Binûn

Enfâl Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٠ الى ٦١]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler 60-61]

وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٦٠) وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١)

{ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٦٠) وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١) } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve cihat için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın; bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka sizin bilmeyip de Allah'ın bildiği diğerlerini korkutursunuz. Allah yolunda her ne harcarsanız, size eksiksiz ödenir ve siz haksızlığa uğratılmazsınız. (60) Eğer onlar barışa meylederlerse, sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (61)”

المخاطبة في هذه الآية لجميع المؤمنين، والضمير في قوله لَهُمْ عائد على الذين ينبذ إليهم العهد، أو على الذين لا يعجزون على تأويل من تأول ذلك في الدنيا، ويحتمل أن يعيده على جميع الكفار المأمور بحربهم في ذلك الوقت ثم استمرت الآية في الأمة عامة، إذ الأمر قد توجه بحرب جميع الكفار وقال عكرمة مولى ابن عباس: «القوة» ذكور الخيل و «الرباط» إناثها، وهذا قول ضعيف، وقالت فرقة:

Bu ayetteki hitap bütün müminleredir. { لَهُمْ } “onlara karşı” sözündeki zamir, antlaşmaları kendilerine bozulup atılanlara yahut bunu dünyada tevil edenlerin görüşüne göre aciz bırakamayacak olanlara aittir. O dönemde kendileriyle savaşılması emredilen bütün kâfirlere ait olması da muhtemeldir; sonra da bütün kâfirlerle savaşma emri yöneldiği için ayetin hükmü genel olarak ümmette devam etmiştir. İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime: «Kuvvet» erkek atlar, «ribât» ise dişi atlardır demiştir; fakat bu zayıf bir görüştür. Bir grup ise şöyle demiştir:

القوة الرمي واحتجت بحديث عقبة بن عامر أن رسول الله ﷺ قال «ألا إن القوة الرمي، ألا إن القوة الرمي، ألا إن القوة الرمي» ثلاثا، وقال السدي: القوة السلاح، وذهب الطبري إلى عموم اللفظة، وذكر عن مجاهد أنه رئي يتجهز وعنده جوالق فقال: هذا من القوة.

Kuvvet, atıcılıktır (ok atmaktır). Bu görüştekiler Ukbe b. Âmir'in, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üç defa: «Dikkat edin, kuvvet atıcılıktır; dikkat edin, kuvvet atıcılıktır; dikkat edin, kuvvet atıcılıktır» buyurduğu hadisini delil getirmişlerdir. Es-Süddî: Kuvvet silahtır demiştir. Taberî ise lafzın umumi olduğu görüşüne meyletmiş ve Mücâhid'den, onun savaş hazırlığı yaparken ve yanında çuvallar varken görülüp: "Bu da kuvvettendir" dediğini nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الصواب، والْخَيْلِ والمركوب في الجملة والمحمول عليه من الحيوان والسلاح كله والملابس الباهية والآلات والنفقات كلها داخلة في القوة، وأمر المسلمون بإعداد ما

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Doğru olan da budur. { الْخَيْلِ } “atlar”, genel olarak binekler, üzerine yük vurulan hayvanlar, bütün silahlar, gösterişli elbiseler, aletler ve harcamaların tamamı kuvvet kavramının içine girer. Müslümanlar bunlardan güçlerinin yettiğini hazırlamakla emrolunmuşlardır.

استطاعوا من ذلك، ولما كانت الخيل هي أصل الحروب وأوزارها والتي عقد الخير في نواصيها وهي أقوى القوة وحصون الفرسان خصها الله بالذكر تشريفا على نحو قوله مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [البقرة: ٩٨] وعلى نحو قوله فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ [الرحمن: ٦٨] وهذا كثير، ونحوه قول رسول الله ﷺ «جعلت لي الأرض مسجدا وطهورا، هذا في البخاري وغيره، وقال في صحيح مسلم «جعلت لي الأرض مسجدا وترابها طهورا» ، فذكرت التراب على جهة التحفي به إذ هو أعظم أجزاء الأرض مع دخوله في عموم الحديث الآخر، ولما كانت السهام من أنجع ما يتعاطى في الحرب وأنكاه في العدو وأقربه تناولا للأرواح خصها رسول الله ﷺ بالذكر والتنبيه عليها، وقد روي عنه ﷺ أنه قال: «إن الله تعالى يدخل بالسهم الواحد الثلاثة من المسلمين الجنة، صانعه والذي يحتسب في صنعته والذي يرمي به» وقال عمرو بن عنبسة: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «من رمى بسهم في سبيل الله أصاب العدو أو أخطأ فهو كعتق رقبة» وقال رسول الله ﷺ: «ارموا واركبوا، وأن ترموا أحب إليّ من أن تركبوا» . ورِباطِ الْخَيْلِ جمع ربط ككلب وكلاب، ولا يكثر ربطها إلا وهي كثيرة، ويجوز أن يكون الرباط مصدرا من ربط كصاح صياحا ونحوه لأن مصادر الثلاثي غير المزيد لا تنقاس، وإن جعلناه مصدرا من رابط فكأن ارتباط الخيل واتخاذها يفعله كل واحد لفعل آخر له فترابط المؤمنون بعضهم بعضا. فإذا ربط كل واحد منهم فرسا لأجل صاحبه فقد حصل بينهم رباط، وذلك الذي حض في الآية عليه، وقد قال ﷺ: «من ارتبط فرسا في سبيل الله فهو كالباسط يده بالصدقة لا يقبضها» ، والأحاديث في هذا المعنى كثيرة، وقرأ الحسن وعمرو بن دينار وأبو حيوة «ومن ربط» بضم الراء والباء وهو جمع رباط ككتاب وكتب، كذا نصه المفسرون وفي جمعه وهو مصدر غير مختلف نظر وتُرْهِبُونَ معناه تفزعون وتخوفون، والرهبة الخوف، قال طفيل الغنوي: [البسيط]

[güç yetirebildiklerini hazırlamakla emrolunmuşlardır]. Atlar savaşların aslı, ağırlık merkezi ve alınlarına hayır bağlanmış olan, kuvvetin en güçlüsü ve süvarilerin kaleleri olduğu için Allah Teâlâ, { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Her kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e düşman olursa...” [el-Bakara: 98] sözünde ve { فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “Meyve, hurma ve nar...” [er-Rahmân: 68] sözünde olduğu gibi -ki bu [kullanım] pek çoktur- şereflendirmek amacıyla onu özellikle zikretmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bunun gibidir: «Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı.» Bu, Buhârî ve diğerlerinde [yer alır]. Sahîh-i Müslim'de ise: «Yeryüzü bana mescit, toprağı da temizleyici kılındı» buyurmuştur. Diğer hadisin genel kapsamına girmekle birlikte, yeryüzünün en mühim parçası olduğu için toprağa olan ihtimamdan dolayı toprak ayrıca zikredilmiştir. Oklar da savaşta başvurulan en etkili, düşmana en çok zarar veren ve canları almaya en yakın vasıta olduğu için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu özellikle zikretmiş ve ona dikkat çekmiştir. Nitekim kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ tek bir ok sebebiyle Müslümanlardan üç kişiyi cennete koyar: Onu yapanı, yapımında sevap umanı ve onu atanı.» Amr b. Abese de şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittim: «Kim Allah yolunda bir ok atarsa -düşmana isabet etsin veya etmesin- bu onun için bir köle azat etmek gibidir.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [ayrıca] şöyle buyurmuştur: «Atın ve binin; fakat ok atmanız [binek hayvanına] binmenizden bana daha sevimlidir.» { رِباطِ الْخَيْلِ } “cihad için bağlanan atlar”, 'kelb' ve 'kilâb' gibi 'rabat' kelimesinin çoğuludur; atlar ancak çok olduklarında bağlanmaları çoğalır. [Ayrıca] 'ribât' kelimesinin, 'sâha-siyâhan' ve benzerlerinde olduğu gibi 'rabata' fiilinin masdarı olması da caizdir; zira sülâsî mücerred fiillerin masdarları kıyasî değildir. Şayet onu 'râbata' fiilinin masdarı kabul edersek, sanki at edinip bağlamayı herkes diğerinin yapmasına karşılık yapar ve böylece müminler birbirleriyle nöbetleşip kenetlenmiş (terâbut) olurlar. Onlardan her biri arkadaşı için bir at bağladığında aralarında bir ribât (nöbetleşe bağ) hâsıl olur; ayette teşvik edilen de budur. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim Allah yolunda bir at bağlarsa (beslerse), o elini sadaka vermek için açıp hiç yummayan kimse gibidir» buyurmuştur. Bu anlamdaki hadisler pek çoktur. Hasan [el-Basrî], Amr b. Dînâr ve Ebû Hayve, râ ve bâ harflerinin dammesiyle, 'kitâb' ve 'kütüb' gibi 'ribât'ın çoğulu olarak «ومن رُبُطِ» şeklinde okumuşlardır. Müfessirler bunu böyle ifade etmişlerdir; ancak kendisinde ihtilaf bulunmayan bir masdar iken bunun çoğul yapılması tartışmalıdır. { تُرْهِبُونَ } “korkutasınız” ifadesinin anlamı, dehşete düşürürsünüz ve korkutursunuz demektir. 'Rahbe' (رَهْبَة) korku demektir. Tufeil el-Ganevî şöyle demiştir: [Basît]

ويل أم حيّ دفعتم في نحورهم ... بني كلاب غداة الرعب والرهب

Vay anasına o kabilenin ki, dehşet ve korku sabahında onların göğüslerine Benî Kilâb'ı sürdünüz!

ومنه راهب النصارى، يقال رهب إذا خاف، ف تُرْهِبُونَ معدى بالهمزة، وقرأ الحسن ويعقوب «ترهّبون» بفتح الراء وشد الهاء معدى بالتضعيف، ورويت عن أبي عمرو بن العلاء، قال أبو حاتم: وزعم عمرو أن الحسن قرأ «يرهبون» بالياء من تحت وخففها، فهو على هذا المعدى بالتضعيف، وقرأ ابن عباس وعكرمة «تخزون به عدو الله» .

Hristiyan râhibi kelimesi de bundan gelir; korktuğu zaman 'rahibe' denir. Dolayısıyla { تُرْهِبُونَ } hemze ile geçişli kılınmıştır. Hasan ve Ya'kûb râ'nın fethası ve he'nin şeddesiyle «تُرهِّبون» şeklinde şedde ile geçişli okumuşlardır. Bu, Ebû Amr b. el-Alâ'dan da rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Amr, Hasan'ın bu kelimeyi alttan ye ile ve hafifleterek «يَرهبون» şeklinde okuduğunu iddia etmiştir; bu durumda şedde ile geçişli olur. İbn Abbâs ve İkrime ise «تُخزون به عدوّ الله» şeklinde okumuşlardır.

قال القاضي أبو محمد: ذكرها الطبري تفسيرا لا قراءة، وأثبتها أبو عمرو الداني قراءة، وقوله عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ ذكر الصفتين وإن كانت متقاربة إذ هي متغايرة المنحى، وبذكرهما يتقوى الذم وتتضح وجوه بغضنا لهم، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي «عدوا لله» بتنوين عدو وبلام في المكتوبة، والمراد بهاتين الصفتين من قرب وصاقب من الكفار وكانت عداوته متحركة بعد، ويجوز أن يراد بها جميع الكفار ويبين هذا من اختلافهم في قوله وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ الآية، قال مجاهد الإشارة بقوله وَآخَرِينَ إلى قريظة، وقال السدي: إلى أهل فارس، وقال ابن زيد: الإشارة إلى المنافقين، وقالت فرقة: الإشارة إلى الجن، وقالت فرقة: هم كل عدو للمسلمين غير الفرقة التي أمر النبي ﷺ أن يشرد بهم من خلفهم.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Taberî bunu kıraat olarak değil tefsir olarak zikretmiş, Ebû Amr ed-Dânî ise kıraat olarak tespit etmiştir. Yüce Allah'ın { عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı” buyruğunda, birbirine yakın olsalar da yönelişleri farklı olduğu için iki sıfat birden zikredilmiştir. İkisinin zikredilmesiyle kınama güçlenir ve onlara olan buğzumuzun gerekçeleri açıklığa kavuşur. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî «عدوّاً لله» şeklinde 'adüvv' kelimesini tenvinli ve yazıda lâm ile okumuştur. Bu iki sıfatla kastedilenler, kâfirlerden yakın ve komşu olan ve düşmanlıkları henüz hareket halinde bulunan kimselerdir. Bununla bütün kâfirlerin kastedilmiş olması da caizdir. Bu durum, onların { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ } “ve onlardan başka diğerlerini” ayeti hakkındaki ihtilaflarından anlaşılmaktadır. Mücâhid, { وَآخَرِينَ } “diğerlerini” ifadesiyle Kurayza'ya işaret edildiğini; es-Süddî, Fars halkına işaret edildiğini; İbn Zeyd, münafıklara işaret edildiğini söylemiştir. Bir grup cinlere işaret edildiğini söylerken; bir grup da onların, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkalarındakileri darmadağın etmesi emredilen fırka dışındaki bütün Müslüman düşmanları olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا الخلاف إنما ينبغي أن يترتب على ما يتوجه من المعنى في قوله لا تَعْلَمُونَهُمُ فإذا حملنا قوله لا تَعْلَمُونَهُمُ على عمومه ونفينا علم المؤمنين بهذه الفرقة المشار إليها جملة واحدة وكان العلم بمعنى المعرفة لا يتعدى إلا إلى مفعول واحد لم يثبت من الخلاف في قوله آخَرِينَ إلا قول من قال الإشارة إلى المنافقين وقول من قال: الإشارة إلى الجن، وإذا جعلنا قوله لا تَعْلَمُونَهُمُ محاربين أو نحو هذا مما تفيد به نفي العلم عنهم حسنت الأقوال، وكان العلم متعديا إلى مفعولين.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ihtilaf ancak { لا تَعْلَمُونَهُمُ } “onları bilmezsiniz” buyruğundaki mananın yönelişine göre temellendirilmelidir. Şayet { لا تَعْلَمُونَهُمُ } buyruğunu geneline hamletsek ve müminlerin işaret edilen bu grubu toptan bilmelerini nefyetsek; ilim de marifet (tanıma) anlamında olup tek bir mef'ûle geçişli olsa, { آخَرِينَ } “diğerleri” hakkındaki ihtilaftan geriye sadece münafıklara işaret edildiğini söyleyenlerin görüşü ile cinlere işaret edildiğini söyleyenlerin görüşü sabit kalır. Şayet { لا تَعْلَمُونَهُمُ } buyruğunu "onları savaşçı olarak bilmezsiniz" yahut onlar hakkındaki ilmin nefyedildiğini ifade eden benzer bir takdirde kabul edersek, bütün görüşler güzelleşir ve ilim iki mef'ûle geçişli olur.

قال القاضي أبو محمد: هذا الوجه أشبه عندي، ورجح الطبري أن الإشارة إلى الجن وأسند في ذلك ما روي من أن صهيل الخيل ينفر الجن وأن الشيطان لا يدخل دارا فيها فرس الجهاد ونحو هذا، وفيه على احتماله نظر، وكان الأهم في هذه الآيات أن يبرز معناها في كل ما يقوي المسلمين على عدوهم من الإنس وهم المحاربون والذين يدافعون على الكفر ورهبتهم من المسلمين هي النافعة للإسلام وأهله، ورهبة الجن وفزعهم لا غناء له في ظهور الإسلام، بل هو تابع لظهور الإسلام وهو أجنبي جدا والأولى أن يتأول المسلمين إذا ظهروا وعزوا هابهم من جاورهم من العدو المحارب لهم، فإذا اتصلت حالهم تلك بمن بعد من الكفار داخلته الهيبة وإن لم يقصد المسلمون إرهابهم فأولئك هم الآخرون، ويحسن أن يقدر قوله لا تَعْلَمُونَهُمُ بمعنى لا تعلمونهم فازعين راهبين ولا تظنون ذلك بهم، والله تعالى يعلمهم بتلك الحالة، ويحسن أيضا أن تكون الإشارة إلى المنافقين على جهة الطعن عليهم والتنبيه على سوء حالهم وليستريب بنفسه كل من يعلم منها نفاقا إذا سمع الآية، ولفزعهم ورهبتهم غناء كثير في ظهور الإسلام وعلوه، وقوله مِنْ دُونِهِمْ بمنزلة قولك دون أن يكون هؤلاء ف «دون» في كلام العرب و «من دون» يقتضي عدم المذكور بعدها من النازلة التي هي فيها القول، ومنه المثل:

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu vecih bana daha uygundur. Taberî cinlere işaret edildiğini tercih etmiş ve buna atların kişnemesinin cinleri kaçırdığına, cihad atının bulunduğu eve şeytanın girmediğine dair rivayet edilenleri ve benzerlerini dayanak kılmıştır. Bu ihtimal dahilinde olmakla birlikte tartışmaya açıktır. Bu ayetlerde asıl önemli olan, mananın Müslümanları insanlardan olan düşmanlarına karşı güçlendirecek her hususta ortaya konmasıdır; asıl savaşçılar ve küfür uğrunda mücadele edenler onlardır, onların Müslümanlardan korkması İslam'a ve ehline fayda sağlar. Cinlerin korkması ve dehşete düşmesinin ise İslam'ın galip gelmesinde bir tesiri yoktur, aksine bu durum İslam'ın galebesine bağlıdır ve konudan oldukça uzaktır. Evla olan şöyle tevil edilmesidir: Müslümanlar üstün gelip güçlendiklerinde, onlarla savaşan komşu düşmanlar onlardan korkmuşlardır; onların bu durumu uzaktaki kâfirlere ulaştığında, Müslümanlar onları korkutmayı hedeflememiş olsalar bile içlerine korku düşmüştür. İşte bu kimseler "diğerleri"dir. { لا تَعْلَمُونَهُمُ } sözünün, "siz onları korkmuş ve dehşete düşmüş olarak bilmezsiniz ve onlardan bunu ummazsınız, oysa Yüce Allah onları bu halde bilmektedir" manasında takdir edilmesi de güzeldir. Ayetin işareti, onları yermek ve durumlarının kötülüğüne dikkat çekmek amacıyla münafıklara yönelik olması da güzeldir; ta ki kendisinde nifak olduğunu bilen herkes ayeti işittiğinde kendi nefsinden şüphelensin. Nitekim onların dehşete düşüp korkmasının İslam'ın zuhuru ve yücelmesinde büyük bir tesiri vardır. { مِنْ دُونِهِمْ } “onlardan başka” ifadesi, "bunların dışında" demen gibidir; zira Arap kelamında «dûn» ve «min dûn», sözün konusu olan hadisede kendisinden sonra zikredilenin yokluğunu iktiza eder. Şu mesel de bundandır:

وأمر دون عبيدة الوذم تفضل تعالى بعدة المؤمنين على إنفاقهم في سبيل الله بأن النفقة لا بد أن توفى أي تجازى ويثاب عليها، ولزوم هذا هو في الآخرة، وقد يمكن أن يجازي الله تعالى بعض المؤمنين في الدنيا مجازاة مضافة إلى مجازاة الآخرة، وقوله تعالى: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها الآية، الضمير في جَنَحُوا هو للذين نبذ إليهم على سواء، وجنح الرجل إلى الأمر إذا مال إليه وأعطى يده فيه، ومنه قيل للأضلاع جوانح لأنها مالت على الحشوة وللخباء جناح وجنحت الإبل إذا مالت أعناقها في السير وقال ذو الرمة:

"Ubeyde'den öte işler kesintiye uğradı." Yüce Allah, kendi yolunda harcayan müminlere, bu harcamanın karşılığının mutlaka eksiksiz ödeneceğini yani mükâfatlandırılıp sevap verileceğini vaat ederek lütufta bulunmuştur. Bunun kesin gerçekleşmesi ahirettedir; ancak Yüce Allah'ın bazı müminlere ahiret mükâfatına ilaveten dünyada da karşılık vermesi mümkündür. Yüce Allah'ın { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } “Eğer onlar barışa meylederlerse, sen de ona meylet” ayetindeki { جَنَحُوا } fiilindeki zamir, antlaşmaları eşit şartlarda kendilerine bozulup atılanlara aittir. Kişi bir işe yönelip ona el verdiğinde 'ceneha' (meyletti) denir. Bundan dolayı kaburga kemiklerine, iç organların üzerine eğildiği için 'cevânih' denilmiştir. Çadıra da 'cenâh' denir; develer yürüyüş esnasında boyunlarını eğdiklerinde 'cenehat el-ibil' denir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

إذا مات فوق الرحل أحييت روحه ... بذكراك والعيس المراسيل جنح

Semerin üzerinde ölecek gibi olduğunda, süratli develer boyunlarını eğip giderken senin hatıranla onun ruhunu dirilttim.

وجنح الليل إذا أقبل وأمال أطنابه على الأرض ومنه قول النابغة: [الطويل] .

Gece gelip karanlığının iplerini yeryüzüne eğdiğinde 'ceneha el-leyl' denir. Nâbiga'nın şu sözü de bundandır: [Tavîl]

جوانح قد أيقنّ أن قبيله ... إذا ما التقى الجمعان أول غالب

İki topluluk karşılaştığında onun kabilesinin kesinlikle ilk galip gelen olacağına kanaat getirip boyun eğmişlerdir.

أي موائل. وقال لبيد: [الوافر]

Yani meyletmişlerdir. Lebîd de şöyle demiştir: [Vâfir]

جنوح الهالكيّ على يديه ... مكّبا يجتلي نقب النصال

Demircinin, ok uçlarının deliklerini incelemek için iki eli üzerine eğilip kapanışı gibi...

وقرأ جمهور الناس «للسّلم» بفتح السين وشدها وقرأ عاصم في رواية بكر «للسّلم» بكسرها وشدها

İnsanların cumhuru sîn harfinin fethası ve şeddesiyle «للسَّلم» okumuştur. Âsım ise Bekr rivayetinde sîn'in kesresi ve şeddesiyle «للسِّلم» okumuştur.

وهما لغتان في المسالمة، ويقال أيضا «السّلم» بفتح السين واللام ولا أحفظها قراءة، وقرأ جمهور الناس «فاجنح» بفتح النون وهي لغة تميم، وقرأ الأشهب العقيلي «فاجنح» وهي لغة قيس بضم النون، قال أبو الفتح وهذه القراءة هي القياس، لأن فعل إذا كان غير متعد فمستقبله يفعل بضم العين أقيس قعد يقعد أقيس من جلس يجلس، وعاد الضمير في لَها مؤنثا إذ السلم بمعنى المسالمة والهدنة، وقيل السلم مؤنثة كالحرب ذكره النحاس، وقال أبو حاتم يذكر السلم، وقال قتادة والحسن بن أبي الحسن وعكرمة وابن زيد:

Bu ikisi barış (müsâleme) anlamında iki lehçedir. Ayrıca sîn ve lâm harflerinin fethasıyla «السَّلَم» da denir; fakat bunu kıraat olarak hatırlamıyorum. İnsanların cumhuru nun harfinin fethasıyla «فاجنَح» okumuştur ki bu Temîm lehçesidir. El-Eşheb el-Ukaylî ise Kays lehçesi olan nun harfinin dammesiyle «فاجنُح» okumuştur. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Kıyasa uygun olan bu kıraattir; çünkü fiil geçişsiz olduğunda muzarisinin aynü'l-fiilinin dammesiyle «yef'ulu» gelmesi daha kıyasidir; nitekim 'kaade yek'udu' 'celese yeclisu'den daha kıyasidir. { لَها } “ona” ifadesindeki zamir, silm/selm kelimesi barış (müsâleme) ve ateşkes manasında olduğu için müennes dönmüştür. En-Nehhâs'ın zikrettiğine göre 'es-silm' kelimesinin tıpkı 'el-harb' gibi müennes olduğu da söylenmiştir. Ebû Hâtim ise 'es-silm' kelimesinin müzekker kılındığını söylemiştir. Katâde, Hasen-i Basrî, İkrime ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir:

هذه الآية منسوخة بآيات القتال في براءة.

Bu ayet, Berâe (Tevbe) suresindeki kıtal ayetleriyle mensuhtur.

قال القاضي أبو محمد: وقد يحتمل ألا يترتب نسخها بها بأن يعنى بهذه من تجوز مصالحته وتبقى تلك في براءة في عبدة الأوثان وإلى هذا ذهب الطبري وما قالته الجماعة صحيح أيضا إذا كان الجنوح إلى سلم العرب مستقرا في صدر الإسلام فنسخت ذلك آية براءة ونبذت إليهم عهودهم، وروي عن ابن عباس أنها منسوخة بقوله تعالى: فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ [آل عمران: ١٣٩] الآية.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ayetle kendisiyle barış yapılması caiz olanların kastedilmesi, Berâe suresindekilerin ise putperestler hakkında kalması suretiyle onunla nesh edilmemiş olması da muhtemeldir; Taberî bu görüşe meyletmiştir. Cemaatin söylediği de doğrudur; zira Araplarla barışa meyletmek İslam'ın ilk döneminde yerleşik idi, sonra Berâe ayeti bunu neshetti ve antlaşmaları kendilerine bozulup atıldı. İbn Abbâs'tan bu ayetin Yüce Allah'ın: { فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } [Âl-i İmrân: 139] “Gevşemeyin, siz üstün iken barışa çağırmayın” ayetiyle mensuh olduğu da rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول بعيد من أن يقوله ابن عباس ﵁، لأن الآيتين مبينتان، وقوله وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ أمر في ضمنه وعد.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın bunu söylemiş olması uzak bir ihtimaldir; çünkü iki ayet birbirinden farklı durumları açıklamaktadır. Yüce Allah'ın { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et” buyruğu, içinde vaat barındıran bir emirdir.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın buyruğu:

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٢ الى ٦٤]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler 62-64]

وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣) يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤)

{ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣) يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤) } “Eğer seni aldatmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur. (62) Ve onların kalplerini birbirine kaynaştırdı. Eğer yeryüzündekilerin hepsini harcasaydın, yine de onların kalplerini kaynaştıramazdın. Fakat Allah onların arasını kaynaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (63) Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter. (64)”

الضمير في قوله وَإِنْ يُرِيدُوا عائد على الكفار الذين قيل فيهم، وَإِنْ جَنَحُوا [الأنفال: ٦١] وقوله وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ يريد بأن يظهروا له السلم ويبطنوا الغدر والخيانة، أي فاجنح وما عليك من نياتهم الفاسدة، فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ أي كافيك ومعطيك نصرة وإظهارا، وهذا وعد محض، وأَيَّدَكَ معناه قواك، وَبِالْمُؤْمِنِينَ يريد بالأنصار بقرينة قوله وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ الآية، وهذه إشارة إلى العداوة التي كانت بين الأوس والخزرج في حروب بعاث فألف الله تعالى قلوبهم على الإسلام وردهم متحابين في الله، وعددت هذه النعمة تأنيسا لمحمد ﷺ، أي كما لطف بك ربك أولا فكذلك يفعل آخرا، وقال ابن مسعود: نزلت هذه الآية في المتحابين في الله إذا تراءى المتحابان فتصافحا وتضاحكا تحاتت خطاياهما، فقال له عبدة بن أبي لبابة إن هذا ليسير، فقال له لا تقل ذلك فإن الله يقول لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ قال عبدة: فعرفت أنه أفقه مني.

{ وَإِنْ يُرِيدُوا } “Eğer isterlerse” buyruğundaki zamir, haklarında { وَإِنْ جَنَحُوا } [Enfâl: 61] “Eğer meylederlerse” denilen kâfirlere aittir. { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ } “Eğer seni aldatmak isterlerse” ifadesi; sana barış gösterip içlerinde hainlik ve hıyanet gizlemek isterlerse demektir; yani sen yine de meylet, onların bozuk niyetleri sana zarar vermez. { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } “şüphesiz Allah sana yeter”; yani O seni korur, sana yardım ve zafer bahşeder. Bu sırf bir vaaddir. { أَيَّدَكَ } seni güçlendirdi demektir. { وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerle” ifadesiyle, { وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “ve onların kalplerini birbirine kaynaştırdı” ayetinin karinesiyle Ensâr kastedilmektedir. Bu, Buâs savaşlarında Evs ile Hazrec arasında bulunan düşmanlığa bir işarettir; nitekim Yüce Allah onların kalplerini İslam üzere kaynaştırmış ve onları Allah için birbirini seven kimseler haline getirmiştir. Bu nimet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönlünü ferahlatmak için sayılmıştır; yani Rabbin başlangıçta sana nasıl lütufta bulunduysa sonda da öyle yapacaktır. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Bu ayet, Allah için birbirini sevenler hakkında inmiştir; Allah için birbirini seven iki kişi karşılaşıp el sıkışır ve gülüşürlerse günahları dökülür. Abde b. Ebî Lübâbe ona: "Bu pek kolay bir şeydir" deyince, İbn Mes'ûd: "Öyle deme, çünkü Allah: { لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “Eğer yeryüzündekilerin hepsini harcasaydın, yine de onların kalplerini kaynaştıramazdın” buyurmaktadır" dedi. Abde: "Bunun üzerine onun benden daha fakih olduğunu anladım" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كله تمثل حسن بالآية لا أن الآية نزلت في ذلك بل تظاهرت أقوال المفسرين أنها في الأوس والخزرج كما ذكرنا، ولو ذهب إلى عموم المؤمنين في المهاجرين والأنصار وجعل التأليف ما كان من جميعهم من التحاب حتى تكون ألفة الأوس والخزرج جزءا من ذلك لساغ ذلك،

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bütün bunlar ayetle yapılmış güzel bir temsildir; yoksa ayet bunun hakkında inmiş değildir. Aksine müfessirlerin görüşleri, zikrettiğimiz üzere ayetin Evs ve Hazrec hakkında indiği hususunda birleşmiştir. Şayet Muhacirler ve Ensar'dan bütün müminlerin geneline gidilip, Evs ve Hazrec'in kaynaşması da bunun bir parçası olacak şekilde bu kaynaşma hepsinin arasındaki karşılıklı sevgi olarak kabul edilseydi bu da caiz olurdu.

وكل تألف في الله فتابع لذلك التألف الكائن في صدر الإسلام، وقد روى سهل بن سعد عن النبي ﷺ، أنه قال: «المؤمن مألفة لا خير فيمن لا يألف ولا يؤلف» .

Allah uğrundaki her kaynaşma, İslam'ın ilk dönemindeki bu kaynaşmaya tâbidir. Nitekim Sehl b. Sa'd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Mümin cana yakındır (kaynaşandır); kaynaşmayan ve kendisiyle kaynaşılmayan kimsede hayır yoktur.»

قال القاضي أبو محمد: والتشابه هو سبب الألفة فمن كان من أهل الخير ألف أشباهه وألفوه، وقوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قال النقاش: نزلت هذه الآية بالبيداء في غزوة بدر قبل القتال، وحكي عن ابن عباس أنها نزلت في الأوس والخزرج خاصة، قال ويقال إنها نزلت حين أسلم عمر وكمل المسلمون أربعين، قاله ابن عمر وأنس، فهي على هذا مكية، وحَسْبُكَ في كلام العرب وشرعك بمعنى كافيك ويكفيك، والمحسب الكافي، وقالت فرقة: معنى هذه الآية يكفيك الله ويكفيك من اتبعك من المؤمنين، ف مَنِ في هذا التأويل رفع عطفا على اسم الله ﷿، وقال عامر الشعبي وابن زيد: معنى الآية حسبك الله وحسب من اتبعك من المؤمنين، ف مَنِ في هذا التأويل في موضع نصب عطفا على موضع الكاف، لأن موضعها نصب على المعنى ليكفيك التي سدّت حَسْبُكَ مسدّها، ويصح أن تكون مَنِ في موضع خفض بتقدير محذوف كأنه قال وحسب وهذا كقول الشاعر: [المتقارب]

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Benzeşme, kaynaşmanın sebebidir; kim hayır ehlinden ise kendi benzerleriyle kaynaşır, onlar da onunla kaynaşırlar. Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter” buyruğu hakkında en-Nakkâş şöyle demiştir: Bu ayet Bedir Gazvesi'nde, savaştan önce Beydâ'da inmiştir. İbn Abbâs'tan özellikle Evs ve Hazrec hakkında indiği de rivayet edilmiştir. İbn Ömer ve Enes'in belirttiğine göre bu ayetin Ömer Müslüman olup Müslümanların sayısı kırka tamamlandığında indiği de söylenir; bu takdirde Mekkîdir. Arap kelamında «حَسْبُكَ» ve «شرعك», sana yeter ve sana kâfidir anlamındadır; 'el-muhsib' ise yeten/kâfi gelen demektir. Bir grup şöyle demiştir: Bu ayetin manası, "Allah sana yeter ve müminlerden sana uyan kimseler de sana yeter" demektir. Bu tevile göre { مَنِ } kelimesi, Yüce Allah'ın ismine atıfla merfûdur. Âmir eş-Şa'bî ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Ayetin manası, "Allah sana yeter ve müminlerden sana uyanlara da yeter" demektir. Bu tevile göre { مَنِ } kelimesi kâf zamirinin mahalline atıfla mensup konumundadır; çünkü kâf zamirinin mahalli, «حَسْبُكَ» kelimesinin yerine geçtiği «ليَكفِيكَ» manasına binaen nasptır. { مَنِ } kelimesinin hazfedilmiş bir takdirle cer mahallinde olması da sahihtir; sanki "ve hasbi men..." demiş gibidir. Bu durum şairin şu sözü gibidir: [Mütekârib]

أكلّ امرئ تحسبين امرأ ... ونار توقّد بالليل نارا

Her gördüğün kişiyi adam mı sanırsın, ve geceleyin parıldayan her ateşi gerçek bir ateş mi?

التقدير وكل نار، وهذا الوجه من حذف المضاف مكروه بابه ضرورة الشعر، ويروى البيت ونارا، ومن نحو هذا قول الشاعر: [الطويل]

Takdiri «وكلَّ نارٍ» şeklindedir. Muzafın hazfedilmesine dair bu vecih hoş karşılanmaz; bunun geçerli olduğu yer şiir zaruretidir. Beyit «وناراً» şeklinde de rivayet edilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]

إذا كانت الهيجاء وانشقّت العصا ... فحسبك والضحّاك سيف مهند

Savaş koptuğunda ve birlik bozulduğunda; sana ve Dahhâk'a Hind yapımı keskin bir kılıç yeter.

يروى «الضحاك» مرفوعا والضحاك منصوبا والضحاك مخفوضا فالرفع عطف على قوله سيف بنية التأخير كما قال الشاعر:

«الضحاك» kelimesi merfû, mensup ve mecrûr olarak rivayet edilir. Merfû olması, tehir niyetiyle «سيف» kelimesine atıftır; nitekim şair şöyle demiştir:

عليك ورحمة الله السلام

Sana ve Allah'ın rahmeti olsun, selam...

ويكون «الضحاك» على هذا محسبا للمخاطب، والنصب عطفا على موضع الكاف من قوله «حسبك» والمهند على هذا محسب للمخاطب، والضحاك على تقدير محذوف كأنه قال فحسبك الضحاك.

Bu takdire göre «ed-Dahhâk» muhataba yeten kimse olur. Nasb hali ise «حسبك» sözündeki kâf zamirinin mahalline atıftır; bu takdire göre yalın kılıç muhataba yeten şeydir. [Mecrûr hali ise] «ed-Dahhâk» kelimesinin hazfedilmiş bir takdire dayanmasıdır; sanki "fe-hasbüke'd-Dahhâk" demiştir.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın buyruğu:

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler 65-66]

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦)

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦) } “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi olursa, inkâr edenlerden bin kişiyi yenerler; çünkü onlar anlamayan bir topluluktur. (65) Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi. Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi olursa, Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir. (66)”

قوله حَرِّضِ معناه حثهم وحضهم، قال النقاش وقرئت «حرص» بالصاد غير منقوطة والمعنى متقارب والحارض الذي هو القريب من الهلاك لفظة مباينة لهذه ليست منها في شيء، وقالت فرقة من

{ حَرِّضِ } “teşvik et” buyruğu, onları isteklendir ve teşvik et demektir. En-Nakkâş bu kelimenin noktasız sâd ile «حرّص» şeklinde de okunduğunu söylemiştir; anlamları birbirine yakındır. Helake yakın anlamındaki 'hârid' lafzı ise bu kelimeden tamamen farklı olup onunla hiçbir ilgisi yoktur. Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir:

المفسرين: المعنى حرض على القتال حتى يبين لك فيمن تركه أنه حرض.

Manası: Savaşa teşvik et ki, savaşı terk eden kimsenin helake maruz kaldığı sana belli olsun.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول غير ملتئم ولا لازم من اللفظ، ونحا إليه الزجّاج، والْقِتالِ مفترض على المؤمنين بغير هذه الآية، وإنما تضمنت هذه الآية أمر النبي ﷺ، بتحريضهم على أمر قد وجب عليهم من غير هذا الموضع، وقوله إِنْ يَكُنْ إلى آخر الآية في لفظ خبر ضمنه وعد بشرط لأن قوله إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ بمنزلة أن يقال إن يصبر منكم عشرون يغلبوا، وفي ضمنه الأمر بالصبر وكسرت العين من «عشرون» لأن نسبة عشرين من عشرة نسبة اثنين من واحد فكما جاء أول اثنين مكسورا كسرت العين من عشرين ثم اطرد في جموع أجزاء العشرة، فالمفتوح كأربعة وخمسة وسبعة فتح أول جمعه، والمكسور كستة وتسعة كسر أول جمعه، هذا قول سيبويه، وذهب غيره إلى أن عشرين جمع عشر الإبل وهو وردها للتسع، فلما كان في عشرة وعشرة عشر وعشر ويومان من الثالث جمع ذلك على عشرين، كما قال امرؤ القيس:

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu görüş tutarlı değildir ve lafızdan zorunlu olarak çıkmaz; ez-Zeccâc bu görüşe meyletmiştir. { الْقِتالِ } “savaş”, müminlere bu ayetin dışındaki delillerle farz kılınmıştır; bu ayet ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, müminlere bu ayetin dışında zaten farz kılınmış olan bir hususta onları teşvik etmesi emrini içermektedir. { إِنْ يَكُنْ } buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısım, haber lafzında olmakla birlikte şarta bağlı bir vaat içermektedir; çünkü { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa” ifadesi, "sizden yirmi kişi sabrederse galip gelirler" denilmesi mesabesindedir ve zımnında sabretme emri bulunmaktadır. «عشرون» kelimesinin ayn harfi kesrelenmiştir; çünkü yirminin ona oranı, ikinin bire oranı gibidir. İki anlamına gelen «إثنين» kelimesinin başı kesreli geldiği gibi, yirminin de ayn harfi kesrelenmiştir; sonra bu durum onun katları olan çoğullarda düzenli bir kural haline gelmiştir. Dört, beş ve yedi gibi [tekili] fethalı olanların çoğulunun başı fethalı; altı ve dokuz gibi kesreli olanların çoğulunun başı kesreli kılınmıştır; bu Sîbeveyh'in görüşüdür. Başkaları ise «عشرون» kelimesinin, develerin dokuzuncu günde suya getirilmesi anlamına gelen «عشر» kelimesinin çoğulu olduğu görüşüne varmıştır. On ile on bir araya geldiğinde iki tane onluk ve üçüncüsünden iki gün bulunduğu için bu durum «عشرون» olarak çoğul yapılmıştır; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

ثلاثون شهرا في ثلاثة أحوال ... لما كان في الثلاثين حول

Üç yıl içinde otuz ay... Çünkü otuzda bir yıl,

وحول وبعض الثالث وتظاهرت الروايات عن ابن عباس وغيره من الصحابة بأن ثبوت الواحد للعشرة كان فرضا من الله ﷿ على المؤمنين ثم لما شق ذلك عليهم حط الفرض إلى ثبوت الواحد للاثنين.

bir yıl daha ve üçüncüsünün bir kısmı vardır. İbn Abbâs ve diğer sahabilerden gelen rivayetler, bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesinin Yüce Allah tarafından müminlere farz kılındığı; sonra bu durum onlara ağır gelince farzın bir kişinin iki kişiye karşı sebat etmesine indirildiği hususunda birbirini desteklemektedir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا هو النسخ لأنه رفع حكم مستقر بحكم آخر شرعي، وفي ضمنه التخفيف، إذ هذا من نسخ الأثقل بالأخف، وذهب بعض الناس إلى أن ثبوت الواحد للعشرة إنما كان على جهة ندب المؤمنين إليه، ثم حط ذلك حين ثقل عليهم إلى ثبوت الواحد للاثنين، وروي أيضا هذا عن ابن عباس، قال كثير من المفسرين: وهذا تخفيف لا نسخ إذ لم يستقر لفرض العشرة حكم شرعي، قال مكي:

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İşte nesh budur; çünkü yerleşik bir şer'î hükmün başka bir şer'î hükümle kaldırılmasıdır ve zımnında hafifletme vardır; zira bu durum daha ağır olanın daha hafif olanla nesh edilmesidir. Bazı kimseler ise bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesinin müminlere sadece mendup kılınma kabilinden olduğu, sonra bu onlara ağır gelince bir kişinin iki kişiye sebat etmesine indirildiği kanaatine varmışlardır. Bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Bu bir nesih değil hafifletmedir; çünkü on kişiye karşı sebat etmenin farziyeti şer'î bir hüküm olarak yerleşmemiştir. Mekkî şöyle demiştir:

وإنما هو كتخفيف الفطر في السفر وهو لو صام لم يأثم وأجزأه.

Bu durum ancak yolculukta oruç tutmamanın ruhsat olması gibidir; şayet yolcu oruç tutsa günaha girmez ve orucu da geçerli olur.

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، ولا يمتنع كون المنسوخ مباحا من أن يقال نسخ، واعتبر ذلك في صدقة النجوي، وهذه الآية التخفيف فيها نسخ للثبوت للعشرة، وسواء كان الثبوت للعشرة فرضا أو ندبا هو حكم شرعي على كل حال، وقد ذكر القاضي ابن الطيب أن الحكم إذا نسخ بعضه أو بعض أوصافه أو غير عدده فجائز أن يقال له نسخ لأنه حينئذ ليس بالأول وهو غيره، وذكر في ذلك خلافا.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu görüş tartışmaya açıktır; mensuh olan hükmün mubah olması onun hakkında nesh denilmesine engel değildir, nitekim gizli konuşma (necvâ) sadakasında durum böyledir. Bu ayetteki hafifletme, on kişiye karşı sebat etme hükmünün neshidir. On kişiye karşı sebat etmek ister farz ister mendup olsun, her halükarda şer'î bir hükümdür. Kâdı İbnu't-Tayyib bir hükmün bir kısmı yahut bazı vasıfları nesh edildiğinde veya sayısı değiştirildiğinde ona nesh denilmesinin caiz olduğunu, çünkü o vakit artık önceki hüküm olmayıp başka bir hüküm haline geldiğini belirtmiş ve bu konuda ihtilafı zikretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والذي يظهر في ذلك أن النسخ إنما يقال حينئذ على الحكم الأول مقيدا لا بإطلاق واعتبر ذلك في نسخ الصلاة إلى بيت المقدس، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم «إن يكن منكم مائة» في الموضعين بياء على تذكير العلامة، ورواها خارجة عن نافع.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu hususta zahir olan şudur ki nesh, o takdirde mutlak olarak değil kayıtlı olarak ilk hükme denilir; Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılmanın neshinde durum böyledir. Hamza, Kisâî ve Âsım her iki yerde de alametin müzekkerliği üzere ye ile «إن يكن منكم مائة» şeklinde okumuşlardır; Hârice de bunu Nâfi'den rivayet etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا بحسب المعنى لأن الكائن في تلك المائة إنما هم رجال فذلك في الحمل على المعنى كقوله تعالى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الأنعام: ١٦٠] إذ أمثالها حسنات، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر «إن تكن منكم مائة» في الموضعين على تأنيث العلامة.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu mana bakımındandır; çünkü o yüzün içinde yer alanlar sadece erkeklerdir. Dolayısıyla bu manaya hamledilme açısından Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } [En'âm: 160] “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” buyruğu gibidir; zira buradaki emsâl (katlar) iyiliklerdir. İbn Kesîr, Nâfi' ve İbn Âmir her iki yerde de alametin müennesliği üzere «إن تكن منكم مائة» şeklinde okumuşlardır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا بحسب اللفظ والمقصد كأنه أراد إن تكن فرقة عددها مائة وقرأ أبو

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu da lafız ve maksat bakımındandır; sanki "eğer sayısı yüz olan bir fırka bulunursa" demek istemiştir. Ebû

عمرو بالياء في صدر الآية وبالتاء في آخرها، ذهب في الأولى إلى مراعاة يَغْلِبُوا وفي الثانية إلى مراعاة صابِرَةٌ قال أبو حاتم: وقرأ «إن تكن» بالتاء من فوق منكم «عشرون صابرون» الأعرج وجعلها كلها على «ت» .

Amr ayetin başında ye ile, sonunda ise te ile okumuştur; birincisinde { يَغْلِبُوا } fiilini, ikincisinde ise { صابِرَةٌ } kelimesini gözetmiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: El-A'rec üstten te ile «إن تكن منكم عشرون صابرون» okumuş ve hepsini «te» üzere kılmıştır.

قال القاضي أبو محمد: إلا قوله وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ فإنه لا خلاف في الياء من تحت، قوله لا يَفْقَهُونَ معناه لا يفهمون مراشدهم ولا مقصد قتالهم لا يريدون به إلا الغلبة الدنياوية، فهم يخافون إذا صبر لهم، ومن يقاتل ليغلب أو يستشهد فيصير إلى الجنة أثبت قدما لا محالة، وروى المفضل عن عاصم «وعلم» بضم العين وكسر اللام على البناء للمفعول، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر والكسائي وابن عمرو والحسن والأعرج وابن القعقاع وقتادة وابن أبي إسحاق «ضعفا» بضم الضاد وسكون العين، وقرأ عاصم وحمزة وشيبة وطلحة «ضعفا» بفتح الضاد وسكون العين، وكذلك اختلافهم في سورة الروم، وقرأ عيسى بن عمر «ضعفا» بضم الضاد والعين وذكره النقاش، وهي مصادر بمعنى واحد، قال أبو حاتم: من ضم الضاد جاز له ضم العين وهي لغة، وحكى سيبويه الضّعف والضّعف لغتان بمنزلة الفقر والفقر، حكى الزهراوي عن أبي عمرو بن العلاء أنه قال: ضم الضاد لغة أهل الحجاز وفتحها لغة تميم ولا فرق بينهما في المعنى، وقال الثعالبي في كتاب فقه اللغة له: الضّعف بفتح الضاد في العقل والرأي، والضّعف بضمها في الجسم.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Ancak { وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ } buyruğu müstesnadır; çünkü burada alttan iki noktalı ye konusunda ihtilaf yoktur. { لا يَفْقَهُونَ } buyruğunun anlamı; onlar doğru yollarını ve savaşlarının gayesini anlamazlar, bununla sadece dünyevî galibiyeti isterler; dolayısıyla kendilerine karşı sebat gösterildiğinde korkarlar. Galip gelmek yahut şehit olup cennete kavuşmak için savaşan kimsenin ise ayakları muhakkak ki daha sabittir. Mufaddal, Âsım'dan «وعلم» kelimesini ayın'ın zammesi ve lâm'ın kesresiyle meçhul (edilgen) fiil olarak rivayet etmiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir, Kisâî, İbn Ömer, Hasan, A'rec, İbnü'l-Ka'kâ', Katâde ve İbn Ebî İshak «ضعفا» kelimesini dâd'ın zammesi ve ayın'ın sükûnuyla okumuşlardır. Âsım, Hamza, Şeybe ve Talha ise «ضعفا» kelimesini dâd'ın fethası ve ayın'ın sükûnuyla okumuşlardır. Rûm Suresi'ndeki ihtilafları da böyledir. Îsâ b. Ömer «ضعفا» kelimesini hem dâd'ın hem de ayın'ın zammesiyle okumuş olup Nakkâş bunu zikretmiştir. Bunlar aynı anlamda olan masdarlardır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Dâd harfini zammeli okuyanın ayın harfini de zammeli okuması caizdir ve bu bir lehçedir. Sîbeveyhi ed-Da'f ve ed-Du'f kelimelerinin el-Fakr ve el-Fukr gibi iki ayrı lehçe olduğunu nakletmiştir. Zehrâvî, Ebû Amr b. el-Alâ'dan onun şöyle dediğini nakletmiştir: Dâd harfinin zammesi Hicaz ehlinin, fethası ise Temîm kabilesinin lehçesidir ve aralarında anlam bakımından bir fark yoktur. Seâlibî Fıkhu'l-Luga adlı kitabında şöyle demiştir: Dâd harfinin fethasıyla (ed-Da'f) akıl ve görüşteki zayıflık, zammesiyle (ed-Du'f) ise bedendeki zayıflıktır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ترده القراءة وذكره أبو غالب بن التياني غير منسوب، وقرأ أبو جعفر ابن القعقاع أيضا «ضعفاء» بالجمع كظريف وظرفاء، وحكاها النقاش عن ابن عباس، وقوله وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ لفظ خبر في ضمنه وعد وحض على الصبر، ويلحظ منه وعيد لمن لم يصبر بأنه يغلب.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu, kıraatin reddettiği bir görüştür ve Ebû Gâlib b. et-Teyyânî bunu kime ait olduğunu belirtmeksizin zikretmiştir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' da «zarîf / zurafâ» gibi çoğul olarak «ضعفاء» şeklinde okumuştur; Nakkâş da bunu İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir” buyruğu, içinde bir vaat ve sabra teşvik barındıran haber lafzıdır. Buradan sabretmeyen kimsenin yenilgiye uğrayacağına dair bir tehdit de anlaşılmaktadır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٧ الى ٦٩]

[Enfâl Suresi (8), Âyetler 67-69]

ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧) لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٦٨) فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩)

{ ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz geçici dünya malını istiyorsunuz, Allah ise [sizin için] ahireti istiyor. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (67) { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı (hüküm) olmasaydı, aldığınız şeyden (fidyeden) ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.” (68) { فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (69)

هذه الآية تتضمن عندي معاتبة من الله ﷿ لأصحاب نبيه ﷺ، والمعنى ما كان ينبغي لكم أن تفعلوا هذا الفعل الذي أوجب أن يكون للنبي أسرى قبل الإثخان، ولهم هو الإخبار ولذلك استمر الخطاب ب تُرِيدُونَ، والنبي ﷺ لم يأمر باستبقاء الرجال وقت الحرب ولا أراد قط عرض الدنيا، وإنما فعله جمهور مباشري الحرب، وجاء ذكر النبي ﷺ في الآية مشيرا إلى النبي ﷺ في العتب حين لم ينه عن ذلك حين رآه من العريش، وأنكره سعد بن معاذ ولكنه ﷺ شغله بغت الأمر وظهور النصر فترك النهي عن الاستبقاء ولذلك بكى هو وأبو بكر حين نزلت هذه الآية، ومر كثير من المفسرين على أن هذا التوبيخ إنما كان بسبب إشارة من أشار على النبي ﷺ بأخذ الفدية، وذلك أن رسول الله ﷺ لما جمع أسرى بدر استشار فيهم أصحابه، فقال أبو بكر الصديق يا رسول الله هم قرابتك ولعل الله أن يهديهم بعد إلى

Bana göre bu ayet, Yüce Allah'ın Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına bir sitemini içermektedir. Anlamı şudur: Düşmanı tam sindirip zafer kazanmadan önce Peygamber'in esirler edinmesine yol açan bu davranışı yapmanız size yakışmazdı. Bildirim onlara yöneliktir, bundan dolayı hitap { تُرِيدُونَ } “istiyorsunuz” şeklinde devam etmiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) savaş esnasında adamların sağ bırakılmasını emretmemiş ve kesinlikle geçici dünya malını istememiştir. Bunu yapanlar ancak savaşı bizzat yürütenlerin çoğunluğu idi. Ayette Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zikredilmesi, çadırdan bunu gördüğünde ve Sa'd b. Muâz da bunu hoş karşılamadığında bundan men etmediği için sitemde Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) işaret etmektedir. Ancak işin aniliği ve zaferin ortaya çıkması kendisini (sallallâhu aleyhi ve sellem) meşgul etti de adamların sağ bırakılmasını yasaklamayı bıraktı. Bu sebeple bu ayet indiğinde kendisi ve Ebû Bekir ağlamışlardır. Müfessirlerin çoğu bu azarlamanın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) fidye almayı tavsiye eden kimsenin tavsiyesi sebebiyle olduğu görüşündedir. Şöyle ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir esirlerini topladığında onlar hakkında ashabıyla istişare etti. Ebû Bekir es-Sıddîk: «Ey Allah'ın Resûlü, onlar senin akrabalarındır, umulur ki Allah bundan sonra onları hidayete erdirir de

الإسلام ففادهم واستبقهم ويتقوى المسلمون بأموالهم، وقال عمر بن الخطاب لا يا رسول الله بل نضرب أعناقهم فإنهم أئمة الكفر، وقال عبد الله بن رواحة بل نجعلهم في واد كثير الحطب ثم نضرمه عليهم نارا، وقد كان سعد بن معاذ قال وهو مع رسول الله ﷺ في العريش وقد رأى الأسر لقد كان الإثخان في القتل أحب إليّ من استبقاء الرجال، فأخذ رسول الله ﷺ بقول أبي بكر ومال إليه، فنزلت هذه الآية مخبرة أن الأولى والأهيب على سائر الكفار كان قتل أسرى بدر، قال ابن عباس نزلت هذه الآية والمسلمون قليل، فلما كثروا واشتد سلطانهم نزل في الأسر فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً [محمد: ٤٧] وذكر الطبري وغيره أن رسول الله ﷺ لما تكلم أصحابه في الأسرى بما ذكر دخل ولم يجبهم ثم خرج، فقال: إن الله تعالى يلين قلوب رجال ويشدد قلوب رجال حتى تكون أشد من الحجارة، وإن مثلك يا أبا بكر مثل إبراهيم قال فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [إبراهيم: ٣٦] ومثل عيسى قال: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [المائدة: ١١٨] ومثلك يا عمر مثل نوح قال: رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نوح: ٢٦] ومثل موسى قال: رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يونس: ٨٨] ثم قال رسول الله ﷺ، أنتم اليوم فلا يفلتن منهم رجل إلا بفدية أو ضرب عنق، وفي هذا الحديث قال عمر: فهوى رسول الله ﷺ ما قال أبو بكر ولم يهو ما قلت.

İslam'a girerler; fidye karşılığı onları serbest bırak, sağ bırak ve Müslümanlar onların mallarıyla güçlensinler» dedi. Ömer b. el-Hattâb ise: «Hayır ey Allah'ın Resûlü, bilakis boyunlarını vuralım, çünkü onlar küfrün önderleridir» dedi. Abdullah b. Revâha da: «Bilakis onları odunu bol bir vadiye koyalım, sonra üzerlerine ateş yakalım» dedi. Sa'd b. Muâz da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte çadırdayken esirleri gördüğünde: «Düşmanı öldürüp sindirmek bana adamları sağ bırakmaktan daha sevimli idi» demişti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Bekir'in görüşünü aldı ve ona meyletti. Bunun üzerine bu ayet inerek, Bedir esirlerini öldürmenin diğer kâfirler üzerinde daha evla ve daha caydırıcı olduğunu haber verdi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet Müslümanlar az iken indi; çoğalıp hâkimiyetleri güçlenince esirler hakkında: { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً } [Muhammed: 4] “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz ya da fidye alırsınız” ayeti indi. Taberî ve başkaları zikretmiştir ki, ashabı esirler hakkında zikredilenleri söyleyince Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) içeri girdi, onlara cevap vermedi, sonra çıkıp şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah Teâlâ birtakım adamların kalplerini yumuşatır, birtakım adamların kalplerini de taştan daha katı oluncaya kadar katılaştırır. Ey Ebû Bekir, senin misalin İbrahim'in misali gibidir; o: { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [İbrâhîm: 36] “Kim bana uyarsa o bendendir, kim de bana karşı gelirse şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” demiştir. Ve Îsâ'nın misali gibidir; o: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } [Mâide: 118] “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” demiştir. Ey Ömer, senin misalin de Nûh'un misali gibidir; o: { رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } [Nûh: 26] “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir kimse bırakma!” demiştir. Ve Mûsâ'nın misali gibidir; o: { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } [Yûnus: 88] “Rabbimiz! Onların mallarını yok et, kalplerini sık; çünkü onlar can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler” demiştir.» Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bugün sizler... Onlardan hiçbir kimse fidye vermeksizin veya boynu vurulmaksızın kurtulmasın» buyurdu. Bu hadiste Ömer şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Bekir'in dediğini arzu etti ve benim dediğimi arzu etmedi.»

قال القاضي أبو محمد: وهذه حجة على ذكر الهوى في الصلاح، وقرأت فرقة «ما كان للنبيّ» معرفا، وقرأ جمهور الناس «لنبي» ، وقرأ أبو عمرو بن العلاء وحده «أن تكون» على التأنيث العلامة مراعاة للفظ الأسرى، وقرأ باقي السبعة وجمهور الناس «أن يكون» بتذكير العلامة مراعاة لمعنى الأسرى، وقرأ جمهور الناس والسبعة «أسرى» ، وقرأ بعض الناس «أسارى» ورواها المفضل عن عاصم، وهي قراءة أبي جعفر، والقياس والباب أن يجمع أسير على أسرى، وكذلك كل فعيل بمعنى مفعول وشبه به فعيل وإن لم يكن بمعنى مفعول كمريض ومرضى، إذا كانت أيضا أشياء سبيل الإنسان أن يجبر عليها وتأتيه غلبة، فهو فيها بمنزلة المفعول، وأما جمعه على أسارى فشبيه بكسالى في جمع كسلان وجمع أيضا كسلان على كسلى تشبيها بأسرى في جمع أسير، قاله سيبويه: وهما شاذان، وقال الزجّاج: أسارى جمع أسرى فهو جمع الجمع، وقرأ جمهور الناس «يثخن» بسكون الثاء، وقرأ أبو جعفر ويحيى بن يعمر ويحيى بن وثاب «يثخّن» بفتح الثاء وشد الخاء، ومعناه في الوجهين يبالغ في القتل، والإثخان إنما يكون في القتل والجارحة وما كان منها، ثم أمر مخاطبة أصحاب النبي ﷺ فقال تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا أي مالها الذي يعن ويعرض، والمراد ما أخذ من الأسرى من الأموال، وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ أي عمل الآخرة فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، وقرأ ابن جماز «الآخرة» بالخفض على تقدير المضاف، وينظر ذلك لقول الشاعر: [المتقارب]

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, hayır [ve maslahat] hususunda da hevâ (arzu) kelimesinin zikredilebileceğine bir delildir. Bir grup [kıraat imamı] marife (belirli) olarak «mâ kâne li'n-nebiyyi» şeklinde okumuştur. İnsanların cumhuru ise «li-nebiyyin» şeklinde okumuştur. Yalnızca Ebû Amr b. el-Alâ, esrâ lafzını gözeterek [müenneslik] alâmetini müennes kılıp «en tekûne» şeklinde okumuştur. Yedi [imamın] geri kalanı ve insanların cumhuru ise esrâ kelimesinin manasını gözeterek [müenneslik] alâmetini müzekker kılıp «en yekûne» şeklinde okumuştur. İnsanların cumhuru ve Yedi [imam] «esrâ» şeklinde okumuştur. Bazı kimseler ise «esârâ» şeklinde okumuştur; bunu Mufaddal, Âsım'dan rivayet etmiştir ve bu Ebû Ca'fer'in kıraatidir. Kıyasa ve kurala uygun olan, esîr kelimesinin çoğulunun esrâ olarak gelmesidir. Mef'ûl (edilgen) anlamındaki her faîl vezni de böyledir; mef'ûl anlamında olmasa bile marîd (hasta) ve merdâ (hastalar) gibi faîl veznine benzetilenler de böyledir; nitekim bunlar da insanın iradesi dışında mecbur kaldığı ve kendisine üstün gelen şeyler olduğunda, o kimse bu hususlarda mef'ûl (etkilenen) konumundadır. Kelimenin esârâ şeklinde çoğul yapılması ise, keslânın çoğulu olan kesâlâya benzer; nitekim keslân da esîrin çoğulu olan esrâya benzetilerek keslâ şeklinde çoğul yapılmıştır. Bunu Sîbeveyh söylemiştir: Bu ikisi şâzdır. Zeccâc ise: «Esârâ, esrânın çoğuludur, dolayısıyla bu cemu'l-cemdir (çoğulun çoğuludur)» demiştir. İnsanların cumhuru sâkin se (ث) ile «yusḫine» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer, Yahyâ b. Ya'mer ve Yahyâ b. Vessâb ise se harfinin fethası ve hâ harfinin şeddesiyle «yusaḫḫine» şeklinde okumuştur. Her iki vecihte de bunun manası, öldürmede aşırıya gitmektir. İshân (sindirme/ağır zayiat verme) ise ancak öldürmede, yaralamada ve bunlara benzer durumlarda olur. Sonra Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına hitap etme emri gelip [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz”; yani ortaya çıkan ve geçip giden dünyalığı; kastedilen ise esirlerden alınan mallardır (fidyelerdir). { وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Allah ise ahireti ister”; yani ahiret amelini [ister]. Burada muzaf (tamlanan) hazfedilmiş ve muzafun ileyh (tamlayan) onun yerine geçirilmiştir. İbn Cemmaz muzaf takdiriyle [mecrur olarak] «el-âhirati» şeklinde okumuştur. Bu durum şairin şu sözüyle kıyaslanır: [Mütekârib]

أكل امرئ تحسبين امرأ ... ونار توقّد بالليل نارا

Her kişiyi [gerçek bir] adam, geceleyin yakılan her ateşi de [hakiki] bir ateş mi sanırsın?

على تقدير وكل نار، وذكر الطبري وغيره أن رسول الله ﷺ قال للناس: إن شئتم

esirlerin fidyesini alırsınız ve savaşta sizden onların sayısı kadar yetmiş kişi öldürülür; dilerseniz onlar öldürülür ve siz esenlikte kalırsınız.» Bunun üzerine: «Malı alırız ve bizden yetmiş kişi şehit olur» dediler. Abd b. Humeyd senediyle Cibrîl'in Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları böylece muhayyer bırakmak üzere indiğini zikretmiştir.

أخذتم فداء الأسرى ويقتل منكم في الحرب سبعون على عددهم، وإن شئتم قتلوا وسلمتم، فقالوا نأخذ المال ويستشهد منا سبعون، وذكر عبد بن حميد بسنده أن جبريل نزل على النبي ﷺ بتخيير الناس هكذا.

esirlerin fidyesini alırsınız ve savaşta sizden onların sayısı kadar yetmiş kişi öldürülür; dilerseniz onlar öldürülür ve siz esenlikte kalırsınız.» Bunun üzerine: «Malı alırız ve bizden yetmiş kişi şehit olur» dediler. Abd b. Humeyd senediyle Cibrîl'in Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları böylece muhayyer bırakmak üzere indiğini zikretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وعلى الروايتين فالأمر في هذا التخيير من عند الله فإنه إعلام بغيب، وإذا خيروا فكيف يقع التوبيخ بعد بقوله تعالى: لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ والذي أقول في هذا إن العتب لأصحاب النبي ﷺ بقوله ما كانَ لِنَبِيٍّ إلى قوله عَظِيمٌ إنما هو على استبقاء الرجال وقت الهزيمة رغبة في أخذ المال منهم وجميع العتب إذا نظر فإنما هو للناس، وهناك كان عمر يقتل ويحض على القتل ولا يرى الاستبقاء، وحينئذ قال سعد بن معاذ: الإثخان أحب إليّ من استبقاء الرجال، وبذلك جعلهما رسول الله ﷺ ناجيين من عذاب أن لو نزل، ومما يدل على حرص بعضهم على المال قول المقداد حين أمر رسول الله ﷺ بقتل عقبة بن أبي معيط: أسيري يا رسول الله، وقول مصعب أين عمير للذي يأسر أخاه شد يدك عليه فإن له أما موسرة إلى غير ذلك من قصصهم، فلما تحصل الأسرى وسيقوا إلى المدينة وأنفذ رسول الله ﷺ القتل في النضر وعقبة والمنّ في أبي عزة وغيره، وجعل يرتئي في سائرهم نزل التخيير من الله تعالى فاستشار رسول الله ﷺ حينئذ، فمر عمر ﵁ على أول رأيه في القتل، ورأى أبو بكر ﵁ المصلحة في قوة المسلمين بمال الفداء، ومال رسول الله ﷺ إلى رأي أبي بكر، وكلا الرأيين اجتهاد بعد تخيير، فلم ينزل على شيء من هذا عتب، وذكر المفسرون أن الآية نزلت بسبب هذه المشورة والآراء، وذلك معترض بما ذكرته، وكذلك ذكروا في هذه الآيات تحليل المغانم لهذه الأمة ولا أقول ذلك، لأن حكم الله تعالى بتحليل المغنم لهذه الأمة قد كان تقدم قبل بدر وذلك في السرية التي قتل فيها عمرو بن الحضرمي وإنما المبتدع في بدر استبقاء الرجال لأجل المال، والذي منّ الله به فيها إلحاق فدية الكافر بالمغانم التي قد تقدم تحليلها، ووجه ما قال المفسرون أن الناس خيروا في أمرين، أحدهما غير جيد على جهة الاختبار لهم، فاختاروا المفضول فوقع العتب، ولم يكن تخييرا في مستويين، وهذا كما أتي رسول الله ﷺ ليلة الإسراء بإناءين فاختار الفاضل، وعَزِيزٌ حَكِيمٌ صفتان من قبل الآية لأن بالعزة والحكمة يتم مراده على الكمال والتوفية، وقال أبو عمرو بن العلاء: الأسرى هم غير الموثقين عند ما يؤخذون، والأسارى هم الموثقون ربطا.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Her iki rivayete göre de bu tercihe bırakma işi Allah katındandır; zira bu bir gayb bildirmedir. Tercihe bırakıldıklarında daha sonra Yüce Allah'ın: { لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” buyruğuyla azarlama nasıl gerçekleşir? Bu hususta söylediğim şudur: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına { ما كانَ لِنَبِيٍّ } ayetinden { عَظِيمٌ } lafzına kadar olan sitem, sadece hezimet esnasında onlardan mal alma arzusuyla adamları sağ bırakmaları üzerinedir. Dikkat edildiğinde sitemin tamamı insanlara yöneliktir. O esnada Ömer öldürüyor, öldürmeye teşvik ediyor ve sağ bırakmayı uygun görmüyordu. O vakit Sa'd b. Muâz: «Düşmanı sindirmek bana adamları sağ bırakmaktan daha sevimli gelir» demişti. Bu sebeple Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şayet bir azap inseydi ikisinin kurtulacağını belirtmiştir. Bazılarının mala düşkünlüğüne delalet eden durumlardan biri, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ukbe b. Ebî Muayt'ın öldürülmesini emrettiğinde Mikdâd'ın «Esirim ey Allah'ın Resûlü!» demesi ve Mus'ab b. Umeyr'in kardeşini esir alan kimseye «Ona elini sıkı tut, çünkü onun zengin bir annesi var» demesi gibi kıssalarıdır. Esirler ele geçirilip Medine'ye sevk edildiğinde, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Nadr ve Ukbe hakkında öldürme, Ebû Azze ve başkaları hakkında ise karşılıksız salıverme hükmünü uygulayıp geri kalanlar hakkında görüş oluşturmaya başladığında Allah Teâlâ'dan muhayyer bırakma indi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o vakit istişare etti. Ömer (radıyallâhu anh) öldürme konusundaki ilk görüşünde devam etti, Ebû Bekir (radıyallâhu anh) ise fidye malıyla Müslümanların güçlenmesinde maslahat gördü; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Ebû Bekir'in görüşüne meyletti. Her iki görüş de bir tercihe bırakmadan sonraki içtihattır; dolayısıyla bunun hiçbirine sitem inmemiştir. Müfessirler ayetin bu istişare ve görüşler sebebiyle indiğini zikretmişlerdir; ancak bu zikrettiğim hususla tenkide açıktır. Aynı şekilde bu ayetlerde ganimetlerin bu ümmete helal kılınmasını zikretmişlerdir; ben bunu da söylemiyorum, çünkü Allah Teâlâ'nın bu ümmete ganimeti helal kılma hükmü Bedir'den önce, Amr b. el-Hadramî'nin öldürüldüğü seriyyede geçmişti. Bedir'de yeni ortaya çıkan şey mal için adamların sağ bırakılmasıydı; Allah'ın orada lütfettiği şey ise kâfirin fidyesini daha önce helal kılınmış olan ganimetlere dâhil etmesidir. Müfessirlerin dediğinin izahı şudur: İnsanlar biri iyi olmayan iki hususta denenmek üzere muhayyer bırakıldılar, onlar da daha az faziletli olanı seçtiler ve sitem vaki oldu; bu eşit iki şey arasında bir muhayyerlik değildi. Bu durum, İsrâ gecesinde Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki kabın getirilip onun daha faziletli olanı seçmesi gibidir. { عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” ayetin öncesine uygun iki sıfattır; çünkü izzet ve hikmetle O'nun muradı tam ve eksiksiz olarak gerçekleşir. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: Esrâ, yakalandıklarında bağlanmamış olanlardır; esârâ ise bağlanıp bukağıya vurulanlardır.

قال القاضي أبو محمد: وحكى أبو حاتم أنه سمع هذا من العرب، وقد ذكره أيضا أبو الحسن الأخفش، وقال: العرب لا تعرف هذا وكلاهما عندهم سواء، وقوله تعالى: لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ الآية، قالت فرقة: الكتاب السابق هو القرآن، والمعنى لولا الكتاب الذي سبق فآمنتم به وصدقتم لمسكم العذاب لأخذكم هذه المفاداة، وقال سعيد بن جبير ومجاهد والحسن أيضا وابن زيد: الكتاب السابق هو مغفرة الله لأهل بدر ما تقدم من ذنوبهم أو تأخر، وقال الحسن وابن عباس وأبو هريرة وغيرهم: الكتاب هو ما كان الله قضاه في الأزل من إحلال الغنائم والفداء لمحمد ﷺ وأمته وكانت في سائر الأمم محرمة، وقالت فرقة: الكتاب السابق هو عفو الله عنهم في هذا الذنب معينا، وقالت فرقة: الكتاب هو

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Ebû Hâtim bunu Araplardan işittiğini nakletmiştir; bunu Ebû'l-Hasan el-Ahfeş de zikretmiş ve: «Araplar bunu bilmez, her ikisi de onlara göre birdir» demiştir. Yüce Allah'ın: { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı (hüküm) olmasaydı...” buyruğunda bir grup şöyle demiştir: Geçmiş olan kitap Kur'an'dır; mana şudur: Eğer önceden geçen, iman edip tasdik ettiğiniz kitap olmasaydı bu fidyeyi almanız sebebiyle size azap dokunurdu. Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, yine Hasan ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Geçmiş yazı, Allah'ın Bedir ehline geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamasıdır. Hasan, İbn Abbâs, Ebû Hüreyre ve başkaları şöyle demişlerdir: Kitap, Allah'ın ezelde Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ümmetine ganimetleri ve fidyeyi helal kılmaya hükmetmiş olmasıdır; oysa diğer ümmetlere haramdı. Bir grup: «Geçmiş kitap, Allah'ın bu günahı bizzat onlar için affetmesidir» demiştir. Bir diğer grup: «Kitap,

أن الله ﷿ قضى أن لا يعاقب أحدا بذنب أتاه بجهالة، وهذا قول ضعيف تعارضه مواضع من الشريعة، وذكر الطبري عن محمد بن علي بن حسين بن علي بن أبي طالب أن الكتاب السابق هو أن لا يعذب أحدا بذنب إلا بعد النهي عنه ولم يكونوا نهوا بعد، وقالت فرقة: الكتاب السابق هو ما قضاه الله من محو الصغائر باجتناب الكبائر، وذهب الطبري إلى دخول هذه المعاني كلها تحت اللفظ وأنه يعمها، ونكب عن تخصيص معنى دون معنى، واللام في لَمَسَّكُمْ جواب لَوْلا، وكِتابٌ رفع بالابتداء والخبر محذوف، وهكذا حال الاسم الذي بعد لولا، وتقديره عند سيبويه لولا كتاب سابق من الله تدارككم، وما من قوله فِيما يراد بها إما الأسرى وإما الفداء، وهي موصولة، وفي أَخَذْتُمْ ضمير عائد عليها، ويحتمل أن تكون مصدرية فلا تحتاج إلى العائد، وروي أن رسول الله ﷺ قال: لو نزل في هذا الأمر عذاب لنجا منه عمر بن الخطاب، وفي حديث آخر وسعد بن معاذ، وذلك أن رأيهما كان أن يقتل الأسرى، وقوله تعالى: فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ الآية، نص على إباحة المال الذي أخذ من الأسرى وإلحاق له بالغنيمة التي كان تقدم تحليلها، قوله حَلالًا طَيِّباً حال في قوله، ويصح أن يكونا من الضمير الذي في غَنِمْتُمْ ويحتمل أن يكون حَلالًا مفعولا ب «كلوا» ، وَاتَّقُوا اللَّهَ معناه في التشرع حسب إرادة البشر وشهوته في نازلة، أخرى، وجاء قوله وَاتَّقُوا اللَّهَ اعتراضا فصيحا في أثناء الكلام، لأن قوله إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ هو متصل بالمعنى بقوله فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً.

Allah'ın cehaletle işlenen bir günahtan ötürü kimseyi cezalandırmayacağına hükmetmiş olmasıdır» demiştir. Bu, şeriatın birçok yerinin reddettiği zayıf bir görüştür. Taberî, Muhammed b. Ali b. Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib'den geçmiş kitabın, yasaklamadan önce kimseye bir günahtan ötürü azap etmemesi olduğunu ve henüz yasaklanmadıklarını zikretmiştir. Bir grup: «Geçmiş kitap, Allah'ın büyük günahlardan kaçınmakla küçük günahları silmeye hükmetmiş olmasıdır» demiştir. Taberî bu anlamların hepsinin lafzın altına girdiğini, lafzın bunları kapsadığını kabul etmiş ve bir anlamı diğerine tahsis etmekten kaçınmıştır. { لَمَسَّكُمْ } kelimesindeki lâm, { لَوْلا } edatının cevabıdır. { كِتابٌ } mübtedâ olarak merfûdur, haberi ise mahzuftur. Levlâ'dan sonraki ismin durumu böyledir; Sîbeveyhi'ye göre takdiri «levlâ kitâbun sâbikun minallâhi tedârakeküm» (şayet Allah'tan size yetişen geçmiş bir hüküm olmasaydı) şeklindedir. { فِيما } buyruğundaki «mâ» ile ya esirler ya da fidye kastedilmiştir; o mevsûl olup { أَخَذْتُمْ } fiilinde ona dönen bir zamir vardır. Masdariyye olması da muhtemeldir, o takdirde ait zamirine ihtiyaç duymaz. Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Şayet bu meselede bir azap inseydi ondan Ömer b. el-Hattâb kurtulurdu.» Başka bir hadiste «ve Sa'd b. Muâz» denmiştir; çünkü ikisinin görüşü esirlerin öldürülmesi yönündeydi. Yüce Allah'ın: { فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ } “Artık elde ettiğiniz ganimetten yiyin...” buyruğu, esirlerden alınan malın mubah olduğuna ve daha önce helal kılınmış olan ganimete ilhak edildiğine dair açık bir hükümdür. { حَلالاً طَيِّباً } buyruğu hâldir. { غَنِمْتُمْ } içindeki zamirden hâl olması sahihtir; { حَلالاً } kelimesinin «kûlû» fiilinin mef'ûlü olması da muhtemeldir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan korkun” buyruğunun anlamı; başka bir olayda beşerin arzusu ve şehvetine göre hüküm koyma hususundadır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } buyruğu söz arasında fasih bir itiraz (ara cümle) olarak gelmiştir; çünkü { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu anlamca { فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً } “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin” buyruğuna bağlıdır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٠ الى ٧١]

[Enfâl Suresi (8), Âyetler 70-71]

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (70) { وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Eğer sana hainlik etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a da hainlik etmişlerdi de [Allah] onlara karşı [sana] imkân verdi. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (71)

روي أن الأسرى ببدر أعلموا رسول الله ﷺ أنهم لهم ميل إلى الإسلام وأنهم يؤملونه وأنهم إن فدوا ورجعوا إلى قومهم التزموا جلبهم إلى الإسلام وسعوا في ذلك ونحو هذا الغرض، ففي ذلك نزلت هذه الآية، وقال ابن عباس الْأَسْرى في هذه الآية عباس وأصحابه، قالوا للنبي ﷺ آمنا بما جئت به ونشهد إنك لرسول الله لننصحن لك على قومنا فنزلت هذه الآية، وقرأ جمهور الناس: «من الأسرى» وقرأ أبو عمرو وحده من السبعة «من الأسارى» وهي قراءة أبي جعفر وقتادة ونصر بن عاصم وابن أبي إسحاق، واختلف عن الحسن بن أبي الحسن وعن الجحدري وقرأ ابن محيصن «من لسرى» بالإدغام، ومعنى الكلام إن كان هذا عن جد منكم وعلم الله من نفوسكم الخير والإسلام سيجبر عليكم أفضل مما أعطيتم فدية وسيغفر لكم جميع ما اجترحتموه، وقرأ الأعمش «يثيبكم خيرا» ، وقرأ جمهور الناس «أخذ» بضم الهمزة وكسر الخاء، وقرأ شيبة بن نصاح وأبو حيوة «أخذ» بفتحها، وروي أن أسرى بدر افتدوا بأربعين أوقية أربعين أوقية إلا العباس فإنه افتدي بمائة أوقية.

Bedir esirlerinin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) İslam'a meyilleri olduğunu, onu arzuladıklarını, şayet fidye verilip kavimlerine dönerlerse onları İslam'a çekmeyi taahhüt ettiklerini, bu uğurda çaba göstereceklerini ve buna benzer hedefler bildirdikleri rivayet edilmiştir; işte bu ayet bunun hakkında inmiştir. İbn Abbâs bu ayetteki { الْأَسْرى } “esirler” Abbâs ve arkadaşlarıdır; Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Senin getirdiğine iman ettik ve şehadet ederiz ki sen muhakkak Allah'ın Resûlüsün, kavmimize karşı senin lehine elbette samimiyetle davranacağız» dediler, bunun üzerine bu ayet indi demiştir. İnsanların cumhuru: «من الأسرى» şeklinde okumuştur. Yedi kurrâdan yalnızca Ebû Amr «من الأسارى» okumuştur; bu Ebû Ca'fer, Katâde, Nasr b. Âsım ve İbn Ebî İshak'ın da kıraatidir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Cahderî'den farklı rivayetler gelmiştir. İbn Muhaysın idgam ile «من لسرى» şeklinde okumuştur. Sözün anlamı: Şayet bu durum sizden bir samimiyetle olmuşsa ve Allah nefislerinizde hayır ve İslam olduğunu bilirse, fidye olarak verdiğinizden daha hayırlısıyla bunu telafi edecek ve işlediğiniz bütün günahları bağışlayacaktır. A'meş «يثيبكم خيرا» (size daha hayırlı bir mükâfat verir) şeklinde okumuştur. İnsanların cumhuru hemzenin zammesi ve hı'nın kesresiyle «أخذ» şeklinde [meçhul olarak] okumuştur. Şeybe b. Nassâh ve Ebû Hayve ise fethasıyla «أخذ» şeklinde [ma'lûm olarak] okumuşlardır. Bedir esirlerinin, Abbâs hariç kırkar ukıyye fidye vererek kurtuldukları, Abbâs'ın ise yüz ukıyye ile fidye verdiği rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والأوقية أربعون درهما، وقال قتادة فادوهم بأربعة آلاف أربعة آلاف، وقال

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bir ukıyye kırk dirhemdir. Katâde dörder bin dörder bin fidye verdiklerini söylemiştir. Ubeyde

عبيدة السلماني كان فداء أسرى بدر مائة أوقية، والأوقية أربعون درهما، ومن الدنانير ستة دنانير، وروي أن العباس بن عبد المطلب قال: فيّ وفي أصحابي نزلت هذه الآية، وقال حين أعطاه رسول الله ﷺ من مال البحرين ما قدر أن يقل، هذا خير مما أخذ مني وأنا أرجو أن يغفر الله لي وأسند الطبري أيضا إلى العباس أنه قال فيّ نزلت حين أعلمت رسول الله ﷺ بإسلامي وسألته أن يحاسبني بالعشرين الأوقية التي أخذت مني قبل المفاداة فأبى وقال ذلك فيء فأبدلني الله من ذلك عشرين عبدا كلهم تاجر بمالي، وروي عن العباس أنه قال: ما أود أن هذه الآية لم تنزل ولي الدنيا بأجمعها، وذلك أن الله قد آتاني مما أخذ مني وأنا أرجو أن يغفر لي، وقوله تعالى: وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ الآية، قول أمر أن يقوله للأسرى ويورد معناه عليهم، والمعنى إن أخلصوا فعل بهم كذا وإن أبطنوا خيانة ما رغبوا أن يؤتمنوا عليه من العهد فلا يسرهم ذلك ولا يسكنوا إليه، فإن الله بالمرصاد لهم الذي خانوه قبل بكفرهم وتركهم النظر في آياته وهو قد بينها لهم إدراكا يحصلونها به فصار كعهد متقرر، فجعل جزاؤهم على خيانتهم إياه أن مكن منهم المؤمنين وجعلهم أسرى في أيديهم، وقوله عَلِيمٌ حَكِيمٌ صفتان مناسبتان، أي عليم بما يبطنونه من إخلاص أو خيانة حكيم فيما يجازيهم به.

es-Selmânî Bedir esirlerinin fidyesinin yüz ukıyye olduğunu; ukıyyenin kırk dirhem ve dinardan da altı dinar olduğunu söylemiştir. Abbâs b. Abdilmuttalib'in şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Bu ayet benim ve arkadaşlarım hakkında indi.» Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine Bahreyn malından taşıyabileceği kadar verdiğinde şöyle demiştir: «Bu, benden alınandan daha hayırlıdır ve Allah'ın beni bağışlamasını umuyorum.» Taberî de Abbâs'a dayandırarak onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Bu ayet Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müslüman olduğumu bildirip fidyeden önce benden alınan yirmi ukıyyeyi hesaba katmasını istediğimde, onun bunu reddedip 'O fey'dir' demesi üzerine benim hakkımda indi. Allah bunun yerine bana hepsi benim malımla ticaret yapan yirmi köle verdi.» Abbâs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: «Bütün dünya benim olsa da bu ayetin inmemiş olmasını istemezdim; zira Allah benden alınanın yerine bana vermiş bulunmaktadır ve O'nun beni bağışlamasını umuyorum.» Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ } “Eğer sana hainlik etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a da hainlik etmişlerdi...” buyruğu, esirlere söylemesi ve manasını onlara iletmesi emredilen bir sözdür. Anlamı şudur: Şayet samimi olurlarsa kendilerine böyle yapılır; şayet kendilerine güvenilmesini istedikleri ahde hainlik gizlerlerse bu onları sevindirmesin ve buna güvenmesinler; çünkü daha önce inkârlarıyla ve âyetleri üzerinde düşünmeyi terk etmeleriyle kendisine hainlik ettikleri Allah onları gözetlemektedir. Oysa Allah onlara anlayabilecekleri şekilde idrak ettirerek açıklamıştı da bu kesinleşmiş bir ahit gibi olmuştu. Onların O'na hainlik etmelerinin cezasını, müminlere onlara karşı imkân verip ellerinde esir kılmak yaptı. { عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu uygun iki sıfattır; yani onların gizledikleri samimiyeti veya hıyaneti bilendir, kendilerine vereceği cezada hüküm ve hikmet sahibidir.

قال القاضي أبو محمد: وأما تفسير هذه الآية بقصة عبد الله بن أبي سرح فينبغي أن يحرر، فإن جلبت قصة عبد الله بن أبي سرح على أنها مثال كما يمكن أن تجلب أمثلة في عصرنا من ذلك فحسن، وإن جلبت على أن الآية نزلت في ذلك فخطأ، لأن ابن أبي سرح إنما تبين أمره في يوم فتح مكة، وهذه الآية نزلت عقيب بدر.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ayetin Abdullah b. Ebî Serh kıssasıyla tefsir edilmesine gelince, bunun tahkik edilmesi gerekir. Şayet Abdullah b. Ebî Serh kıssası, çağımızda bundan örnekler verilebileceği gibi sadece bir misal olarak getirilirse bu güzeldir; fakat ayetin bu hususta indiği şeklinde getirilirse bu bir hatadır, çünkü İbn Ebî Serh'in durumu ancak Mekke'nin fethi günü ortaya çıkmıştır, bu ayet ise Bedir'in hemen ardından inmiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأنفال (٨) : آية ٧٢]

[Enfâl Suresi (8), Âyet 72]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “İman edip hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ve [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridirler. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar sizin onların velayetinden hiçbir şeyiniz yoktur. Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak şartıyla yardım etmek üzerinize borçtur. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (72)

مقصد هذه الآية وما بعدها تبيين منازل المهاجرين والأنصار والمؤمنين الذين لم يهاجروا، والكفار والمهاجرين بعد الحديبية، وذكر نسب بعضهم من بعض، فقدم أولا ذكر المهاجرين وهم أصل الإسلام، وانظر تقديم عمر لهم في الاستشارة و «هاجر» معناه أهله وقرابته وهجروه، وَجاهَدُوا معناه أجهدوا أنفسهم في حرب من أجهد نفسه في حربهم، وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا هم الأنصار وآوى معناه هيأ مأوى وهو الملجأ والحرز، فحكم الله على هاتين الطائفتين بأن بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ، فقال كثير من المفسرين هذه الموالاة هي المؤازرة والمعاونة واتصال الأيدي، وعليه فسر الطبري الآية، وهذا الذي قالوا لازم من دلالة اللفظ، وقال ابن عباس وقتادة ومجاهد وكثير منهم إن هذه الموالاة هي في الميراث، وذلك أن النبي ﷺ آخى بين المهاجرين والأنصار، وكانت بين الأنصار أخوة النسب وكانت أيضا بين

Bu ayetin ve sonrasının gayesi; Muhacirlerin, Ensar'ın, hicret etmeyen müminlerin, kâfirlerin ve Hudeybiye'den sonra hicret edenlerin mertebelerini açıklamak ve birbirleriyle olan bağlarını zikretmektir. İlk olarak İslam'ın aslı olan Muhacirlerin zikri öne alınmıştır; Ömer'in istişarede onları öne alışına dikkat ediniz. «Hâcera» ailesini ve akrabalarını terk etti, onlar da onu terk etti demektir. { وَجاهَدُوا } kendileriyle savaşmak için gayret gösteren kimselerle savaşta nefislerini ortaya koydular demektir. { وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا } buyruğu Ensar'dır; «âvâ» sığınak ve korunak olan barınağı hazırladı demektir. Allah Teâlâ bu iki zümre hakkında: { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “birbirlerinin velileridirler” hükmünü vermiştir. Müfessirlerin çoğu bu velayetin yardımlaşma, destekleşme ve el birliği yapma olduğunu söylemişlerdir ve Taberî de ayeti buna göre tefsir etmiştir. Onların bu söyledikleri lafzın delaletinin bir gereğidir. İbn Abbâs, Katâde, Mücâhid ve onlardan pek çoğu bu velayetin mirasta olduğunu söylemişlerdir. Şöyle ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Muhacirler ile Ensar arasında kardeşlik kurmuştu; Ensar'ın kendi arasında nesep kardeşliği olduğu gibi

بعض المهاجرين فكان المهاجريّ إذا مات ولم يكن له بالمدينة ولي مهاجريّ ورثه أخوه الأنصاري، وإن كان له ولي مسلم لم يهاجر، وكان المسلم الذي لم يهاجر لا ولاية بينه وبين قريبه المهاجري لا يرثه، قال ابن زيد: واستمر أمرهم كذلك إلى فتح مكة، ثم توارثوا بعد ذلك لما لم تكن هجرة.

bazı Muhacirler arasında da vardı. Bir Muhacir vefat edip de Medine'de Muhacir bir vârisi bulunmadığında, hicret etmemiş Müslüman bir akrabası olsa bile ona Ensar'dan olan kardeşi vâris olurdu. Hicret etmeyen Müslümanın ise Muhacir akrabasıyla arasında bir velayet bağı yoktu ve ona vâris olamazdı. İbn Zeyd şöyle demiştir: Onların durumu Mekke'nin fethine kadar böyle devam etti, sonra artık hicret kalmayınca [akrabalık bağıyla] birbirlerine vâris oldular.

قال القاضي أبو محمد: فذهبت هذه الفرقة إلى أن هذا هو مقصد الآية، ومن ذهب إلى أنها في التآزر والتعاون فإنما يحمل نفي الله تعالى ولايتهم عن المسلمين على أنها صفة الحال لا أن الله حكم بأن لا ولاية بين المهاجرين وبينهم جملة، وذلك أن حالهم إذا كانوا متباعدي الأقطار تقتضي أن بعضهم إن حزبه حازب لا يجد الآخر ولا ينتفع به فعلى هذه الجهة نفي الولاية، وعلى التأويلين ففي الآية حض للأعراب على الهجرة، قاله الحسن بن أبي الحسن، ومن رأى الولاية في الموارثة فهو حكم من الله ينفي الولاية في الموارثة، قالوا: ونسخ ذلك قوله تعالى وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ [الأنفال: ٧٥] ، وقرأ جمهور السبعة والناس «ولايتهم» بفتح الواو والولاية أيضا بالفتح، وقرأ الكسائي «ولايتهم» بفتح الواو والولاية بكسر الواو، وقرأ الأعمش وابن وثاب «ولايتهم» والولاية بكسر الواو وهي قراءة حمزة، قال أبو علي والفتح أجود لأنها في الدين، قال أبو الحسن الأخفش والكسر فيها لغة وليست بذلك ولحن الأصمعي والأعمش وأخطأ عليه لأنها إذا كانت لغة فلم يلحن.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu grup ayetin gayesinin bu olduğu görüşüne varmıştır. Velayetin yardımlaşma ve destekleşmede olduğunu savunanlar ise, Allah Teâlâ'nın onların velayetini Müslümanlardan nefyetmesini, Muhacirler ile onların arasında tamamen velayetin bulunmadığına hükmettiği şeklinde değil, mevcut durumun bir vasfı olarak değerlendirirler. Şöyle ki: Onlar uzak diyarlarda bulunduklarında, birinin başına zor bir iş gelse diğerini bulamaz ve ondan faydalanamaz; işte velayetin nefyi bu yöndendir. Her iki yoruma göre de ayette bedevilerin hicret etmesine bir teşvik vardır; bunu Hasan b. Ebi'l-Hasan söylemiştir. Velayeti mirasta gören kimseye göre ise bu, Allah'tan miras konusundaki velayeti nefyeden bir hükümdür. Onlar: Yüce Allah'ın: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } [Enfâl: 75] “Akraba olanlar birbirlerine daha yakındırlar” buyruğu bunu nesh etmiştir dediler. Yedi kurrânın cumhuru ve insanlar «ولايتهم» kelimesini vâv'ın fethasıyla okumuşlar, Velâyet kelimesi de fetha iledir. Kisâî «ولايتهم» kelimesini vâv'ın fethasıyla, el-Vilâyet kelimesini ise vâv'ın kesresiyle okumuştur. A'meş ve İbn Vessâb «ولايتهم» ve el-Vilâyet kelimelerini vâv'ın kesresiyle okumuşlardır ki bu Hamza'nın kıraatidir. Ebû Ali dinde olduğu için fethanın daha uygun olduğunu söylemiştir. Ebû'l-Hasan el-Ahfeş kesrenin onda bir lügat olduğunu fakat pek yaygın olmadığını söylemiş, Asmaî'yi ve A'meş'i lahn yapmakla (dil hatasıyla) itham etmiş ancak ona hata etmiştir; çünkü bu bir lehçe olunca lahn yapmış olmaz.

قال القاضي أبو محمد: لا سيما ولا يظن به إلا أنه رواها، قال أبو عبيدة: الولاية بالكسر هي من وليت الأمر إليه فهي في السلطان، والولاية هي من المولى، يقال مولى بين الولاية بفتح الواو، وقوله وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ يعني إن استدعى هؤلاء المؤمنون الذين لم يهاجروا نصركم على قوم من الكفرة فواجب عليكم نصرهم إلا إن استنصروكم على قوم كفار قد عاهدتموهم أنتم وواثقتموهم على ترك الحرب فلا تنصروهم عليهم لأن ذلك عذر ونقض للميثاق وترك لحفظ العهد والوفاء به، والقراءة «فعليكم النصر» برفع الراء، ويجوز «فعليكم النصر» على الإغراء، ولا أحفظه قراءة، وقرأ جمهور الناس «والله بما تعملون» على مخاطبة المؤمنين، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي والأعرج «بما يعملون» بالياء على ذكر الغائب.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bilhassa onun bunu rivayet ettiğinden başkası düşünülemez. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kesre ile vilâyet, «işi ona devrettim» ifadesinden gelir, dolayısıyla yöneticiliktedir (otoritededir). Velâyet ise mevlâ kelimesindendir; vâv'ın fethasıyla «mevlen beyyinu'l-velâye» (velayeti açık mevla) denir. Yüce Allah'ın: { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ } buyruğu; şayet hicret etmeyen bu müminler kâfirlerden bir topluluğa karşı sizin yardımınızı isterlerse onlara yardım etmeniz farzdır; ancak kendileriyle savaşı bırakmak üzere antlaşma ve sözleşme yaptığınız kâfir bir topluluğa karşı sizden yardım isterlerse onlara karşı yardım etmeyiniz, çünkü bu bir mazerettir, ahdi bozmaktır, ahdi korumayı ve ona vefa göstermeyi terk etmektir. Kıraat râ harfinin ref'i ile «فعليكم النصرُ» şeklindedir; teşvik (iğrâ) üzere «فعليكم النصرَ» [mensub] olması da caizdir, ancak bunun bir kıraat olduğunu bilmiyorum. İnsanların cumhuru müminlere hitap olarak { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } şeklinde te ile okumuştur; Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve A'rec ise gaib zikri olarak ye ile «بما يعملون» şeklinde okumuşlardır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Enfâl Suresi (8), Âyetler 73-75]

وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ } “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridirler. Eğer siz bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar.” (73) { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “İman edip hicret edenler, Allah yolunda cihad edenler ve [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar gerçek müminlerdir. Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır.” (74) { وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler de sizdendir. Allah'ın Kitabı'na göre akraba olanlar birbirlerine daha yakındırlar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (75)

هذا حكم بأن الكفار ولايتهم واحدة، وذلك بجمع الموارثة والمعاونة والنصرة، وهذه العبارة ترغيب وإقامة للنفوس، كما تقول لمن تريد أن يستطلع: عدوك مجتهد، أي فاجتهد أنت، وحكى الطبري في تفسير هذه الآية عن قتادة أنه قال: أبى الله أن يقبل إيمان من آمن ولم يهاجر، وذلك في صدر الإسلام،

Bu, miras, yardımlaşma ve desteği bir araya getirmek suretiyle kâfirlerin velayetlerinin bir olduğuna dair bir hükümdür. Bu ifade teşvik etmek ve azimleri harekete geçirmek içindir; nitekim uyanık olmasını istediğin kimseye «Düşmanın gayretlidir» demen gibi ki bu «Sen de gayret et» demektir. Taberî bu ayetin tefsirinde Katâde'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Allah iman edip de hicret etmeyen kimsenin imanını kabul etmekten imtina etmiştir; bu durum İslam'ın ilk dönemindeydi.»

وذلك أيضا مذكور مستوعب في تفسير قوله ﷿: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً [النساء: ٩٧] .

Bu husus Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirinde de etraflıca zikredilmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً } [Nisâ: 97] “Melekler nefislerine zulmedenlerin canlarını alırken: 'Ne haldeydiniz?' derler. Onlar: 'Biz yeryüzünde zayıf bırakılmış kimselerdik' derler. [Melekler]: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?' derler. İşte onların barınağı cehennemdir ve o ne kötü bir dönüş yeridir!”

والذي يظهر من الشرع أن حكم المؤمن التارك للهجرة مع علمه بوجوبها حكم العاصي لا حكم الكافر، وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ [النساء: ٩٧] إنما هي فيمن قتل مع الكفار، وفيهم قال رسول الله ﷺ أنا بريء من مسلم أقام بين المشركين لا تراءى نارهما الحديث على اختلاف ألفاظه وقول قتادة إنما هو فيمن كان يقوم متربصا يقول من غلب كنت معه، وكذلك ذكر في كتاب الطبري والكشي، والضمير في قوله إِلَّا تَفْعَلُوهُ قيل هو عائد على الموارثة والتزامها.

Şeriattan zahir olan şudur ki, farz olduğunu bilmesine rağmen hicreti terk eden müminin hükmü kâfir hükmü değil, günahkâr hükmüdür. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } [Nisâ: 97] buyruğu ise ancak kâfirlerle beraber öldürülenler hakkındadır. Onlar hakkında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ben müşrikler arasında ikamet eden hiçbir Müslümandan sorumlu değilim; onların ateşleri birbirini görmemelidir» hadisini lafız farklılıklarıyla buyurmuştur. Katâde'nin sözü ise fırsat kollayarak «Kim galip gelirse onunla beraber olurum» diyen kimseler hakkındadır; Taberî ve Keşşî'nin kitabında da böyle zikredilmiştir. { إِلَّا تَفْعَلُوهُ } buyruğundaki zamirin mirasa ve ona bağlı kalmaya döndüğü söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا لا تقع الفتنة عنه إلا عن بعد وبوساطة كثيرة، وقيل هو عائد على المؤازرة والمعاونة واتصال الأيدي، وهذا تقع الفتنة عنه عن قرب فهو آكد من الأول، ويظهر أيضا عوده على حفظ العهد والميثاق الذي يتضمنه إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ [الأنفال: ٧٢] وهذا إن لم يفعل فهي الفتنة نفسها، ويظهر أن يعود الضمير على النصر للمسلمين المستنصرين في الدين، ويجوز أن يعود الضمير مجملا على جميع ما ذكر، والفتنة المحنة بالحرب وما أنجز معها من الغارات والجلاء والأسر، و «الفساد الكبير» ظهور الشرك، وقرأ جمهور الناس «كبير» بالباء المنقوطة واحدة، وقرأ أبو موسى الحجازي عن الكسائي بالثاء منقوطة مثلثة وروى أبو حاتم المدني أن رسول الله ﷺ قرأ «وفساد عريض» ، وقرأت فرقة «والذين كفروا بعضهم أولى ببعض» ، وقوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا الآية، آية تضمنت تخصيص المهاجرين والأنصار وتشريفهم بهذا الوصف العظيم، وحَقًّا نصب على المصدر المؤكد لما قبله، ووصف الرزق بالكريم معناه أنه لا يستحيل نجوا، والمراد به طعام الجنة، كما ذكر الطبري وغيره ولازم اللفظ نفي المذمات عنه، وما ذكروه فهو في ضمن ذلك، وقوله مِنْ بَعْدُ يريد به من بعد الحديبية وبيعة الرضوان، وذلك أن الهجرة من بعد ذلك كانت أقل رتبة من الهجرة قبل ذلك، وكان يقال لها الهجرة الثانية، لأن الحرب وضعت أوزارها نحو عامين، ثم كان فتح مكة وبه قال ﷺ لا هجرة بعد الفتح، وقال الطبري: المعنى من بعد ما بينت لكم حكم الولاية.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu durumdan fitne ancak uzaktan ve pek çok vasıtayla ortaya çıkar. Zamirin yardımlaşmaya, dayanışmaya ve el birliği yapmaya döndüğü de söylenmiştir; bu durumdan fitne hemen ortaya çıkar, dolayısıyla ilkinden daha kuvvetlidir. Zamirin { إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } [Enfâl: 72] ayetinin içerdiği ahdi ve sözleşmeyi korumaya dönmesi de açıktır; zira bu yapılmazsa fitnenin ta kendisi olur. Zamirin dinde yardım isteyen Müslümanlara yardıma dönmesi de açıktır; zamirin zikredilenlerin hepsine birden dönmesi de caizdir. Fitne; savaş ile gelen meşakkatler ve onunla beraber gerçekleşen baskınlar, sürgünler ve esarettir. { وَفَسادٌ كَبِيرٌ } “büyük bir fesat” ise şirkin üstün gelmesidir. İnsanların cumhuru «كبير» kelimesini tek noktalı be ile okumuştur. Ebû Mûsâ el-Hicâzî, Kisâî'den üç noktalı se ile («كثير») okumuştur. Ebû Hâtim el-Medenî, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) «وفساد عريض» (yaygın bir fesat) şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Bir grup «والذين كفروا بعضهم أولى ببعض» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا } ayeti, Muhacirler ile Ensar'ı tahsis etmeyi ve onları bu yüce vasıfla şereflendirmeyi içeren bir ayettir. { حَقًّا } kelimesi öncesini tekid eden masdar olarak mensubdur. Rızkın «kerîm» (cömert/bol) olarak nitelenmesinin anlamı, onun dışkıya dönüşmemesidir; kastedilen ise Taberî ve başkalarının zikrettiği üzere cennet yiyeceğidir. Lafzın gereği ondan kusurların nefyedilmesidir; onların zikrettikleri de bunun kapsamındadır. { مِنْ بَعْدُ } “sonradan” buyruğu ile Hudeybiye ve Rıdvân Biatı'ndan sonrasını kastetmektedir; zira bundan sonraki hicret bundan önceki hicretten daha alt mertebedeydi ve buna «ikinci hicret» denirdi; çünkü savaş yaklaşık iki yıl boyunca ağırlıklarını bırakmıştı, sonra Mekke'nin fethi gerçekleşti ve bunun üzerine (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Fetih'ten sonra hicret yoktur» buyurdu. Taberî: «Anlamı, size velayet hükmünü açıkladıktan sonradır» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: فكان الحاجز بين الهجرتين نزول الآية، فأخبر الله تعالى في هذه الآية بأنهم من الأولين في المؤازرة وسائر أحكام الإسلام، وقوله تعالى: وَجاهَدُوا مَعَكُمْ لفظ يقتضي أنهم تبع لا صدر، وقوله فَأُولئِكَ مِنْكُمْ كذلك، ونحوه قال النبي ﷺ: «مولى القوم منهم وابن أخت القوم منهم» ، وقوله وَأُولُوا الْأَرْحامِ إلى آخر السورة، قال من تقدم ذكره هي في المواريث وهي ناسخة للحكم المتقدم ذكره من أن يرث المهاجري الأنصاري، ووجب بهذه الآية الأخيرة أن يرث الرجل قريبه وإن لم يكن مهاجرا معه، وقالت فرقة منها مالك بن أنس ﵀: إن الآية ليست في المواريث، وهذا فرار عن توريث الخال والعمة ونحو ذلك، وقالت فرقة: هي في المواريث إلا أنها نسخت بآية المواريث المبينة، وقوله فِي كِتابِ اللَّهِ، معناه القرآن أي ذلك مثبت في كتاب الله، وقيل المعنى في كتاب الله السابق في اللوح المحفوظ، وعَلِيمٌ صفة مناسبة لنفوذ هذه الأحكام، كمل تفسير سورة الأنفال.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İki hicret arasındaki sınır bu ayetin inmesi olmuştur. Allah Teâlâ bu ayette onların yardımlaşma ve İslam'ın diğer hükümlerinde öncekilerden olduklarını haber vermiştir. Yüce Allah'ın: { وَجاهَدُوا مَعَكُمْ } “sizinle beraber cihad edenler” buyruğu, onların önder değil tâbi olduklarını gerektiren bir lafızdır. { فَأُولئِكَ مِنْكُمْ } “işte onlar sizdendir” buyruğu da böyledir; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) buna benzer olarak: «Bir topluluğun mevlâsı onlardandır, bir topluluğun kız kardeşinin oğlu da onlardandır» buyurmuştur. Surenin sonuna kadar olan { وَأُولُوا الْأَرْحامِ } buyruğu hakkında daha önce zikredilen kimseler: «Bu miraslar hakkındadır ve bir Muhacirin Ensar'a vâris olması şeklindeki önceden zikredilen hükmü nesh edicidir. Bu son ayet ile kişinin, kendisiyle beraber hicret etmemiş olsa bile akrabasına vâris olması vacip kılınmıştır» demişlerdir. Mâlik b. Enes'in (radıyallâhu anh) de aralarında bulunduğu bir grup: «Ayet miraslar hakkında değildir» demişlerdir ki bu, dayı ve halaya vâris kılmaktan kaçınmak içindir. Bir grup ise: «Miraslar hakkındadır, ancak [hisseleri] açıklayan miras ayetiyle nesh edilmiştir» demiştir. { فِي كِتابِ اللَّهِ } buyruğunun anlamı; Kur'an'dadır, yani bu durum Allah'ın Kitabı'nda sabittir; Levh-i Mahfuz'daki geçmiş Allah'ın Kitabı'ndadır da denilmiştir. { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” buyruğu, bu hükümlerin geçerliliği için münasip bir sıfattır. Enfâl Suresi'nin tefsiri tamamlandı.