كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ تكرير للتأكيد ولما نيط به من الدلالة على كفران النعم بقوله: بِآياتِ رَبِّهِمْ وبيان ما أخذ به آل فرعون. وقيل الأول لتشبيه الكفر والأخذ به والثاني لتشبيه التغيير في النعمة بسبب تغييرهم ما بأنفسهم. وَكُلٌّ من الفرق المكذبة، أو من غرقى القبط وقتلى قريش. كانُوا ظالِمِينَ أنفسهم بالكفر والمعاصي.
{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } Tekit için ve { بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini” buyruğuyla nimetlere nankörlük edildiğine delalet ettiği ve Firavun hanedanının ne ile cezalandırıldığını beyan ettiği için bir tekrardır. Birinci [ayetteki benzerliğin] inkâr ve cezalandırılma yönünden, ikincisinin ise kendi durumlarını değiştirmeleri sebebiyle nimetin değişmesi yönünden olduğu da söylenmiştir. { وَكُلٌّ } Yalanlayan fırkaların hepsi veya boğulan Kıptîler ile öldürülen Kureyşlilerin hepsi. { كانُوا ظالِمِينَ } İnkâr ve günahlarla kendilerine zulmetmekteydiler.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 55-56]
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ (٥٦)
“Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler. (55) Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında antlaşmalarını bozan ve hiç sakınmayan kimselerdir. (56)”
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا أصروا على الكفر ورسخوا فيه. فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ فلا يتوقع منهم إيمان، ولعله إخبار عن قوم مطبوعين على الكفر بأنهم لا يؤمنون، والفاء للعطف والتنبيه على أن تحقق المعطوف عليه يستدعي تحقق المعطوف، وقوله: الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ بدل من الذين كفروا بدل البعض للبيان والتخصيص، وهم يهود قريظة عاهدهم رسول الله ﷺ أن لا يمالئوا عليه فأعانوا المشركين بالسلاح وقالوا: نسينا ثم عاهدهم فنكثوا ومالؤوهم عليه يوم الخندق، وركب كعب بن الأشرف إلى مكة فحالفهم. ومن لتضمين المعاهدة معنى الأخذ والمراد بالمرة مرة المعاهدة أو المحاربة.
{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } İnkârda ısrar edip onda kökleşenlerdir. { فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ } Artık onlardan iman beklenmez. Bu [ifade], fıtratları inkâr üzerine mühürlenmiş bir topluluğun iman etmeyeceğini bildiren bir haber olabilir. Fâ harfi atıf içindir ve matufun aleyhin gerçekleşmesinin matufun da gerçekleşmesini gerektirdiğine dikkat çekmektedir. { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثثمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ } buyruğu, { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden açıklama ve tahsis amaçlı bedel-i ba'zdır. Onlar Kurayza Yahudileridir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisi aleyhine kimseye arka çıkmamaları üzere onlarla antlaşma yapmıştı, fakat onlar müşriklere silahla yardım ettiler ve: “Unuttuk” dediler. Sonra onlarla tekrar antlaşma yaptı; Hendek günü antlaşmayı yine bozdular ve [müşriklere] onun aleyhine yardım ettiler. Ka'b b. el-Eşref de Mekke'ye gidip onlarla ittifak kurdu. «مِنْ» edatı, antlaşma lafzına “alma/kabul ettirme” manası tazmin edildiği içindir. «الْمَرَّةِ» ile kastedilen ise antlaşma defası yahut savaş defasıdır.
وَهُمْ لاَ يَتَّقُونَ سبة الغدر ومغبته، أو لا يتقون الله فيه أو نصره للمؤمنين وتسليطه إياهم عليهم.
{ وَهُمْ لاَ يَتَّقُونَ } İhanetin ayıbından ve kötü sonucundan sakınmazlar; yahut bu konuda Allah'tan veya O'nun müminlere yardım edip kendilerini onların üzerine musallat kılmasından sakınmazlar.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 57-58]
فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨)
“Bundan dolayı onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de onlarla darmadağın et (ibret verici şekilde dağıt) ki, düşünüp ibret alsınlar. (57) Eğer bir kavmin hıyanetinden korkarsan, [antlaşmayı] aynı şekilde kendilerine at (bozduğunu bildir). Şüphesiz Allah hainleri sevmez. (58)”
فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فإما تصادفنهم وتظفرن بهم، فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ ففرق عن مناصبتك ونكل عنها بقتلهم والنكاية فيهم مَنْ خَلْفَهُمْ من وراءهم من الكفرة والتشريد تفريق على اضطراب. وقرئ «فشرذ» بالذال المعجمة وكأنه مقلوب شذر ومَنْ خَلْفَهُمْ، والمعنى واحد فإنه إذا شرد من وراءهم فقد فعل التشريد في الوراء. لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ لعل المشردين يتعظون.
{ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ } Onlarla karşılaşıp onlara üstün gelirsen, { فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ } onları öldürerek ve canlarını yakarak sana düşmanlık etmekten dağıt ve caydır; { مَنْ خَلْفَهُمْ } arkalarındaki kâfirleri [dağıt]. «التشريد» (teşrîd), panik ve korku içinde dağıtmaktır. Noktalı zâl ile «فشرذ» şeklinde de okunmuştur; bu, «شذر» (şezere) kelimesinin ve «مَنْ خَلْفَهُمْ» lafzının kalbedilmiş (harf yerleri değişmiş) hali gibidir. Anlam birdir; zira arkalarındakileri dağıttığı zaman, dağıtma işini arkadakilerde gerçekleştirmiş olur. { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } Umulur ki o dağıtılanlar ibret alırlar.
وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ معاهدين. خِيانَةً نقض عهد بأمارات تلوح لك. فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ فاطرح إلَيْهِمْ عهدهم. عَلى سَواءٍ على عدل وطريق قصد في العداوة ولا تناجزهم الحرب فإنه يكون خيانة منك، أو على سواء في الخوف أو العلم بنقض العهد وهو في موضع الحال من النابذ على الوجه الأول أي ثابتاً على طريق سوي أو منه أو من المنبوذ إليهم أو منهما على غيره، وقوله: إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْخائِنِينَ تعليل للأمر بالنبذ والنهي عن مناجزة القتال المدلول عليه بالحال على طريقة الاستئناف.
{ وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ } Antlaşmalı bir kavimden [korkarsan]. { خِيانَةً } Sana beliren işaretlerle antlaşmayı bozacaklarından [korkarsan]. { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ } Antlaşmalarını kendilerine geri at. { عَلى سَواءٍ } Adalet ve düşmanlıkta dürüst bir yol üzere [ol]. Onlara [haber vermeksizin] aniden savaş açma; çünkü bu senin tarafından bir hıyanet olur. Yahut korkuda veya antlaşmanın bozulduğunu bilmede eşitlik üzere [ol]. Bu ifade birinci veche göre antlaşmayı atan kimseden hâl konumundadır; yani dosdoğru bir yol üzerinde sabit olarak demektir. Diğer [vecihlere] göre ise ondan (atan kimseden), antlaşma atılanlardan veya her ikisinden birden hâldir. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْخائِنِينَ } buyruğu, hâl ifadesinin delalet ettiği antlaşmayı bozma emrini ve habersizce savaşa girişme yasağını istinaf yoluyla gerekçelendirmektir.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٥٩]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 59]
وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ (٥٩)
“O inkâr edenler, sakın öne geçip kurtulduklarını sanmasınlar! Şüphesiz onlar [Allah'ı] aciz bırakamazlar. (59)”
وَلاَ تَحْسَبَنَّ خطاب للنبي ﷺ، وقوله: الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا مفعولاه وقرأ ابن عامر وحمزة وحفص
{ وَلاَ تَحْسَبَنَّ } Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitaptır. { الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا } ifadesi onun iki mefulüdür. İbn Âmir, Hamza ve Hafs ise
بالياء على أن الفاعل ضمير أحد أو مَنْ خَلْفَهُمْ، أو الَّذِينَ كَفَرُوا والمفعول الأول أنفسهم فحذف للتكرار، أو على تقدير أن سَبَقُوا وهو ضعيف لأن أن المصدرية كالموصول فلا تحذف أو على إيقاع الفعل على إِنَّهُمْ لاَ يُعْجِزُونَ بالفتح على قراءة ابن عامر وأن لا صلة وسَبَقُوا حال بمعنى سابقين أي مفلتين، والأظهر أنه تعليل للنهي أي: لاَ تحسبنهم سبقوا فأفلتوا لأنهم لا يفوتون الله، أو لا يجدون طالبهم عاجزاً. عن إدراكهم وكذا إن كسرت إن إلا أنه تعليل على سبيل الاستئناف، ولعل الآية إزاحة لما يحذر به من نبذ العهد وإيقاظ العدو، وقيل نزلت فيمن أفلت من فل المشركين.
Yâ ile («وَلاَ يَحْسَبَنَّ») okumuşlardır; fail zamiri [herhangi] bir kimse yahut { مَنْ خَلْفَهُمْ } veya { الَّذِينَ كَفَرُوا } olur. Birinci meful «أنفسهم» olup tekrar sebebiyle hazfedilmiştir. Yahut «أن سَبَقُوا» takdirindedir ki bu zayıftır; zira mastar bildiren «أنْ», sıla/ilgi edatı gibidir, hazfedilmez. Yahut İbn Âmir'in fetha ile okuyuşuna göre fiil { إِنَّهُمْ لاَ يُعْجِزُونَ } üzerine vaki kılınmıştır; «أنْ» edatı zaidedir, { سَبَقُوا } ise «سابقين» (öne geçenler) yani kaçıp kurtulanlar manasında hâldir. Daha zahir olanı, bunun nehiy için bir gerekçe olmasıdır; yani: Sakın onların öne geçip kaçıp kurtulduklarını sanma; çünkü onlar Allah'ı atlatamazlar yahut kendilerini arayan kimseyi kendilerine yetişmekten aciz bulamazlar. «إنّ» kesreli okunduğunda da böyledir, ancak o zaman istinaf yoluyla bir gerekçelendirme olur. Ayet, antlaşmayı bozmaktan ve düşmanı uyandırmaktan çekinilen hususları ortadan kaldırmak için indirilmiş olabilir. Müşriklerin hezimete uğrayıp kaçanları hakkında indiği de söylenmiştir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٠ الى ٦١]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 60-61]
وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٦٠) وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١)
“Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili atlar hazırlayın ki, bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğer kimseleri korkutasınız. Allah yolunda ne harcarsanız, size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız. (60) Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (61)”
وَأَعِدُّوا أيها المؤمنون لَهُمْ لناقضي العهد أو الكفار. مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ من كل ما يتقوى به في الحرب.
{ وَأَعِدُّوا } [Hazırlayın] ey müminler! { لَهُمْ } Antlaşmayı bozanlara yahut kâfirlere karşı. { مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } Savaşta kendisiyle güç kazanılan her şeyden [gücünüzün yettiği kadar].
وعن عقبة بن عامر سمعته ﵊ يقول على المنبر «ألا إن القوة الرمي قالها ثلاثا»
Ukbe b. Âmir'den rivayet edildiğine göre, o aleyhisselâm'ı minberde şöyle derken işitmiştir: «Haberiniz olsun ki kuvvet atmaktır/ok atmaktır. Bunu üç defa söyledi.»
ولعله ﵊ خصه بالذكر لأنه أقواه. وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ اسم للخيل التي تربط في سبيل الله، فعال بمعنى مفعول أو مصدر سمي به يقال ربط ربطاً ورباطاً ورابط مرابطة ورباطاً، أو جمع ربيط كفصيل وفصال. وقرئ «ربط الخيل» بضم الباء وسكونها جمع رباط وعطفها على القوة كعطف جبريل وميكائيل على الملائكة. تُرْهِبُونَ بِهِ تخوفون به، وعن يعقوب تُرْهِبُونَ بالتشديد والضمير ل مَا اسْتَطَعْتُمْ أو للإِعداد.
Onu aleyhisselâm özellikle zikretmiş olabilir; çünkü o [kuvvetin] en güçlüsüdür. { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } Allah yolunda bağlanan atların ismidir. Meful manasında «فِعَال» kalıbıdır veya kendisiyle isim verilen bir mastardır; nitekim «ربط ربطاً ورباطاً» (bağladı) ve «رابط مرابطة ورباطاً» (nöbet tuttu/at bağladı) denir; yahut «فصيل» kelimesinin çoğulunun «فصال» olması gibi «ربيط» kelimesinin çoğuludur. Bâ harfinin zammesi ve sükûnu ile «رُبْط الخيل» şeklinde de okunmuştur ki «رباط» kelimesinin çoğuludur; bunun kuvvete atfedilmesi, Cebrail ve Mikail'in meleklere atfedilmesi gibidir. { تُرْهِبُونَ بِهِ } Onunla korkutursunuz. Ya'kûb'dan şeddeli olarak «تُرَهِّبُونَ» okuduğu rivayet edilmiştir. Zamir, { مَا اسْتَطَعْتُمْ } ifadesine yahut hazırlık yapmaya racidir.
عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ يعني كفار مكة. وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ من غيرهم من الكفرة. قيل هم اليهود وقيل المنافقون وقيل الفرس. لاَ تَعْلَمُونَهُمُ لا تعرفونهم بأعيانهم. اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ يعرفهم. وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ جزاؤه. وَأَنْتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ بتضييع العمل أو نقص الثواب.
{ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } Yani Mekke kâfirlerini. { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ } Onlardan başka diğer kâfirleri. Bunların Yahudiler olduğu, münafıklar olduğu yahut Farslar olduğu söylenmiştir. { لاَ تَعْلَمُونَهُمُ } Onları bizzat şahıslarıyla tanımazsınız. { اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } Onları tanır/bilir. { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } Onun karşılığı size eksiksiz ödenir. { وَأَنْتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ } Amelin zayi edilmesiyle yahut sevabın eksiltilmesiyle [haksızlığa uğratılmazsınız].
وَإِنْ جَنَحُوا مالوا ومنه الجناح. وقد يعدى باللام وإلى. لِلسَّلْمِ للصلح أو الاستسلام. وقرأ أبو بكر بالكسر. فَاجْنَحْ لَها وعاهد معهم وتأنيث الضمير لحمل السلم على نقيضها فيه. قال:
{ وَإِنْ جَنَحُوا } Meylederlerse. «الجناح» (kanat) kelimesi de bundandır. Bazen lâm ve ilâ harf-i cerleriyle geçişli kılınır. { لِلسَّلْمِ } Sulhe yahut teslimiyete [meylederlerse]. Ebû Bekr kesre ile («لِلسِّلْمِ») okumuştur. { فَاجْنَحْ لَها } Sen de ona meylet ve onlarla antlaşma yap. Zamirin müennes kılınması, «السلم» kelimesinin bu bağlamda zıddı olan [«الحرب» (harp/savaş)] manasına hamledilmesindendir. [Şair] şöyle demiştir:
السلم تأخذ منها ما رضيت به ... والحرب يكفيك من أنفاسها جرع
Barıştan razı olduğun payı alırsın ... Harbin ise birkaç yudum soluğu sana yeter.
وقرئ «فاجْنُحْ» بالضم. وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ولا تخف من إبطانهم خداعاً فيه، فإن الله يعصمك من مكرهم ويحيقه. بهم. إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ لأقوالهم. الْعَلِيمُ بنياتهم. والآية مخصوصة بأهل الكتاب لاتصالها بقصتهم وقيل عامة نسختها آية السيف.
Damme ile «فاجْنُحْ» şeklinde de okunmuştur. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } Onda bir hile gizlemelerinden korkma; zira Allah seni onların tuzaklarından korur ve onu başlarına geçirir. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } Sözlerini hakkıyla işitendir. { الْعَلِيمُ } Niyetlerini hakkıyla bilendir. Bu ayet, kıssalarıyla irtibatlı olmasından dolayı Ehl-i Kitap'a mahsustur; genel olduğu ve kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 62-63]
وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَّا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣)
“Eğer seni aldatmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. O, seni yardımıyla ve müminlerle destekleyendir. (62) Ve onların kalplerini uzlaştırandır. Sen yeryüzünde olan her şeyi harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın; fakat Allah onların arasını uzlaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (63)”
وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ فإن محسبك الله وكافيك قال جرير:
{ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } Kuşkusuz sana yetecek ve kâfi gelecek olan Allah'tır. Cerîr şöyle demiştir:
إِنِّي وَجَدْتُ مِنَ المَكَارِمْ حَسْبَكُم ... أَنْ تَلْبِسُوا حرَّ الثِيَابِ وَتَشْبَعُوا
Şüphesiz ben cömertliklerden size yetecek olanı; yumuşak elbiseler giymeniz ve doymanız olarak buldum.
هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ جميعاً.
{ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } Hepsiyle [destekledi].
وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ مع ما فيهم من العصبية والضغينة في أدنى شيء، والتهالك على الانتقام بحيث لا يكاد يأتلف فيهم قلبان حتى صاروا كنفس واحدة، وهذا من معجزاته ﷺ، وبيانه: لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَّا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ أي تناهي عداوتهم إلى حد لو أنفق منفق في إصلاح ذات بينهم ما فى الأرض
{ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } Onlarda en ufak bir şeyde asabiyet ve kin bulunmasına, intikam alma hırsına ve aralarında neredeyse iki kalbin birleşemeyecek durumda olmasına rağmen, tek bir can gibi oluncaya kadar [kalplerini birleştirdi]. Bu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem mucizelerindendir. Bunun beyanı şudur: { لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَّا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } Yani düşmanlıkları öyle bir sınıra ulaşmıştı ki, bir harcayan onların arasını düzeltmek için yeryüzünde bulunan bütün
من الأموال لم يقدر على الألفة والإِصلاح. وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ بقدرته البالغة، فإنه المالك للقلوب يقلبها كيف يشاء. إِنَّهُ عَزِيزٌ تام القدرة والغلبة لا يعصى عليه ما يريده. حَكِيمٌ يعلم أنه كيف ينبغي أن يفعل ما يريده، وقيل الآية في الأوس والخزرج كان بينهم محن لا أمد لها ووقائع هلكت فيها ساداتهم، فأنساهم الله ذلك وألف بينهم بالإسلام حتى تصافوا وصاروا أنصارا.
Malları harcasaydı, uzlaşmaya ve ıslaha güç yetiremezdi. { وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ } Fakat Allah üstün kudretiyle aralarını uzlaştırdı. Zira O kalplerin malikidir, onları dilediği gibi çevirir. { إِنَّهُ عَزِيزٌ } Kudreti ve galebesi tamdır; dilediği hiçbir şey O'na karşı gelemez. { حَكِيمٌ } Dilediğini nasıl yapması gerektiğini hakkıyla bilendir. Ayetin Evs ve Hazrec hakkında indiği de söylenmiştir; aralarında sonu gelmez mihnetler ve ileri gelenlerinin helak olduğu savaşlar vardı. Allah onlara bunu unutturdu ve İslam ile aralarını uzlaştırdı, nihayet birbirlerine samimi davranıp ensar oldular.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٦٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 64]
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤)
“Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter. (64)”
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ كافيك. وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أما في محل النصب على المفعول معه كقوله:
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ } [Allah] sana kâfidir. { وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [ifadesi] şu beyitte olduğu gibi ya mefulün meah olmak üzere nasb mahallindedir:
إِذَا كَانت الهَيْجَاء وَاشْتَجَرَ القَنَا ... فَحَسْبُكَ وَالضَّحَّاكُ سَيْفٌ مُهَنَّد
Savaş koptuğunda ve mızraklar birbirine girdiğinde ... Sana ve Dahhâk'a Hint kılıcı yeter.
أو الجر عطفاً على المكني عند الكوفيين، أو الرفع عطفاً على اسم الله تعالى أي كفاك الله والمؤمنون.
Yahut Kûfelilere göre zamire matuf olarak cer mahallindedir, yahut Yüce Allah'ın ismine matuf olarak ref mahallindedir; yani Allah ve müminler sana kâfidir.
والآية نزلت بالبيداء في غزوة بدر، وقيل أسلم مع النبي ﷺ ثلاثة وثلاثون رجلاً وست نسوة، ثم أسلم عمر ﵁ فنزلت. ولذلك قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نزلت في إسلامه.
Ayet, Bedir Gazvesi'nde Beydâ'da inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz üç erkek ve altı kadının Müslüman olduğu, sonra Ömer radıyallâhu anh'ın Müslüman olması üzerine bu ayetin indiği de söylenmiştir. Bu sebeple İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ayetin onun Müslüman oluşu hakkında indiğini söylemiştir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 65-66]
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦)
“Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler. Ve eğer sizden yüz kişi olursa inkâr edenlerden bin kişiyi yenerler. Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur. (65) Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi. Artık sizden sabreden yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi olursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir. (66)”
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ بالغ في حثهم عليه، وأصله الحرض وهو أن ينهكه المرض حتى يشفي على الموت وقرئ «حرص» من الحرص. إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا شرط في معنى الأمر بمصابرة الواحد للعشرة، والوعد بأنهم إن صبروا غلبوا بعون الله وتأييده. وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر «تكن» بالتاء في الآيتين ووافقهم البصريان في وَإِنْ تَكُنْ مّنكُمْ مّاْئَةٌ. بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بسبب أنهم جهلة بالله واليوم الآخر لا يثبتون ثياب المؤمنين رجاء الثواب وعوالي الدرجات قَتَلُوا أو قُتِلُوا ولا يستحقون من الله إلا الهوان والخذلان.
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ } Onları savaşa teşvik etmekte mübalağa göster. Aslı «الحرض» (harad) olup hastalığın kişiyi ölüme yaklaşacak derecede tüketmesidir. Hırstan türetilerek «حَرِّصْ» şeklinde de okunmuştur. { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } Bir kişinin on kişiye karşı sabretmesi emri manasında bir şarttır ve sabrederlerse Allah'ın yardımı ve teyidi ile galip geleceklerine dair bir vaaddir. İbn Kesîr, Nâfi' ve İbn Âmir her iki ayette de tâ ile «تَكُنْ» okumuşlar, iki Basralı [kıraat imamı] da { وَإِنْ تَكُنْ مّنكُمْ مّاْئَةٌ } kısmında onlara muvafakat etmiştir. { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ } Allah'ı ve ahiret gününü bilmeyen cahiller olmaları sebebiyledir; onlar öldürseler de öldürülseler de sevap ve yüksek dereceler umarak müminlerin sebatı gibi sebat gösteremezler ve Allah'tan ancak hor ve yardımsız bırakılmayı hak ederler.
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ لما أوجب على الواحد مقاومة العشرة والثبات لهم وثقل ذلك عليهم خفف عنهم بمقاومة الواحد الاثنين، وقيل كان فيهم قلة فأمروا بذلك ثم لما كثروا خفف عنهم، وتكرير المعنى الواحد بذكر الأعداد المتناسبة للدلالة على أن حكم القليل والكثير واحد والضعف ضعف البدن. وقيل ضعف البصيرة وكانوا متفاوتين فيها، وفيه لغتان الفتح وهو قراءة عاصم وحمزة والضم وهو قراءة الباقين. وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ بالنصر والمعونة فكيف لا يغلبون.
{ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ } Bir kişinin on kişiye karşı direnmesini ve onlara karşı sebat etmesini farz kıldığında bu onlara ağır gelince, bir kişinin iki kişiye karşı direnmesiyle [yükü] hafifletti. Sayıları az iken bununla emrolundukları, sonra çoğalınca hafifletildiği de söylenmiştir. Aynı mananın birbiriyle orantılı sayılar zikredilerek tekrarlanması, az ile çoğun hükmünün bir olduğuna delalet etmek içindir. «الضَّعْف» (zaaf), beden zayıflığıdır. Basiret zayıflığı olduğu da söylenmiştir; onlar bunda farklı derecelerde idiler. Bu kelimede iki lehçe vardır: Âsım ve Hamza'nın kıraati olan fetha ile («ضَعْفاً») ve diğerlerinin kıraati olan damme ile («ضُعْفاً»). { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } Yardım ve destekle [beraberdir]; artık nasıl galip gelmesinler!
[سورة الأنفال (٨) : آية ٦٧]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 67]
ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧)
“Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanmadıkça (düşmanı sindirmedikçe) hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz geçici dünya malını istiyorsunuz; Allah ise [sizin için] ahireti istiyor. Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (67)”
ما كانَ لِنَبِيٍّ وقرئ «للنبي» على العهد. أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى وقرأ البصريان بالتاء. حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ يكثر القتل ويبالغ فيه حتى يذل الكفر ويقل حزبه ويعز الإِسلام ويستولي أهله، من أثخنه المرض إذا
{ ما كانَ لِنَبِيٍّ } Ahid (belirlilik) manasında «للنبي» şeklinde de okunmuştur. { أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } İki Basralı [imam] tâ ile («تَكُونَ») okumuştur. { حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } İnkâr hor ve hakir olup taraftarları azalıncaya, İslam güçlenip mensupları üstün gelinceye kadar [düşmanı] öldürmeyi çoğaltıp bu hususta mübalağa göstermedikçe. Hastalık kişiyi ağırlaştırdığında kullanılan «أثخنه المرض» ifadesindendir ve aslı
أثقله وأصله الثخانة، وقرئ «يُثْخِنَ» بالتشديد للمبالغة. تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا حطامها بأخذكم الفداء.
Ağırlık ve yoğunluktur (sehânet). Mübalağa için şeddeli olarak «يُثَّخِّنَ» şeklinde de okunmuştur. { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } Fidye almanızla onun değersiz malını [istiyorsunuz].
وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ يريد لكم ثواب الآخرة أو سبب نيل ثواب الآخرة من إعزاز دينه وقمع أعدائه. وقرئ بجر الْآخِرَةَ على إضمار المضاف كقوله:
{ وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } Sizin için ahiret sevabını yahut dinini yüceltmek ve düşmanlarını bastırmak suretiyle ahiret sevabına ulaşma sebebini istiyor. Şu beyitte olduğu gibi muzafın takdiriyle { الْآخِرَةِ } kelimesi cer ile de okunmuştur:
أكلّ امرئ تحسبين امرأ ... ونار توقد بِاللَّيْلِ نَاراً
Her adamı [gerçek] bir adam mı sanırsın? ... Ve gece yakılan her ateşi [hakiki bir] ateş mi sanırsın?
وَاللَّهُ عَزِيزٌ يغلب أولياءه على أعدائه. حَكِيمٌ يعلم ما يليق بكل حال ويخصه بها، كما أمر بالإِثخان ومنع عن الافتداء حين كانت الشوكة للمشركين وخير بينه وبين المن لما تحولت الحال وصارت الغلبة للمؤمنين.
{ وَاللَّهُ عَزِيزٌ } Dostlarını düşmanlarına galip kılar. { حَكِيمٌ } Her duruma neyin layık olduğunu bilir ve onu duruma tahsis eder; nitekim güç ve kudret müşriklerde iken ağır darbe indirmeyi emredip fidye almayı yasaklamış, durum değişip üstünlük müminlere geçtiğinde ise [fidye ile] lütufta bulunup salıvermek arasında serbest bırakmıştır.
روي أنه ﵇ أتى يوم بدر بسبعين أسيراً فيهم العباس وعقيل بن أبي طالب فاستشار فيهم فقال أبو بكر رضي الله تعالى عنه: قومك وأهلك استبقهم لعل الله يتوب عليهم وخذ منهم فدية تقوي بها أصحابك، وقال عمر رضي الله تعالى عنه: اضرب أعناقهم فإنهم أئمة الكفر وإن الله أغناك عن الفداء، مكني من فلان- لنسيب له- ومكن علياً وحمزة من أخويهما فلنضرب أعناقهم، فلم يهو ذلك رسول الله ﷺ وقال: إن الله ليلين قلوب رجال حتى تكون ألين من اللين، وإن الله ليشدد قلوب رجال حتى تكون أشد من الحجارة، وإن مثلك يا أبا بكر مثل إبراهيم قال: فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ومثلك يا عمر مثل نوح قال: رَبِّ لاَ تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً فخير أصحابه فأخذوا الفداء، فنزلت فدخل عمر رضي الله تعالى عنه على رسول الله ﷺ فإذا هو وأبو بكر يبكيان فقال: «يا رسول الله أخبرني فإن أجد بكاء بكيت وإلا تباكيت فقال: ابك على أصحابك في أخذهم الفداء ولقد عرض علي عذابهم أدنى من هذه الشجرة، لشجرة قريبة» .
Rivayet edildiğine göre, Bedir günü ona aleyhisselâm içlerinde el-Abbâs ve Akîl b. Ebî Tâlib'in de bulunduğu yetmiş esir getirildi. Onlar hakkında istişarede bulundu. Ebû Bekr radıyallâhu anh: «Kavmin ve ehlindir; onları sağ bırak, umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder; onlardan arkadaşlarına güç kazandıracak bir fidye al» dedi. Ömer radıyallâhu anh ise: «Boyunlarını vur! Çünkü onlar küfrün önderleridir ve Allah seni fidyeye muhtaç kılmamıştır. Falan akrabamı bana bırak, Ali ve Hamza'ya da kardeşlerini bırak; boyunlarını vuralım» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hoşlanmadı ve: «Şüphesiz Allah bazı adamların kalplerini yumuşatır, öyle ki yumuşaktan daha yumuşak olur. Ve Allah bazı adamların kalplerini katılaştırır, öyle ki taştan daha katı olur. Senin misalin ey Ebû Bekr, { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bana uyan bendendir; bana isyan edene gelince, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” diyen İbrahim'in misali gibidir. Senin misalin de ey Ömer, { رَبِّ لاَ تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” diyen Nuh'un misali gibidir» buyurdu. Sonra ashabını muhayyer bıraktı, onlar da fidyeyi aldılar. Bunun üzerine bu ayet indi. Ömer radıyallâhu anh, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına girdi; bir de baktı ki o ve Ebû Bekr ağlıyorlar. Dedi ki: «Ey Allah'ın Resûlü, bana haber ver! Eğer ağlayacak bir şey bulursam ağlayayım, bulamazsam da ağlar gibi yapayım.» Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Arkadaşlarının fidyeyi almalarından dolayı başlarına geleceklere ağla! Şüphesiz onlara gelecek azap bana şu ağaçtan daha yakın olarak arz edildi» ve yakınındaki bir ağacı işaret etti.
والآية دليل على أن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام يجتهدون وأنه قد يكون خطأ ولكن لا يقرون عليه.
Ayet, peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm içtihat ettiklerine ve bunda hatanın vaki olabileceğine, ancak hata üzerinde bırakılmayacaklarına delildir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 68-69]
لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٦٨) فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩)
“Eğer Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı, aldığınız [fidye] sebebiyle size mutlaka büyük bir azap dokunurdu. (68) Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan sakının. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (69)”
لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لولا حكم من الله سبق إثباته في اللوح المحفوظ، وهو أن لا يعاقب المخطئ في اجتهاده أو أن لا يعذب أهل بدر أو قوماً بما لم يصرح لهم بالنهي عنه، أو أن الفدية التي أخذوها ستحل لهم. لَمَسَّكُمْ لنالكم. فِيما أَخَذْتُمْ من الفداء. عَذابٌ عَظِيمٌ
{ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Eğer Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı” yani Levh-i Mahfuz'da tespiti önceden geçmiş olan bir hüküm olmasaydı; ki bu [hüküm], içtihadında hata edenin cezalandırılmayacağı yahut Bedir ehline ya da kendilerine açıkça yasaklanmamış bir şey sebebiyle bir topluluğa azap edilmeyeceği yahut da aldıkları fidyenin kendilerine helal kılınacağıdır. { لَمَسَّكُمْ } “mutlaka size dokunurdu” [yani] ulaşırdı. { فِيما أَخَذْتُمْ } “aldığınız [şey] sebebiyle” [yani] fidyeden ötürü. { عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap”.
روي أنه ﵇ قال: «لو نزل العذاب لما نجا منه غير عمر وسعد بن معاذ» .
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Eğer azap inseydi, ondan Ömer ve Sa'd b. Muâz'dan başkası kurtulamazdı.»
وذلك لأنه أيضاً أشار بالإثخان.
Bu da onun da [düşmanı] etkisiz hale getirmeyi (katli) işaret etmesinden ötürüdür.
فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ من الفدية فإنها من جملة الغنائم. وقيل أمسكوا عن الغنائم فنزلت. والفاء للتسبب والسبب محذوف تقديره: أبحت لكم الغنائم فكلوا، وبنحوه تشبث من زعم أن الأمر الوارد بعد الحظر للإباحة. حَلالًا حال من المغنوم أو صفة للمصدر أي أكلاً حلالاً، وفائدته إزاحة ما وقع في نفوسهم منه بسبب تلك المعاتبة، أو حرمتها على الأولين ولذلك وصفه بقوله: طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ في مخالفته. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ غفر لكم ذنبكم رَحِيمٌ أباح لكم ما أخذتم.
{ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ } “Artık elde ettiğiniz ganimetten yiyin” [yani] fidyeden; çünkü o da ganimetler cümlesindendir. Denildi ki: Ganimetlerden el çektiler de bunun üzerine bu ayet indi. [Ayetin başındaki] fâ harfi sebebiyet içindir; sebep ise hazfedilmiş olup takdiri: «Ganimetleri size mubah kıldım, artık yiyin» şeklindedir. Yasaktan sonra gelen emrin ibaha (mubahlık) ifade ettiğini ileri sürenler de buna benzer bir gerekçeye tutunmuşlardır. { حَلالًا } “helal olarak” [ifadesi], ganimet malından haldir yahut masdarın sıfatıdır; yani «helal bir yiyişle [yiyin]» demektir. Bunun faydası, o azarlama yahut ganimetlerin öncekilere haram kılınmış olması sebebiyle içlerine düşen [şüpheyi] gidermektir; nitekim bu sebeple onu şu sözüyle nitelemiştir: { طَيِّباً } “ve temiz olarak”. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının” O'na muhalefet etmekten. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” günahınızı bağışlamıştır, { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir” aldığınız şeyi size mubah kılmıştır.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 70-71]
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)
“Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: «Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.» (70) Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a hıyanet etmişlerdi de [Allah] onlara karşı [sana] imkân verdi. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (71)”
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى وقرأ أبو عمرو «من الأسارى» . إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً إيماناً وإخلاصاً. يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ من الفداء.
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki”; Ebû Amr ise «من الأسارى» (el-esârâ) şeklinde okumuştur. { إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً } “Eğer Allah kalplerinizde bir hayır” [yani] iman ve ihlas “olduğunu bilirse”, { يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ } “sizden alınandan” [yani] fidyeden “daha hayırlısını size verir”.
روي (أنها نزلت في العباس رضي الله عنه
Rivayet edildiğine göre (bu ayet el-Abbâs radıyallâhu anh hakkında inmiştir.
كلفه رسول الله ﷺ أن يفدي نفسه وابني أخويه عقيل بن أبي طالب ونوفل بن الحرث فقال: يا محمد تركتني أتكفف قريشاً ما بقيت فقال: أين الذهب الذي دفعته إلى أم الفضل وقت خروجك وقلت لها: إني لا أدري ما يصيبني في وجهي هذا فإن حدث بي حدث فهو لك ولعبد الله وعبيد الله والفضل وقثم، فقال العباس:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisini ve iki kardeşinin oğulları Akîl b. Ebî Tâlib ile Nevfel b. el-Hâris'i fidyeyle kurtarmasını istedi. O da: «Ey Muhammed, yaşadığım sürece beni Kureyş'e el açar durumda bıraktın» dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «[Savaşa] çıktığın vakit Ümmü'l-Fazl'a teslim ettiğin ve kendisine: 'Bu gidişimde başıma ne geleceğini bilmiyorum; şayet başıma bir hal gelirse bu [altınlar] senin, Abdullah'ın, Ubeydullah'ın, Fazl'ın ve Kusem'indir' dediğin altın nerede?» buyurdu. Bunun üzerine el-Abbâs:
وما يدريك، قال: أخبرني به ربي تعالى، قال: فأشهد أنك صادق وَأَن لاَّ إله إِلاَّ الله وأنك رسوله والله لم يطلع عليه أحد إلا الله ولقد دفعته إليها في سواد الليل، قال العباس فأبدلني الله خيراً من ذلك لي الآن عشرون عبداً إن أدناهم ليضرب في عشرين ألفاً وأعطاني زمزم ما أحب أن لي بها جميع أموال أهل مكة وأنا أنتظر المغفرة من ربكم)
«Bunu nereden biliyorsun?» dedi. O: «Bunu bana Yüce Rabbim bildirdi» buyurdu. [el-Abbâs]: «Şahitlik ederim ki sen doğrusun, Allah'tan başka ilah yoktur ve sen O'nun elçisisin. Vallahi buna Allah'tan başka hiç kimse vakıf olmamıştı ve ben onu kendisine gecenin karanlığında vermiştim» dedi. el-Abbâs dedi ki: «Allah da bana bundan daha hayırlısını verdi: Şimdi benim yirmi kölem var ki en düşüğü yirmi bin [dirhemle] ticaret yapmaktadır; bana Zemzem'i de verdi ki ona karşılık bütün Mekke ehlinin mallarının benim olmasını istemem; Rabbimizden gelecek bağışlanmayı da beklemekteyim.»)
يعني الموعود بقوله: وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ.
Yani { وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavliyle vaad olunanı [kastetmektedir].
وَإِنْ يُرِيدُوا يعني الأسرى. خِيانَتَكَ نقض ما عاهدوك. فَقَدْ خانُوا اللَّهَ بالكفر ونقض ميثاقه المأخوذ بالعقل. مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ أي فأمكنك منهم كما فعل يوم بدر فإن أعادوا الخيانة فسيمكنك منهم. وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ.
{ وَإِنْ يُرِيدُوا } “Eğer isterlerse” yani esirler, { خِيانَتَكَ } “sana hıyanet etmek” seninle yaptıkları ahdi bozmayı, { فَقَدْ خانُوا اللَّهَ } “zaten Allah'a hıyanet etmişlerdi” inkârla ve akılla alınan misakını bozmak suretiyle, { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”. { فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ } “de [Allah] onlara karşı imkân verdi” yani Bedir günü yaptığı gibi onlara karşı sana imkân verdi; şayet hıyaneti tekrarlarlarsa onlara karşı sana yine imkân verecektir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir”.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 72-73]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ (٧٣)
“İman edip hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridirler. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur. Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere [onlara] yardım etmek üzerinize borçtur. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (72) İnkâr edenler de birbirlerinin velileridirler. Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur. (73)”
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا هم المهاجرون هاجروا أوطانهم حباً لله ولرسوله. وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ فصرفوها في الكراع والسلاح وأنفقوها على المحاويج. وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بمباشرة القتال. وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا هم الأنصار آووا المهاجرين إلى ديارهم ونصروهم على أعدائهم. أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ في الميراث، وكان المهاجرون والأنصار يتوارثون بالهجرة والنصرة دون الأقارب حتى نسخ بقوله:
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا } “İman edip hicret edenler”, bunlar muhacirlerdir; Allah ve Resûlü'nün sevgisi uğruna yurtlarını terk edip hicret ettiler. { وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ } “ve mallarıyla cihad edenler”, [mallarını] binek ve silaha harcadılar ve ihtiyaç sahiplerine infak ettiler. { وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolunda canlarıyla [cihad edenler]”, bizzat savaşarak. { وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا } “ve barındırıp yardım edenler”, bunlar ensardır; muhacirleri yurtlarında barındırdılar ve düşmanlarına karşı onlara yardım ettiler. { أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “işte onlar birbirlerinin velileridirler”, mirasta. Muhacirler ile ensar, akrabalar hariç tutularak hicret ve yardımlaşma sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı; nihayet bu [hüküm] şu ayetle neshedildi:
وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ أو بالنصرة والمظاهرة. وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا أي من توليهم في الميراث، وقرأ حمزة وَلايَتِهِمْ بالكسر تشبيهاً لها بالعمل والصناعة كالكتابة والإمارة كأنه بتوليه صاحبه يزاول عملاً. وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ فواجب عليكم أن تنصروهم على المشركين. إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ عهد فإنه لا ينقض عهدهم لنصرهم عليهم. وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.
{ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar birbirlerine daha yakındır”. Yahut yardım ve destekleşmede [birbirlerinin velisidirler]. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur”, yani mirasta onlara velayetinizden. Hamza { وَلايَتِهِمْ } kelimesini, kâtiplik (el-kitâbe) ve emirlik (el-imâre) gibi amel ve zanaata benzeterek kesre ile (vilâyetihim) okumuştur; sanki [biri] arkadaşına velayet etmekle bir amel/iş icra ediyormuş gibi. { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } “Eğer dinde sizden yardım isterlerse, [onlara] yardım etmek üzerinize borçtur”; müşriklere karşı onlara yardım etmeniz size farzdır. { إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere” [yani] ahid; zira onlara karşı bunlara yardım etmek için aralarındaki ahit bozulmaz. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”.
وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ في الميراث أو المؤازرة، وهو بمفهومه يدل على منع التوارث أو المؤازرة بينهم وبين المسلمين. إِلَّا تَفْعَلُوهُ إلا تفعلوا ما أمرتم به من التواصل بينكم وتولى بعضكم لبعض حتى في التوارث وقطع العلائق بينكم وبين الكفار. تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ تحصل فتنة فيها عظيمة، وهي ضعف الإيمان وظهور الكفر. وَفَسادٌ كَبِيرٌ في الدين وقرئ «كثير» .
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridirler”, mirasta yahut yardımlaşmada. Bu [ifade], mefhumuyla onlar ile Müslümanlar arasında mirasçılığın veya yardımlaşmanın yasaklığına delalet eder. { إِلَّا تَفْعَلُوهُ } “Eğer bunu yapmazsanız”, aranızdaki bağı sürdürmek, mirasçılıkta bile birbirinize veli olmak ve kâfirlerle aranızdaki bağları koparmak konusunda emrolunduğunuz şeyi yapmazsanız; { تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bir fitne olur”, [yeryüzünde] büyük bir fitne meydana gelir; bu da imanın zayıflaması ve küfrün üstün gelmesidir. { وَفَسادٌ كَبِيرٌ } “ve büyük bir fesat [olur]”, dinde. «كثير» (kesîr/çok) şeklinde de okunmuştur.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 74-75]
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)
“İman edip hicret eden, Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar hakiki müminlerdir. Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır. (74) Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenlere gelince, işte onlar da sizdendir. Allah'ın Kitabı'nda akraba olanlar birbirlerine daha yakındır. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (75)”
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لما قسم المؤمنين ثلاثة أقسام بين أن الكاملين في الإيمان منهم هم الذين حققوا إيمانهم بتحصيل مقتضاه من الهجرة والجهاد
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İman edip hicret eden, Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar hakiki müminlerdir”; [Allah Teâlâ] müminleri üç kısma ayırınca, onlardan imanda kâmil olanların hicret ve cihattan [doğan] gerekleri yerine getirerek imanlarını tahakkuk ettirenler olduğunu beyan etti
وبذل المال ونصرة الحق، ووعد لهم الموعد الكريم فقال. لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ لا تبعة له ولا منة فيه، ثم ألحق بهم في الأمرين من سيلحق بهم ويتسم بسمتهم فقال:
ve mal sarfı ile hakkın nusretini [gerçekleştirenler olduğunu beyan etti] ve onlara kerim olan vaatte bulunarak şöyle buyurdu: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır”, sorumluluğu (hesabı) olmayan ve minneti bulunmayan. Sonra bu iki hususta onlara katılacak ve onların vasfıyla vasıflanacak olanları da onlara dahil ederek şöyle buyurdu:
وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ أي من جملتكم أيها المهاجرون والأنصار. وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ في التوارث من الأجانب. فِي كِتابِ اللَّهِ في حكمه، أو في اللوح أو في القرآن واستدل به على توريث ذوي الأرحام. إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ من المواريث والحكمة في إناطتها بنسبة الإِسلام والمظاهرة، أولاً واعتبار القرابة ثانياً.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ } “Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenlere gelince, işte onlar da sizdendir”, yani ey muhacirler ve ensar, sizin topluluğunuzdandır. { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar birbirlerine daha yakındır”, yabancılara nispetle mirasta. { فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nda”, hükmünde yahut Levh'te veya Kur'an'da; bu ayetle zevi'l-erhâmın (akrabaların) mirasçı kılınmasına delil getirilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”, mirasları ve bunun önce İslam ve yardımlaşma bağına bağlanmasındaki, sonra da akrabalığın dikkate alınmasındaki hikmeti [hakkıyla bilendir].
عن النبي ﷺ: «من قرأ سورة الأنفال وبراءة فأنا شفيع له يوم القيامة، وشاهد أنه بريء من النفاق، وأعطي عشر حسنات بعدد كل منافق ومنافقة، وكان العرش وحملته يستغفرون له أيام حياته» .
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim Enfâl ve Berâe surelerini okursa, kıyamet gününde ben ona şefaatçi ve onun nifaktan uzak olduğuna şahit olurum; kendisine her bir erkek ve kadın münafık sayısınca on sevap verilir; Arş ve onu taşıyanlar da hayatı boyunca onun için bağışlanma dilerler.»