُثْبِتُوكَ ليسجنوك فتثبت، قاله السدي وعطاء وابن أبي كثير، وقال ابن عباس ومجاهد: معناه ليوثقوك، وقال الطبري وقال آخرون المعنى ليسحروك.
İbn İshâk’ın siyerinde uzun uzadıya naklettiği hadiste belirtildiği üzere, İblis’in Necidli bir ihtiyar kılığında hazır bulunduğu Dârunnedve’de Kureyş’in toplanmasına işarettir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Mekke’den çıkışı bu sebeple olmuştur. Bunun Ebû Tâlib’in ölümünden sonra gerçekleştiğinde ihtilaf yoktur. Kıssada yer aldığına göre Ebû Cehil şöyle demiştir: “Görüşüm şudur ki, Kureyş’in her boyundan güçlü kuvvetli, dayanıklı birer genç alalım, bir araya gelsinler; sonra her biri birer kılıç alıp yatağındaki Muhammed’e gelsinler ve tek bir adamın vuruşu gibi ona vursunlar. Böylece Hâşimoğulları Kureyş’in tamamıyla savaşmaya güç yetiremez ve diyete razı olurlar, biz de ondan kurtuluruz.” Bunun üzerine Necidli ihtiyar: “Bu genç doğru söyledi; doğru görüş budur, başka bir görüş tanımam” dedi. Bu karar üzere dağıldılar. Allah bunu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e bildirdi ve Medine’ye çıkmasına izin verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gece çıktı ve Ali b. Ebî Tâlib’e: “Şu Hadramî bürdümün içine bürün ve benim yatağıma yat, sana hiçbir şey zarar vermez” buyurdu. Ali bunu yaptı; Kureyş gençleri gelip yatan kişiyi gözetlemeye ve kalkmasını bekleyip üzerine saldırmaya hazırlandılar. Kalktığında Ali’yi gördüler ve ona: “Arkadaşın nerede?” dediler. O da: “Bilmiyorum” dedi. Siyerde geçtiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar yolunun üzerindeyken yanlarından çıkmış, Allah onların gözlerini ona karşı perdelemiş ve her birinin başına toprak koyup yoluna devam etmiştir. Yanlarına bir adam gelip: “Neyi bekliyorsunuz?” diye sormuş, onlar: “Muhammed’i” demişlerdir. Adam: “Ben onu az önce sizin tarafınızdan gelirken gördüm; muhakkak ki başlarınıza toprağı o koydu” demiştir. Her biri elini başına götürmüş, sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in yatağına gelip Ali’yi bulmuşlar; o vakit o mağaradayken onu yakalamak için her yola başvurmuşlardır. { لِيُثْبِتُوكَ } lafzının manası; seni hapsetsinler de orada kalasın demektir; bunu Süddî, Atâ ve İbn Ebî Kesîr söylemiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid: “Seni bağlasınlar” anlamında olduğunu söylemişlerdir. Taberî ise başkalarının “Sana büyü yapsınlar” manasını verdiğini nakletmiştir.
وقرأ يحيى بن وثاب فيما ذكر أبو عمرو الداني «ليثّبتوك» وهذه أيضا تعدية بالتضعيف، وحكى النقاش عن يحيى بن وثاب أنه قرأ «ليبيتوك» من البيات، وهذا أخذ مع القتل فيضعف من هذه الجهة، وقال أبو حاتم معنى لِيُثْبِتُوكَ أي بالجراحة، كما يقال أثبتته الجراحة، وحكاه النقاش عن أهل اللغة ولم يسم أحدا، وقوله تعالى: وَيَمْكُرُ اللَّهُ معناه يفعل أفعالا منها تعذيب لهم وعقوبة ومنها ما هو إبطال لمكرهم ورد له ودفع في صدره حتى لا ينجع، فسمى ذلك كله باسم الذنب الذي جاء ذلك من أجله، ولا يحسن في هذا المعنى إلا هذا وأما أن ينضاف المكر إلى الله ﷿ على ما يفهم في اللغة فغير جائز أن يقال، وقد ذكر ابن فورك في هذا ما يقرب من هذا الذي ضعفناه، وإنما قولنا ويمكر الله كما تقول في رجل شتم الأمير فقتله الأمير هذا هو الشتم فتسمى العقوبة باسم الذنب، وقوله خَيْرُ الْماكِرِينَ أي أقدرهم وأعزهم جانبا.
Yahyâ b. Vessâb, Ebû Amr ed-Dânî’nin zikrettiğine göre şedde ile «ليثّبتوك» şeklinde okumuştur; bu da tef‘îl babı ile geçişli kılmadır. Nakkâş, Yahyâ b. Vessâb’ın gece baskını yapmak (beyât) kökünden «ليبيتوك» şeklinde okuduğunu nakletmiştir; bu öldürme ile birlikte ele alınmıştır, dolayısıyla bu yönden zayıftır. Ebû Hâtim, { لِيُثْبِتُوكَ } ifadesinin yaralamak suretiyle etkisiz kılmak anlamına geldiğini belirtmiştir; nitekim yara aldığında “esbetethü’l-cirâha (yara onu kıpırdayamaz hale getirdi)” denir. Nakkâş bunu dil ehlinden kimseyi isimlendirmeksizin nakletmiştir. Yüce Allah’ın: { وَيَمْكُرُ اللَّهُ } buyruğunun manası ise; onlara ceza ve azap niteliğinde olan, tuzaklarını boşa çıkaran, geri çeviren ve sonuçsuz kalması için engelleyen fiiller işlemesidir. Bütün bunlar, sebebi olan günahın adıyla isimlendirilmiştir. Bu manada ancak bu açıklama uygun düşer. Tuzağın (mekr), dilde anlaşılan şekliyle Aziz ve Celil olan Allah’a nispet edilmesi ise asla caiz değildir. İbn Fûrek bu hususta zayıf bulduğumuz bu görüşe yakın bir şey zikretmiştir. “Veyemkurullâhu” sözümüz, emîre söven ve emîrin de kendisini öldürdüğü bir adam hakkında: “İşte sövmenin cezası budur” denilip cezanın günahın adıyla anılması gibidir. { خَيْرُ الْماكِرِينَ } buyruğu ise; onların en güçlüsü ve en üstünü demektir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذه الجهة أعني القدرة والعزة يقع التفضيل لأن مكرة الكفار لهم قدرة ما، فوقع التفضيل لمشاركتهم بها، وأما من جهة الصلاح الذي فيما يعلمه الله تعالى فلا مشاركة للكفار بصلاح، فيتعذر التفضيل على مذهب سيبويه والبصريين إلا على ما قد بيناه في ألفاظ العموم مثل خير واجب ونحو هذا إذ لا يخلو من اشتراك ولو على معتقد من فرقة أو من واحد.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu yönden, yani kudret ve izzet yönünden üstünlük (tafdîl) söz konusudur; zira kâfirlerin tuzak kurucularının da bir miktar kudreti vardır; dolayısıyla kudretteki ortaklıktan ötürü üstünlük kullanılmıştır. Yüce Allah’ın bildiği maslahat ve hayır yönüne gelince, kâfirlerin hiçbir hayırda ortaklığı yoktur; bu yüzden Sîbeveyhi ve Basralıların mezhebine göre “hayrun vâcibün” ve benzeri genel lafızlarda açıkladığımız durum dışında —ki bir fırkanın veya bir kişinin inancına göre de olsa bir ortaklıktan uzak değildir— üstünlük söz konusu olamaz.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣١ الى ٣٢]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 31 - 32]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) } “Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman: ‘İşittik, dilesek biz de bunun benzerini elbette söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir’ dediler. (31) Hani onlar bir de: ‘Allah’ım! Eğer bu gerçekten senin katından [gelmiş] bir hak ise gökten üzerimize taş yağdır yahut bize can yakıcı bir azap ver’ demişlerdi. (32)”
الضمير في عَلَيْهِمْ عائد على الكفار، و «الآيات» هنا آيات القرآن خاصة بقرينة قوله تُتْلى، وقَدْ سَمِعْنا يريد وقد سمعنا هذا المتلو لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مثله وقد سمعنا نظيره على ما روي أن النضر سمع أحاديث أهل الحيرة من العباد فلو نشاء لقلنا مثله من القصص والأنباء فإن هذه إنما هي أساطير من قد تقدم، أي قصصهم المكتوبة المسطورة، وأَساطِيرُ جمع أسطورة، ويحتمل أن يكون جمع أسطار ولا يكون جمع أسطر كما قال الطبري، لأنه كان يجيء أساطر دون ياء، هذا هو قانون الباب، وقد شذ منه شيء كصيرف قالوا في جمعه صياريف، والذي تواترت به الروايات عن ابن جريج والسدي وابن جبير الذي قال هذه المقالة هو النضر بن الحارث، وذلك أنه كان كثير السفر إلى فارس والحيرة، فكان قد سمع من قصص الرهبان والأناجيل، وسمع من أخبار رستم وإسبنديار، فلما سمع القرآن ورأى فيه من أخبار الأنبياء والأمم، قال: لو شئت لقلت مثل هذا، وكان النضر من مردة قريش النائلين من رسول الله ﷺ، ونزلت فيه آيات من كتاب الله، وقتله رسول الله ﷺ صبرا بالصفراء منصرفه من بدر في موضع يقال له الأثيل وكان أسره المقداد، فلما أمر رسول الله ﷺ بضرب عنقه قال المقداد: أسيري يا رسول الله، فقال رسول الله ﷺ: إنه كان يقول في كتاب الله ما قد علمتم، ثم أعاد المقداد مقالته حتى قال رسول الله ﷺ: «اللهم أغن المقداد من فضلك» ، فقال المقداد: هذا الذي أردت، فضرب عنق النضر، وحكى الطبري عن سعيد بن جبير أن رسول الله ﷺ قتل يوم بدر صبرا ثلاثة نفر، المطعم بن عدي، والنضر بن الحارث، وعقبة بن أبي معيط.
{ عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamir kâfirlere dönmektedir. Buradaki “ayetler” ise { تُتْلى } (okunur) karinesiyle özellikle Kur’an ayetleridir. { قَدْ سَمِعْنا } buyruğu; bu okunan şeyi işittik, { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا } dileseydik bunun benzerini söylerdik; Nadr’ın Hîre ehlinden ibadet edenlerin hikâyelerini işittiği rivayetinde olduğu gibi biz de bunun benzerini işittik, dileseydik kıssalardan ve haberlerden bunun benzerini söylerdik; zira bu ancak öncekilerin efsaneleri, yani onların yazılmış, satırlara geçirilmiş kıssalarıdır demektir. { أَساطِيرُ } kelimesi “ustûre” kelimesinin çoğuludur; “astâr”ın çoğulu olması da muhtemeldir; Taberî’nin dediği gibi “estür”ün çoğulu olamaz, çünkü o takdirde yâ harfi olmaksızın “asâtır” şeklinde gelirdi; kural böyledir. Bu kuraldan “sayraf” kelimesinin çoğulunun “sayârîf” denilmesi gibi istisnalar olmuştur. İbn Cüreyc, Süddî ve İbn Cübeyr’den tevatürle gelen rivayetlere göre bu sözü söyleyen kişi Nadr b. el-Hâris’tir. Şöyle ki o, Fars’a ve Hîre’ye çokça seyahat ederdi; rahiplerin kıssalarını ve İncilleri, Rüstem ve İsfendiyâr’ın haberlerini dinlemişti. Kur’an’ı işitip onda peygamberlerin ve ümmetlerin haberlerini görünce: “Dileseydim ben de bunun benzerini söylerdim” demiştir. Nadr, Kureyş’in azgınlarından ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e eziyet edenlerindendi; Allah’ın kitabında onun hakkında ayetler inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Bedir dönüşünde Safrâ’da el-Esîl denilen yerde onu esir olarak öldürtmüştür. Onu esir alan Mikdâd idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem boynunun vurulmasını emredince Mikdâd: “Benim esirim ey Allah’ın Resulü!” demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “O, Allah’ın kitabı hakkında bildiğiniz şeyleri söylüyordu” buyurmuş; ardından Mikdâd sözünü tekrarlamış, nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah’ım, Mikdâd’ı lütfundan zengin kıl” diye dua etmiştir. Bunun üzerine Mikdâd: “İstediğim buydu” demiş ve Nadr’ın boynu vurulmuştur. Taberî, Saîd b. Cübeyr’den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Bedir günü esir olarak üç kişiyi öldürttüğünü nakletmiştir: Mut‘ım b. Adiyy, Nadr b. el-Hâris ve Ukbe b. Ebî Muayt.
قال القاضي أبو محمد: وهذا وهم عظيم في خبر المطعم، فقد كان مات قبل يوم بدر، وفيه قال النبي ﷺ: لو كان المطعم حيا وكلمني في هؤلاء النتنى لتركتهم له يعني أسرى بدر، وقوله وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ الآية، روي عن مجاهد وابن جبير وعطاء والسدي أن قائل هذه المقالة هو النضر بن الحارث الذي تقدم ذكره، وفيه نزلت هذه الآية.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Mut‘ım haberinde büyük bir vehim vardır; zira o Bedir gününden önce ölmüştü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında şöyle buyurmuştur: “Eğer Mut‘ım hayatta olsaydı ve şu kokuşmuş adamlar (yani Bedir esirleri) hakkında benimle konuşsaydı, onları onun hatırına bırakırdım.” Yüce Allah’ın: { وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Hani onlar: ‘Allah’ım! Eğer bu gerçekten senin katından [gelmiş] bir hak ise...’ demişlerdi” ayeti hakkında Mücâhid, İbn Cübeyr, Atâ ve Süddî’den bu sözü söyleyenin daha önce zikri geçen Nadr b. el-Hâris olduğu ve bu ayetin onun hakkında indiği rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وترتب أن يقول النضر بن الحارث مقالة وينسبها القرآن إلى جميعهم، لأن النضر كان فيهم موسوما بالنبل والفهم مسكونا إلى قوله، فكان إذا قال قولا قاله منهم كثير واتبعوه عليه حسبما يفعله الناس أبدا بعلمائهم وفقهائهم، والمشار إليه بهذا هو القرآن وشرع محمد ﷺ، والذي حملهم على هذه المقالة هو الحسد، وذلك أنهم استبعدوا أن يكرم الله عليهم محمدا ﷺ هذه الكرامة، وعميت بصائرهم عن الهدى، وصمموا على أن هذا ليس بحق، فقالوا هذه المقالة كما يقول الإنسان لأمر قد تحقق بزعمه إنه لم يكن، إن كان كذا وكذا ففعل الله بي وصنع، وحكى ابن فورك أن هذه المقالة خرجت مخرج العناد مع علمهم بأنه حق، وكذلك ألزم بعض أهل اليمن معاوية بن أبي سفيان القصة المشهورة في باب الأجوبة، وحكاه الطبري عن محمد بن قيس ويزيد بن رومان.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Sözü Nadr b. el-Hâris’in söyleyip Kur’an’ın bunu hepsine nispet etmesi gayet tabiidir; zira Nadr, aralarında asalet ve anlayışla tanınan, sözüne güvenilen biriydi. Bir söz söylediğinde onların çoğu da aynı sözü söyler ve insanların her zaman âlim ve fakihlerine uydukları gibi ona uyarlardı. “Bununla” kastedilen Kur’an ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in şeriatıdır. Onları bu söze sevk eden şey hasetti; zira Allah’ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e kendilerinden ayrı olarak bu ikramda bulunmasını uzak gördüler, basiretleri hidayete karşı körleşti ve bunun hak olmadığına kesin kanaat getirdiler. Böylece bir insanın gerçekleşmediğini zannettiği bir durum için “Eğer şöyle şöyle ise Allah bana şunu yapsın” demesi gibi bu sözü söylediler. İbn Fûrek, bu sözün onun hak olduğunu bildikleri halde inatlaşma kabilinden çıktığını nakletmiştir; nitekim Yemenlilerden bazıları Muâviye b. Ebî Süfyân’ı, cevaplar bâbındaki meşhur kıssada böyle bir çıkmaza sokmuşlardır. Taberî bunu Muhammed b. Kays ve Yezîd b. Rûmân’dan da nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا بعيد التأويل ولا يقول هذا على جهة العناد عاقل، ويجوز في العربية رفع الْحَقَّ على أنه خبر هُوَ والجملة خبر كانَ، قال الزجّاج: ولا أعلم أحدا قرأ بهذا الجائز وقراءة الناس إنما هي بنصب «الحقّ» على أن يكون خبر «كان» ويكون هو فصلا، فهو حينئذ اسم وفيه معنى الإعلام بأن الذي بعده خبر ليس بصفة. وفَأَمْطِرْ إنما يستعمل في المكروه ومطر في الرحمة كذا قال أبو عبيدة.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu uzak bir tevildir; akıl sahibi hiç kimse bunu inatlaşma yoluyla söylemez. Arapçada { الْحَقَّ } kelimesinin { هُوَ } zamirinin haberi olması, bu cümlenin de { كانَ } fiilinin haberi olması üzere merfû okunması caizdir. Zeccâc: “Caiz olan bu kıraatle bir kimsenin okuduğunu bilmiyorum; insanların kıraati ‘kâne’nin haberi ve ‘hüve’nin fasıl zamiri olması üzere ‘el-hakka’ lafzının mansub okunmasıdır. Bu durumda [hüve] bir isimdir ve kendisinden sonrakinin sıfat değil haber olduğunu bildirme anlamı taşır” demiştir. { فَأَمْطِرْ } (yağdır) kelimesi sadece hoşa gitmeyen (azap) durumlarda kullanılır; “matara” ise rahmette kullanılır; Ebû Ubeyde böyle demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويعارض هذه قوله هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا [الأحقاف: ٢٤] لأنهم ظنوها سحابة رحمة، وقولهم مِنَ السَّماءِ مبالغة وإغراق وهذان النوعان اللذان اقترحوهما هما السالفان في الأمم عافانا الله وعفا عنا ولا أضلنا بمنّه ويمنه.
Kādî Ebû Muhammed der ki: { هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا } [Ahkāf: 24] “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” buyruğu bu görüşe aykırıdır; çünkü onlar o bulutu rahmet bulutu zannetmişlerdi. Onların { مِنَ السَّماءِ } (gökten) demeleri mübalağa ve aşırılıktır. Teklif ettikleri bu iki tür azap, geçmiş ümmetlerin başına gelen azaplardır. Allah bizi korusun, bizi bağışlasın; lütuf ve ihsanıyla bizi saptırmasın.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 33 - 34]
وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٤)
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٤) } “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edici değildir. (33) Onlar Mescid-i Harâm’dan menedip dururken ve onun dostları da değillerken Allah onlara niye azap etmesin? Onun dostları ancak takva sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler. (34)”
قالت فرقة: نزلت هذه الآية كلها بمكة، وقالت فرقة: نزلت كلها بعد وقعة بدر حكاية عما مضى، وقال ابن أبزى: نزل قوله وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ بمكة إثر قولهم أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الأنفال: ٣٢] ونزل قوله وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ عند خروج النبي ﷺ عن مكة في طريقه إلى المدينة، وقد بقي بمكة مؤمنون يستغفرون، ونزل قوله وَما لَهُمْ إلى آخر الآية بعد بدر عند ظهور العذاب عليهم.
Bir grup: “Bu ayetin tamamı Mekke’de inmiştir” demiştir. Diğer bir grup ise: “Geçmişten haber vermek üzere tamamı Bedir Gazvesi’nden sonra inmiştir” demiştir. İbn Ebzâ şöyle demiştir: “{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } buyruğu onların: { أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Enfâl: 32] ‘Yahut bize can yakıcı bir azap ver’ sözlerinin akabinde Mekke’de indi. { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } buyruğu ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke’den çıkıp Medine yolundayken, Mekke’de istiğfar eden müminler kalmışken indi. { وَما لَهُمْ } ayetinin sonuna kadar olan kısmı ise Bedir’den sonra, azap onların üzerinde açıkça ortaya çıkınca indi.”
قال القاضي أبو محمد: وأجمع المتأولون على أن معنى قوله وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ، أن الله ﷿ لم يعذب قط أمة ونبيها بين أظهرها، فما كان ليعذب هذه وأنت فيهم، بل كرامتك لديه أعظم، قال: أراه عن أبي زيد سمعت من العرب من يقول «ما كان ليعذبهم» بفتح اللام وهي لغة غير معروفة ولا مستعملة في القرآن، واختلفوا في معنى قوله وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ فقال ابن عباس وابن أبزى وأبو مالك والضحاك ما مقتضاه: إن الضمير في قوله مُعَذِّبَهُمْ يعود على كفار مكة والضمير في قوله وَهُمْ عائد على المؤمنين الذين بقوا بعد رسول الله ﷺ بمكة، أي وما كان الله ليعذب الكفار والمؤمنون بينهم يستغفرون.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Müteevviller { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } buyruğunun manasının şu olduğu hususunda icma etmişlerdir: Aziz ve Celil olan Allah, peygamberi içlerindeyken hiçbir ümmete asla azap etmemiştir; dolayısıyla sen onların içindeyken bu ümmete de azap edecek değildir, bilakis senin O’nun katındaki değerin çok daha yücedir. Ebû Zeyd’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Araplardan bazılarının lâm harfinin fethasıyla «ما كان ليعذبهم» dediğini işittim; bu bilinmeyen ve Kur’an’da kullanılmayan bir lehçedir. { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } buyruğunun manasında ise ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, İbn Ebzâ, Ebû Mâlik ve Dahhâk özetle şunu söylemişlerdir: { مُعَذِّبَهُمْ } lafzındaki zamir Mekke kâfirlerine, { وَهُمْ } lafzındaki zamir ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den sonra Mekke’de kalan müminlere dönmektedir; yani aralarında istiğfar eden müminler varken Allah kâfirlere azap edecek değildir.
قال القاضي أبو محمد: ويدفع في صدر هذا القول أن المؤمنين الذين رد الضمير عليهم لم يجر لهم ذكر، وقال ابن عباس أيضا ما مقتضاه: أن يقال الضميران عائدان على الكفار، وذلك أنهم كانوا يقولون في دعائهم غفرانك، ويقولون لبيك لا شريك لك، ونحو هذا مما هو دعاء واستغفار، فجعله الله أمنة من عذاب الدنيا، وعلى هذا تركب قول أبي موسى الأشعري وابن عباس إن الله جعل من عذاب الدنيا أمنتين، كون
Kādî Ebû Muhammed der ki: Zamirin kendilerine döndürüldüğü müminlerin öncesinde zikri geçmediği için bu görüş reddedilir. İbn Abbâs’tan özetle şu görüş de nakledilmiştir: Her iki zamirin de kâfirlere döndüğü söylenir; zira onlar dualarında “gufrâneke (bağışlamanı dileriz)” diyor, telbiyelerinde “Lebbeyk lâ şerîke lek” ve benzeri dua ve istiğfar niteliğindeki sözleri söylüyorlardı. Allah bunu dünya azabına karşı bir güvence kılmıştır. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî ve İbn Abbâs’ın şu sözü bu temele dayanmaktadır: “Allah dünya azabından iki güvence kılmıştır:...
الرسول ﷺ مع الناس والاستغفار، فارتفعت الواحدة وبقي الاستغفار إلى يوم القيامة، وقال قتادة: الضمير للكفار، وقوله وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ، جملة في موضع الحال أن لو كانت، فالمعنى وما كان الله معذبهم وهم بحال توبة واستغفار من كفرهم لو وقع ذلك منهم، واختاره الطبري، ثم حسن الزجر والتوقيف بعد هذا بقوله وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وقال الزجّاج ما معناه، إن الضمير في قوله وَهُمْ عائد على الكفار.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in insanların arasında bulunması ve istiğfar. Biri kalkmış, istiğfar ise kıyamet gününe kadar kalmıştır.” Katâde şöyle demiştir: Zamir kâfirlere aittir. { وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } buyruğu, şayet gerçekleşmiş olsaydı hal konumunda bir cümledir; yani şayet kendilerinden böyle bir şey sadır olsaydı küfürlerinden tövbe ve istiğfar halindeyken Allah onlara azap edecek değildi demektir. Taberî bu görüşü tercih etmiştir. Bundan sonra { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } buyruğu ile azarlama ve ikaz yerinde olmuştur. Zeccâc özetle şöyle demiştir: { وَهُمْ } buyruğundaki zamir kâfirlere dönmektedir.
والمراد به من سبق له في علم الله أن يسلم ويستغفر، فالمعنى: وما كان الله ليعذب الكفار وفيهم من يستغفر ويؤمن في ثاني حال، وحكاه الطبري عن ابن عباس.
Bununla Allah’ın ilminde Müslüman olup istiğfar edeceği önceden bilinen kimseler kastedilmektedir. Mana: “İçlerinde daha sonra iman edip istiğfar edecek kimseler varken Allah kâfirlere azap edecek değildir” demektir. Taberî bunu İbn Abbâs’tan nakletmiştir.
وقال مجاهد في كتاب الزهراوي: المراد بقوله وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ ذرية المشركين يومئذ الذين سبق لهم في علم الله أن يكونوا مؤمنين، فالمعنى: وما كان الله ليعذبهم وذريتهم يستغفرون ويؤمنون، فنسب الاستغفار إليهم، إذ ذريتهم منهم، وذكره مكي ولم ينسبه، وفي الطبري عن فرقة أن معنى يَسْتَغْفِرُونَ يصلون، وعن أخرى يسلمون ونحو هذا من الأقوال التي تتقارب مع قول قتادة، وقوله ﷿: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ توعد بعذاب الدنيا، فتقديره وما يعلمهم أو يدريهم ونحو هذا من الأفعال التي توجب أن تكون «أن» في موضع نصب، وقال الطبري: تقديره وما يمنعهم من أن يعذبوا، والظاهر في قوله وَما أنها استفهام على جهة التقرير والتوبيخ والسؤال، وهذا أفصح في القول وأقطع لهم في الحجة، ويصح أن تكون ما نافية ويكون القول إخبارا، أي وليس لهم ألا يعذبوا وهم يصدون، وقوله وَهُمْ يَصُدُّونَ على التأويلين جملة في موضع الحال، ويَصُدُّونَ في هذا الموضع معناه يمنعون غيرهم، فهو متعدّ كما قال الشاعر: [الوافر]
Mücâhid, Zehrâvî’nin kitabında şöyle demiştir: { وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } buyruğundaki maksat, o günkü müşriklerin Allah’ın ilminde mümin olacakları önceden bilinen nesilleridir. Mana: “Nesilleri iman edip istiğfar edecekken Allah onlara azap edecek değildir” demektir; nitekim nesilleri kendilerinden olduğu için istiğfar onlara nispet edilmiştir. Mekkî bunu kime ait olduğunu belirtmeksizin zikretmiştir. Taberî’de bir fırkadan { يَسْتَغْفِرُونَ } ifadesinin namaz kılarlar; diğer bir fırkadan ise Müslüman olurlar anlamına geldiği ve Katâde’nin sözüne yaklaşan benzeri görüşler nakledilmiştir. Aziz ve Celil olan [Allah]ın: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } buyruğu dünya azabıyla bir tehdittir; takdiri: “Onlara ne bildirir veya ne hissettirir...” gibi “en” edatının nasb konumunda olmasını gerektiren fiillerdir. Taberî: “Takdiri ‘Onların azap olunmalarına ne engel var?’ şeklindedir” demiştir. { وَما } lafzındaki zahir olan, onaylatma, azarlama ve soru amaçlı bir istifham olmasıdır; bu, sözde daha beliğ ve delil bakımından onları daha çok susturucudur. “Mâ” edatının nâfiye (olumsuzluk) olması ve sözün bir haber bildirmesi de sahihtir; yani onlar engelleyip dururlarken azap görmemeleri söz konusu değildir. { وَهُمْ يَصُدُّونَ } buyruğu her iki tevile göre de hal konumunda bir cümledir. { يَصُدُّونَ } burada başkalarını engellerler anlamında olup geçişlidir (müteaddîdir); nitekim şair şöyle demiştir: