صددت الكأس عنا أمّ عمرو
“Ey Ümmü Amr, kadehi bizden çevirip engelledin.”
وقد تجيء صد عير متعدّ كما أنشد أبو علي: [البسيط]
Bazen de sadde (صَدَّ) fiili, Ebû Ali'nin şu beyti okuduğu gibi geçişsiz (lâzım) olarak gelir:
صدت خليدة عنّا ما تكلّمنا
“Huleyde bizden yüz çevirdi, bizimle konuşmuyor.”
والضمير في قوله أَوْلِياؤُهُ عائد على الله ﷿ من قوله يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ، أو على المسجد الحرام، كل ذلك جيد، روي الأخير عن الحسن، والضمير الآخر تابع للأول، وقوله وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ معناه لا يعلمون أنهم ليسوا بأوليائه بل يظنون أنهم أولياؤه، وقوله أَكْثَرَهُمْ ونحن نجد كلهم بهذه الصفة، لفظ خارج إما على أن تقول إنه لفظ خصوص أريد به العموم وهذا كثير في كلام العرب، ومنه حكى سيبويه من قولهم: قل من يقول ذلك، وهم يريدون لا يقوله أحد.
{ أَوْلِياؤُهُ } buyruğundaki zamir, { يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } ifadesinden hareketle Aziz ve Celil olan Allah’a yahut Mescid-i Haram’a dönmektedir; her ikisi de güzeldir. İkinci görüş Hasan’dan rivayet edilmiştir ve diğer zamir de birinciye tâbidir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğunun manası: Kendilerinin O'nun dostları olmadıklarını bilmezler, bilakis kendilerini O'nun dostları sanırlar demektir. Biz onların hepsinin bu nitelikte olduğunu gördüğümüz halde { أَكْثَرَهُمْ } “onların çoğu” buyrulması; ya bununla hususi bir lafız söylenip umumun kastedildiği şeklinde açıklanır ki bu Arap kelamında pek çoktur. Nitekim Sîbeveyhi de Arapların, hiç kimse bunu söylemez demek istedikleri halde “Bunu söyleyen pek azdır” şeklindeki sözlerini nakletmiştir.
وإما أن يقول: إنه أراد بقوله أَكْثَرَهُمْ أن يعلم ويشعر أن بينهم وفي خلالهم قوما قد جنحوا إلى الإيمان ووقع لهم علم وإن كان ظاهرهم الكفر فاستثارهم من الجميع بقوله أَكْثَرَهُمْ وكذلك كانت حال مكة وأهلها، فقد كان فيهم العباس وأم الفضل وغيرها، وحكى الطبري عن عكرمة قال الحسن بن أبي الحسن: إن قوله وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ، ناسخ لقوله وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ.
Ya da şöyle denilir: { أَكْثَرَهُمْ } buyruğu ile aralarında ve içlerinde imana meyleden, zahirleri küfür üzere olsa bile kendilerinde bir ilim/kavrayış hâsıl olan bir topluluğun bulunduğunu bildirmek ve hissettirmek istemiş; böylece { أَكْثَرَهُمْ } buyruğuyla onları hepsinden istisna etmiştir. Nitekim Mekke’nin ve ehlinin durumu da böyleydi; zira aralarında Abbâs, Ümmü’l-Fazl ve başkaları vardı. Taberî, İkrime’den Hasan b. Ebi’l-Hasan’ın şöyle dediğini nakletmiştir: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } buyruğu, { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } buyruğunu neshetmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، لأنه خبر لا يدخله نسخ.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunda tutarsızlık vardır; çünkü bu bir haberdir ve habere nesih girmez.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : آية ٣٥]
[Enfâl Suresi (8): Ayet 35]
وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)
{ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥) } “Onların Beytullah yanındaki duaları ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O halde inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!”
قرأ الجمهور «وما كان صلاتهم» بالرفع «عند البيت إلا مكاء» بالنصب «وتصدية» كذلك، وروي عن عاصم أنه قرأ: «صلاتهم» بالنصب «إلا مكاء وتصدية» بالرفع، ورويت عن سليمان الأعمش بخلاف عنه فيما حكى أبو حاتم، وذكر أبو علي عن الأعمش أنه قال في قراءة عاصم: أفإن لحن عاصم تلحن أنت؟
Cumhur, { صَلاتُهُمْ } kelimesini ref ile { مُكاءً } kelimesini nasb ile ve aynı şekilde { وَتَصْدِيَةً } kelimesini de [nasb ile] «وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً» şeklinde okumuştur. Âsım’dan ise «صلاتهم» kelimesini nasb ile «إلا مكاء وتصدية» kelimelerini ise ref ile okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim'in naklettiğine göre Süleyman el-A‘meş'ten de farklı bir rivayetle nakledilmiştir. Ebû Ali, A‘meş’in Âsım’ın kıraati hakkında: “Âsım lahn (dil hatası) yaptı diye sen de mi lahn yapacaksın?” dediğini zikretmiştir.
قال أبو الفتح: وقد روي الحرف كذلك عن أبان بن تغلب، قال قوم: وهذه القراءة خطأ لأنه جعل الاسم نكرة والخبر معرفة، قال أبو حاتم: فإن قيل إن المكاء والتصدية اسم جنس واسم الجنس معرفا ومنكرا واحد في التعريف، قيل إن استعماله هكذا لا يجوز إلا في ضرورة الشعر، كما قال حسان: [الوافر] .
Ebû’l-Feth şöyle demiştir: Bu kıraat vechi aynı şekilde Ebân b. Tağlib’den de rivayet edilmiştir. Bir topluluk: “Bu kıraat yanlıştır; çünkü ismi nekre (belirsiz), haberi ise marife (belirli) kılmıştır” demiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Eğer 'mükâ' ve 'tasdiye' cins ismidir; cins ismi ise marife de olsa nekre de olsa marifelik bakımından birdir denilirse; buna karşılık şöyle denir: Bunun bu şekilde kullanılması ancak Hassan'ın şu beytinde olduğu gibi şiir zaruretinde caiz olur:
كأنّ سبيئة من بيت رأس ... يكون مزاجها عسل وماء
“Sanki Beytü Re’s’in seçme şarabıdır... Katığı bal ve su olan.”
ولا يقاس على ذلك، فأما أبو الفتح فوجه هذه القراءة بما ذكرناه من تعريف اسم الجنس وبعد ذلك يرجح قراءة الناس قال أبو علي الفارسي: وإنما ذهب من ذهب إلى هذه القراءة لما رأى الفعل أن الصلاة مؤنثة ورأى المسند إليها ليس فيه علامة تأنيث فأراد تعليقه بمذكر وهو المكاء، وأخطأ في ذلك، فإن العرب تعلق الفعل لا علامة فيه بالمؤنث، ومنه قوله تعالى: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ [هود: ٦٧] وقوله فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ [النمل: ٥١] وكَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ [الأعراف: ٨٦- ١٠٣، النمل: ١٤] ونحو هذا مما أسند فيه الفعل دون علامة إلى المؤنث، والمكاء على وزن الفعال الصفير قاله ابن عباس والجمهور، فقد يكون بالفم وقد يكون بالأصابع والكف في الفم، قال مجاهد وأبو سلمة بن عبد الرحمن، وقد يشارك الأنف يقال مكا يمكو إذا صفر، ومنه قول عنترة: [الكامل]
Buna kıyas yapılamaz. Ebû’l-Feth ise bu kıraati cins isminin marifeliği hakkında zikrettiğimiz şeyle açıklamış, bundan sonra da insanların (cumhurun) kıraatini tercih etmiştir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Bu kıraate meyleden kimse, salât lafzının müennes olduğunu ve fiilin isnad edildiği kelimede müenneslik alameti bulunmadığını görünce, fiili müzekker olan 'el-mükâ' lafzına bağlamak istemiş ve bunda hata etmiştir; zira Araplar [müenneslik] alameti bulunmayan fiili de müennese isnad ederler. Nitekim Yüce Allah’ın: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “O zulmedenleri korkunç bir ses yakalayıverdi”, { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ } “Bak işte, tuzaklarının akıbeti nasıl oldu!” ve { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Bozguncuların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak!” buyrukları ile fiilin bir alamet olmaksızın müennese isnad edildiği benzeri ayetler bu kabildendir. Mükâ (مُكاء), fiâl vezninde olup ıslık çalmak demektir; bunu İbn Abbâs ve cumhur söylemiştir. Bu bazen ağızla, bazen de parmaklar ve el ağza konularak yapılır. Mücâhid ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân: “Burun da buna katılabilir” demişlerdir. Islık çaldığı zaman mekâ yemkû (مكا يمكو) denir. Antara’nın şu sözü de bu köktendir:
وخليل غانية تركت مجدلا ... تمكو فريصته كشدق الأعلم
“Ve nazlı bir güzelin sevgilisini yere serilmiş bıraktım... Kürek kemiğinin etrafındaki damarı, dudağı yarık kimsenin avurdu gibi ses çıkarır (fışkırır).”
ومنه قول الشاعر:
Şairin şu sözü de bu köktendir:
فكأنما يمكو بأعصم عاقل يصف رجلا فر به حيوان ومنه قول الطرماح: [الكامل]
Kendisini bir hayvanın kaçırdığı adamı tasvir ederek: “Sanki o, yüksek dağdaki ayağı beyaz bir dağ keçisiyle ıslık çalıyor gibidir” demiştir. Tırımmah'ın şu sözü de bu köktendir:
فنحا لأولاها بطعنة محفظ ... تمكو جوانبها من الإنهار
“Öfkelendirilmiş birinin sapladığı mızrak darbesiyle onların önde gidenine yöneldi; yaranın kenarları oluk gibi kan akıtmaktan fıslar/ses çıkarır.”
ومكت است الدابة إذا صفرت يقال ولا تمكو إلا است مكشوفة ومن هذا قيل للاست مكوة قال أبو علي: فالهمزة في مُكاءً منقلبة عن واو.
Binek hayvanının arkası ses çıkardığında meket istu’d-dâbbe (مكت است الدابة) denir; ancak açık olan arka ses çıkarır denilir. Bundan dolayı arkaya mekve (مكوة) denilmiştir. Ebû Ali: “{ مُكاءً } kelimesindeki hemze vav harfinden dönüştürülmüştür” demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ومن هذا قيل للطائر المكّاء لأنه يمكو أي يصفر في تغريده، ووزنه فعّال بشد
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bundan dolayı el-mukkâ' (الْمُكَّاء) kuşuna bu isim verilmiştir; zira o öterken yemkû yani ıslık gibi ses çıkarır. Vezni ayn harfinin şeddelenmesiyle
العين كخطاف، والأصوات في الأكثر تجيء على فعال بتخفيف العين كالبكاء والصراخ والدعاء والجؤار والنباح ونحوه، وروي عن قتادة أن المكاء صوت الأيدي وذلك ضعيف، وروي عن أبي عمرو أنه قرأ «إلا مكا» بالقصر، و «التصدية» عبر عنها أكثر الناس بأنها التصفيق، وقتادة بأنه الضجيج والصياح، وسعيد بن جبير بأنها الصد والمنع، ومن قال التصفيق قال: إنما كان للمنع عن ذكر الله ومعارضة لقراءة رسول الله ﷺ للقرآن، و «التصدية» يمكن أن تكون من صدى يصدى إذا صوت والصدى الصوت، ومنه قول الطرماح يصف الأروية: [الطويل]
hıttâf (kırlangıç) gibi fa‘‘âl veznindedir. Sesler çoğunlukla bukâ’ (ağlama), surâh (çığlık), duâ’ (çağırma), cüâr (feryat) ve nibâh (havlama) ve benzerlerinde olduğu gibi ayn harfinin hafifletilmesiyle fiâl vezninde gelir. Katâde’den el-mükâ lafzının el sesleri (alkış) olduğu rivayet edilmiştir; fakat bu zayıftır. Ebû Amr’dan kasr ile «إلا مكا» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Et-Tasdiye (التَّصْدِيَة) kelimesini insanların çoğu el çırpmak (alkış); Katâde gürültü ve bağırıp çağırmak; Saîd b. Cübeyr ise engellemek ve menetmek olarak açıklamıştır. El çırpmak diyenler: “Bu ancak Allah’ın zikrinden menetmek ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Kur’an okumasına muhalefet etmek içindi” demişlerdir. Et-Tasdiye lafzının, ses çıkardığı zaman söylenen sadâ yasdâ (صدى يصدى) fiilinden gelmesi mümkündür; nitekim es-sadâ (الصدى) ses (yankı) demektir. Tırımmah’ın yaban keçisini vasfederken söylediği şu söz bu kabildendir:
لها كلما ريعت صداة وركدة ... بمصران أعلى ابني شمام البوائن
“Ne zaman korkutulsa, Şemâm dağının iki zirvesinden daha yüksek olanının en uç noktasında bir ses çıkarışı ve duruşu vardır.”
