وكأنها بين النساء سبيكة ... تمشي بسدة بيتها فتعي
Sanki o kadınlar arasında bir külçedir... / Evinin avlusunda yürür de yorulup acze düşer (te'yâ).
قال أبو علي وأما قراءة من قرأ «حيي» ، فبين ولم يدغم، فإن سيبويه قال: أخبرنا بهذه اللغة يونس، قال وسمعنا بعض العرب يقول أحيياء قال أبو حاتم: القراءة إظهار الياءين والإدغام حسن فاقرأ كيف تعلمت فإن اللغتين مشهورتان في كلام العرب، والخط فيه ياء واحدة.
Ebû Ali şöyle dedi: İdğam yapmayıp izhar ederek «حيي» şeklinde okuyan kimsenin kıraatine gelince; Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Bize bu lehçeyi Yûnus haber verdi ve Araplardan bazılarının «أحيياء» (ahyiyâ') dediğini işittik.' demiştir. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: 'Kıraat iki yâ'nın izhar edilmesidir, idğam da güzeldir; nasıl öğrendiysen öyle oku, zira her iki lehçe de Arap kelamında meşhurdur; resm-i hatta ise tek bir yâ vardır.'
قال القاضي أبو محمد: وفي هذه اللفظة استوعب أبو علي القول فيما تصرف من «حيي» كالحي الذي هو مصدر منه وغيره.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Ebû Ali bu lafızda, onun mastarı olan 'el-hayy' ve diğerleri gibi «حيي» fiilinden türeyen kelimeler hakkındaki sözleri etraflıca ele almıştır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 43-44]
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)
{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Hani Allah sana onları uykunda az gösteriyordu. Eğer sana onları çok gösterseydi, elbette gevşer ve bu iş hususunda çekişirdiniz. Fakat Allah [sizi bundan] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (43) { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu ki Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirsin. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” (44)
المهدوي إِذْ نصب بتقدير واذكر.
el-Mehdevî'ye göre { إِذْ } lafzı, 'hatırla' takdiriyle mansubdur.
قال القاضي أبو محمد: أو بدل من إِذْ المتقدمة وهو أحسن، وتظاهرت الروايات أن هذه الآية نزلت في رؤيا رآها رسول الله ﷺ، رأى فيها عدد الكفار قليلا فأخبر بذلك أصحابه فقويت نفوسهم وحرضوا على اللقاء، فهذا معنى قوله فِي مَنامِكَ أي في نومك قاله مجاهد وغيره.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Yahut önceki { إِذْ } lafzından bedeldir ki bu daha güzeldir. Rivayetler bu ayetin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gördüğü bir rüya hakkında indiği hususunda birbirini desteklemektedir. [Rüyasında] kâfirlerin sayısını az görmüş, bunu ashabına haber vermiş, böylece onların azimleri güçlenmiş ve karşılaşmaya teşvik edilmişlerdir. İşte Mücâhid ve başkalarının söylediğine göre { فِي مَنامِكَ } buyruğunun manası budur; yani uykunda demektir.
وروي عن الحسن أن معنى قوله فِي مَنامِكَ أي في عينك إذ هي موضع النوم، وعلى هذا التأويل تكون الرواية في اليقظة.
el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre { فِي مَنامِكَ } buyruğunun manası 'gözünde' demektir; çünkü göz uyku yeridir. Bu tefsire göre görme uyanıkken olmuştur.
قال القاضي أبو محمد: وهذا القول ضعيف، وعليه فسر النقاش وذكره عن المازني، والضمير على التأويلين من قوله يُرِيكَهُمُ عائد على الكفار من أهل مكة، ومما يضعف ما روي عن الحسن أن معنى هذه الآية يتكرر في التي بعدها، لأن النبي ﷺ مخاطب في الثانية أيضا، وقد تظاهرت الرواية أن النبي ﷺ، انتبه وقال لأصحابه أبشروا فلقد نظرت إلى مصارع القوم، ونحو هذا، وقد كان علم أنهم ما بين التسعمائة إلى الألف، فكيف يراهم ببصره بخلاف ما علم، والظاهر أنه رآهم في نومه قليلا قدرهم وحالهم وبأسهم مهزومين مصروعين، ويحتمل أنه رآهم قليلا عددهم، فكان تأويل رؤياه انهزامهم، فالقلة والكثرة على الظاهر مستعارة في غير العدد، كما قالوا: المرء كثير بأخيه، إلى غير ذلك من الأمثلة، والفشل الخور عن الأمر، إما بعد التلبس وإما بعد العزم على التلبس ولَتَنازَعْتُمْ أي لتخالفتم وفِي الْأَمْرِ يريد في اللقاء والحرب وسَلَّمَ لفظ يعم كل متخوف اتصل بالأمر أو عرض في وجهه فسلم الله من ذلك كله، وعبر بعض الناس أن قال «سلم لكم أمركم» ونحو هذا مما يندرج فيما ذكرناه، وقوله إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أي بإيمانكم وكفركم مجاز بحسب ذلك، وقرأ الجمهور من الناس «ولكنّ الله سلم» بشد النون ونصب المكتوبة وقرأت فرقة «ولكن الله» برفع المكتوبة، وقوله وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ الآية، وَإِذْ عطف على الأولى، وهذه الرؤية هي في اليقظة بإجماع، وهي الرؤية التي كانت حين التقوا ووقعت العين على العين، والمعنى أن الله تعالى لما أراد من إنفاذ قضائه في نصرة الإسلام وإظهاره قلل كل طائفة في عيون الأخرى، فوقع الخلل في التخمين والحزر الذي يستعمله الناس في هذا التجسد كل طائفة على الأخرى وتتسبب أسباب الحرب، وروي في هذا عن عبد الله بن مسعود أنه قال: لقد قلت ذلك اليوم لرجل إلى جنبي أتظنهم سبعين؟ قال بل هم مائة، قال فلما هزمناهم أسرنا منهم رجلا فقلنا كم كنتم؟ قال ألفا.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür. en-Nakkâş bunu el-Mâzinî'den naklederek bu şekilde tefsir etmiştir. Her iki yoruma göre de { يُرِيكَهُمُ } ifadesindeki zamir, Mekke ehlinden olan kâfirlere dönmektedir. el-Hasan'dan nakledilen rivayeti zayıflatan hususlardan biri de, bu ayetin manasının bir sonraki ayette tekrar edilmesidir; zira ikinci ayette de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem muhataptır. Oysa rivayetler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in uykudan uyanıp ashabına: 'Müjdeleniniz! Ben bu kavmin devrilecekleri yerleri gördüm' ve benzeri ifadeler söylediğini açıkça ortaya koymaktadır. Zaten o onların sayısının dokuz yüz ile bin arasında olduğunu biliyordu; bildiğinin aksine onları gözüyle nasıl görebilirdi? Zahir olan şudur ki, uykusunda onları değer, güç ve kuvvet bakımından az, yenilmiş ve yere serilmiş olarak görmüştür. Onları sayıca az görmüş olması da muhtemeldir; böylece rüyasının tabiri onların hezimeti olmuştur. Zahire göre azlık ve çokluk, 'Kişi kardeşiyle çoktur' sözlerinde ve diğer örneklerde olduğu gibi sayı dışındaki şeyler için istiare yoluyla kullanılmıştır. 'el-Feşel' (الفشل), bir işe giriştikten sonra veya girişmeye azmettikten sonra zaaf ve gevşeklik göstermektir. { وَلَتَنازَعْتُمْ }, yani ihtilafa düşerdiniz; { فِي الْأَمْرِ }, yani karşılaşma ve savaş hususunda demektir. { سَلَّمَ }, bu işe taalluk eden veya önünde beliren her türlü korkulacak şeyi kapsayan bir ifadedir; Allah bütün bunlardan selamet vermiştir. Bazıları bunu 'işinizi sizin için selamete erdirdi' şeklinde ifade etmişlerdir ki bu ve benzerleri zikrettiğimiz manaya dahildir. { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } buyruğu ise, buna bağlı olarak imânınızı ve küfrünüzü bildiğini mecaz yoluyla ifade eder. İnsanların cumhuru { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } ifadesini nûn'un şeddesi ve lafzatullahın nasbı ile okumuştur. Bir fırka ise lafzatullahın ref'i ile «ولكن الله» şeklinde okumuştur. { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ } ayetindeki { وَإِذْ } öncekine matuftur. Bu görme icma ile uyanıklık halindedir; bu, karşılaştıkları ve göz göze geldikleri andaki görmedir. Manası şudur: Yüce Allah İslam'a yardım etme ve onu üstün kılma hükmünü yerine getirmeyi murad edince, savaş sebepleri oluşsun ve her bir fırka diğerine karşı cesaret bulsun diye insanların yaptığı tahminde yanılgı meydana gelmiş, her bir fırkayı diğerinin gözünde az göstermiştir. Abdullah b. Mes‘ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'O gün yanımdaki bir adama: Onları yetmiş kişi mi sanırsın? dedim. O da: Hayır, yüz kişidirler, dedi. Onları hezimete uğrattığımızda içlerinden bir adamı esir aldık ve: Kaç kişiydiniz? dedik. O da: Bin kişi, dedi.'
قال القاضي أبو محمد: ويرد على هذا المعنى في التقليل ما روي أن رسول الله ﷺ حين سأل عما ينحرون كل يوم، فأخبر أنهم يوما عشرا ويوما تسعا، قال هم ما بين التسعمائة إلى الألف، فإما أن عبد الله ومن جرى مجراه لم يعلم بمقالة رسول الله ﷺ، وإما أن نفرض التقليل الذي في الآية تقليل القدر والمهابة والمنزلة من النجدة، وتقدم في مثل قوله لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا، والأمر المفعول المذكور في الآيتين هو للقصة بأجمعها، وذهب بعض الناس إلى أنهما لمعنيين من معاني القصة والعموم أولى، وقوله وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ تنبيه على أن الحول بأجمعه لله وأن كل أمر فله وإليه، وقرأ الحسن وعيسى بن عمر والأعمش «ترجع» بفتح التاء وكسر الجيم، قال أبو حاتم: وهي قراءة عامة الناس، وقرأ الأعرج وابن كثير وأبو عمرو ونافع وغيرهم «ترجع» بضم التاء وفتح الجيم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Azaltmanın bu manasına karşı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların her gün kaç deve kestiklerini sorduğunda bir gün on, bir gün dokuz deve kestikleri haber verilince: 'Onlar dokuz yüz ile bin arasındadırlar' buyurduğu rivayeti itiraz olarak getirilebilir. Bu durumda ya Abdullah ve onun gibi olanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözünü bilmiyorlardı ya da ayetteki azaltmanın değer, heybet ve cesaret derecesinin azaltılması olduğunu kabul etmek gerekir. { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } buyruğunun benzeri daha önce geçmişti. Her iki ayette zikredilen yerine getirilmiş emir, kıssanın bütünü içindir. Bazıları ise kıssanın iki ayrı manası için olduğunu söylemişlerdir, ancak umumi olması daha uygundur. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } buyruğu ise, bütün güç ve kudretin Allah'a ait olduğuna, her işin O'nun tasarrufunda olup O'na döneceğine bir tenbihtir. el-Hasan, Îsâ b. Ömer ve el-A‘meş { تُرْجَعُ } fiilini tâ'nın fethası ve cîm'in kesresi ile «تَرجِع» şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim: 'Bu, insanların genelinin kıraatidir' demiştir. el-A‘rec, İbn Kesîr, Ebû Amr, Nâfi‘ ve başkaları ise tâ'nın zammesi ve cîm'in fethası ile «تُرجَع» şeklinde okumuşlardır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 45-47]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz. (45) Allah'a ve Resûlüne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra gevşersiniz ve rüzgârınız (gücünüz) gider. Sabredin, şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (46) Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan alıkoyanlar gibi olmayın. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. (47)”
هذا أمر بما فيه داعية النصر وسبب العز، وهي وصية من الله متوجهة بحسب التقييد التي في آية الضعف، ويجري مع معنى الآية قول النبي ﷺ: «لا تتمنوا لقاء العدو واسألوا الله العافية فإذا لقيتموهم فاثبتوا» .
Bu, içinde zafer çağrısı ve izzet sebebi bulunan bir emirdir. Zaaf ayetindeki kayda göre yöneltilmiş ilahi bir tavsiyedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu ayetin manasıyla örtüşmektedir: «Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyiniz, Allah'tan afiyet isteyiniz; fakat onlarla karşılaştığınızda da sebat ediniz.»
قال القاضي أبو محمد: وهكذا ينبغي أن يكون المسلم في ولاية الإمارة والقضاء لا يطلب ولا يتمنى، فإن ابتلي صبر على إقامة الحق، و «الفئة» الجماعة أصلها فئوة وهي من فأوت أي جمعت، ثم أمر الله تعالى بإكثار ذكره هنالك إذ هو عصمة المستنجد ووزر المستعين، قال قتادة: افترض الله ذكره عند أشغل ما يكونون عند الضراب بالسيوف.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bir Müslümanın emirlik ve kadılık gibi görevlerde de böyle olması gerekir; bunları talep ve temenni etmemeli, fakat bunlarla sınanırsa hakkı ikame etmekte sabretmelidir. 'el-Fie' (الفئة) topluluk demektir; aslı 'fieve' (فئوة) olup 'faetü' (فأوت) yani 'topladım' kökünden gelir. Sonra Yüce Allah o esnada Kendisini çokça zikretmeyi emretmiştir; zira yardım dileyenin sığınağı ve medet uman kimsenin dayanağı O'dur. Katâde şöyle demiştir: 'Allah, en meşgul oldukları anda, kılıçların çalındığı sırada zikrini farz kılmıştır.'
قال القاضي أبو محمد: وهذا ذكر خفي لأن رفع الأصوات في موطن القتال رديء مكروه إذا كان إلغاطا، فأما إن كان من الجمع عند الحملة فحسن فاتّ في عضد العدو، وقال قيس بن عباد: كان أصحاب رسول الله ﷺ يكرهون الصوت عند ثلاث: عند قراءة القرآن وعند الجنازة والقتال، وقال النبي ﷺ: اطلبوا إجابة الدعاء عند القتال وإقامة الصلاة ونزول الغيث، وقال ابن عباس يكره التلثم عند القتال.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu gizli bir zikirdir; zira savaş meydanında kuru gürültü ve bağırıp çağırma şeklinde ses yükseltmek çirkin ve mekruhtur. Şayet hücum anında topluca olursa bu güzeldir ve düşmanın kolunu kanadını kırar. Kays b. Ubâd şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı üç yerde sesi yükseltmeyi mekruh görürlerdi: Kur'an okunurken, cenazede ve savaşta.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise şöyle buyurmuştur: «Duaların kabulünü savaş anında, namaz için kamet getirilirken ve yağmur yağarken arayınız.» İbn Abbas da savaşta yüzü örtmeyi (peçelenmeyi) mekruh görmüştür.
قال القاضي أبو محمد: ولهذا والله أعلم يتسنن المرابطون بطرحه عند القتال على ضنانتهم به وتُفْلِحُونَ تنالون بغيتكم وتبلغون آمالكم، وهذا مثل قول لبيد: [الرجز]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Allah daha iyi bilir ya, mücahitlerin savaş anında çok düşkün olmalarına rağmen peçeyi çıkarmayı sünnet edinmeleri bundandır. { تُفْلِحُونَ }, arzunuza nail olur ve emellerinize kavuşursunuz demektir. Bu, Lebîd'in şu sözü gibidir: [Recez]
أفلح بما شئت فقد يبلغ بالض ... ضعف وقد يخدع الأريب
Dilediğin yolla kurtuluşa er; zira bazen zayıf olan da hedefine ulaşır... / Bazen de akıllı kişi aldatılır.
وقوله وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ الآية استمرار على الوصية لهم والأخذ على أيديهم في اختلافهم في أمر بدر وتنازعهم، وفَتَفْشَلُوا نصب بالفاء في جواب النهي، قال أبو حاتم في كتاب عن إبراهيم «فتفشلوا» بكسر الشين وهذا غير معروف وقرأ جمهور الناس «وتذهب» بالتاء من فوق ونصب الباء، وقرأ هبيرة عن حفص عن عاصم «وتذهب ريحكم» بالتاء وجزم الباء، وقرأ عيسى بن عمر «ويذهب» بالياء من تحت وبجزم يذهب، وقرأ أبو حيوة «ويذهب» بالياء من تحت ونصب الباء، ورواها أبان وعصمة عن عاصم، والجمهور على أن الريح هنا مستعارة والمراد بها النصر والقوة كما تقول: الريح لفلان إذا كان غالبا في أمر، ومن هذا المعنى قول الشاعر وهو عبيد بن الأبرص: [البسيط]
{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ayeti, onlara yapılan tavsiyenin devamı niteliğindedir ve Bedir hususundaki ihtilaflarına ve çekişmelerine engel olma mahiyetindedir. { فَتَفْشَلُوا }, nehyin cevabında fâ ile mansub olmuştur. Ebû Hâtim bir kitapta İbrahim'den «فتفشلوا» şeklinde şîn'in kesresiyle nakletmiştir ki bu meşhur değildir. İnsanların cumhuru { وَتَذْهَبَ } kelimesini üstten tâ ve bâ'nın nasbı ile okumuştur. Hübeyre, Hafs vasıtasıyla Âsım'dan «وتذهب ريحكم» şeklinde tâ ile ve bâ'nın cezmi ile okumuştur. Îsâ b. Ömer «ويذهب» şeklinde alttan yâ ile ve fiili meczum olarak okumuştur. Ebû Hayve ise alttan yâ ile ve bâ'nın nasbı ile «ويذهب» şeklinde okumuştur; bunu Ebân ve Isme de Âsım'dan rivayet etmiştir. Cumhur, buradaki rüzgârın (er-rîh) istiare yoluyla kullanıldığı ve bununla zafer ve kuvvetin kastedildiği görüşündedir; nitekim bir işte galip gelen kimse için 'Rüzgâr falandan yana esiyor' denir. Bu manadan olarak şair Ubeyd b. el-Ebras şöyle demiştir: [Basît]
كما حميناك يوم العنف من شطب ... والفضل للقوم من ريح ومن عدد
Tıpkı şiddet gününde Şatb'da seni koruduğumuz gibi... / Oysa üstünlük rüzgâr (kuvvet) ve sayı bakımından o kavme aitti.
وقال مجاهد: «الريح» النصر والقوة، وذهبت ريح أصحاب محمد ﷺ حين نازعوه يوم أحد، وقال زيد بن علي وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ معناه الرعب من قلوب عدوكم.
Mücâhid şöyle demiştir: 'Rüzgâr, zafer ve kuvvettir. Uhud günü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile çekişip ihtilaf ettiklerinde onun ashabının rüzgârı (zaferi) gitmişti.' Zeyd b. Ali ise { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } buyruğunun manasının, 'düşmanınızın kalbindeki korku gider' demek olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا حسن بشرط أن يعلم العدو بالتنازع، وإذا لم يعلم فالذاهب قوة
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Düşmanın bu çekişmeden haberdar olması şartıyla bu güzel bir izahtır. Şayet haberdar olmazsa, giden şey bizzat
المتنازعين فينهزمون، وقال شاعر الأنصار: [البسيط]
çekişenlerin kendi gücüdür ve böylece hezimete uğrarlar. Ensâr şairi şöyle demiştir: [Basît]
قد عوّدتهم ظباهم أن تكون لهم ... ريح القتال وأسلاب الذين لقوا
Kılıçlarının keskin uçları onlara savaştaki zafer rüzgârının... / Ve karşılaştıkları kimselerin ganimetlerinin kendilerine ait olmasına alıştırdı.
ومن استعارة الريح قول الآخر: [الوافر]
Rüzgârın istiare olarak kullanımına dair diğer bir şairin şu sözü de bundandır: [Vâfir]
إذا هبت رياحك فاغتنمها ... فإن لكل عاصفة سكون
Rüzgârların estiğinde onu ganimet bil... / Zira her fırtınanın bir durgunluğu vardır.
وهذا كثير مستعمل، وقال ابن زيد وغيره: الريح على بابها، وروي أن النصر لم يكن قط إلا بريح تهب فتضرب في وجوه الكفار، واستند بعضهم في هذه المقالة إلى قوله ﷺ: «نصرت بالصبا» . وقال الحكم وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ يعني الصبا إذ بها نصر محمد ﷺ وأمته.
Bu, çokça kullanılan bir ifadedir. İbn Zeyd ve başkaları ise rüzgârın hakiki anlamında olduğunu söylemişlerdir. Nitekim zaferin ancak esip kâfirlerin yüzlerine çarpan bir rüzgâr ile vuku bulduğu rivayet edilmiştir. Bazıları bu görüşte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bana sabâ (doğu) rüzgârı ile yardım edildi» sözüne dayanmışlardır. el-Hakem { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } buyruğu hakkında, 'Bundan kasıt sabâ rüzgârıdır; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetine onunla yardım edilmiştir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا إنما كان في غزوة الخندق خاصة، وقوله وَاصْبِرُوا إلى آخر الآية، تتميم في الوصية وعدة مؤنسة، وقوله تعالى: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ الآية، آية تتضمن الطعن على المشار إليهم وهم كفار قريش، وخرج ذلك على طريق النهي عن سلوك سبيلهم، والإشارة هي إلى كفار قريش بإجماع، و «البطر» الأشر وغمط النعمة والشغل بالمرح فيها عن شكرها، و «الرياء» المباهاة والتصنع بما يراه غيرك، وهو فعال من راءى يرائي سهلت همزته، وروي أن أبا سفيان لما أحس أنه قد تجاوز بعيره الخوف من النبي ﷺ، وأصحابه بعث إلى قريش فقال: «إن الله قد سلم عيركم التي خرجتم إلى نصرتها فارجعوا سالمين قد بلغتم مرادكم» ، فأتى رأي الجماعة على ذلك، فقال أبو جهل: والله لا نفعل حتى نأتي بدرا، وكانت بدر سوقا من أسواق العرب لها يوم موسم، فننحر عليها الإبل ونشرب الخمر وتعزف علينا القيان ويسمع بنا العرب ويهابنا الناس.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ise sadece Hendek Gazvesi'ne mahsustur. { وَاصْبِرُوا } ifadesinden ayetin sonuna kadar olan kısım, tavsiyeyi tamamlama ve teselli veren bir vaaddir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } buyruğu ise, kendilerine işaret edilen Kureyş kâfirlerini yermeyi içeren bir ayettir. Bu, onların yolunu tutmaktan nehiy şeklinde ortaya konmuştur. İşaret edilenler icma ile Kureyş kâfirleridir. 'el-Batar' (البطر), şımarıklık, nimeti küçümseme ve nimete şükretmek yerine onunla eğlenceye dalmaktır. 'er-Riyâ' (الرياء) ise başkasına gösteriş yapmak ve gösteriş için yapmacık davranmaktır; 'rââ yürâî' fiilinden gelen fial vezninde bir mastardır ve hemzesi teshil edilmiştir (kolaylaştırılmıştır). Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân, devesinin (kervanının) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının oluşturduğu tehlikeyi aştığını anlayınca Kureyş'e haber gönderip şöyle dedi: 'Allah, yardımına koştuğunuz kervanınızı kurtardı; hedefinize ulaştınız, artık salimen geri dönünüz.' Topluluğun çoğunluğunun görüşü bu yönde birleşti. Bunun üzerine Ebû Cehil şöyle dedi: 'Vallahi Bedir'e varmadıkça geri dönmeyeceğiz -Bedir Arapların panayır kurulan pazarlarından biriydi-; orada develer boğazlayacağız, şarap içeceğiz, cariyeler bize çalgı çalacak, Araplar bizi işitecek ve insanlar bizden korkacak!'