فيلتئم على هذا الاشتقاق قول من قال: هو التصفيق، وقول من قال الضجيج، ولا يلتئم عليه قول من قال هو الصد والمنع إلا أن يجعل التصويت إنما يقصد به المنع، ففسر اللفظ بالمقصود لا بما يخصه من معناه، ويمكن أن تكون «التصدية» من صد يصد استعمل الفعل مضعفا للمبالغة والتكثير لا ليعدى فقيل صدد، وذلك أن الفعل الذي يتعدى إذا ضعف فإنما يضعف للتكثير، إذ التعدي حاصل قبل التضعيف، وذلك نحو قوله وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ [يوسف: ٢٣] والذي يضعف ليعدى هو كقولهم علم وغرم فإذا قلنا في صد صدد ففعل في الصحيح يجيء مصدره في الأكثر على تفعيل وفي الأقل على تفعلة مثل كمل تكميلا وتكملة وغير ذلك، بخلاف المعتل فإنه يجيء في الأكثر على تفعلة مثل عزى وتعزية وفي الشاذ على تفعيل، مثل قول الشاعر: [الرجز] بات ينزي دلوه تنزّيا وإذا كان فعل في الصحيح يتسق فيه المثلان رفض فيه تفعلة مثل قولنا تصدية وصير إلى تفعيل لتحول الياء بين المثلين كتخفيف وتشديد، فلما سلكوا مصدر صدد المسلك المرفوض أصلح ذلك بأن إبدال أحد المثلين ياء كبدلهم في تظننت ونحوه، فجاء «تصدية» ، فعلى هذا الاشتقاق يلتئم قول من قال التصدية الصد عن البيت والمنع، ويمكن أن تكون التصدية من صد يصد بكسر الصاد في المستقبل إذا ضج، ويبدل أيضا على هذا أحد المثلين، ومنه قوله تعالى: إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ [الزخرف: ٥٧] بكسر الصاد، ذكره النحاس، وذهب أكثر المفسرين إلى أن «المكاء والتصدية» إنما أحدثها الكفار عند مبعث رسول الله ﷺ لتقطع عليه وعلى المؤمنين قراءتهم وصلاتهم ويخلط عليهم، فكان المصلي إذا قام يقرأ من المؤمنين اكتنفه من الكفار عن يمينه وشماله من يمكو ويصدي حتى تختلط عليه قراءته، فلما نفى الله تعالى ولايتهم للبيت أمكن أن يعترض معترض بأن يقول، وكيف لا نكون أولياءه ونحن نسكنه ونصلي عنده؟ فقطع الله هذا الاعتراض بأن قال وما كان صلاتهم إلا المكاء والتصدية، وهذا كما يقول رجل أنا أفعل الخير فيقال له ما فعلك الخير إلا أن تشرب الخمر وتقتل، أي هذه عادتك وغايتك.
Bu iştikaka göre onun el çırpmak olduğunu söyleyenin sözü ile gürültü olduğunu söyleyenin sözü birbirine uyar; fakat engellemek ve menetmek olduğunu söyleyenin sözü, ancak ses çıkarmanın engelleme kastıyla yapıldığı kabul edilirse uyar; bu takdirde lafız, kendi özel anlamıyla değil kastedilen şeyle tefsir edilmiş olur. Et-Tasdiye lafzının sadde yasuddü (صد يصد) fiilinden gelmiş olması da mümkündür; fiil geçişli kılınmak için değil mübalağa ve çokluk bildirmek için şeddeli (müzaaf) olarak kullanılıp saddede (صدد) denilmiştir. Zira geçişli olan bir fiil şeddelendiğinde ancak çokluk için şeddeli yapılır; çünkü geçişlilik şeddeden önce zaten mevcuttur. Nitekim Yüce Allah’ın: { وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } “Kapıları sıkıca kapattı” buyruğu böyledir. Geçişli kılınmak için şeddelenen fiil ise onların alleme (öğretti) ve ğarrame (tazmin ettirdi) demeleri gibidir. Sadde fiili hakkında saddede dediğimizde, sahîh fiilde fa‘‘ale babının masdarı çoğunlukla tef‘îl vezninde, az olarak da kemmele tekmîlen ve tekmileten ve benzerlerinde olduğu gibi tef‘ileh vezninde gelir. Mu‘tel fiilde ise durum bunun aksinedir; çoğunlukla azzâ ta‘ziyeten gibi tef‘ileh vezninde, şâz olarak da şairin şu recezinde olduğu gibi tef‘îl vezninde gelir: “Kovasını zıplattıkça zıplatarak sabahladı.” Sahîh fiilde fa‘‘ale kalıbında iki aynı harf peş peşe geldiğinde bizim tasdiye sözümüz gibi tef‘ileh vezni terk edilir; tahfîf ve teşdîd kelimelerinde olduğu gibi iki benzer harf arasına ya harfinin girmesi için tef‘îl veznine dönülür. Onlar saddede fiilinin masdarını bu terk edilen yola sevk ettiklerinde, tazannentu (tazanneytü) ve benzeri kelimelerde yaptıkları bedel gibi benzer iki harften birini ya harfine dönüştürerek bunu düzeltmişler; böylece tasdiye (تصدية) kelimesi ortaya çıkmıştır. Bu iştikaka göre et-tasdiye lafzının Beytullah’tan geri çevirmek ve engellemek olduğunu söyleyen kimsenin sözü tam oturmaktadır. Et-Tasdiye lafzının, gürültü yaptı manasında geniş zamanı sad harfinin kesresiyle sadde yasiddü (صد يصد) fiilinden gelmiş olması da mümkündür; bu takdirde de iki benzer harften biri dönüştürülür. Nitekim Yüce Allah’ın sad harfinin kesresiyle okunan: { إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “Kavmin hemen bağrışmaya başlarlar” buyruğu bu kabildendir; bunu Nehhas zikretmiştir. Müfessirlerin çoğunluğu, el-mükâ ve et-tasdiyenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderildiğinde kâfirler tarafından O’nun ve müminlerin kıraatlerini ve namazlarını kesmek ve akıllarını karıştırmak için sonradan ortaya çıkarıldığı görüşüne varmışlardır. Müminlerden bir namaz kılan kimse kalkıp Kur'an okuduğunda, kâfirlerden sağında ve solunda durup ıslık çalan ve el çırpan kimseler onu kuşatır, ta ki okuduğu kıraati karışıncaya kadar bunu yaparlardı. Allah Teâlâ onların Mescid-i Haram’a veli/hizmetkâr olmalarını nefyedince, bir itirazcının “Biz orada ikamet edip yanında namaz kılarken nasıl onun velileri olmayız?” diyerek itiraz etmesi mümkün olabilirdi. İşte Allah: “Onların namazı ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” buyurarak bu itirazı kökünden kesmiştir. Bu, bir adamın “Ben iyilik yapıyorum” demesi üzerine kendisine “Senin iyilik yapman ancak şarap içmek ve adam öldürmekten ibarettir” denilmesine benzer; yani senin âdetin ve varacağın nihai nokta ancak budur demektir.
قال القاضي أبو محمد: والذي مر بي من أمر العرب في غير ما ديوان أن المكاء والتصدية كان من فعل العرب قديما قبل الإسلام على جهة التقرب به والتشرع، ورأيت عن بعض أقوياء العرب أنه كان يمكو على الصفا فيسمع من جبل حراء، وبينهما أربعة أميال، وعلى هذا يستقيم تعييرهم وتنقصهم بأن شرعهم
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Çeşitli divanlarda Arapların ahvaline dair rastladığım bilgilere göre, ıslık çalmak ve el çırpmak İslam’dan önce eski dönemlerde Arapların bir yakınlaşma ve ibadet etme yöntemi olarak yaptıkları bir davranıştı. Arapların güçlülerinden birinin Safa tepesinde ıslık çaldığı ve aralarında dört mil mesafe varken Hira dağından işitildiği bana ulaşmıştır. Buna göre onların dinlerinin,
وصلاتهم وعبادتهم لم تكن رهبة ولا رغبة، إنما كانت مكاء وتصدية من نوع اللعب، ولكنهم كانوا يتزيدون فيها وقت النبي ﷺ ليشغلوه وأمته عن القراءة والصلاة، وقوله فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ إشارة إلى عذابهم ببدر بالسيف قاله ابن جريج والحسن والضحاك، فيلزم من هذا أن هذه الآية الأخيرة نزلت بعد بدر ولا بد.
namazlarının ve ibadetlerinin bir korku veya rağbet üzere olmayıp, bilakis bir tür oyun kabilinden ıslık çalma ve el çırpmadan ibaret olması sebebiyle ayıplanmaları ve kınanmaları yerli yerine oturur. Ancak onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde onu ve ümmetini kıraatten ve namazdan alıkoymak için bunu fazlasıyla artırıyorlardı. { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “O halde inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!” buyruğu, Bedir’de kılıçla gördükleri azaba bir işarettir; bunu İbn Cüreyc, Hasan ve Dahhâk söylemiştir. Bundan dolayı bu son ayetin mutlaka Bedir’den sonra inmiş olması gerekir.
قال القاضي أبو محمد: والأشبه أن الكل نزل بعد بدر حكاية عما مضى والله ولي التوفيق برحمته.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: En kuvvetli ihtimal, hepsinin geçmişte olanları anlatan bir ifade olarak Bedir’den sonra inmiş olmasıdır. Muvaffakiyet Allah’ın rahmetiyledir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : آية ٣٦]
[Enfâl Suresi (8): Ayet 36]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) } “Şüphesiz inkâr edenler, mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır.”
قال بعض الرواة منهم ابن أبزى وابن جبير والسدي ومجاهد: سبب نزول هذه الآية أن أبا سفيان أنفق في غزوة أحد على الأحابيش وغيرهم أربعين أوقية من الذهب أو نحو هذا، وأن الآية نزلت في ذلك، وقال ابن شهاب ومحمد بن يحيى بن حيان وعاصم بن عمر بن قتادة والحصين بن عبد الرحمن بن عمرو بن سعد بن معاذ إنه لما قتل من قتل ببدر اجتمع أبناؤهم وقرابتهم وقالوا لمن خلص ماله في العير: إن محمدا قد نال منا ما ترون، ولكن أعينونا بهذا المال الذي كان سبب الواقعة، فلعلنا أن ننال منه ثأرا، ففعلوا فنزلت الآية في ذلك.
İbn Ebzâ, İbn Cübeyr, Süddî ve Mücâhid’in de aralarında bulunduğu bazı râviler şöyle demişlerdir: Bu ayetin iniş sebebi; Ebû Süfyân’ın Uhud Gazvesi’nde Ehâbîş kabilelerine ve diğerlerine kırk ukıyye altın yahut buna yakın bir harcama yapmış olmasıdır ve ayet bunun hakkında inmiştir. İbn Şihâb, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, Âsım b. Ömer b. Katâde ve Husayn b. Abdirrahmân b. Amr b. Sa‘d b. Muâz ise şöyle demişlerdir: Bedir’de öldürülenler öldürülünce, onların oğulları ve akrabaları toplanıp kervandaki malı kurtulan kimselere: “Muhammed’in bize ne yaptığını görüyorsunuz; bu olaya sebep olan şu malla bize yardım edin de belki ondan intikamımızı alırız” dediler. Onlar da bunu yaptılar ve ayet bu hususta indi.
قال القاضي أبو محمد: وعلى القولين فإنما أنفق المال في غزوة أحد، فأخبر الله تعالى في هذه الآية خبرا لفظه عام في الكفار، والإشارة به إلى مخصوصين أنهم ينفقون أموالهم يقصدون بذلك الصد عن سبيل الله والدفع في صدر الإسلام، ثم أخبر خبرا يخص المشار إليهم أنهم ينفقونها ثم تكون عليهم حسرة، إذ لا تتم لهم إرادة ويذهب المال باطلا، والحسرة التلهف على الفائت، ويحتمل أن تكون الحسرة في يوم القيامة، والأول أظهر وإن كانت حسرة القيامة راتبة عليهم، ثم أخبر أنهم يغلبون بعد ذلك، بأن تكون الدائرة عليهم، وهذا من إخبار القرآن بالغيوب لأنه أخبر بما يكون قبل أن يكون، فكان كما أخبر، قال ابن سلام: بين الله ﷿ أنهم يغلبون قبل أن يقاتلوا بسنة، حكاه الزهراوي، ثم أخبر تعالى عن الكافرين أنهم يجمعون إلى جهنم، والحشر جمع الناس والبهائم إلى غير ذلك مما يجمع ويحضر، ومنه قوله وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا [الأنعام: ١١١] ومنه في التفسير: أن السلوى طائر كانت الجنوب تحشره على بني إسرائيل، والقوم الذين جلبهم أبو سفيان وأنفق المال عليهم هم الأحابيش من كنانة، ولهم يقول كعب بن مالك: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Her iki görüşe göre de mal Uhud Gazvesi’nde harcanmıştır. Allah Teâlâ bu ayette, lafzı kâfirler hakkında genel, fakat işaretiyle belirli kimselere yönelik olan bir haber vermiş; onların Allah yolundan alıkoymak ve İslam’ın önünü kesmek maksadıyla mallarını harcadıklarını bildirmiştir. Sonra kendilerine işaret edilen kimselere has bir haber vererek, o malları harcayacaklarını, sonra isteklerine ulaşamayacakları ve malları boşa gideceği için bunun kendilerine bir yürek acısı (hasret) olacağını bildirmiştir. Hasret (الحسرة), elden kaçana yanıp yakılmaktır. Hasretin kıyamet gününde olması da muhtemeldir; fakat kıyamet hasreti onların üzerinde kalıcı olmakla birlikte birinci mana daha zahirdir. Sonra onların bundan sonra mağlup edileceklerini, yani aleyhlerine dönüleceğini haber vermiştir. Bu, Kur’an’ın gayb haberlerindendir; çünkü vuku bulmadan önce vuku bulacak olanı haber vermiş ve haber verdiği gibi gerçekleşmiştir. İbn Sellâm: “Aziz ve Celil olan Allah, onlar savaşmadan bir yıl önce mağlup edileceklerini açıklamıştır” demiştir; bunu Zehrâvî nakletmiştir. Sonra Yüce [Allah] kâfirlerin cehenneme toplanacaklarını haber vermiştir. Haşr (الحشر), insanların, hayvanların ve toplanıp bir araya getirilen diğer şeylerin toplanmasıdır. Yüce Allah’ın: { وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “Her şeyi karşılarına toplasak...” buyruğu bu kabildendir. Tefsirde yer alan; bıldırcının (selvâ), güney rüzgârının İsrâiloğullarına topladığı bir kuş olduğu ifadesi de bu köktendir. Ebû Süfyân’ın getirdiği ve üzerlerine mal harcadığı topluluk Kinâne’den Ehâbîş kabilesidir. Kâ‘b b. Mâlik onlar hakkında şöyle der:
وجئنا إلى موج من البحر وسطه ... أحابيش منهم حاسر ومقنع
“Deniz dalgası gibi bir kalabalığa vardık ki aralarında; bir kısmı miğfersiz, bir kısmı zırha bürünmüş Ehâbîş vardı.”
ثلاثة آلاف ونحن قصية ... ثلاث مئين إن كثرن وأربع
“Üç bin kişiydiler; biz ise bir köşede kalmış, en çok olsak üç yüz yahut dört yüz kişiydik.”
وقال الضحاك وغيره: إن هذه الآية نزلت في نفقة المشركين الخارجين إلى بدر الذين كانوا يذبحون يوما عشرا ويوما تسعا من الإبل، وحكى نحو هذا النقاش.
Dahhâk ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayet, Bedir’e çıkan ve bir gün on, bir gün dokuz deve kesen müşriklerin yaptıkları harcama hakkında inmiştir; Nakkâş da buna benzer bir rivayet nakletmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٧ الى ٤٠]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 37-40]
لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧) قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)
{ لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧) قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠) } “(Bu,) Allah'ın murdarı temizden ayırması, murdarları birbiri üstüne koyup hepsini yığması ve sonra cehenneme atması içindir. İşte asıl ziyana uğrayanlar onlardır. (37) O inkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki günahları bağışlanır. Şayet yine dönerlerse, öncekilere uygulanan ilahi yasa zaten geçmişti. (38) Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse, şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (39) Eğer yüz çevirirlerse, bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır! (40)”
قرأ ابن كثير ونافع وعاصم وأبو عمرو وابن عامر «ليميز» بفتح الياء وكسر الميم، وهي قراءة الأعرج وأبي جعفر وشيبة بن نصاح وشبل وأبي عبد الرحمن والحسن وعكرمة ومالك بن دينار، تقول مزت الشيء، والعرب تقول مزته فلم يتميز لي، حكاه يعقوب وفي شاذ القراءة وانمازوا اليوم، وأنشد أبو زيد: [البسيط]
İbn Kesîr, Nâfi‘, Âsım, Ebû Amr ve İbn Âmir; ya harfinin fethası ve mim harfinin kesresiyle «لِيَمِيزَ» şeklinde okumuşlardır. Bu aynı zamanda A‘rec, Ebû Ca‘fer, Şeybe b. Nassâh, Şibl, Ebû Abdirrahmân, Hasan, İkrime ve Mâlik b. Dînâr’ın kıraatidir. Bir şeyi ayırdığın zaman miztü’ş-şey’ (مزت الشيء) dersin. Araplar: “Onu ayırdım ama benim için ayrışmadı” derler; bunu Ya‘kûb nakletmiştir. Şâz kıraatte «وانمازوا اليوم» şeklinde de geçmiştir. Ebû Zeyd şu beyti okumuştur:
لما ثنى الله عني شرّ عدوته ... وانمزت لا منشئا ذعرا ولا وجلا
“Allah onun düşmanlığının şerrini benden savuşturup da ben ne bir korku ne de bir dehşet içinde kalmaksızın ayrıldığım zaman...”
وهو مطاوع ماز، وقرأ حمزة والكسائي «ليميّز» بضم الياء وفتح الميم وشد الياء، وهي قراءة قتادة وطلحة بن مصرف والأعمش والحسن أيضا وعيسى البصري، تقول ميزت أميز إذا فرقت بين شيئين فصاعدا، وفي القرآن تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ [الملك: ٨] فهو مطاوع ميز ومعناه تتفصل، وقال ابن عباس ﵁ والسدي، المعنيّ ب الْخَبِيثَ الكفار وب الطَّيِّبِ المؤمنون.
Bu, mâze (ماز) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Hamza ve Kisâî ise ya harfinin dammesi, mim harfinin fethası ve ya harfinin şeddesiyle «لِيُمَيِّزَ» şeklinde okumuşlardır; bu da Katâde, Talha b. Musarrif, A‘meş, yine Hasan ve Îsâ el-Basrî’nin kıraatidir. İki veya daha fazla şeyin arasını ayırdığın zaman meyyeztü ümeyyizü (ميزت أميز) dersin. Kur’an’da geçen { تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ } “Öfkesinden neredeyse çatlayacak” ayeti de meyyeze fiilinin mutâvaatıdır ve parçalanıp ayrışır manasındadır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Süddî: “{ الْخَبِيثَ } ile kastedilen kâfirler, { الطَّيِّبِ } ile kastedilen ise müminlerdir” demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: واللام على هذا التأويل من قوله لِيَمِيزَ متعلقة ب يُحْشَرُونَ [الأنفال: ٣٦] ، والمعنى أن الله يحشر الكافرين إلى جهنم ليميز الكافرين من المؤمنين بأن يجمع الكافرين جميعا فيلقيهم في جهنم، ثم أخبر عنهم أنهم هم الخاسرون أي الذين خابت سعايتهم وتبت أيديهم وصاروا إلى النار، وقال ابن سلام والزجّاج:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tevile göre { لِيَمِيزَ } ifadesindeki lâm harfi { يُحْشَرُونَ } fiiline taalluk eder. Mana: “Allah, kâfirlerin hepsini toplayıp cehenneme atmak suretiyle kâfirleri müminlerden ayırt etmek için onları cehenneme sevk eder” şeklindedir. Sonra onların ziyana uğrayanlar olduğunu, yani çabaları boşa çıkan, elleri kuruyan ve ateşe varan kimseler olduklarını haber vermiştir. İbn Sellâm ve Zeccâc ise şöyle demişlerdir:
المعنيّ ب الْخَبِيثَ المال الذي أنفقه المشركون في الصد عن سبيل الله، والطَّيِّبِ هو ما أنفقه المؤمنون في سبيل الله.
{ الْخَبِيثَ } ile kastedilen, müşriklerin Allah yolundan alıkoymak için harcadıkları mal; { الطَّيِّبِ } ile kastedilen ise müminlerin Allah yolunda harcadıkları maldır.
قال القاضي أبو محمد: واللام على هذا التأويل من قوله لِيَمِيزَ متعلقة ب يُغْلَبُونَ [الأنفال: ٣٦] ، والمعنى: الكفار ينفقون أموالهم فتكون عليهم حسرة ثم يغلبون مع نفقتها، وذلك ليميز الله الفرق بين الخبيث والطيب فيخذل أهل الخبيث وينصر أهل الطيب، وقوله تعالى على هذا التأويل وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ إلى قوله فِي جَهَنَّمَ مترتب على ما روي عن رسول الله ﷺ، أن الله تعالى يخرج من الأموال ما كان صدقة أو قربة يوم القيامة ثم يأمر بسائر ذلك فيلقى في النار، وحكى الزهراوي عن الحسن أن الكفار يعذبون بذلك المال، فهي كقوله فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ [التوبة: ٣٥] وقاله الزجّاج: وعلى التأويلين فقوله وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً إنما هي عبارة عن جمع ذلك وضمه وتأليف أشتاته وتكاثفه بالاجتماع، وفَيَرْكُمَهُ في كلام العرب يكثفه، ومنه
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tevile göre { لِيَمِيزَ } ifadesindeki lâm harfi { يُغْلَبُونَ } fiiline taalluk eder. Mana: “Kâfirler mallarını harcarlar, sonra bu kendilerine bir hasret olur ve yaptıkları bu harcamaya rağmen mağlup edilirler; bu da Allah’ın murdar ile temizin arasını ayırması, böylece murdar taraftarlarını yüzüstü bırakıp temiz taraftarlarına yardım etmesi içindir” şeklindedir. Bu tevile göre Yüce Allah’ın: { وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ } buyruğundan { فِي جَهَنَّمَ } buyruğuna kadar olan kısım; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet edilen, Allah Teâlâ’nın kıyamet gününde sadaka veya hayır olan malları çıkarıp, sonra geri kalanının emredilerek cehenneme atılması rivayetine dayanmaktadır. Zehrâvî, Hasan’dan kâfirlerin o malla azap olunacaklarını nakletmiştir; bu da O'nun: { فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ } “Bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacaktır” buyruğu gibidir; Zeccâc da bunu söylemiştir. Her iki tevile göre de Yüce [Allah]ın: { وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً } buyruğu; o şeyin bir araya toplanıp bitiştirilmesini, dağınık parçalarının derlenmesini ve toplanarak yığılmasını ifade eder. Feyerkümehû (فَيَرْكُمَهُ) kelimesi Arap kelamında onu yığar, yoğunlaştırır demektir; nitekim
سحاب مركوم وركام، ومنه قول ذي الرمة: [البسيط] زع بالزمام وجوز الليل مركوم وقوله وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بمعنى يلقي، قاله أبو علي، أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ على هذا التأويل يراد المنافقون من الكفار، ولفظة الخسارة تليق بهم من جهة المال وبغير ذلك من الجهات، وقوله قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الآية، أمر من الله ﷿ لنبيه ﷺ أن يقول للكفار هذا المعنى الذي تضمنه ألفاظ قوله إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وسواء قاله النبي ﷺ في هذه العبارة أو غيرها، ولو كان الكلام كما ذكر الكسائي أنه في مصحف ابن مسعود «قل للذين كفروا إن ينتهوا يغفر لكم» لما تأدت الرسالة إلا بتلك الألفاظ بعينها، هذا بحسب ما تقتضيه الألفاظ، وقوله إِنْ يَنْتَهُوا يريد به عن الكفر ولا بد، والحامل على ذلك جواب الشرط ب يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ، ومغفرة ما قد سلف لا تكون إلا لمنته عن الكفر، وقوله إِنْ يَعُودُوا يريد به إلى القتال لأن لفظة عاد يعود إذا جاءت مطلقة فإنما تتضمن الرجوع إلى حالة قد كان الإنسان عليها ثم تنقّل عنها.
sehâbun merkûmun ve rukâm (üst üste yığılmış bulut) tabirleri buradan gelir. Zü’r-Rimme’nin şu beyti de bu kabildendir: “Gecenin karanlığı üst üste yığılmışken deveyi yularıyla sevk et.” Ebû Ali: “{ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ } buyruğu atar/fırlatır manasındadır” demiştir. Bu tevile göre { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte asıl ziyana uğrayanlar onlardır” buyruğundan kâfirlerin münafıkları kastedilir; ziyan lafzı ise onlara hem mal cihetinden hem de diğer cihetlerden uygundur. Yüce [Allah]ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } ayeti; Aziz ve Celil olan Allah’ın, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e, kâfirlere { إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki günahları bağışlanır” lafızlarının içerdiği manayı söylemesini emretmesidir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in bunu bu ibareyle veya başka bir ibareyle söylemiş olması fark etmez. Şayet Kisâî’nin İbn Mes‘ûd Mushafı’nda «قل للذين كفروا إن ينتهوا يغفر لكم» şeklinde olduğunu zikrettiği gibi olsaydı, risalet ancak bizzat o lafızlarla tebliğ edilmiş olurdu; bu, lafızların gerektirdiği duruma göredir. { إِنْ يَنْتَهُوا } buyruğuyla kesinlikle küfürden vazgeçmelerini kastetmektedir; bunu gerektiren delil ise şartın cevabının { يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “geçmişteki günahları bağışlanır” şeklinde gelmesidir; geçmişin bağışlanması ise ancak küfürden vazgeçen kimse için söz konusudur. { وَإِنْ يَعُودُوا } “Şayet yine dönerlerse” buyruğuyla ise savaşa dönmelerini kastetmektedir; çünkü âde yeûdü (عاد يعود) lafzı mutlak olarak geldiğinde, insanın önceden üzerinde bulunduğu ve sonradan ayrıldığı bir hale geri dönmesini içerir.
ولسنا نجد في هذه الآية لهؤلاء الكفار حالة تشبه ما ذكرنا إلا القتال، ولا يصح أن يتأول وَإِنْ يَعُودُوا إلى الكفر لأنهم لم ينفصلوا عنه وإنما قلنا في عاد إذا كانت مطلقة لأنها قد تجيء في كلام العرب داخلة على الابتداء والخبر بمنزلة صار، وذلك كما تقول عاد زيد ملكا تريد صار، ومنه قول أبي الصلت:
Biz bu ayette bu kâfirler için zikrettiğimize benzeyen savaştan başka bir hal bulamamaktayız. { وَإِنْ يَعُودُوا } ifadesinin küfre dönmeleri şeklinde tevil edilmesi sahih olmaz; çünkü onlar zaten küfürden ayrılmış değillerdir. Mutlak olduğunda âde fiili hakkında bunu söylememizin sebebi şudur: Bu fiil Arap kelamında bazen sâre (صار - oldu) anlamında mübteda ve haberin başına gelebilir. Bu, senin ‘oldu’ anlamını kastederek âde Zeydün meliken (Zeyd hükümdar oldu) demen gibidir. Ebü’s-Salt’ın şu beyti de bu kabildendir:
تلك المكارم لا قعبان من لبن ... شبيبا بماء فعادا بعد أبوالا
“İşte cömertlik budur; suyla karıştırılıp sonra da sidik haline gelen iki süt kasesi vermek değil.”
وهذه لا تتضمن الرجوع إلى حالة قد كان العائد عليها قبل، لكنها مقيدة بخبرها لا يجوز الاقتصار دونه، فحكمها حكم صار، وقوله فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ عبارة بجمع الوعيد والتهديد والتمثيل بمن هلك من الأمم في سالف الدهر بعذاب الله حين صد في وجه نبيه وبمن هلك في يوم بدر بسيف الإسلام والشرع، والمعنى فقد رأيتم وسمعتم عن الأمم ما حل.
Bu kullanım, dönenin daha önce üzerinde bulunduğu bir hale dönüşünü içermez; bilakis haberiyle kayıtlıdır ve haberi olmaksızın sadece kendisiyle yetinmek caiz değildir, dolayısıyla bunun hükmü sâre (صار) hükmündedir. { فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilere uygulanan ilahi yasa zaten geçmişti” buyruğu; tehdidi, korkutmayı ve geçmiş çağlarda peygamberlerinin karşısına dikildiklerinde Allah’ın azabıyla helak olan kavimler ile Bedir gününde İslam’ın ve şeriatın kılıcıyla helak olan kimseleri örnek göstermeyi bir arada toplayan bir ifadedir. Mana: “Önceki kavimlerin başına nelerin geldiğini gördünüz ve işittiniz” demektir.
قال القاضي أبو محمد: والتخويف عليهم بقصة بدر أشد إذ هي القريبة منهم والمعاينة عندهم وعليها نص ابن إسحاق والسدي، وقوله تعالى: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ الآية، أمر من الله ﷿ فرض به على المؤمنين أن يقاتلوا الكفار، و «الفتنة» قال ابن عباس وغيره معناها الشرك، وقال ابن إسحاق: معناها حتى لا يفتن أحد عن دينه كما كانت قريش تفعل بمكة بمن أسلم كبلال وغيره، وهو مقتضى قول عروة بن الزبير في جوابه لعبد الملك بن مروان حين سأله عن خروج رسول الله ﷺ من مكة مهاجرا، وقوله وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ أي لا يشرك معه صنم ولا وثن ولا يعبد غيره، وقال قتادة حتى تستوسق كلمة الإخلاص لا إله إلا الله.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bedir kıssası ile korkutulmaları onlar üzerinde daha şiddetlidir; çünkü bu onlara çok yakın ve bizzat gözleriyle gördükleri bir hadisedir. İbn İshâk ve Süddî de buna nass olarak işaret etmişlerdir. Yüce Allah’ın: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” ayeti; Aziz ve Celil olan Allah’ın, müminlere kâfirlerle savaşmalarını farz kıldığı bir emridir. İbn Abbâs ve başkaları 'fitne'nin manasının şirk olduğunu söylemişlerdir. İbn İshâk: “Kureyş’in Mekke’de Bilal ve diğerleri gibi Müslüman olan kimselere yaptığı gibi hiç kimsenin dininden saptırılmamasıdır” demiştir. Bu, Abdülmelik b. Mervân’ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Mekke’den hicret ederek çıkışı hakkında sorduğu soruya Urve b. ez-Zübeyr’in verdiği cevabın da gereğidir. { وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ } “Ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar” buyruğu ise; O’na hiçbir put ve heykelin ortak koşulmaması ve O’ndan başkasına ibadet edilmemesi demektir. Katâde: “İhlas kelimesi olan ‘Lâ ilâhe illallâh’ tastamam yerleşinceye kadar” demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه المعاني تتلازم كلها، وقال الحسن: حتى لا يكون بلاء، وهذا يلزم عليه القتال في فتن المسلمين الفئة الباغية، على سائر ما ذكرناه من الأقوال يكون المعتزل في فسحة، وعلى هذا جاء قول عبد الله بن عمر ﵁ أما نحن فقد قاتلنا حتى لم تكن فتنة، وأما أنت وأصحابك فتريدون أن نقاتل حتى تكون فتنة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu manaların hepsi birbirini gerektirir. Hasan: “Hiçbir bela/musibet kalmayıncaya kadar” demiştir; bu görüşe göre Müslümanların fitnelerinde asi toplulukla (bağî fırka ile) savaşmak zorunlu olur. Zikrettiğimiz diğer görüşlere göre ise tarafsız kalan (uzlette bulunan) kimse için bir genişlik vardır. Nitekim Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ’nın şu sözü de buna binaen gelmiştir: “Biz fitne kalmayıncaya kadar savaştık; siz ve arkadaşlarınız ise fitne oluncaya kadar savaşmak istiyorsunuz.”
قال القاضي أبو محمد: فمذهب عمر أن «الفتنة» الشرك في هذه الآية وهو الظاهر، وفسر هذه الآية قول النبي ﷺ: «أمرت أن أقاتل الناس حتى يقولوا لا إله إلا الله، فإذا قالوها عصموا مني دماءهم وأموالهم إلا بحقها وحسابهم على الله» ، ومن قال المعنى حتى لا يكون شرك فالآية عنده يريد بها الخصوص فيمن لا يقبل منه جزية، قال ابن سلام: وهي في مشركي العرب، ثم قال الله تعالى: فَإِنِ انْتَهَوْا أي عن الكفر فإن الله بصير بعملهم مجاز عليه، عنده ثوابه وجميل المعاوضة عليه وقرأ يعقوب بن إسحاق وسلام بن سليمان «بما تعملون» بالتاء أي في قتالكم وجدكم وجلادكم عن دينه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İbn Ömer’in mezhebine göre bu ayetteki 'fitne' şirktir ve zahir olan da budur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in şu hadisi bu ayeti tefsir etmiştir: “İnsanlarla, ‘Lâ ilâhe illallâh’ deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söyledikleri zaman, hak etmiş olmaları müstesna, kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar; hesapları ise Allah’a aittir.” Mana şirk kalmayıncaya kadardır diyen kimseye göre ayet, kendisinden cizye kabul edilmeyen kimselere has kılınmıştır. İbn Sellâm: “Bu ayet Arap müşrikleri hakkındadır” demiştir. Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse” yani küfürden vazgeçerlerse, şüphesiz Allah onların yaptıklarını görücüdür, bunun karşılığını verendir; O'nun katında bunun sevabı ve güzel mükâfatı vardır buyurmuştur. Ya‘kûb b. İshâk ve Sellâm b. Süleymân «بما تعملون» şeklinde tâ ile okumuşlardır; yani sizin O’nun dini uğrundaki savaşınızı, gayretinizi ve mücadelenizi [görücüdür].
وقوله تعالى: وَإِنْ تَوَلَّوْا الآية، معادل لقوله فَإِنِ انْتَهَوْا، والمعنى فإن انتهوا عن الكفر فالله مجازيهم أو مجازيكم على قراءة «تعملون» ، وإن تولوا ولم ينتهوا فاعلموا أن الله ينصركم عليهم، وهذا وعد محض بالنصر والظفر، أي فجدوا، و «المولى» هاهنا الموالي والمعين، والمولى في اللغة على معان هذا هو الذي يليق بهذا الموضع منها، والمولى الذي هو السيد المقترن بالعبد يعم المؤمنين والمشركين.
Yüce Allah’ın: { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” ayeti, { فَإِنِ انْتَهَوْا } buyruğunun dengidir. Mana: “Eğer küfürden vazgeçerlerse Allah onların mükâfatını verir -yahut ‘ta‘melûne’ kıraatine göre sizin mükâfatınızı verir-; şayet yüz çevirir ve vazgeçmezlerse bilin ki Allah onlara karşı size yardım edecektir” demektir. Bu, kesin bir zafer ve yardım vaadidir; yani gayret gösterin! Buradaki el-Mevlâ (المولى), dost ve yardımcı demektir. Mevlâ kelimesi dilde çeşitli anlamlara gelir; bu anlamlar arasından buraya uygun olanı budur. Köle ile birlikte zikredilen efendi anlamındaki mevlâ ise müminleri de müşrikleri de kapsar.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]’ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤١]
[Enfâl Suresi (8), Âyet 41]
وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١)
{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah’a, Peygamber’e, [onun] akrabalarına, yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir; eğer Allah’a ve iki topluluğun karşılaştığı gün, hak ile batılın ayrıldığı gün (Furkan günü) kulumuza indirdiğimize inanmışsanız. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (41)
موضع «أن» الثانية رفع، التقدير «فحكمه أن» ، فهي في موضع خبر الابتداء، والغنيمة في اللغة ما يناله الرجل أو الجماعة بسعي من ذلك قول الشاعر [امرؤ القيس] : [الوافر]
İkinci «أن» (enne) edatının mahalli ref'tir; takdiri “فحكمه أن” (hükmü şudur ki...) şeklindedir ve mübtedanın haberi konumundadır. Sözlükte ganimet, bir kimsenin veya bir topluluğun çaba göstererek elde ettiği şeydir. Şairin [İmruülkays] şu sözü bundandır: [Vâfir]
وقد طفت في الآفاق حتى ... رضيت من الغنيمة بالإياب
Ufukları öylesine dolaştım ki... / Sonunda ganimet yerine [sağ salim] dönmeye razı oldum.
وقال آخر: [البسيط]
Bir başkası da şöyle demiştir: [Basît]
ومطعم الغنم يوم الغنم مطعمه ... أنّى توجّه والمحروم محروم
Ganimet gününde ganimete erdirilen kimse nereye yönelse rızıklanır, mahrum olan ise [yine] mahrum kalır.
ومنه قول النبي ﷺ في الرهن: «له غنمه وعليه حرمه» وقوله: «الصيام في الشتاء هو الغنيمة الباردة» فالشيء الذي يناله المسلمون من عدوهم بالسعي وإيجاف الخيل والركاب غنيمة، ولزم هذا الاسم هذا المعنى حتى صار عرفا له، والفيء مأخوذ من فاء إذا رجع وهو كل ما دخل على المسلمين من غير حرب ولا إيجاف كخراج الأرض وجزية الجماجم وخمس الغنيمة ونحو هذا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in rehin hakkındaki: “Kazancı (ganimeti) ona, zararı (külfeti) da onadır” sözü ve: “Kışın oruç tutmak zahmetsiz bir ganimettir” sözü de bu köktendir. Dolayısıyla Müslümanların çaba göstererek, at ve binek koşturarak düşmanlarından elde ettikleri şey ganimettir. Bu isim bu anlama yerleşmiş ve onun için örfî bir terim haline gelmiştir. Fey (الفيء) ise geri dönmek anlamındaki 'fâe' (فاء) kökünden türemiştir ve savaş olmaksızın, at koşturulmaksızın Müslümanlara intikal eden arazilerin haracı, cizye, ganimetin beşte biri ve benzeri her türlü gelirdir.
قال القاضي أبو محمد: والزكوات أيضا مال على حدته، أحكامه منفردة دون أحكام هذين، قال سفيان الثوري وعطاء بن السائب: الغنيمة ما أخذ عنوة والفيء ما أخذ صلحا، وهذا قريب مما بيناه، وقال قتادة: الفيء والغنيمة شيء واحد فيهما الخمس، وهذه الآية التي في الأنفال ناسخة لقوله في سورة الحشر وما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى [الآية: ٧] وذلك أن تلك كانت الحكم أولا، ثم أعطى الله أهلها الخمس فقط وجعل الأربعة الأخماس في المقاتلين.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Zekâtlar da başlı başına ayrı bir maldır; hükümleri bu ikisinin hükümlerinden tamamen ayrıdır. Süfyân es-Sevrî ve Atâ b. es-Sâib: “Ganimet zorla (savaşla) alınan, fey ise sulh yoluyla alınan şeydir” demişlerdir ki bu, bizim açıkladığımıza yakındır. Katâde ise şöyle demiştir: “Fey ile ganimet aynı şeydir, ikisinde de beşte bir (humus) vardır. Enfâl suresindeki bu ayet, Haşr suresindeki: { وما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى } “Allah'ın o kent halkından Peygamberine fey olarak verdikleri...” [Haşr 7] ayetini neshetmiştir. Çünkü ilk hüküm oydu; sonra Allah onun hak sahiplerine sadece beşte biri verdi ve beşte dördünü savaşçılara bıraktı.”
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف نص العلماء على ضعفه وأن لا وجه له من جهات، منها أن هذه السورة نزلت قبل سورة الحشر هذه ببدر، وتلك في بني النضير وقرى عرينة، ولأن الآيتين متفقتان وحكم الخمس وحكم تلك الآية واحد لأنها نزلت في بني النضير حين جلوا وهربوا وأهل فدك حين دعوا إلى صلح ونال المسلمون ما لهم دون إيجاف، وحكى ابن المنذر عن الشافعي أن في الفيء الخمس، وأنه كان في قرى عرينة زمن النبي ﷺ، وأن أربعة أخماسها كان للرسول ﷺ خاصة دون المسلمين يضعها حيث شاء.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür. Âlimler bunun zayıf olduğunu ve çeşitli yönlerden geçersiz bulunduğunu açıkça belirtmişlerdir. Bunlardan biri, bu surenin Haşr suresinden önce inmiş olmasıdır; nitekim bu sure Bedir'de, o ise Benî Nadîr ve Ureyne köyleri hakkında inmiştir. Ayrıca iki ayet birbiriyle uyumludur; beşte bir hükmü ile o ayetin hükmü birdir, zira o ayet Benî Nadîr yurtlarından sürülüp kaçtıklarında ve Fedek halkı sulhe çağrıldığında, Müslümanların at koşturmaksızın onların mallarını elde etmeleri üzerine inmiştir. İbnü'l-Münzir, Şâfiî'den feyde beşte bir olduğunu, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Ureyne köylerinde uygulandığını ve beşte dördünün Müslümanlara değil, sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ait olup onu dilediği yere sarf ettiğini nakletmiştir.
وقال أبو عبيدة: هذه الآية ناسخة لقوله في أول السورة قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ [الأنفال: ١] ولم يخمس رسول الله ﷺ غنائم بدر فنسخ حكمه في ترك التخميس بهذه الآية.
Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: “Bu ayet, surenin başındaki: { قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “De ki: Ganimetler Allah’a ve Peygamber’e aittir” [Enfâl 1] ayetini neshetmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir ganimetlerini beşe bölmemişti (humus ayırmamıştı); dolayısıyla beşe bölmeme uygulaması bu ayetle neshedilmiştir.”
قال القاضي أبو محمد: ويظهر في قول علي بن أبي طالب في البخاري كانت لي شارق من نصيبي من المغنم ببدر وشارق أعطانيها رسول الله ﷺ من الخمس حينئذ أن غنيمة بدر خمست فإن كان ذلك فسد قول أبي عبيدة، ويحتمل أن يكون الخمس الذي ذكره علي بن أبي طالب من إحدى الغزوات التي كانت بين بدر وأحد، فقد كانت غزوة بني سليم وغزوة السويق وغزوة ذي أمر وغزوة نجران ولم يحفظ فيها قتال ولكن يمكن أن غنمت غنائم والله أعلم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ali b. Ebî Tâlib’in Buhârî’deki: “Bedir ganimetindeki payımdan benim bir devem vardı; bir deveyi de o sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana humustan (beşte birden) vermişti” sözünden, Bedir ganimetinin beşe bölündüğü anlaşılmaktadır. Eğer böyleyse Ebû Ubeyde’nin sözü geçersiz olur. Ali b. Ebî Tâlib’in zikrettiği bu humusun Bedir ile Uhud arasında gerçekleşen gazvelerden birine ait olması da muhtemeldir; zira Benî Süleym Gazvesi, Sevîk Gazvesi, Zûemer Gazvesi ve Necrân Gazvesi yapılmıştı. Bunlarda fiilî bir savaş nakledilmemiş olsa da ganimet elde edilmiş olması mümkündür. Doğrusunu Allah bilir.
وقوله في هذه الآية مِنْ شَيْءٍ ظاهره عام ومعناه الخصوص، فأما الناض والمتاع والأطفال والنساء وما لا يؤكل لحمه من الحيوان ويصح تملكه فليس للإمام في جميع ذلك ما كثر منه وما قل كالخايط والمخيط إلا أن يأخذ الخمس ويقسم الباقي في أهل الجيش، وأما الأرض فقال فيها مالك: يقسمها الإمام إن رأى ذلك صوابا كما فعل النبي ﷺ بخيبر، ولا يقسمها إن أداه اجتهاده إلى ذلك كما فعل عمر بأرض مصر سواد الكوفة.
Bu ayette geçen { مِنْ شَيْءٍ } “herhangi bir şey” ifadesinin lafzı genel olmakla birlikte anlamı özeldir. Nakit para, eşya, çocuklar, kadınlar ve eti yenmeyip mülk edinilmesi caiz olan hayvanlara gelince; iğne ve iplik gibi az veya çok olsun bütün bunlarda devlet başkanının görevi, sadece beşte birini alıp kalanını ordu mensupları arasında paylaştırmaktır. Araziye gelince, Mâlik bu konuda şöyle demiştir: Devlet başkanı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in Hayber’de yaptığı gibi uygun görürse onu paylaştırır; eğer ictihadı paylaştırmama yönünde olursa Ömer’in Mısır arazisinde ve Kûfe Sevadı'nda yaptığı gibi paylaştırmaz.
قال القاضي أبو محمد: لأن فعل عمر ليس بمخالف لفعل النبي ﷺ، إذ ليست النازلة واحدة بحسب قرائن الوقتين وحاجة الصحابة وقلتهم، وهذا كله انعكس في زمان عمر، وأما الرجال ومن شارف البلوغ من الصبيان فالإمام عند مالك وجمهور العلماء مخير فيهم على خمسة أوجه، منها القتل وهو مستحسن في أهل الشجاعة والنكاية، ومنها الفداء وهو مستحسن في ذي المنصب الذي ليس بشجاع ولا يخاف منه رأي ولا مكيدة لانتفاع المسلمين بالمال الذي يؤخذ منه، ومنها المن وهو مستحسن فيمن يرجى أن يحنو على أسرى المسلمين ونحو ذلك من القرائن، ومنها الاسترقاق، ومنها ضرب الجزية والترك في الذمة، وأما الطعام والغنم ونحوهما مما يؤكل فهو مباح في بلد العدو يأكله الناس فما بقي كان في المغنم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Çünkü Ömer’in fiili, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in fiiline aykırı değildir; zira iki dönemin şartları, sahâbenin ihtiyacı ve azlığı bakımından hadise aynı değildir. Bütün bu durumlar Ömer zamanında tersine dönmüştü. [Esir alınan] erkeklere ve bulûğa yaklaşmış erkek çocuklarına gelince; Mâlik’e ve âlimlerin çoğunluğuna göre devlet başkanı onlar hakkında beş seçenekten birini uygulamakta muhayyerdir: Bunlardan biri öldürmektir ki bu, cesur ve düşmana zarar veren kimseler hakkında uygundur. Diğeri fidyedir; bu da cesur olmayan, fikrinden ve hilesinden korkulmayan makam sahibi kimseler hakkında, onlardan alınacak maldan Müslümanların faydalanması için uygundur. Diğeri karşılıksız salıvermektir (menn); bu da Müslüman esirlere merhamet etmesi umulan veya benzer karineleri bulunan kimseler hakkında uygundur. Diğeri köleleştirmektir. Diğeri de cizye koyup zimmî statüsünde bırakmaktır. Yiyecek, koyun ve benzeri yenilebilir şeylere gelince; bunlar düşman ülkesinde [ihtiyaç miktarınca] ordu mensuplarının yemesi için mubahtır; geriye kalan ise ganimete dahil edilir.
قال القاضي أبو محمد: وأما أربعة أخماس ما غنم فيقسمه الإمام على الجيش، ولا يختص بهذه الآية ذكر القسمة فأنا أختصره هنا، وأما الخمس فاختلف العلماء فيه، فقال مالك ﵀: الرأي فيه للإمام يلحقه ببيت الفيء ويعطي من ذلك البيت لقرابة رسول الله ﷺ ما رآه، كما يعطي منه اليتامى والمساكين وغيرهم، وإنما ذكر من ذكر على وجه التنبيه عليهم لأنهم من أهم من يدفع إليه، قال الزجّاج محتجا لمالك:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ganimet mallarının beşte dördüne gelince; devlet başkanı bunu orduya paylaştırır. Taksimin tafsilatını zikretmek bu ayete mahsus olmadığından burada özetliyorum. Beşte bire (humusa) gelince; âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: “Bu konudaki takdir yetkisi devlet başkanına aittir; onu fey hazinesine (beytülmâle) katar ve o hazineden yetimlere, yoksullara ve diğerlerine verdiği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in akrabalarına da uygun gördüğü miktarı verir. Ayette bu zümrelerin zikredilmesi, kendilerine pay verilmesi gereken en mühim kimseler olduklarına dikkat çekmek içindir.” ez-Zeccâc, Mâlik’in delili olarak şöyle demiştir:
قال الله تعالى: يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ [البقرة: ٢١٥] .
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayır olarak ne harcarsanız o, ana-baba, akraba, yetimler, yoksullar ve yolcular içindir.” [Bakara 215].
وللإمام بإجماع أن ينفق في غير هذه الأصناف إذا رأى ذلك، وقالت فرقة: كان الخميس يقسم على ستة أقسام، قسم لله وهو مردود على فقراء المسلمين أو على بيت الله، وقسم للنبي ﷺ، وقسم لقرابته، وقسم لسائر من سمي، حكى القول منذر بن سعيد ورد عليه، قال أبو العالية الرياحي: كان النبي ﷺ، يقبض من خمس الغنيمة قبضة فيجعلها للكعبة فذلك لله، ثم يقسم الباقي على خمسة، قسم له وقسم لسائر من سمي، وقال الحسن بن محمد وابن عباس وإبراهيم النخعي وقتادة والشافعي: قوله فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ استفتاح كلام كما يقول الرجل لعبده قد أعتقك الله وأعتقتك على جهة التبرك وتفخيم الأمر، والدنيا كلها لله، وقسم الله وقسم الرسول واحد، وكان الرسول ﵊ يقسم الخمس على خمسة أقسام كما تقدم، وقال ابن عباس أيضا فيما روى عنه الطبري، الخمس مقسوم على أربعة أقسام، وسهم الرسول ﷺ، لقرابته وليس لله ولا للرسول شيء، وقالت فرقة: قسم الرسول ﷺ، بعد موته مردود على أهل الخمس القرابة وغيرها، وقالت فرقة: هو مردود على الجيش أصحاب الأربعة الأخماس، وقال علي بن أبي طالب: يلي الإمام منهم سهم الله ورسوله، وقالت فرقة: هو موقوف لشراء العدد وللكراء في سبيل الله، وقال إبراهيم النخعي وهو الذي اختاره أبو بكر وعمر فيه، وقال أصحاب الرأي: الخمس بعد النبي ﷺ، مقسوم ثلاثة أقسام، قسم لليتامى، وقسم للمساكين وقسم لابن السبيل، ورسول الله ﷺ لم يورث، فسقط سهمه وسهم ذوي القربى، وحجتهم فيه منع أبي بكر وعمر وعثمان لذوي القربى.
İcma ile sabittir ki devlet başkanı uygun gördüğünde bu sınıfların dışındakilere de harcama yapabilir. Bir grup şöyle demiştir: Humus altı paya bölünürdü; bir pay Allah içindir ve o pay Müslümanların fakirlerine veya Beytullah'a (Kâbe'ye) sarf edilir, bir pay Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için, bir pay onun akrabaları için, [kalan] paylar da zikredilen diğer sınıflar içindir. Bu görüşü Münzir b. Saîd nakletmiş ve reddetmiştir. Ebü'l-Âliye er-Riyâhî şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ganimetin humûsundan bir avuç alır ve onu Kâbe'ye ayırırdı, işte bu Allah içindi; sonra kalanını beşe bölerdi: bir pay kendisi için, [diğer] paylar da adı geçen diğer sınıflar içindi. Hasan b. Muhammed, İbn Abbâs, İbrâhim en-Nehaî, Katâde ve Şâfiî ise şöyle demişlerdir: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “beşte biri mutlaka Allah’a aittir” buyruğu söze bir başlangıçtır; tıpkı bir adamın bereket umarak ve meseleyi yücelterek kölesine “Seni Allah azat etti ve ben de azat ettim” demesi gibidir. Zira bütün dünya Allah'ındır; dolayısıyla Allah'ın payı ile Resûl'ün payı birdir. Resûlullah aleyhisselâm humusu daha önce geçtiği üzere beş paya bölerdi. Taberî'nin rivayet ettiğine göre İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir: Humus dört paya bölünür; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in payı akrabalarına aittir; Allah ve Resûl için ise [ayrıca] bir şey yoktur. Bir grup: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in vefatından sonra onun payı akraba ve diğer humus sahiplerine dağıtılır demiştir. Başka bir grup: Bu pay, beşte dördün sahibi olan orduya iade edilir demiştir. Ali b. Ebî Tâlib: Onlardan Allah ve Resûlü'nün payını devlet başkanı üstlenir demiştir. Bir diğer grup: Bu pay savaş teçhizatı satın almak ve Allah yolunda binek kiralamak için vakfedilir demiştir. İbrâhim en-Nehaî, Ebû Bekir ve Ömer'in de bu görüşü benimsediğini söylemiştir. Rey ehli ise şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den sonra humus üç paya bölünür: bir pay yetimlere, bir pay yoksullara ve bir pay yolculara. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem miras bırakmamıştır; bu sebeple onun payı da akrabaların payı da düşmüştür. Onların bu husustaki delili, Ebû Bekir, Ömer ve Osman’ın akrabalara pay vermemesidir.
قال القاضي أبو محمد: ولم يثبت المنع بل عورض بنو هاشم بأن قريشا قربى، وقيل لم يكن في مدة أبي بكر مغنم، وقال الشافعي: يعطى أهل الخمس منه ولا بد ويفضل الإمام أهل الحاجة ولكن لا يحرم صنفا منهم حرمانا تاما، وقول مالك ﵀: إن للإمام أن يعطي الأحوج وإن حرم الغير.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Menetme durumu sabit değildir; aksine Benî Hâşim'e karşı bütün Kureyş'in akraba olduğu tezi ileri sürülmüştür. Ebû Bekir döneminde ganimet olmadığı da söylenmiştir. Şâfiî şöyle demiştir: Humus ehline bundan mutlaka verilir; devlet başkanı ihtiyaç sahiplerini üstün tutabilir fakat onlardan hiçbir sınıfı tamamen mahrum bırakamaz. Mâlik rahmetullâhi aleyh’in görüşü ise şöyledir: Devlet başkanı diğerlerini mahrum bıraksa bile daha çok ihtiyaç sahibi olana verebilir.
قال القاضي أبو محمد: وكان رسول الله ﷺ مخصوصا من الغنيمة بثلاثة أشياء كان له خمس الخمس، وكان له سهم في سائر الأربعة الأخماس، وكان له صفيّ يأخذه قبل القسمة، دابة أو سيف، أو جارية ولا صفيّ لأحد بعده بإجماع إلا ما قال أبو ثور من أن الصفيّ باق للإمام، وهو قول معدود في شواذ الأقوال، وذوو القربى قرابة رسول الله ﷺ، فقال علي بن الحسين وعبد الله بن الحسن وعبد الله بن عباس: هم بنو هاشم فقط، فقال مجاهد: كان آل محمد ﷺ لا تحل لهم الصدقة فجعل لهم خمس الخمس، قال ابن عباس: ولكن أبى ذلك علينا قومنا، وقالوا قريش كلها قربى، وقال الشافعي: هم بنو هاشم وبنو المطلب فقط، وقال رسول الله ﷺ لعثمان بن عفان وجبير بن مطعم في وقت قسمة سهم ذوي القربى من خيبر على بني هاشم وبني المطلب «إنما بنو هاشم وبنو المطلب شيء واحد ما فارقونا في جاهلية ولا في الإسلام» .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ganimet konusunda üç şeye has kılınmıştı: Humusun humusu (beşte birin beşte biri) ona aitti, diğer beşte dörtlük kısımda bir payı vardı ve taksimden önce aldığı binek, kılıç veya cariye gibi bir safiyy (seçme hakkı) vardı. Ebû Sevr'in safiyy hakkının devlet başkanı için devam ettiği şeklindeki görüşü müstesna -ki bu şâz görüşlerden sayılır- icma ile kendisinden sonra hiç kimse için safiyy hakkı yoktur. Zevi'l-kurbâ (ذوو القربى), Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in akrabalarıdır. Ali b. el-Hüseyin, Abdullah b. el-Hasan ve Abdullah b. Abbâs: “Onlar sadece Benî Hâşim'dir” demişlerdir. Mücâhid: “Âl-i Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e zekât helal kılınmadığı için onlara humusun humusu verildi” demiştir. İbn Abbâs: “Fakat kavmimiz bunu bize vermekten kaçındı ve bütün Kureyş akrabadır dediler” demiştir. Şâfiî: “Onlar yalnızca Benî Hâşim ve Benî Muttalib'dir” demiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hayber'deki zevi'l-kurbâ payını Benî Hâşim ile Benî Muttalib'e taksim ettiği sırada Osman b. Affân ve Cübeyr b. Mut'ım'e şöyle buyurmuştur: “Benî Hâşim ile Benî Muttalib tek bir şeydir; Câhiliye'de de İslâm'da da bizden hiç ayrılmadılar.”
قال القاضي أبو محمد: كانوا مع بني هاشم في الشعب وقالت فرقة: قريش كلها قربى، وروي عن
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Onlar [ambargo günlerinde] Şi'b'de Benî Hâşim ile birlikteydiler. Bir grup: “Kureyş'in tamamı akrabadır” demiştir. Nitekim şöyle rivayet edilmiştir:
علي بن الحسين وعبد الله بن محمد بن علي أنهما قالا: الآية كلها في قريش، والمراد يتامى قريش ومساكينها، وقالت فرقة: سهم القرابة بعد النبي ﷺ موقوف على قرابته، وقد بعثه إليهم عمر بن عبد العزيز إلى بني هاشم وبني المطلب فقط، وقالت فرقة: هو لقرابة الإمام القائم بالأمر، وقال قتادة:
Ali b. el-Hüseyin ve Abdullah b. Muhammed b. Ali şöyle demişlerdir: “Ayetin tamamı Kureyş hakkındadır; kastedilen ise Kureyş’in yetimleri ve yoksullarıdır.” Bir grup: “Akraba payı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den sonra onun akrabalarına tahsis edilmiştir” demiştir; nitekim Ömer b. Abdilazîz bunu sadece Benî Hâşim ve Benî Muttalib'e göndermiştir. Başka bir grup: “Bu pay, işin başında bulunan devlet başkanının akrabalarına aittir” demiştir. Katâde ise şöyle demiştir:
كان سهم ذوي القربى طعمة لرسول الله ﷺ ما كان حيا، فلما توفي جعل لولي الأمر بعده، وقاله الحسن بن أبي الحسن البصري، وحكى الطبري أيضا عن الحسن أنه قال: اختلف الناس في هذين السهمين بعد وفاة النبي ﷺ، فقال قوم: سهم النبي ﷺ للخليفة، وقال قوم: سهم النبي ﷺ لقرابة النبي ﷺ، وقال قوم: سهم القرابة لقرابة الخليفة، فاجتمع رأيهم أن يجعلوا هذين السهمين في الخيل والعدة، فكان على ذلك مدة أبي بكر ﵁، قال غير الحسن وعمر والْيَتامى الذين فقدوا آباءهم من الصبيان، واليتم في بني آدم من قبل الآباء وفي البهائم من قبل الأمهات، وَالْمَساكِينِ الذين لا شيء لهم وهو مأخوذ من السكون وقلة الحراك، وَابْنِ السَّبِيلِ الرجل المجتاز الذي قد احتاج في سفر، وسواء كان غنيّا في بلده أو فقيرا فإنه ابن السبيل يسمى بذلك إما لأن السبيل تبرزه فكأنها تلده، وإما لملازمة السبيل كما قالوا ابن ماء وأخو سفر، ومنه قوله ﷺ: «لا يدخل الجنة ابن زنى» وقد تقدم هذا.
“Zevi'l-kurbâ payı hayatta olduğu müddetçe Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e bir geçimlik (tu'me) idi; vefat edince ondan sonraki devlet başkanına bırakıldı.” Hasan b. Ebi’l-Hasan el-Basrî de böyle demiştir. Taberî ayrıca Hasan'dan şöyle dediğini nakletmiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in vefatından sonra insanlar bu iki pay hususunda ihtilaf ettiler. Bir topluluk: ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in payı halifeye aittir’ dedi. Bir topluluk: ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in payı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in akrabalarınındır’ dedi. Bir topluluk da: ‘Akraba payı halifenin akrabalarınındır’ dedi. Sonunda bu iki payı atlara ve savaş teçhizatına ayırma konusunda görüş birliğine vardılar. Ebû Bekir radıyallâhu anh döneminde uygulama böyleydi.” Hasan dışındakiler “ve Ömer döneminde de” demişlerdir. { وَالْيَتامى } “yetimler”, babalarını kaybetmiş çocuklardır. Âdemoğullarında yetimlik babalar cihetinden, hayvanlarda ise anneler cihetindendir. { وَالْمَساكِينِ } “yoksullar”, hiçbir şeyi olmayan kimselerdir; sükûn (durgunluk) ve hareketsizlikten türemiştir. { وَابْنِ السَّبِيلِ } “yolcu”, yoldan geçmekte olup yolculukta muhtaç düşen kimsedir. Kendi memleketinde zengin de olsa fakir de olsa ibnü's-sebîldir (yolun çocuğudur); böyle adlandırılması ya yol onu ortaya çıkardığı için adeta yolun onu doğurmuş gibi olmasından ya da “ibnü mâ” (su kuşu) ve “ahû sefer” (yol adamı) denildiği gibi yola sürekli bağlılığındandır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: “Zina çocuğu cennete giremez” sözü de bu kabildendir; bu daha önce geçmişti.
قال القاضي أبو محمد: وقد اقتضبت فقه هذه الآية حسب الاختصار والله المستعان.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ayetin fıkhî hükümlerini özet olarak veciz bir şekilde sundum; yardım istenilecek olan yalnızca Allah'tır.
قال القاضي أبو محمد: وما في قوله أَنَّما غَنِمْتُمْ بمعنى الذي، وفي قوله غَنِمْتُمْ ضمير يعود عليها، وحكي عن الفراء أنه جوز أن تكون «ما» شرطية بتقدير أنه ما، وحذف هذا الضمير لا يجوز عند سيبويه إلا في الشعر، ومنه:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: { أَنَّما غَنِمْتُمْ } ifadesindeki «ما» (mâ), 'ellezî' (الذي) anlamındadır ve { غَنِمْتُمْ } fiilinde ona dönen bir zamir vardır. Ferrâ’dan, «ما» edatının 'şayet' takdiriyle şart edatı olmasını caiz gördüğü nakledilmiştir. Bu zamirin hazfedilmesi ise Sîbeveyh’e göre ancak şiirde caizdir. Şu mısra bundandır:
إن من يدخل الكنيسة يوما وقرأ الجمهور «فأن لله» بفتح الهمزة، وقرأ الجعفي عن أبي بكر عن عاصم وحسين عن أبي عمرو «فإن» بكسر الهمزة، وقرأ الحسن «خمسه» بسكون الميم، وقوله تعالى: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ الآية، قال الزجّاج عن فرقة: المعنى فاعلموا أن الله مولاكم إن كنتم، «فإن» متعلقة بهذا الوعد، وقال أيضا عن فرقة:
“Her kim bir gün kiliseye girerse...” Cumhûr «فأن لله» lafzını hemzenin fethasıyla okumuştur. Cu‘fî’nin Ebû Bekir tarikıyla Âsım’dan ve Hüseyn’in Ebû Amr’dan rivayetine göre ise «فإن» şeklinde hemzenin kesrasıyla okunmuştur. Hasan «خمسه» lafzını mîm harfinin sükûnuyla okumuştur. Yüce Allah’ın: { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah’a inanmışsanız” ayeti hakkında ez-Zeccâc bir gruptan şu açıklamayı aktarmıştır: “Mana; ‘eğer inanmışsanız bilin ki Allah sizin mevlanızdır’ demektir. Dolayısıyla «فإن» şartı bu vaade mütealliktir.” ez-Zeccâc bir gruptan da şunu aktarmıştır:
إنها متعلقة بقوله وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ.
Bu ifade, { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız...” buyruğuna mütealliktir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الصحيح، لأن قوله وَاعْلَمُوا يتضمن بانقياد وتسليم لأمر الله في الغنائم فعلق «أن» بقوله وَاعْلَمُوا على هذا المعنى أي إن كنتم مؤمنين بالله فانقادوا وسلموا لأمر الله فيما أعلمكم به من حال قسمة الغنيمة، وقوله وَما أَنْزَلْنا عطف على قوله بِاللَّهِ والمشار إليه ب ما هو النصر والظهور الذي أنزله الله يوم بدر على نبيه وأصحابه، أي إن كنتم مؤمنين بالله وبهذه الآيات والعظائم الباهرة التي أنزلت يوم بدر، ويحتمل أن تكون الإشارة إلى قرآن نزل يوم بدر أو في قصة يوم بدر على تكره في هذا التأويل الأخير.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Doğru olan da budur; çünkü { وَاعْلَمُوا } “Bilin ki” buyruğu ganimetler konusunda Allah’ın emrine boyun eğmeyi ve teslim olmayı tazammun eder. Bu sebeple şart («إن»), bu mana üzere { وَاعْلَمُوا } buyruğuna bağlanmıştır. Yani; ‘eğer Allah’a inanıyorsanız, ganimetin taksimi hakkında size bildirdiği şeyde Allah’ın emrine boyun eğin ve teslim olun’ demektir. { وَما أَنْزَلْنا } “ve indirdiğimize” ifadesi { بِاللَّهِ } “Allah'a” lafzına matuftur. «ما» ile kastedilen ise Bedir günü Allah’ın Peygamberine ve sahâbîlerine indirdiği zafer ve üstünlüktür. Yani: ‘Eğer Allah’a ve Bedir günü indirilen bu ayetlere ve apaçık mucizelere inanmışsanız...’ demektir. İkinci bir ihtimal olarak, her ne kadar bu son yorum pek benimsenmese de, Bedir günü veya Bedir kıssası hakkında inen Kur’an’a işaret olması da mümkündür.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يكون المعنى واعلموا أنما غنمتم يوم الفرقان يوم التقى الجمعان فإن خمسه لكذا وكذا إن كنتم آمنتم، أي فانقادوا لذلك وسلموا وهذا تأويل حسن في المعنى،
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Anlamın şöyle olması da muhtemeldir: ‘Bilin ki iki topluluğun karşılaştığı o Furkan gününde elde ettiğiniz ganimetlerin beşte biri şunlara şunlara aittir; eğer inanmışsanız buna boyun eğin ve teslim olun.’ Bu, mana bakımından güzel bir tevil olmakla birlikte,
ويعترض فيه الفصل بين الظرف وما تعلق به بهذه الجملة الكثيرة من الكلام، ويَوْمَ الْفُرْقانِ معناه يوم الفرق بين الحق والباطل بإعزاز الإسلام وإذلال الشرك، والْفُرْقانِ مصدر من فرق يفرق، والْجَمْعانِ يريد جمع المسلمين وجمع الكفار، وهو يوم الوقعة التي قتل فيها صناديد قريش ببدر، ولا خلاف في ذلك، وعليه نص ابن عباس ومجاهد ومقسم والحسن بن علي وقتادة وغيرهم. وكانت يوم الجمعة السابع عشر من رمضان في السنة الثانية من الهجرة هذا قول جمهور الناس.
zarf ile müteallakı arasına bunca uzun bir cümlenin girmesi buna itiraz olarak yöneltilir. { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü”, İslâm’ın yüceltilmesi ve şirkin alçaltılması suretiyle hak ile batılın birbirinden ayrıldığı gün demektir. el-Furkan (الْفُرْقان), 'fereka yefruku' (فرق يفرق) fiilinin masdarıdır. { الْجَمْعانِ } “iki topluluk” ile Müslümanların topluluğu ve kâfirlerin topluluğu kastedilmektedir. Bu da Kureyş’in ileri gelenlerinin Bedir’de öldürüldüğü savaş günüdür; bu konuda hiçbir ihtilaf yoktur. İbn Abbâs, Mücâhid, Miksem, Hasan b. Ali, Katâde ve başkaları bunu açıkça belirtmişlerdir. Bu savaş, hicretin ikinci yılı Ramazan ayının on yedinci Cuma günü vuku bulmuştur; insanların çoğunluğunun görüşü budur.
وقال أبو صالح: لتسع عشرة، وشك في ذلك عروة بن الزبير، وقال لتسع عشرة أو لسبع عشرة، والصحيح ما عليه الجمهور، وقوله ﷿: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، يعضد أن قوله وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يراد به النصر والظفر، أي الآيات والعظائم من غلبة القليل الكثير، وذلك بقدرة الله تعالى الذي هو على كل شيء قدير.
Ebû Sâlih: “On dokuzuncu günüydü” demiştir. Urve b. ez-Zübeyr ise bu konuda tereddüt etmiş ve: “On dokuzuncu veya on yedinci günüydü” demiştir. Doğru olan cumhûrun görüşüdür. Aziz ve Celil olan [Allah]’ın: { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğu, { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا } “kulumuza indirdiğimize” ifadesiyle zafer ve üstünlüğün; yani azın çoğa galip gelmesi gibi mucizelerin ve büyük hadiselerin kastedildiğini destekler. Zira bu, her şeye hakkıyla kadir olan Yüce Allah’ın kudretiyledir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]’ın şu buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٢]
[Enfâl Suresi (8), Âyet 42]
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢)
{ إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz, onlar ise uzak yamacında idiler; kervan da sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakit konusunda anlaşmazlığa düşerdiniz. Fakat Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek; helak olanın apaçık bir delille helak olması, yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması için [böyle yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (42)
العامل في إِذْ قوله الْتَقَى وبِالْعُدْوَةِ شفير الوادي وحرفه الذي يتعذر المشي فيه بمنزلة رحا البير لأنها عدت ما في الوادي من ماء ونحوه أن يتجاوز الوادي أي منعته، ومنه قول الشاعر:
{ إِذْ } “Hani” kelimesinin âmili { الْتَقَى } “karşılaştığı” fiilidir. { بِالْعُدْوَةِ } (el-udve), vadinin kenarı ve üzerinde yürünmesi güç olan kıyısıdır; tıpkı kuyu bileziği gibidir. Çünkü bu kenar, vadideki su ve benzeri şeylerin vadiyi aşmasına engel olmuş (onları alıkoymuş -عدت-) demektir. Şairin şu sözü bundandır:
عدتني عن زيارتك العوادي ... وحالت دونها حرب زبون
Engeller beni seni ziyaretten alıkoydu... / Ve şiddetli bir savaş araya girdi.
ولأنها ما عدا الوادي أي جاوزه، وتسمى الضفة والفضاء المساير للوادي عدوة للمجاورة، وهذه هي العدوة التي في الآية، وقرأ نافع وعاصم وابن عامر وحمزة والكسائي «بالعدوة» بضم العين، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «بالعدوة» بكسر العين، وهما لغتان، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وقتادة وعمرو «بالعدوة» بفتح العين، ويمكن أن تكون تسمية بالمصدر، قال أبو الفتح: الذي في هذا أنها لغة ثالثة كقولهم في اللبن رغوة ورغوة ورغوة، وروى الكسائي: كلمته بحضرة فلان وحضرته إلى سائر نظائر، ذكر أبو الفتح كثيرا منها، وقوله الدُّنْيا والْقُصْوى إنما بالإضافة إلى المدينة، وفي حرف ابن مسعود «إذ أنتم بالعدوة العليا وهم بالعدوة السفلى» ، ووادي بدر آخذ بين الشرق والقبلة منحرف إلى البحر الذي هو قريب من ذلك الصقع، والمدينة من الوادي من موضع الوقعة منه في الشرق وبينهما مرحلتان، حدثني أبي أنه رأى هذه المواضع على ما وصفت وقال ابن عباس: بدر بين مكة والمدينة، والدُّنْيا من الدنو، والْقُصْوى من القصو، وهو البعد، وكان القياس أن تكون القصيا لكنه من الشاذ، وقال الخليل في العين: شذت لفظتان وهما القصوى والفتوى، وكان القياس فيهما بالياء كالدنيا والعليا، والرَّكْبُ بإجماع من المفسرين غير أبي سفيان، ولا يقال ركب إلا لركاب الإبل وهو من أسماء الجمع، وقد يجمع راكب عليه كصاحب وصحب وتاجر وتجر، ولا يقال ركب لما كثر جدا من الجموع.
Ayrıca vadiyi aşan (ona bitişik olan) yer olduğu için de böyle denmiştir. Vadiye paralel uzanan kıyıya ve düzlüğe, komşuluğundan ötürü 'udve' denir ve ayetteki udve de budur. Nâfi‘, Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî «بالعُدوة» şeklinde ayn harfinin dammesiyle; İbn Kesîr ve Ebû Amr ise «بالعِدوة» şeklinde ayn harfinin kesrasıyla okumuşlardır ki ikisi de birer lügattir. Hasan b. Ebi’l-Hasan, Katâde ve Amr ise «بالعَدوة» şeklinde ayn harfinin fethasıyla okumuşlardır; bu masdar ismi de olabilir. Ebü’l-Feth: “Bu husustaki görüş, bunun süt köpüğü hakkında ‘rağve, rığve, ruğve’ denmesi gibi üçüncü bir lügat olduğudur” demiştir. el-Kisâî de: “Falancanın huzurunda onunla konuştum” manasında 'bi-hadreti fülân' ve 'bi-hidreti fülân' şeklindeki benzer kullanımları rivayet etmiş, Ebü’l-Feth bunlardan birçoğunu zikretmiştir. { الدُّنْيا } “yakın” ve { الْقُصْوى } “uzak” nitelemeleri Medine’ye nispetledir. İbn Mes‘ûd’un kıraatinde bu ayet: «إذ أنتم بالعدوة العليا وهم بالعدوة السفلى» (Hani siz yukarı yamacında idiniz, onlar ise aşağı yamacında idiler) şeklindedir. Bedir vadisi doğu ile kıble arasında uzanmakta ve o bölgeye yakın olan denize doğru meyletmektedir. Medine ise vadinin savaşın cereyan ettiği kısmının doğusunda kalır ve aralarında iki konaklık mesafe vardır. Babam bana bu yerleri tarif ettiğim şekilde bizzat gördüğünü anlattı. İbn Abbâs: “Bedir, Mekke ile Medine arasındadır” demiştir. ed-Dünyâ (الدُّنْيا) yakınlık (dünuvv) kökünden; el-Kusvâ (الْقُصْوى) ise uzaklık (kasv) kökündendir. Kıyasa göre 'el-Kusyâ' olması gerekirdi, ancak bu şâz bir kullanımdır. Halîl, el-Ayn adlı eserinde şöyle der: “İki kelime kural dışı gelmiştir: el-Kusvâ (القصوى) ve el-Fetvâ (الفتوى). Kıyasa göre ed-dünyâ ve el-ulyâ kelimelerinde olduğu gibi bunların da yâ ile olması gerekirdi.” { الرَّكْبُ } “kervan” müfessirlerin icmaıyla Ebû Süfyân’ın kervanıdır. 'Rakb' (ركب) kelimesi sadece deve süvarileri için kullanılır ve bir cins/topluluk ismidir; nitekim 'sâhib/sahb' ve 'tâcir/tecr' kelimelerinde olduğu gibi 'râkib'in çoğulu olarak da gelebilir. Çok kalabalık topluluklar için ise 'rakb' denmez.
وقال القتبي: الركب العشرة ونحوها، وهذا غير جيد لأن النبي ﷺ، قد قال «والثلاثة ركب» الحديث وقوله أَسْفَلَ في موضع خفض تقديره في مكان أسفل كذا قال سيبويه، قال أبو حاتم: نصب «أسفل» على الظرف ويجوز «الركب أسفل» على معنى وموضع الركب أسفل أو الركب مستقرا أسفل.
İbn Kuteybe: “Rakb on kişi ve benzeri miktardaki topluluktur” demiştir. Ancak bu isabetli değildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Üç kişi bir süvari birliğidir (rakb)” buyurmuştur. { أَسْفَلَ } “daha aşağıda” kelimesi cer mahallindedir, takdiri “daha aşağı bir yerde” şeklindedir; Sîbeveyh böyle demiştir. Ebû Hâtim ise: “«أسفل» zarf olduğu için mansub kılınmıştır; kervanın yeri daha aşağıdadır yahut kervan daha aşağıda yerleşmiştir manasında «الركبُ أسفلَ» [şeklinde okunması] caizdir” demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وكان الركب ومدبر أمره أبو سفيان بن حرب قد نكب عن بدر حين نذر بالنبي ﷺ، وأخذ سيف البحر فهو أسفل بالإضافة إلى أعلى الوادي من حيث يأتي، وقال مجاهد في كتاب الطبري: أقبل أبو سفيان وأصحابه من الشام تجارا لم يشعروا بأصحاب بدر ولم يشعر أصحاب محمد بكفار قريش ولا كفار قريش بمحمد ﷺ وأصحابه حتى التقوا على ماء بدر من يسقي لهم كلهم، فاقتتلوا فغلبهم أصحاب محمد ﷺ فأسروهم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Kervan ve onun idarecisi olan Ebû Süfyân b. Harb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in [çıkışından] haberdar olunca Bedir yolundan sapmış ve sahil boyunu tutmuştu. Dolayısıyla geldiği yer itibarıyla vadinin yukarısına nispetle daha aşağıdaydı. Mücâhid, Taberî’nin kitabında şöyle demiştir: “Ebû Süfyân ve arkadaşları Şam’dan tüccar olarak geldiler; Bedir ehlinden haberleri yoktu. Muhammed’in sahâbîlerinin de Kureyş kâfirlerinden haberi yoktu; Kureyş kâfirlerinin de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve sahâbîlerinden haberi yoktu. Nihayet hepsinin su taşıyıcıları Bedir suyunda karşılaştılar; savaştılar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in sahâbîleri onlara galip geldi ve onları esir aldılar.”
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا تعقب، وكان من هذه الفرق شعور يبين من الوقوف على القصة بكمالها، وقوله وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ قال الطبري وغيره: لو تواعدتم على الاجتماع ثم علمتم كثرتهم وقلتكم لخالفتم ولم تجتمعوا معهم، وقال المهدوي: المعنى أي لاختلفتم بالقواطع والعوارض القاطعة بين الناس.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu sözde tenkide açık bir yön vardır; zira kıssanın tamamına vakıf olunduğunda bu fırkaların birbirlerinden haberdar oldukları açıkça görülür. Yüce Allah’ın: { وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakit konusunda anlaşmazlığa düşerdiniz” buyruğu hakkında Taberî ve başkaları şöyle demiştir: “Eğer buluşmak üzere sözleşseydiniz, sonra onların çokluğunu ve kendi azlığınızı bilseydiniz cayardınız ve onlarla bir araya gelmezdiniz.” el-Mehdevî ise: “Mana; insanlar arasında cereyan eden engelleyici sebepler ve arızalar yüzünden anlaşmazlığa düşerdiniz demektir” demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا نيل واضح، وإيضاحه أن المقصد من الآية نعمة الله وقدرته في قصة بدر وتيسيره ما يسر من ذلك، فالمعنى إذ هيأ الله لكم هذه الجمال ولو تواعدتم لها لاختلفتم إلا مع تيسير الذي تمم ذلك، وهذا كما تقول لصاحبك في أمر سناه الله دون تعب كثير: ولو بنينا على هذا وسعينا فيه لم يتم هكذا، ثم بين تعالى أن ذلك إنما كان بلطف الله ﷿ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً أي لينفذ ويظهر أمرا قد قدره في الأول مَفْعُولًا لكم بشرط وجودكم في وقت وجودكم، وذلك كله معدوم عنده، وقوله تعالى:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu apaçık bir kazanımdır (isabetli bir açıklamadır). İzahı şudur: Ayetten kastedilen, Bedir kıssasında Allah’ın nimeti, kudreti ve kolaylaştırdığı şeyleri beyan etmektir. Mana şöyledir: ‘Allah size bu güzelliği hazırladı; şayet siz bunun için sözleşmiş olsaydınız, bunu tamamlayan [Allah’ın] kolaylaştırması olmaksızın mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz.’ Bu, Allah’ın fazla bir zahmet olmaksızın kolaylaştırdığı bir iş hakkında arkadaşına: ‘Şayet biz bunu planlayıp peşine düşseydik böyle mükemmel olmazdı’ demen gibidir. Sonra Yüce Allah bunun ancak Aziz ve Celil olan Allah’ın lütfuyla olduğunu beyan etmiştir: { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً } “Allah bir işi yerine getirmek için”; yani ezelde takdir ettiği bir emri gerçekleştirmek ve açığa çıkarmak için; { مَفْعُولاً } “yapılması gereken” yani var olacağınız vakitte varlığınız şartıyla sizin için meydana getireceği bir işi [yerine getirmek için]. Bütün bunlar O’nun katında ise zaten takdir edilmiştir. Yüce Allah’ın şu buyruğu:
لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ الآية، قال الطبري: المعنى ليقتل من قتل من كفار قريش وغيرهم ببيان من الله وإعذار بالرسالة، وَيَحْيى أيضا ويعيش من عاش عن بيان منه أيضا وإعذار لا حجة لأحد عليه، فالهلاك والحياة على هذا التأويل حقيقتان، وقال ابن إسحاق وغيره: معنى لِيَهْلِكَ أي ليكفر، وَيَحْيى أي ليؤمن، فالحياة والهلاك على هذا مستعارتان، والمعنى أن الله تعالى جعل قصة بدر عبرة وآية ليؤمن من آمن عن وضوح وبيان ويكفر أيضا من كفر عن مثل ذلك، وقرأ الناس «ليهلك» بكسر اللام الثانية وقرأ الأعمش «ليهلك» بفتح اللام، ورواها عصمة عن أبي بكر عن عاصم، و «البينة» صفة أي عن قضية بينة، واللام الأولى في قوله لِيَهْلِكَ رد على اللام في قوله لِيَقْضِيَ.
{ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ } “Helak olanın apaçık bir delille helak olması için” ayeti hakkında Taberî şöyle demiştir: “Mana; Kureyş kâfirlerinden ve diğerlerinden öldürülen kimsenin, Allah’tan apaçık bir delille ve peygamberlik tebliğiyle mazereti ortadan kaldırılarak öldürülmesi; { وَيَحْيى } yaşayan ve hayatta kalan kimsenin de yine O’ndan apaçık bir delil ve kimsenin aleyhine bir hüccet öne süremeyeceği bir mazeretsizlikle yaşaması içindir.” Bu tefsire göre helak ve hayat gerçek anlamlarındadır. İbn İshâk ve başkaları ise şöyle demiştir: “{ لِيَهْلِكَ } kelimesinin anlamı kâfir olması, { وَيَحْيى } kelimesinin anlamı ise iman etmesidir.” Bu yoruma göre ise hayat ve helak mecazdır. Mana şudur: Allah Teâlâ, inananın apaçık bir açıklık ve beyanla inanması, inkâr edenin de yine benzer şekilde inkâr etmesi için Bedir kıssasını bir ibret ve bir mucize kılmıştır. Kıraat ehli «لِيَهْلِكَ» şeklinde ikinci lâm harfinin kesrasıyla okumuş; el-A‘meş ise «لِيَهْلَكَ» şeklinde lâm harfinin fethasıyla okumuştur ki bunu İsme, Ebû Bekir tarikıyla Âsım’dan rivayet etmiştir. «البينة» (el-Beyyine) bir sıfattır; yani apaçık bir hüküm ve delille demektir. { لِيَهْلِكَ } ifadesindeki birinci lâm harfi, { لِيَقْضِيَ } ifadesindeki lâm harfine atfedilmiştir.
وقرأ ابن كثير في رواية قنبل وأبو عمرو وابن عامر وحمزة والكسائي وعاصم في رواية حفص «من حيّ» بياء واحدة مشددة، وقرأ نافع وابن كثير في رواية البزي وعاصم في رواية أبي بكر «من حيي» بإظهار الياءين وكسر الأولى وفتح الثانية، قال من قرأ «حيّ» فلأن الياء قد لزمتها الحركة فصار الفعل بلزوم الحركة لها مشبها بالصحيح مثل عض وشم ونحوه، ألا ترى أن حذف الياء من جوار في الجر والرفع لا يطرد في حال النصب إذا قلت رأيت جواري لمشابهتها بالحركة سائر الحروف الصحاح، ومنه قوله كَلَّا إِذا بَلَغَتِ
İbn Kesîr (Kunbul rivayetinde), Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve Âsım (Hafs rivayetinde) şeddeli tek bir yâ ile «من حيّ» şeklinde okumuşlardır. Nâfi‘, İbn Kesîr (el-Bezzî rivayetinde) ve Âsım (Ebû Bekir rivayetinde) ise iki yâ harfini de izhar ederek birincisini kesreli, ikincisini fethalı olarak «من حيي» şeklinde okumuşlardır. «حيّ» şeklinde okuyan kimse şöyle demiştir: Çünkü yâ harfine hareke lazım gelmiştir; harekenin lazım gelmesiyle fiil, 'adda' (عض) ve 'şemme' (شم) gibi sahih fiile benzemiştir. Görmez misin ki 'cevâr' (جوار) kelimesinde yâ harfinin cer ve ref halinde hazfedilmesi hali, 'reaytü cevâriye' (رأيت جواري) dediğinde nasb hali için geçerli olmaz; zira hareke sebebiyle diğer sahih harflere benzer. Nitekim [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu da bundandır: كَلَّا إِذا بَلَغَتِ
التَّراقِيَ
et-terâkıye [köprücük kemiklerine].
[القيامة: ٢٦] ، وعلى نحو «حيّ» جاء قول الشاعر: [مجزوء الكامل]
[Kıyâme 26]. «حيّ» lafzı gibi şairin şu sözü de gelmiştir: [Meczûu'l-Kâmil]
عيّوا بأمرهم كما ... عيّت ببيضتها الحمامه
Onlar işlerinde acze düştüler... / Tıpkı yumurtası hususunda güvercinin çaresiz kaldığı gibi.
ومنه قول لبيد: [الرمل]
Lebîd’in şu sözü de bundandır: [Remel]
سألتني جارتي عن أمتي ... وإذا ما عيّ ذو اللب سأل
Komşum bana cariyemi sordu... / Akıl sahibi acze düşüp bilemeyince sorar.
وقول المتلمس: [الطويل]
el-Mütelemmis’in şu sözü de [bundandır]: [Tavîl]
فهذا أوان العرض حيّ ذبابه ... زنابيره والأزرق المتلمس
İşte bu, el-Arz vadisinin sineklerinin, / Eşek arılarının ve mavi gözlü [sinek] el-Mütelemmis'in canlandığı vakittir.
ويروى جن ذبابه، قال أبو علي وغيره: هذا أن كل موضع تلزم الحركة فيه ياء مستقبلية فالإدغام في ماضيه جائز، ألا ترى أن قوله تعالى: عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى [الأحقاف: ٣٣، القيامة: ٤٠] لا يجوز الإدغام فيه لأن حركة النصب غير لازمة، ألا ترى أنها تزول في الرفع وتذهب في الجزم، ولا يلتفت إلى ما أنشد بعضهم لأنه بيت مجهول: [الكامل]
Bir rivayette de 'cenne zübâbuhû' (sinekleri delirdi/çoğaldı) şeklindedir. Ebû Ali ve başkaları şöyle demiştir: Bu kurala göre, muzari fiildeki yâ harfine harekenin lazım geldiği her yerde mazi fiilde idğam caizdir. Görmez misin ki Yüce Allah’ın: { عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “ölüleri diriltmeye” [Ahkâf 33, Kıyâme 40] buyruğunda idğam caiz değildir; çünkü nasb harekesi lazımî (kalıcı) değildir. Zira ref halinde hareke zail olur, cezm halinde ise tamamen düşer. Bazılarının okuduğu şiire ise itibar edilmez, zira o kime ait olduğu bilinmeyen (meçhul) bir beyittir: [Kâmil]