قال القاضي أبو محمد: فهذا معنى قوله تعالى: وَرِئاءَ النَّاسِ، ولهذا قال رسول الله ﷺ: «اللهم إن قريشا أقبلت بفخرها وخيلائها تحادّك وتكذب رسولك، اللهم فاحنها الغداة» ، وقال محمد بن كعب القرظي: خرجت قريش بالقيان والدفوف، وقوله وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، أي غيرهم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İşte Yüce Allah'ın { وَرِئاءَ النَّاسِ } buyruğunun manası budur. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua etmiştir: «Allahım! Kureyş kibri ve gururuyla, Sana meydan okuyarak ve Resûlünü yalanlayarak geldi. Allahım, sabah vakti onların kökünü kazı!» Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî de: 'Kureyş çalgıcı kadınlar ve deflerle çıktı' demiştir. { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } buyruğu, yani başkalarını [Allah yolundan] alıkoyarlar demektir.
قال القاضي أبو محمد: لأنهم أحرى بذلك من أن يقتصر صدهم على أنفسهم، وقوله وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ آية تتضمن الوعيد والتهديد لمن بقي من الكفار ونفوذ القدر فيمن مضى بالقتل.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Çünkü onların engellemelerinin sadece kendileriyle sınırlı kalmayıp başkalarını da kapsaması daha uygundur. { وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } buyruğu ise geride kalan kâfirlere bir tehdit ve uyarıyı, öldürülüp gidenler hakkında ise kaderin geçerli olduğunu içeren bir ayettir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 48-49]
وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤٨) إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩)
{ وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤٨) إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩) } “Hani şeytan onlara amellerini süslemiş ve: 'Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, şüphesiz ben de sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)' demişti. İki topluluk birbirini görünce de ardına dönüp kaçtı ve: 'Ben sizden uzağım; muhakkak ki ben sizin görmediklerinizi görüyorum, ben Allah'tan korkarım. Allah'ın cezası pek çetindir' dedi. (48) Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Bunları dinleri aldattı' diyorlardı. Kim Allah'a tevekkül ederse, şüphesiz Allah üstündür, hikmet sahibidir. (49)”
التقدير واذكروا إذ، والضمير في لَهُمُ عائد على الكفار، والشَّيْطانُ إبليس نفسه، وحكى
Takdiri 'Ve hatırlayın o vakti ki...' şeklindedir. { لَهُمُ } ifadesindeki zamir kâfirlere dönmektedir. { الشَّيْطانُ } ise İblis'in bizzat kendisidir. el-Mehdevî ve başkaları
المهدوي وغيره أن التزيين في هذه الآية وما بعده من الأقوال هو بالوسوسة والمحادثة في النفوس.
bu ayetteki süslemenin ve bundan sonraki sözlerin vesvese ve içe fısıldama yoluyla olduğunu nakletmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: ويضعف هذا القول أن قوله وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ ليس مما يلقى بالوسوسة، وقال الجمهور في ذلك بما روي وتظاهر أن إبليس جاء كفار قريش ففي السير لابن هشام أنه جاءهم بمكة، وفي غيرها أنه جاءهم وهم في طريقهم إلى بدر، وقد لحقهم خوف من بني بكر وكنانة لحروب كانت بينهم، فجاءهم إبليس في صورة سراقة بن مالك بن جعشم وهو سيد من ساداتهم، فقال لهم «إني جار لكم» ولن تخافوا من قومي وهم لكم أعوان على مقصدكم ولن يغلبكم أحد، فسروا عند ذلك ومضوا لطيتهم وقال لهم أنتم تقاتلون عن دين الآباء ولن تعدموا نصرا.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu görüşü zayıflatan husus, { وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } sözünün vesvese yoluyla atılacak bir söz olmamasıdır. Bu hususta cumhur, meşhur ve yaygın rivayetlere dayanarak İblis'in Kureyş kâfirlerine geldiğini söylemiştir. İbn Hişâm'ın es-Siyre'sinde onun Mekke'de geldiği, diğer kaynaklarda ise aralarındaki savaşlar sebebiyle Benî Bekr ve Kinâne'den korku duydukları bir sırada Bedir yolundayken geldiği zikredilmiştir. İblis onlara kendi reislerinden olan Sürâka b. Mâlik b. Cu‘şum suretinde gelerek: 'Ben sizin yanınızdayım (himayeniz benim üzerimedir), kavmimden korkmayınız, onlar amacınız hususunda sizin yardımcılarınızdır ve kimse size galip gelemez' dedi. Bunun üzerine sevindiler ve yollarına devam ettiler. O da onlara: 'Siz atalarınızın dini uğruna savaşıyorsunuz, asla yardımsız kalmazsınız' dedi.
فروي أنه لما التقى الجمعان كانت يده في يد الحارث بن هشام، فلما رأى الملائكة نكص فقال له الحارث أتفر يا سراقة فلم يلو عليه، ويروى أنه قال له ما تضمنت الآية.
Rivayet edildiğine göre iki topluluk karşılaştığında İblis'in eli Hâris b. Hişâm'ın elindeydi. Melekleri görünce geri çekildi. Hâris ona: 'Kaçıyor musun ey Sürâka?' dedi. O ise ona hiç dönüp bakmadı. Rivayete göre ona ayetin içerdiği sözleri söylemiştir.
وروي أن عمرو بن وهب أو الحارث بن هشام قال له أين يا سراقة؟ فلم يلو ومثل عدو الله فذهب ووقعت الهزيمة، فتحدث أن سراقة فر بالناس، فبلغ ذلك سراقة بن مالك، فأتى مكة فقال لهم: والله ما علمت بشيء من أمركم حتى بلغتني هزيمتكم ولا رأيتكم ولا كنت معكم، وحكى الطبري عن ابن عباس أنه قال: جاء إبليس يوم بدر في جند من الشياطين معه رأيته في صورة رجل من بني مدلج، فقال لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ الآية، والْيَوْمَ ظرف، والعامل فيه معنى نفي الغلبة، ويحتمل أن يكون العامل متعلق لَكُمُ وممتنع أن يعمل غالِبَ لأنه كان يلزم أن يكون لا غالبا، وقوله إِنِّي جارٌ لَكُمْ معناه فأنتم في ذمتي وحماي، وتَراءَتِ تفاعلت من الرؤية أي رأى هؤلاء هؤلاء، وقرأ الأعمش وعيسى بن عمر «ترأت» مقصورة، وحكى أبو حاتم عن الأعمش أنه أمال والراء مرققة ثم رجع عن ذلك، وقوله نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ معناه رجع من حيث جاء، وأصل النكوص في اللغة الرجوع القهقرى، وقال زهير:
Rivayet edildiğine göre Amr b. Vehb yahut Hâris b. Hişâm ona: 'Nereye ey Sürâka?' dedi. O dönüp bakmadı ve Allah'ın düşmanı hemen kaçıp gitti; böylece hezimet vuku buldu. İnsanlar arasında Sürâka'nın kaçıp insanları terk ettiği konuşuldu. Bu haber Sürâka b. Mâlik'e ulaşınca Mekke'ye gelip onlara: 'Vallahi sizin hezimet haberiniz bana ulaşana kadar hiçbir şeyden haberim yoktu, sizi ne gördüm ne de sizinle berabeydim' dedi. et-Taberî İbn Abbas'tan şöyle nakletmiştir: İblis Bedir günü beraberinde şeytanlardan bir orduyla, Benî Müdlic'den bir adam suretinde geldi ve: { لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ } ayetini söyledi. { الْيَوْمَ } zarftır, onda amel eden ise galebenin nefyedilmesi manasıdır. Amilin { لَكُمُ } ifadesine müteallik olması da muhtemeldir. { غالِبَ } kelimesinin onda amel etmesi ise caiz değildir; zira o takdirde 'lâ gâliben' olması gerekirdi. { إِنِّي جارٌ لَكُمْ } ifadesinin manası: 'Siz benim zimmetimde ve himayemdesiniz' demektir. { تَراءَتِ }, rü'yet (görme) kökünden tefâalet veznindedir; yani bu taraf diğerini gördü demektir. el-A‘meş ve Îsâ b. Ömer kasr ile «ترأت» şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim, el-A‘meş'in imâle yaptığını ve râ harfini terkîk ettiğini (ince okuduğunu), sonra bundan vazgeçtiğini nakletmiştir. { نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ } ifadesi, geldiği yere geri döndü demektir. Lügatte nükûsun aslı arkaya doğru geri gitmektir (rücûu'l-kahkarâ). Züheyr şöyle demiştir:
هم يضربون حبيك البيض إذ لحقوا ... لا ينكصون إذا ما استلحموا وحموا
Yetiştiklerinde miğferlerin örgülerini kesip biçerler... / Kıran kırana savaşa tutulup kuşatıldıklarında asla geri adım atmazlar.
كذا أنشد الطبري، وفي رواية الأصمعي إذا ما استلأموا وبذلك فسر الطبري هذه الآية، وفي ذلك بعد، وإنما رجوعه في هذه الآية مشبه بالنكوص الحقيقي، وقال اللغويون: النكوص، الإحجام عن الشيء، يقال أراد أمرا ثم نكص عنه، وقال تأبّط شرّا: [البسيط]
et-Taberî bu şekilde inşad etmiştir. el-Asmaî'nin rivayetinde ise 'istele'mû' (zırh giyindiklerinde) şeklindedir ve et-Taberî bu ayeti böyle tefsir etmiştir; ancak bu uzaktır. Bu ayetteki geri dönüşü hakiki nükûsa teşbih edilmiştir. Dilciler şöyle demiştir: Nükûs, bir şeyden çekinip vazgeçmektir; nitekim bir işi yapmak isteyip sonra ondan vazgeçen kimse için 'nekase anhü' denir. Teabbata Şerran şöyle demiştir: [Basît]
ليس النكوص على الأدبار مكرمة ... إن المكارم إقدام على الأسل
Ardı ardına geri çekilmek bir kerem (erdem) değildir... / Zira erdemler, mızraklara doğru atılmaktır.
قال القاضي أبو محمد: فليس هنا قهقرى بل هو فرار، وقال مؤرج: نكص هي رجع بلغة سليم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Burada geri geri yürümek değil, doğrudan kaçmak söz konusudur. Müerric: 'Nekase, Süleym kabilesinin lehçesinde geri döndü demektir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقوله عَلى عَقِبَيْهِ يبين أنه إنما أراد الانهزام والرجوع في ضد إقباله، وقوله إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ هو خذلانه لهم وانفصاله عنهم، وقوله إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ يريد الملائكة وهو الخبيث إنما شرط أن لا غالب من الناس فلما رأى الملائكة وخرق العادة خاف وفرّ، وفي الموطإ وغيره أن رسول الله ﷺ قال: «ما ريء الشيطان في يوم أقل ولا أحقر ولا أصغر منه في يوم عرفة، لما يرى من نزول الرحمة إلا ما رأى يوم بدر» ، قيل وما رأى يا رسول الله؟ قال: «رأى الملائكة يزعمها جبريل» .
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: { عَلى عَقِبَيْهِ } buyruğu, onun geliş istikametinin aksine hezimeti ve geri dönüşü murad ettiğini açıklamaktadır. { إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } sözü, onları yüzüstü bırakması ve onlardan ayrılmasıdır. { إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ } buyruğu melekleri kastetmektedir. O habis varlık, sadece 'insanlardan' galip gelecek kimse olmadığını şart koşmuştu; melekleri ve harikulade olayları görünce korkup kaçtı. el-Muvatta' ve diğer kaynaklarda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şeytanın, Bedir günü gördüğü hariç, rahmetin inişini gördüğü Arefe günündeki kadar daha zelil, daha hakir ve daha küçük görüldüğü başka bir gün olmamıştır.» 'Bedir günü ne görmüştü ey Allah'ın Resûlü?' denilince, şöyle buyurdu: «Cebrail'in sevk ve idare ettiği melekleri görmüştü.»
وقال الحسن: رأى إبليس جبريل يقود فرسه بين يدي النبي ﷺ، وهو معتجر ببردة وفي يده اللجام، وقوله إِنِّي أَخافُ اللَّهَ قيل إن هذه معذرة منه كاذبة ولم تلحقه قط مخافة، قاله قتادة وابن الكلبي، وقال الزجّاج وغيره: بل خاف مما رأى من الأمر وهوله وأنه يومه الذي أنظر إليه، ويقوي هذا أنه رأى خرق العادة ونزول الملائكة للحرب، وحكى الطبري بسنده أنه لما انهزم المشركون يوم بدر حين رمى رسول الله ﷺ بقبضة من التراب وجوه الكفار أقبل جبريل ﷺ إلى إبليس، فلما رآه إبليس وكانت يده في يد رجل من المشركين انتزع يده ثم ولى مدبرا، فقال له الرجل أي سراقة تزعم أنك لنا جار؟ فقال إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ الآية، ثم ذهب، وقوله تعالى: إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ الآية، العامل في إِذْ زَيَّنَ أو نَكَصَ لأن ذلك الموقف كان ظرفا لهذه الأمور كلها، وقال المفسرون إن هؤلاء الموصوفين بالنفاق ومرض القلوب إنما هم من أهل عسكر الكفار لما أشرفوا على المسلمين ورأوا قلتهم وقلة عددهم، قالوا مشيرين إلى المسلمين غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ أي اغتروا فأدخلوا نفوسهم فيما لا طاقة لهم به.
el-Hasan şöyle demiştir: İblis, Cebrail'i bir bürdeye bürünmüş, elinde dizgin ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde atını sevk ederken gördü. { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } sözünün ise ondan gelen yalan bir mazeret olduğu, içine asla gerçek bir korkunun düşmediği söylenmiştir; bunu Katâde ve İbnü'l-Kelbî söylemiştir. ez-Zeccâc ve başkaları ise şöyle demiştir: Aksine o, gördüğü hadiseden, onun dehşetinden ve kendisine mühlet verilen son günün bu olabileceğinden korkmuştur. Harikulade olayları ve meleklerin savaş için inişini görmüş olması bu görüşü güçlendirmektedir. et-Taberî senediyle rivayet etmiştir ki: Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir avuç toprağı kâfirlerin yüzlerine doğru savurup müşrikler hezimete uğradığında Cebrail aleyhisselam İblis'e doğru yöneldi. Eli müşriklerden bir adamın elinde olan İblis onu görünce elini çekti ve arkasını dönüp kaçtı. O adam: 'Ey Sürâka! Bizim koruyucumuz olduğunu iddia etmiyor muydun?' deyince o: { إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ } ayetini söyledi ve çekip gitti. Yüce Allah'ın: { إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } buyruğundaki { إِذْ } lafzında amel eden fiil { زَيَّنَ } veya { نَكَصَ } fiilidir; zira o savaş meydanı bütün bu hadiselerin zarfı idi. Müfessirler nifak ve kalplerinde hastalık bulunmakla vasıflanan bu kimselerin kâfirler ordusundan olduğunu söylemişlerdir; onlar Müslümanları uzaktan görüp onların azlığını ve sayıca yetersizliğini fark edince, Müslümanlara işaret ederek: { غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ } dediler; yani aldandılar ve güç yetiremeyecekleri bir işe kendilerini soktular, dediler.
قال القاضي أبو محمد: والنفاق أخص من مرض القلب لأن مرض القلب مطلق على الكافر وعلى من اعترضته شبهة وعلى من بينهما، وكني بالقلوب عن الاعتقادات إذ القلوب محلها، وروي في نحو هذا التأويل عن الشعبي أن قوما ممن كان الإسلام داخل قلوبهم خرجوا مع المشركين إلى بدر، منهم من أكره ومنهم من داجى وداهن، فلما أشرفوا على المسلمين ورأوا قلتهم ارتابوا واعتقدوا أنهم مغلوبون، فقالوا غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ، قال مجاهد: منهم قيس بن الوليد بن المغيرة وأبو قيس بن الفاكه بن المغيرة، والحارث بن زمعة بن الأسود، وعلي بن أمية بن خلف، والعاصي بن أمية.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Nifak, kalp hastalığından daha özeldir; zira kalp hastalığı kâfire, şüpheye düşene ve bu ikisi arasında kalan kimselere de ıtlak olunur. Kalpler inançların mahalli olduğu için inançlar kalplerle kinaye edilmiştir. Bu yoruma benzer olarak eş-Şa‘bî'den rivayet edildiğine göre, kalplerine henüz tam yerleşmemiş olsa da İslam'a girmiş bir topluluk müşriklerle beraber Bedir'e çıkmıştı; içlerinde zorla getirilen de vardı, ikiyüzlülük edip yağcılık yapan da vardı. Müslümanları görüp onların azlığını fark edince şüpheye düştüler, onların mağlup olacağına inandılar ve { غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ } dediler. Mücâhid şöyle demiştir: Bu kimselerden bazıları Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre, Ebû Kays b. el-Fâkih b. el-Mugîre, el-Hâris b. Zem‘a b. el-Esved, Ali b. Ümeyye b. Halef ve el-Âsî b. Ümeyye'dir.
قال القاضي أبو محمد: ولم يذكر أحد ممن شهد بدرا بنفاق إلا ما ظهر بعد ذلك من معتب بن قشير أخي بني عمرو بن عوف، فإنه القائل يوم أحد لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا [آل عمران: ١٥٤] وقد يحتمل أن يكون منافقو المدينة لما وصلهم خروج قريش في قوة عظيمة قالوا عن المسلمين هذه المقالة، فأخبر الله بها نبيه في هذه الآية، ثم أخبر الله ﷿ بأن من توكل على الله واستند إليه، فإن عزة الله تعالى وحكمته كفيلة بنصره وشد أعضاده، وخرجت العبارة عن هذا المعنى بأوجز لفظ وأبلغه.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bedir'e katılanlardan hiç kimse nifakla anılmamıştır; ancak Benî Amr b. Avf'ın kardeşi Muattib b. Kuşeyr'in daha sonra ortaya çıkan durumu müstesnadır. Nitekim o, Uhud günü: { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا } “Eğer bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik” [Âl-i İmrân 154] diyen kimsedir. Medine münafıklarının, Kureyş'in büyük bir güçle çıktığı haberi kendilerine ulaştığında Müslümanlar hakkında bu sözü söylemiş olmaları da muhtemeldir; Allah da bu ayette Peygamberine bunu haber vermiştir. Sonra Yüce Allah, kim Allah'a tevekkül edip O'na dayanırsa, şüphesiz Yüce Allah'ın izzet ve hikmetinin ona yardım etmeye ve sırtını kuvvetlendirmeye kafi olduğunu bildirmiştir. Bu mana en veciz ve en beliğ lafızla ifade edilmiştir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 50-52]
وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٥١) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٥٢)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٥١) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٥٢) } “Melekler o inkâr edenlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyerek canlarını alırken bir görseydin! (50) Bu, ellerinizin önden sunduğu işler yüzündendir; yoksa Allah kullara asla zulmedici değildir. (51) Tıpkı Firavun hanedanı ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi... Onlar Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler, Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah güçlüdür, cezası pek çetindir. (52)”
هذه الآية تتضمن التعجيب مما حل بالكفار يوم بدر، قاله مجاهد وغيره، وفي ذلك وعيد لمن بقي
Mücâhid ve başkaları bu ayetin, Bedir günü kâfirlerin başına gelen şeylere hayret etmeyi içerdiğini söylemişlerdir. Bunda [onlardan] geriye kalanlar için de bir tehdit vardır.
منهم، وحذف جواب، لَوْ إبهام بليغ، وقرأ جمهور السبعة والناس «يتوفى» بالياء فعل فيه علامة التذكير إلى مؤنث في اللفظ، وساغ ذلك أن التأنيث غير حقيقي، وارتفعت الْمَلائِكَةُ ب يَتَوَفَّى، وقال بعض من قرأ هذه القراءة إن المعنى إذ يتوفى الله الذين كفروا والْمَلائِكَةُ رفع بالابتداء، ويَضْرِبُونَ خبره والجملة في موضع الحال.
«لَوْ» (Lev) edatının cevabının hazfedilmesi beliğ bir müphemliktir. Yedi kıraat imamının cumhuru ve insanlar «يتوفى» (yetoveffâ) kelimesini lafız bakımından müennes olan bir kelimeye yönelen ve içinde müzekkerlik alameti bulunan bir fiil olarak 'ye' ile okumuşlardır. Müennesliğin hakiki olmaması buna cevaz vermiştir; { الْمَلائِكَةُ } kelimesi { يَتَوَفَّى } fiiliyle merfû olmuştur. Bu kıraati okuyanlardan bazıları, anlamın: "Allah o inkâr edenlerin canını aldığı zaman" şeklinde olduğunu, { الْمَلائِكَةُ } kelimesinin mübteda (özne) olarak merfû, { يَضْرِبُونَ } fiilinin onun haberi (yüklemi) ve cümlenin de hâl konumunda olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: ويضعف هذا التأويل سقوط واو الحال فإنها في الأغلب تلزم مثل هذا، وقرأ ابن عامر من السبعة والأعرج «تتوفى» بالتاء على الإسناد إلى لفظ «الملائكة» ، ويَضْرِبُونَ في موضع الحال، وقوله وَأَدْبارَهُمْ قال جمهور المفسرين يريد أستاههم، ولكن الله كريم كنى، وقال ابن عباس أراد ظهورهم وما أدبر منهم، ومعنى هذا أن الملائكة كانت تلحقهم في حال الإدبار فتضرب أدبارهم، فأما في حال الإقبال فبين تمكن ضرب الوجوه، وروى الحسن أن رجلا قال: يا رسول الله رأيت في ظهر أبي جهل مثل الشراك، فقال رسول الله ﷺ: «ذلك ضرب الملائكة» ، وعبر بجمع الملائكة، وملك الموت واحد إذ له على ذلك أعوان من الملائكة، وقوله وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ قيل كانوا يقولون للكفار حينئذ هذا اللفظ فحذف يقولون اختصار، وقيل معناه وحالهم يوم القيامة أن يقال لهم هذا، والْحَرِيقِ فعيل من الحرق، وقوله تعالى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ يحتمل أن يكون من قول الملائكة في وقت توفيتهم لهم على الصورة المذكورة، ويحتمل أن يكون كلاما مستأنفا تقريعا من الله ﷿ للكافرين حيهم وميتهم، وَأَنَّ يصح أن تكون في موضع رفع على تقدير والحكم أن، ويصح أن تكون في موضع خفض عطفا على ما في قوله بِما قَدَّمَتْ، وقال مكي والزهراوي: ويصح أن تكون في موضع نصب بإسقاط الباء تقديره «وبأن» ، فلما حذفت الباء حصلت في موضع نصب.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Hâl vavının düşmüş olması bu tevili zayıflatır; zira o, çoğunlukla bu tür yapılarda zorunludur. Yedi kıraat imamından İbn Âmir ve el-A'rec ise «الملائكة» lafzına isnatla 'te' harfiyle «تتوفى» (tetoveffâ) şeklinde okumuşlardır. { يَضْرِبُونَ } hâl konumundadır. Yüce Allah'ın { وَأَدْبارَهُمْ } buyruğu hakkında müfessirlerin cumhuru: "Onların arkalarını/kıçlarını kastetmektedir; ancak Allah kerimdir, kinaye yapmıştır" demiştir. İbn Abbâs ise: "Sırtlarını ve arkalarında kalan kısımları kastetmiştir" demiştir. Bunun anlamı, meleklerin onlar geri kaçarken arkalarından yetişip arkalarına vurduklarıdır; yüz yüze geldikleri durumda ise yüzlerine vurabilmeleri zaten açıktır. Hasan[-ı Basrî]'nin rivayet ettiğine göre bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, Ebû Cehil'in sırtında ayakkabı bağı gibi bir iz gördüm" demiş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «O, meleklerin vuruşudur» buyurmuştur. Ölüm meleğinin bu konuda meleklerden yardımcıları bulunduğu için çoğul olarak melekler lafzıyla ifade edilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } buyruğu hakkında, o esnada kâfirlere bu sözü söyledikleri, 'diyorlar' ifadesinin kısaltma amacıyla hazfedildiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de anlamı, kıyamet günündeki hallerinin kendilerine bunun söylenmesi şeklinde olacağıdır. «الْحَرِيقِ» (Harîk), yakmak (hark) kökünden faîl veznindedir. Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } buyruğunun, canlarını zikredilen şekilde aldıkları sırada meleklerin sözü olması muhtemel olduğu gibi, Yüce Allah'tan dirisiyle ölüsüyle kâfirlere yönelik bir azarlama olarak yeni bir söz (istînâf) olması da muhtemeldir. { وَأَنَّ } kelimesinin, "Hüküm şudur ki..." takdiriyle merfû konumunda olması caiz olduğu gibi, { بِما قَدَّمَتْ } ifadesindeki «mâ»ya atfedilerek mecrûr konumunda olması da caizdir. Mekkî ve ez-Zehravî şöyle demiştir: Ba harf-i cerinin düşürülmesiyle mansûb konumunda olması da caizdir; takdiri «وبأن» şeklindedir, ba düşünce mansûb konumuna gelmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا غير متجه ولا بيّن إلا أن تنصب بإضمار فعل، وقوله كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ الآية، الدأب: العادة في كلام العرب، ومنه قول امرئ القيس: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Gizli bir fiille nasbedilmesi müstesna, bu tutarlı ve açık bir görüş değildir. Yüce Allah'ın { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } ayetine gelince; «الدأب» (De'b), Arap kelamında âdet/alışkanlık demektir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü bundandır: [Tavîl]
كدأبك من أم الحويرث قبلها ... وجارتها أم الرباب بمأسل
Ondan önceki Ümmü'l-Hüveyris'e ve Me'sil'deki komşusu Ümmü'r-Rebâb'a olan âdetin gibi...
ويروى كدينك، ومنه قول خراش بن زهير العامري:
«كدينك» (Adetin gibi) şeklinde de rivayet edilir. Hırâş b. Züheyr el-Âmirî'nin şu sözü de bundandır:
فما زال ذاك الدأب حتى تخاذلت ... هوازن وارفضّت سليم وعامر
Hevâzin birbirini yüzüstü bırakıp Süleym ve Âmir dağılana kadar bu âdet sürüp gitti.
وهو مأخوذ من دأب على العمل إذا لزمه، ومنه قول النبي ﷺ، لصاحب الجمل الذي هش إليه وأقبل نحوه وقد ذل ودمعت عيناه: إنه شكا إليّ أنك تجيعه وتدئبه فكأن العادة دؤوب ما، وقال جابر بن زيد وعامر الشعبي ومجاهد وعطاء: المعنى كسنن آل فرعون، ويحتمل أن يراد كعادة آل فرعون وغيرهم، فتكون عادة الأمم بجملتها لا على انفراد أمة، إذ آل فرعون لم يكفروا وأهلكوا مرارا بل لكل أمة مرة واحدة، ويحتمل أن يكون المراد كعادة الله فيهم، فأضاف العادة إليهم إذ لهم نسبة إليها يضاف المصدر إلى الفاعل وإلى المفعول، والكاف من قوله كَدَأْبِ يجوز أن يتعلق بقوله وَذُوقُوا وفيه بعد، والكاف على هذا في موضع نصب نعت لمصدر محذوف، ويجوز أن تتعلق بقوله قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وموضعها أيضا على هذا نصب كما تقدم، ويجوز أن يكون معنى الكلام الأمر مثل دأب آل فرعون فتكون الكاف في
Bu kelime, bir işe devam edip bağlandığında kullanılan «دأب على العمل» ifadesinden türetilmiştir. Boyun büküp gözleri yaşarmış vaziyette kendisine doğru sokulan deve sahibine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği şu söz de bundandır: «O bana, senin kendisini aç bıraktığını ve aralıksız yorduğunu (tüd'ibuhû) şikâyet etti.» Sanki âdet, bir şeye sürekli devam etmektir. Câbir b. Zeyd, Âmir eş-Şa'bî, Mücâhid ve Atâ: "Anlam, Firavun hanedanının gidişatı/yolu (sünen) gibidir" demişlerdir. Firavun ailesinin ve diğerlerinin âdeti gibi manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira Firavun ailesi defalarca inkâr edip helak edilmemiş, aksine her ümmet bir defa helak edilmiştir; dolayısıyla bu, tek bir ümmetin değil, bütün ümmetlerin genel âdetidir. Allah'ın onlar hakkındaki âdeti anlamının kastedilmiş olması da muhtemeldir; âdetle bir ilgileri bulunduğu için âdet onlara nispet edilmiştir, nitekim masdar faile de mef'ûle de muzaf olabilir. { كَدَأْبِ } lafzındaki kâf harfinin { وَذُوقُوا } buyruğuna taalluk etmesi caizdir, ancak bunda bir uzaklık vardır; kâf bu durumda mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansûb konumundadır. { قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } buyruğuna taalluk etmesi de caizdir ve bu durumda da daha önce geçtiği gibi konumu mansûbdur. Sözün anlamının "İş, Firavun hanedanının âdeti gibidir" şeklinde olması da caizdir; bu durumda kâf,
موضع خبر الابتداء، وقوله فَأَخَذَهُمُ معناه أهلكهم وأتى عليهم بقرينة قوله بِذُنُوبِهِمْ ثم ابتدأ الإخبار بقوة الله تعالى وشدة عقابه.
mübtedanın haberinin konumunda olur. Yüce Allah'ın { فَأَخَذَهُمُ } buyruğu, { بِذُنُوبِهِمْ } ifadesinin karinesiyle "onları helak etti ve köklerini kazıdı" demektir. Sonra Yüce Allah'ın kudretini ve cezasının çetinliğini haber vermeye başlamıştır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٣ الى ٥٦]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 53-56]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ (٥٤) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ (٥٦)
{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ (٥٤) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ (٥٦) } “Bu, bir topluluk kendi durumlarını değiştirmedikçe Allah'ın onlara lütfettiği nimeti değiştirmeyeceğinden ve şüphesiz Allah'ın her şeyi işiten, her şeyi bilen olmasındandır. (53) Tıpkı Firavun hanedanı ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi... Onlar Rablerinin ayetlerini yalanladılar; biz de onları günahları sebebiyle helak ettik, Firavun hanedanını da boğduk. Onların hepsi zâlim idiler. (54) Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler. (55) Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında hiç sakınmadan antlaşmalarını bozan kimselerdir. (56)”
ذلِكَ في موضع رفع على خبر الابتداء تقديره عند سيبويه الأمر ذلك، ويحتمل أن يكون التقدير وجب ذلك، والباء باء السبب، وقوله لَمْ يَكُ مُغَيِّراً جزم ب لَمْ وجزمه بحذف النون، والأصل يكون فإذا دخلت لم جاء لم يكن، ثم قالوا «لم يك مغيرا» كأنهم قصدوا التخفيف فتوهموا دخول «لم» على يكن فحذفت النون للجزم، وحسن ذلك فيها لمشابهتها حروف اللين التي تحذف للجزم كما قالوا لم أبال، ثم قالوا لم أبل فتوهموا دخول لم على أبال؟ ومعنى هذه الآية الإخبار بأن الله ﷿ إذا أنعم على قوم نعمة فإنه بلطفه ورحمته لا يبدأ بتغيرها وتكديرها حتى يجيء ذلك منهم بأن يغيروا حالهم التي تراد وتحسن منهم، فإذا فعلوا ذلك وتلبسوا بالتكسب للمعاصي أو الكفر الذي يوجب عقابهم غير الله نعمته عليهم بنقمته منهم، ومثال هذا نعمة الله على قريش بمحمد ﷺ فكفروا ما كان يجب أن يكونوا عليه، فغير الله تلك النعمة بأن نقلها إلى غيرهم من الأنصار وأحل بهم عقوبته.
{ ذلِكَ } kelimesi mübtedanın haberi olarak merfû konumundadır; Sîbeveyh'e göre takdiri: "İş böyledir" şeklindedir. Takdirin: "Bu gerekli oldu" şeklinde olması da muhtemeldir. Ba harfi sebep bildiren badır. Yüce Allah'ın { لَمْ يَكُ مُغَيِّراً } buyruğu «لَمْ» ile meczûmdur ve cezmi nun harfinin hazfedilmesiyledir. Aslı «يكون» (yekûnu) şeklindedir; 'lem' dâhil olunca «لم يكن» (lem yekün) haline gelir. Daha sonra tahfif (hafifletme) kastıyla sanki 'lem' edatının 'yekün' üzerine girdiğini varsayarak cezmetmek için nun harfini hazfedip «لم يك مغيرا» (lem yeku mugayyiran) demişlerdir. Cezm için hazfedilen illet harflerine benzemesi sebebiyle nun harfinde bu caiz görülmüştür; nitekim «لم أبال» deyip ardından «لم أبل» diyerek 'lem'in 'ebâlî' üzerine girdiğini varsaydıkları gibi. Bu ayetin anlamı, Yüce Allah'ın bir topluluğa bir nimet bahşettiğinde lütfu ve merhametiyle, onlar kendilerinden beklenen ve kendilerine yakışan güzel hallerini değiştirmedikçe, o nimeti değiştirmeyi ve bozmayı kendiliğinden başlatmayacağını haber vermektir. Şayet bunu yapar da günah işlemeye yahut cezalandırılmalarını gerektirecek inkâra bulaşırlarsa, Allah onlara verdiği nimeti onlardan intikam alarak değiştirir. Bunun örneği, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kureyş'e lütufta bulunması, onların ise üzerlerine gerekeni inkâr etmeleridir; bunun üzerine Allah o nimeti onlardan Ensar'a aktararak değiştirmiş ve üzerlerine cezasını indirmiştir.
وقوله وَأَنَّ عطف على الأولى، وسَمِيعٌ عَلِيمٌ أي لكل وبكل ما يقع من الناس في تغيير ما بأنفسهم لا يخفى عليه من ذلك سر ولا جهر، وقوله كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ الآية، الكاف من كَدَأْبِ في هذه الآية متعلقة بقوله حَتَّى يُغَيِّرُوا، وهذا التكرير هو لمعنى ليس للأول، إذ الأول دأب في أن هلكوا لما كفروا، وهذا الثاني دأب في أن لم تغير نعمتهم حتى غيروا ما بأنفسهم، وقد ذكرنا متعلقات الكاف في الآية الأولى، والإشارة بقوله الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ إلى قوم هود وصالح ونوح وشعيب وغيرهم، وقوله تعالى:
Yüce Allah'ın { وَأَنَّ } buyruğu bir öncekine matuftur. { سَمِيعٌ عَلِيمٌ } yani insanların kendi durumlarını değiştirmeleri konusunda meydana gelen her şeyi işitendir, bilendir; bunlardan hiçbir gizli veya açık O'na gizli kalmaz. { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } ayetindeki { كَدَأْبِ } lafzının kâf'ı { حَتَّى يُغَيِّرُوا } buyruğuna taalluk etmektedir. Bu tekrarlama, ilkinde bulunmayan bir mana içindir; zira birincisi inkâr ettiklerinde helak edilmelerindeki âdettir, bu ikincisi ise kendilerindekini değiştirmedikçe nimetlerinin değiştirilmemesindeki âdettir. İlk ayetteki kâf'ın taalluk ettiği yerleri zikretmiştik. { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } buyruğundaki işaret ise Hûd, Sâlih, Nûh, Şuayb ve diğerlerinin kavimlerinedir. Yüce Allah'ın:
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ إلى يَتَّقُونَ المعنى المقصود تفضيل الدواب الذميمة كالخنزير والكلب العقور على الكافرين الذين حتم عليهم بأنهم لا يؤمنون، وهذا الذي يقتضيه اللفظ، وأما الكافر الذي يؤمن فيما يستأنفه من عمره فليس بشر الدواب، وقوله الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ يحتمل أن يريد أن الموصوف ب شَرَّ الدَّوَابِّ هم الذين لا يؤمنون المعاهدون من الكفار فكانوا شر الدواب على هذا بثلاثة أوصاف: الكفر والموافاة عليه والمعاهدة مع النقض، والَّذِينَ على هذا بدل البعض من الكل، ويحتمل أن يريد بقوله الَّذِينَ عاهَدْتَ الَّذِينَ الأولى، فتكون بدل الشيء من الشيء وهما لعين واحدة، والمعنى على هذا الذين عاهدت فرقة أو طائفة منهم، ثم ابتدأ يصف حال المعاهدين بقوله: ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ،
{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ } buyruğundan { يَتَّقُونَ } buyruğuna kadar kastedilen anlam: Domuz ve saldırgan köpek gibi yerilen canlıların, iman etmeyeceklerine hükmedilmiş kâfirlerden üstün tutulmasıdır. Lafzın gerektirdiği de budur. Ömrünün geri kalan kısmında iman edecek olan kâfire gelince, o canlıların en kötüsü değildir. Yüce Allah'ın { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ } buyruğu ile, { شَرَّ الدَّوَابِّ } sıfatıyla nitelenenlerin iman etmeyen ve kâfirlerden kendileriyle antlaşma yapılan kimseler olduğunu kastetmesi muhtemeldir; bu durumda onlar üç vasıfla canlıların en kötüsü olmuşlardır: İnkâr, bunda ısrar etme ve antlaşma yapıp onu bozma. { الَّذِينَ } kelimesi bu duruma göre bazın bütünden bedelidir (bedel-i ba'z mine'l-küll). { الَّذِينَ عاهَدْتَ } buyruğu ile ilk { الَّذِينَ } lafzını kastetmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde aynı varlık için şeyin şeyden bedeli olur. Bu takdirde mana: "Onlardan bir fırka veya bir toplulukla antlaşma yaptığın kimseler" şeklinde olur. Sonra { ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ } buyruğu ile antlaşma yapanların durumunu nitelemeye başlamıştır.
والمعاهدة في هذه الآية المسالمة وترك الحرب، وأجمع المتأولون أن الآية نزلت في بني قريظة، وهي بعد تعم كل من اتصف بهذه الصفة إلى يوم القيامة، ومن قال إن المراد ب الدَّوَابِّ الناس فقول لا يستوفي المذمة، ولا مرية في أن الدواب تعم الناس وسائر الحيوان، وفي تعميم اللفظة في هذه الآية استيفاء المذمة، وقوله فِي كُلِّ مَرَّةٍ يقتضي أن الغدر قد كان وقع منهم وتكرر ذلك، وحديث قريظة هو أنهم عاهدوا رسول الله ﷺ، على ألا يحاربوه ولا يعينوا عليه عدوا من غيرهم، فلما اجتمعت الأحزاب على النبي ﷺ بالمدينة غلب على ظن بني قريظة أن النبي ﷺ، مغلوب ومستأصل، وخدع حيي بن أخطب النضري كعب بن أسد القرظي صاحب بني قريظة وعهدهم، فغدروا ووالوا قريشا وأمدوهم بالسلاح والأدراع، فلما انجلت تلك الحال عن النبي ﷺ، أمره الله بالخروج إليهم وحربهم فاستنزلوا، وضربت أعناقهم بحكم سعد بن معاذ، واستيعاب القصة في سيرة ابن هشام، وإنما اقتضبت منها ما يخص تفسير الآية.
Bu ayetteki antlaşma (muahede), barış yapmak ve savaşı bırakmaktır. Müfessirler ayetin Benî Kurayza hakkında indiğinde icma etmişlerdir; bununla birlikte kıyamet gününe kadar bu sıfatla nitelenen herkesi kapsar. { الدَّوَابِّ } kelimesiyle insanların kastedildiğini söyleyen kimsenin bu sözü, yermeyi tam olarak karşılamaz. Hiç şüphe yoktur ki «devâbb» (canlılar), insanları ve diğer bütün hayvanları kapsar; bu ayette lafzın genel tutulmasında yerginin tam yapılması söz konusudur. { فِي كُلِّ مَرَّةٍ } buyruğu, onlardan hıyanetin meydana geldiğini ve bunun tekrarlandığını gerektirir. Kurayza kıssası şöyledir: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile kendisiyle savaşmayacaklarına ve başkalarından hiçbir düşmana ona karşı yardım etmeyeceklerine dair antlaşma yapmışlardı. Medine'de Ahzâb (birlikler) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı toplandığında, Benî Kurayza Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yenileceği ve kökünün kazınacağı zannına kapıldı. Nadrîlerden Huyey b. Ahtab, Benî Kurayza'nın reisi ve antlaşma sahibi Kâ'b b. Esed el-Kurazî'yi kandırdı; onlar da hıyanet edip Kureyş'i dost edindiler ve onlara silah ve zırh yardımında bulundular. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinden kalkınca, Allah ona onların üzerine yürümeyi ve onlarla savaşmayı emretti; nihayet kalelerinden indirildiler ve Sa'd b. Muâz'ın hükmüyle boyunları vuruldu. Kıssanın tamamı İbn Hişâm'ın Sîret'indedir; ben buradan yalnızca ayetin tefsirini ilgilendiren kısmı özetledim.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٧ الى ٥٩]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 57-59]
فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ (٥٩)
{ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ (٥٩) } “Eğer onları savaşta yakalarsan, arkalarındakilere ibret olacak şekilde onları darmadağın et ki akıllarını başlarına alsınlar. (57) Eğer bir kavmin hıyanet etmesinden korkarsan, [antlaşmayı bozduğunu] aynı şekilde onlara bildir. Şüphesiz Allah, hainleri sevmez. (58) O inkâr edenler, kaçıp kurtulduklarını asla sanmasınlar; şüphesiz onlar [bizi] aciz bırakamazlar. (59)”
دخلت النون مع «إما» تأكيدا ولتفرق بينها وبين إما التي هي حرف انفصال في قولك جاءني إما زيد وإما عمرو «وتثقفهم» معناه وتحصلهم في ثقافك أو تلقاهم بحال ضعف تقدر عليهم فيها وتغلبهم، وهذا لازم من اللفظ لقوله فِي الْحَرْبِ، وقيل ثقف أخذ بسرعة ومن ذلك قولهم: رجل ثقف لقف، وقال بعض الناس معناه تصادفنهم إلى نحو هذا من الأقوال التي لا ترتبط في المعنى، وذلك أن المصادف يغلب فيمكن التشريد به، وقد لا يغلب، والثقاف في اللغة ما تشد به القناة ونحوها، ومنه قول الشاعر: [البسيط]
Nun harfi «إما» (immâ) ile birlikte pekiştirme için ve senin «جاءني إما زيد وإما عمرو» (Bana ya Zeyd ya da Amr geldi) sözündeki ayrım bildiren edat olan «immâ»dan ayırt edilmesi için gelmiştir. «وتثقفهم» ifadesinin anlamı: Onları hâkimiyetine aldığında yahut zayıf bir halde yakalayıp onlara güç yetirdiğinde ve onları yendiğinde demektir. { فِي الْحَرْبِ } buyruğu sebebiyle bu mana lafızdan zorunlu olarak çıkar. «ثقف» kelimesinin çabucak yakalamak olduğu da söylenmiştir; nitekim Arapların «رجل ثقف لقف» (çabuk kavrayıp yakalayan adam) sözü bundandır. Bazı kimseler ise bunun anlamının "onlara rastlarsan" şeklinde olduğunu söylemişlerdir; bunlar manayla uyuşmayan sözlerdendir. Zira rastlanan kimseye galip gelinebilir ve böylece onunla başkaları dağıtılabilir, bazen de galip gelinemez. «الثقاف» (Sıkâf) lügatte kargı ve benzeri şeylerin doğrultulup bağlandığı alettir. Şairin şu sözü bundandır: [Basît]
إن قناتي لنبع ما يؤيسها ... عض الثقاف ولا دهن ولا نار
Benim kargım sert nebe ağacındandır; ne düzelticinin (sıkâf) dişleri ne yağ ne de ateş onu pes ettirir.
وقال آخر: [البسيط]
Bir başkası da şöyle demiştir: [Basît]
تدعو قعينا وقد عضّ الحديد بها ... عض الثقاف على صم الأنابيب
Demir onu, düzelticinin sert boruları sıkması gibi sıkmışken Ka'yn'ı çağırıyor.
وقوله فَشَرِّدْ معناه طرد وخوف وأبعده عن مثل فعلهم، والشريد المبعد عن وطن أو نحوه، والمعنى بفعل تفعله بهم من قتل أو نحوه يكون تخويفا لمن خلفهم أي لمن يأتي بعدهم بمثل ما أتوا به، وسواء كان معاصرا لهم أم لا، وما تقدم الشيء فهو بين يديه وما تأخر عنه فهو خلفه، فمعنى الآية فإن أسرت هؤلاء الناقضين في حربك لهم فافعل بهم من النقمة ما يكون تشريدا لمن يأتي خلفهم في مثل طريقتهم، والضمير في لَعَلَّهُمْ عائد على الفرقة المشردة، وقال ابن عباس: المعنى نكل بهم من خلفهم، وقالت فرقة «شرد بهم» معناه سمع بهم، حكاه الزهراوي عن أبي عبيدة، والمعنى متقارب لأن
Yüce Allah'ın { فَشَرِّدْ } buyruğunun anlamı: Kov, korkut ve onların yaptığı gibisinden onu uzaklaştır demektir. «الشريد» (Şerîd), vatanından veya benzeri bir yerden kovulup uzaklaştırılan kimsedir. Anlam: Onlara öldürme veya benzeri bir ceza uygulayarak arkalarındakileri, yani onların yaptıklarının benzerini yapacak olan sonrakileri korkut demektir; ister onların çağdaşı olsun ister olmasın. Bir şeyin önünde olan «beyne yedeyh», gerisinde kalan ise «half» olarak adlandırılır. Ayetin manası şudur: Eğer antlaşmayı bozan bu kimseleri onlarla yaptığın savaşta ele geçirirsen, onlara öyle bir ceza uygula ki, bu ceza onların gittiği yoldan gidecek olan arkalarındakileri dağıtıp kaçırsın. { لَعَلَّهُمْ } buyruğundaki zamir dağıtılan/korkutulan topluluğa döner. İbn Abbâs: "Manası, arkalarındakilere ibret olacak şekilde onları cezalandır demektir" demiştir. Bir topluluk «شرد بهم» ifadesinin "onların durumunu duyur, ibret-i âlem yap" manasına geldiğini söylemiştir; bunu ez-Zehravî, Ebû Ubeyde'den nakletmiştir. Anlamlar birbirine yakındır, çünkü
التسميع بهم في ضمن ما فسرناه أولا، وفي مصحف عبد الله «فشرذ» بالذال منقوطة، وهي قراءة الأعمش ولم يحفظ شرذ في لغة العرب ولا وجه لها إلا أن تكون الذال المنقوطة تبدل من الدال كما قالوا لحم خراديل وخراذيل، وقرأ أبو حيوة وحكاها المهدوي عن الأعمش بخلاف عنه: «من خلفهم» بكسر الميم من قوله مَنْ وخفض الفاء من قوله خَلْفَهُمْ والترجي في قوله لَعَلَّهُمْ بحسب البشر، ويَذَّكَّرُونَ معناه يتعظون.
onların durumunu ibret-i âlem yapmak, ilk olarak açıkladığımız mananın kapsamındadır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında noktalı zâl ile «فشرذ» şeklindedir; bu el-A'meş'in kıraatidir. Arap dilinde «شرذ» kelimesi bilinmemektedir; bunun tek izahı, noktalı zâl'in dâl'den bedel kılınması olabilir, nitekim «لحم خراديل وخراذيل» (parçalanmış et) denildiği gibi. Ebû Hayve -el-Mehdevî'nin kendisinden farklı bir rivayetle el-A'meş'ten aktardığına göre- { مَنْ } lafzındaki mîm'in kesresi ve { خَلْفَهُمْ } lafzındaki fâ'nın cerriyle «مِن خِلفِهِم» şeklinde okumuştur. { لَعَلَّهُمْ } buyruğundaki umut bildirme (teraccî), insanlara göredir. { يَذَّكَّرُونَ } ise "ibret alırlar" demektir.
وقوله تعالى: وَإِمَّا تَخافَنَّ الآية قال أكثر المؤلفين في التفسير: إن هذه الآية هي من بني قريظة، وحكاه الطبري عن مجاهد، والذي يظهر من ألفاظ القرآن أن أمر بني قريظة قد انقضى عند قوله فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ ثم ابتدأ ﵎ في هذه الآية بأمره بما يصنعه في المستقبل مع من يخاف منه خيانة إلى سالف الدهر، وبنو قريظة لم يكونوا في حد من تخاف خيانته فترتب فيهم هذه الآية وإنما كانت خيانتهم ظاهرة مشتهرة، فهذه الآية هي عندي فيمن يستقبل حاله من سائر الناس غير بني قريظة، وخوف الخيانة بأن تبدو جنادع الشر من قبل المعاهدين وتتصل عنهم أقوال وتتحسس من تلقائهم مبادئ الغدر، فتلك المبادئ معلومة والخيانة التي هي غايتهم مخوفة لا متيقنة، وحينئذ ينبذ إليهم على سواء، فإن التزموا السلم على ما يجب وإلا حوربوا، وبنو قريظة نبذوا العهد مرتين، وقال يحيى بن سلام: تخاف في هذه الآية بمعنى تعلم.
Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا تَخافَنَّ } ayeti hakkında tefsir müelliflerinin çoğu: "Bu ayet Benî Kurayza hakkındadır" demiş; Taberî de bunu Mücâhid'den nakletmiştir. Kur'an lafızlarından anlaşılan ise şudur: Benî Kurayza meselesi { فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ } buyruğuyla sona ermiştir. Sonra Allah celle celâluhu bu ayette, gelecekte zaman boyunca kendisinden hıyanet korkulan kimselere karşı ne yapacağını emretmeye başlamıştır. Benî Kurayza ise hıyanetinden korkulacak durumda değildi ki bu ayet onlar hakkında tertip edilmiş olsun; aksine onların hıyaneti açık ve meşhurdu. Dolayısıyla bu ayet bana göre Benî Kurayza dışındaki diğer insanların gelecekteki durumu hakkındadır. Hıyanetten korkmak ise antlaşmalılar tarafından kötülük alametlerinin belirmesi, onlardan birtakım lafların yayılması ve taraflarından hıyanet başlangıçlarının hissedilmesidir. Bu başlangıçlar bilinen şeylerdir; onların hedefi olan hıyanet ise kesinleşmiş değil, korkulan bir şeydir. İşte bu durumda antlaşma onlara eşitlik üzere bozulup atılır. Eğer gereği gibi barışa bağlı kalırlarsa ne âlâ, aksi takdirde onlarla savaşılır. Benî Kurayza ise antlaşmayı iki defa bozup atmıştı. Yahyâ b. Sellâm: "Bu ayetteki 'korkarsan' (tehâfenne) ifadesi, 'bilirsen' (ta'lemenne) anlamındadır" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وليس كذلك، وقوله خِيانَةً يقتضي حصول عهد لأن من ليس بينك وبينه عهد فليست محاربته لك خيانة، فأمر الله تعالى نبيه محمدا ﷺ إذا أحس من أهل عهد ما ذكرنا، وخاف خيانتهم أن يلقي إليهم عهدهم، وهو النبذ ومفعول قوله فَانْبِذْ محذوف تقديره إليهم عهدهم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Durum öyle değildir. { خِيانَةً } (hıyanet) buyruğu bir ahdin varlığını gerektirir; zira seninle arasında antlaşma bulunmayan kimsenin seninle savaşması hıyanet sayılmaz. Bu sebeple Yüce Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, antlaşma ehlinden zikrettiğimiz şeyleri hissettiğinde ve onların hıyanetinden endişe ettiğinde antlaşmalarını onlara geri atmasını emretmiştir; bu da "nebz"dir. { فَانْبِذْ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; takdiri: "Onlara antlaşmalarını at" şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: وتقتضي قوة هذا اللفظ الحض على حربهم ومناجزتهم إن لم يستقيموا، وقوله عَلى سَواءٍ قيل معناه حتى يكون الأمر في بيانه والعلم به على سواء منك ومنهم، فتكونون فيه أي في استشعار الحرب سواء، وقيل معنى قوله عَلى سَواءٍ أي على معدلة أي فذلك هو العدل والاستواء في الحق، قال المهدوي: معناه جهرا لا سرا.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu lafzın gücü, şayet dürüst davranmazlarsa onlarla savaşmaya ve vuruşmaya teşvik etmeyi gerektirir. Yüce Allah'ın { عَلى سَواءٍ } buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Durumun açıklığı ve bilinmesi konusunda sen ve onlar eşit olasınız, böylece bunda yani savaşı hissetme konusunda eşit olasınız diyedir. { عَلى سَواءٍ } buyruğunun anlamının: Adalet üzere, yani hakta eşitlik ve adalet budur şeklinde olduğu da söylenmiştir. El-Mehdevî: "Gizlice değil, açıkça demektir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا نحو الأول، وقال الوليد بن مسلم: عَلى سَواءٍ معناه على مهل كما قال تعالى: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ [التوبة: ٢] .
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu da ilk görüşe yakındır. El-Velîd b. Müslim ise { عَلى سَواءٍ } ifadesinin "mühlet vererek" anlamına geldiğini söylemiş ve Yüce Allah'ın şu ayetini delil getirmiştir: { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ } “Allah'tan ve Resûlü'nden, kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklere bir ültimatomdur: Yeryüzünde dört ay daha dolaşın...” [Tevbe 2].
قال القاضي أبو محمد: واللغة تأبى هذا القول، وذكر الفراء أن المعنى انبذ إليهم على اعتدال وسواء من الأمر أي بيّن لهم على قدر ما ظهر منهم لا تفرط ولا تفجأ بحرب، بل افعل بهم مثلما فعلوا بك.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Dil kuralları bu görüşü reddeder. El-Ferrâ ise anlamın: "İşin doğruluğu ve dengesi üzere onlara [antlaşmayı] at; yani onlardan ortaya çıkan şey ölçüsünde onlara açıkla; haddi aşma ve ansızın savaş açma, bilakis onlar sana nasıl davrandıysa sen de onlara öyle davran" şeklinde olduğunu belirtmiştir.
قال القاضي أبو محمد: يعني موازنة ومقايسة، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ يحتمل أن يكون طعنا على الخائنين من الذين عاهدهم النبي ﷺ، ويحتمل أن يريد فانبذ إليهم على سواء حتى تبعد عن الخيانة، فإن الله لا يحب الخائنين فيكون النبذ على هذا التأويل لأجل أن الله لا يحب
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Yani denklik ve karşılıklılık esastır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ } buyruğunun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendileriyle antlaşma yaptığı hainlere bir kınama olması muhtemel olduğu gibi, "Hıyanetten uzak olasın diye onlara eşitlik üzere bildir; zira Allah hainleri sevmez" anlamını kastetmiş olması da muhtemeldir. Bu tefsire göre antlaşmanın bozulup atılması, Allah'ın hainleri sevmemesi sebebiyle olur.
الخائنين، والسواء في كلام العرب قد يكون بمعنى العدل والمعدلة، ومنه قوله تعالى: إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ [آل عمران: ٦٤] ومنه قول الراجز: [الرجز]
Arap kelamında «السواء» (es-Sevâ') bazen adalet ve insaf manasına gelir. Yüce Allah'ın şu buyruğu bundandır: { إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye...” [Âl-i İmrân 64]. Recez şairinin şu sözü de bundandır: [Recez]
فاضرب وجوه الغدر الأعداء ... حتى يجيبوك إلى السواء
Vur düşmanların hıyanet dolu yüzlerine, ta ki adalete (es-Sevâ') icabet edene kadar.
وقد يكون بمعنى الوسط، ومنه قوله تعالى: فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٥٥] ومنه قول حسان بن ثابت: [الكامل]
Bazen de orta/ortası manasına gelir. Yüce Allah'ın şu buyruğu bundandır: { فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “Çılgın alevli cehennemin tam ortasında...” [Sâffât 55]. Hassân b. Sâbit'in şu sözü de bundandır: [Kâmil]
يا ويح أنصار النبي ورهطه ... بعد المغيّب في سواء الملحد
Yazıklar olsun Peygamber'in ensârına ve hısım akrabasına, kabrin ortasında gizlenen zatın ardından!
وقوله تعالى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وعاصم والكسائي «ولا تحسبن» بالتاء مخاطبة للنبي ﷺ، وبكسر السين غير عاصم فإنه فتحها، والَّذِينَ كَفَرُوا مفعول أول، وسَبَقُوا مفعول ثان، والمعنى فأتوا بأنفسهم وأنجوها «إنهم لا يعجزون» بكسر ألف «إن» على القطع والابتداء، ويُعْجِزُونَ معناه مفلتون ويعجزون طالبهم، فهو معدى عجز بالهمزة تقول عجز زيد وأعجزه غيره وعجزه أيضا، قال سويد: [الوافر]
Yüce Allah'ın: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ } buyruğunu Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve el-Kisâî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olarak 'te' ile «ولا تحسبن» (ve lâ tahsebenne) şeklinde; sîn harfinin kesresiyle okumuşlar, sadece Âsım fetha ile okumuştur. { الَّذِينَ كَفَرُوا } birinci mef'ûl, { سَبَقُوا } ikinci mef'ûldür. Anlam: "Kendilerini kurtarıp kaçtılar" demektir. «إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ» cümlesi cümlenin başı (istînâf) olarak «إن»in hemzesinin kesresiyle okunmuştur. { يُعْجِزُونَ } ifadesi ise: "Kaçıp kurtulurlar ve kendilerini arayanı aciz bırakırlar" demektir; bu hemze ile geçişli kılınan «عجز» fiilidir. Nitekim «عجز زيد وأعجزه غيره» (Zeyd aciz kaldı, başkası onu aciz bıraktı) denir; «عجزه» şeklinde de söylenir. Süveyd şöyle demiştir: [Vâfir]
وأعجزنا أبو ليلى طفيل ... صحيح الجلد من أثر السلاح
Ebû Leylâ Tufeyl, silah yarasından sağlam bir ten ile [kaçarak] bizi aciz bıraktı.
وروي أن الآية نزلت فيمن أفلت من الكفار في حرب النبي ﷺ، كقريش في بدر وغيرهم، فالمعنى لا تظنهم ناجين بل هم مدركون، وقيل معناه لا يعجزون في الدنيا، وقيل المراد في الآخرة، قال أبو حاتم وقرأ مجاهد وابن كثير وشبل «ولا تحسبن» بكسر التاء، وقرأ الأعرج وعاصم وخالد بن الياس «تحسبن» بفتح التاء من فوق وبفتح السين، وقرأ الأعمش «ولا يحسب» بفتح السين والياء من تحت وحذف النون، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع وأبو عبد الرحمن وابن محيصن وعيسى «ولا يحسبنّ» بياء من تحت وسين مكسورة ونون مشددة، وقرأ حفص عن عاصم وابن عامر وحمزة «ولا يحسبن» بالياء على الكناية عن غائب وبفتح السين، فإما أن يكون في الفعل ضمير النبي ﷺ، أو يكون التقدير ولا يحسبن أحد، ويكون قوله الَّذِينَ كَفَرُوا مفعولا أولا وسَبَقُوا مفعولا ثانيا، وإما أن يكون الَّذِينَ كَفَرُوا هم الفاعلون، ويكون المفعول الأول مضمرا وسَبَقُوا مفعول ثان، وتقدير هذا الوجه ولا يحسبن الذين كفروا أنفسهم سبقوا، وإما أن يكون الَّذِينَ كَفَرُوا هو الفاعل وتضمر «أن» فيكون التقدير ولا يحسبن الذين كفروا أن سبقوا، وتسد أن سبقوا مسد المفعولين، قال الفارسي: ويكون هذا كما تأوله سيبويه في قوله ﷿ قال أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ [الزمر: ٦٤] التقدير أن أعبد.
Ayetin Bedir'deki Kureyşliler gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaştan kaçıp kurtulan kâfirler hakkında indiği rivayet edilmiştir. Anlam: "Onları kurtulmuş sanma, bilakis yakalanacaklardır" şeklindedir. Bir görüşe göre anlamı "dünyada kaçıp kurtulamazlar", diğer bir görüşe göre ise "ahirette" demektir. Ebû Hâtim şöyle dedi: Mücâhid, İbn Kesîr ve Şibl 'te'nin kesresiyle «ولا تحسبن» (ve lâ tıhsebenn) okumuştur. El-A'rec, Âsım ve Hâlid b. İlyâs üstten 'te'nin fethası ve 'sîn'in fethasıyla «تحسبن» (tahsebenne) okumuştur. El-A'meş 'sîn'in ve alttan 'ye'nin fethası ve nun'un hazfiyle «ولا يحسب» (ve lâ yahsebe) okumuştur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ', Ebû Abdirrahmân, İbn Muhaysın ve Îsâ alttan 'ye', kesreli 'sîn' ve şeddeli 'nûn' ile «ولا يحسبنّ» (ve lâ yahsibenne) okumuştur. Âsım'dan Hafs, İbn Âmir ve Hamza ise gaibe kinaye olarak 'ye' ile ve 'sîn'in fethasıyla «ولا يحسبن» (ve lâ yahsebenne) okumuşlardır. Bu durumda fiilde ya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamiri vardır ya da takdir "hiç kimse sanmasın" şeklindedir; { الَّذِينَ كَفَرُوا } birinci mef'ûl, { سَبَقُوا } ise ikinci mef'ûl olur. Yahut { الَّذِينَ كَفَرُوا } faildir, birinci mef'ûl zamirdir ve { سَبَقُوا } ikinci mef'ûldür; bu vechin takdiri "inkâr edenler kendilerinin öne geçip kurtulduklarını sanmasınlar" şeklinde olur. Yahut { الَّذِينَ كَفَرُوا } faildir ve «أن» takdir edilir; bu durumda takdir "inkâr edenler öne geçip kurtulduklarını sanmasınlar" şeklinde olur ve «أن سبقوا» iki mef'ûlün yerine geçer. El-Fârisî şöyle demiştir: Bu, Sîbeveyh'in Yüce Allah'ın { قال أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } [Zümer 64] ayetinde takdirin «أن أعبد» (kulluk etmemi) şeklinde olduğunu tevil etmesi gibidir.
قال القاضي أبو محمد: ونحوه قول الشاعر: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Şairin şu sözü de bunun gibidir: [Tavîl]
ألا أيهذا الزاجري أحضر الوغى
Beni savaşa katılmaktan meneden adam...
قال أبو علي: وقد حذفت «أن» وهي مع صلتها في موضع الفاعل، وأنشد أحمد بن يحيى في ذلك:
Ebû Ali şöyle demiştir: «أن» hazfedilmiştir ve o, sılasıyla birlikte fail konumundadır. Ahmed b. Yahyâ bu hususta şu şiiri okumuştur:
[الطويل]
[Tavîl]
وما راعنا إلا يسير بشرطة ... وعهدي به قينا يفش بكير
Bizi ancak bir devriye ile gelen bir süvari şaşırttı; oysa onu körükle üfleyen bir demirci olarak bilirdim.
وقرأ ابن عامر وحده من السبعة «أنهم لا يعجزون» بفتح الألف من «أنهم» ، ووجهه أن يقدر بمعنى لأنهم لا يعجزون أي لا تحسبن عليهم النجاة لأنهم لا ينجون، وقرأ الجمهور «يعجزون» بسكون العين، وقرأ بعض الناس فيما ذكر أبو حاتم «يعجزون» بفتح العين وشد الجيم، وقرأ ابن محيصن «يعجزون» بكسر النون ومنحاها يعجزوني بإلحاق الضمير، قال الزجّاج: الاختيار فتح النون ويجوز كسرها على المعنى أنهم لا يعجزونني، وتحذف النون الأولى لاجتماع النونين، كما قال الشاعر: [الوافر]
Yedi imamdan sadece İbn Âmir «أنهم» kelimesinin elifinin fethasıyla «أنهم لا يعجزون» okumuştur; bunun izahı "çünkü onlar aciz bırakamazlar" anlamında takdir edilmesidir, yani kurtulamayacakları için onların kurtulduğunu sanma demektir. Kıraat cumhuru { يعجزون } fiilini ayın harfinin sükûnuyla okumuştur. Ebû Hâtim'in zikrettiğine göre bazı kimseler ise ayın harfinin fethası ve cîm harfinin şeddesiyle «يعجزون» şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın zamirin bitişmesi esasına dayanarak nun harfinin kesresiyle «يعجزونِ» okumuştur. Ez-Zeccâc şöyle demiştir: Tercih edilen nun harfinin fethasıdır; «onlar beni aciz bırakamazlar» manasına göre kesreli olması da caizdir ve iki nun yan yana geldiği için birinci nun hazfedilir. Şairin dediği gibi: [Vâfir]
تراه كالثغام يعل مسكا ... يسوء الفاليات إذا فليني
Onun [saçlarını] misk kokulu sığırkuyruğu çiçeği gibi görürsün; ayıklayan kadınlar saçlarımı ayıkladığında canlarını sıkar.
قال القاضي أبو محمد: البيت لعمرو بن معد يكرب وقال أبو الحسن الأخفش في قول متمم بن نويرة: [الكامل]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu beyit Amr b. Ma'dîkerib'e aittir. Ebü'l-Hasan el-Ahfeş, Mütemmim b. Nüveyre'nin şu sözü hakkında: [Kâmil]
ولقد علمت ولا محالة أنّني ... للحادثات فهل تريني أجزع
Şüphesiz bildim ki ve kaçınılmazdır ki ben olayların hedefiyim; yoksa beni feryat eder mi görüyorsun?
هذا يجوز على الاضطرار، فقال قوم حذف النون الأولى وحذفها لا يجوز لأنها موضع الإعراب، وقال أبو العباس المبرد: أرى فيما كان مثل هذا حذف الثانية، وهكذا كان يقول في بيت عمرو بن معديكرب، وفي مصحف عبد الله «ولا يحسب الذين كفروا أنهم سبقوا أنهم لا يعجزون» ، قال أبو عمرو الداني بالياء من تحت وبغير نون في يحسب.
"Bu, zaruret (şiir zarureti) sebebiyle caizdir" demiştir. Bir topluluk birinci nunun hazfedildiğini söylemiştir; oysa onun hazfi caiz değildir çünkü irap yeridir. Ebü'l-Abbâs el-Müberred ise: "Böyle durumlarda ikincisinin hazfedildiği kanaatindeyim" demiştir; Amr b. Ma'dîkerib'in beyti hakkında da böyle derdi. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında «ولا يحسب الذين كفروا أنهم سبقوا أنهم لا يعجزون» şeklindedir. Ebû Amr ed-Dânî 'yahsebu' fiilinde alttan 'ye' ile ve 'nun'suz olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وذكرها الطبري بنون.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Taberî ise onu 'nun' ile zikretmiştir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın buyruğu: