[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 109]
أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩)
{ أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) } “Binasını Allah’tan gelen bir takva ve rıza üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ بنيان دينه. عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ على قاعدة محكمة هي التقوى من الله وطلب مرضاته بالطاعة. أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ على قاعدة هي أضعف القواعد وأرخاها. فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ فأدى به لخوره وقلة استمساكه إلى السقوط في النار، وإنما وضع شفا الجرف وهو ما جرفه الوادي الهائر في مقابلة التقوى تمثيلاً لما بنوا عليه أمر دينهم في البطلان وسرعة الانطماس، ثم رشحه بانهياره به في النار ووضعه في مقابلة الرضوان تنبيهاً على أن تأسيس ذلك على أمر يحفظه من النار ويوصله إلى رضوان الله ومقتضياته التي الجنة أدناها، وتأسيس هذا على ما هم بسببه على صدد الوقوع في النار ساعة فساعة ثم إن مصيرهم إلى النار لا محالة. وقرأ نافع وابن عامر أُسِّسَ على البناء للمفعول. وقرئ «أساس بنيانه» و «أَسَّسَ بُنْيَانَهُ» على الإِضافة و «أَسَّسَ» و «آساس» بالفتح والمد و «إساس» بالكسر وثلاثتها جمع أس، و «تَقْوَى» بالتنوين على أن الألف للإِلحاق لا للتأنيث كتترى، وقرأ ابن عامر وحمزة وأبو بكر جُرُفٍ بالتخفيف. وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ إلى ما فيه صلاحهم ونجاتهم.
{ أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ } “Binasını... kuran kimse mi” Din binasını [kuran kimse mi]. { عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ } “Allah’tan gelen bir takva ve rıza üzerine... daha hayırlıdır” Allah'tan korkup sakınmak ve itaatle O'nun rızasını aramak gibi sağlam bir temel üzerine [kuran mı]. { أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ } “Yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da” Temellerin en zayıfı ve en çürüğü üzerine [kuran mı]. { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “Onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi?” Zayıflığı ve tutunaksızlığı yüzünden onu ateşe düşmeye sürükledi. Selin altını oyduğu yıkılmaya yüz tutmuş bir yarın kenarının takvanın karşısına konulması, din işlerini üzerine bina ettikleri temelin bâtıllığı ve hızla yok oluşu için yapılmış bir temsildir. Ardından onunla birlikte cehenneme yuvarlanması zikredilerek bu temsil pekiştirilmiş ve rızanın karşısına konulmuştur; ta ki o binayı kurmanın insanı ateşten koruyan, Allah'ın rızasına ve en aşağısı cennet olan rızasının gereklerine ulaştıran bir şey üzerine olduğuna; bunu kurmanın ise anbean ateşe düşme tehlikesiyle karşı karşıya bırakan bir şey üzerine olduğuna ve nihayetinde varacakları yerin kaçınılmaz olarak cehennem olacağına dikkat çekilsin. Nâfi ve İbn Âmir, { أُسِّسَ } şeklinde meçhul fiil olarak okumuştur. Ayrıca izafetle «أساس بنيانه» ve «أَسَّسَ بُنْيَانَهُ» şeklinde; fetha ve med ile «أَسَّسَ» ve «آساس», kesre ile «إساس» şeklinde de okunmuştur ki bu üçü “üss” (أس) kelimesinin çoğuludur. { تَقْوَى } kelimesi, elifin te'nis (dişillik) için değil, ‘tetrâ’ (تترى) kelimesinde olduğu gibi ilhak için olduğu kabul edilerek tenvinle de okunmuştur. İbn Âmir, Hamza ve Ebû Bekir { جُرُفٍ } kelimesini hafifleterek (râ harfinin sükûnu ile) okumuştur. { وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Kendilerinde ıslah ve kurtuluş bulunan şeye [hidayet etmez].
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 110]
لاَ يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)
{ لاَ يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠) } “Kurdukları binaları, kalpleri paramparça olmadıkça yüreklerinde bir şüphe [kaynağı] olarak kalmaya devam edecektir. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
لاَ يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا بناؤهم الذي بنوه مصدر أريد به المفعول وليس بجمع ولذلك قد تدخله التاء ووصف بالمفرد وأخبر عنه بقوله: رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ أي شكا ونفاقاً، والمعنى أن بناءهم هذا لا يزال سبب شكهم وتزايد نفاقهم فإنه حملهم على ذلك ثم لما هدمه الرسول ﷺ رسخ ذلك في قلوبهم وازداد بحيث لا يزول وسمه عن قلوبهم. إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ قطعاً بحيث لا يبقى لها قابلية الإدراك والإضمار وهو في غاية المبالغة والاستثناء. من أعم الأزمنة. وقيل المراد بالتقطع ما هو كائن بالقتل أو في القبر أو في النار. وقيل التقطع بالتوبة ندماً وأسفاً. وقرأ يعقوب «إلى» بحرف الانتهاء وتَقَطَّعَ بمعنى تتقطع وهو قراءة ابن عامر وحمزة وحفص. وقرئ «يقطع» بالياء و «تُقَطَّعَ» بالتخفيف و «تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ» على خطاب الرسول، أو كل مخاطب ولو قطعت ولو قطعت على البناء للفاعل والمفعول. وَاللَّهُ عَلِيمٌ بنياتهم. حَكِيمٌ فيما أمر بهدم بنيانهم.
{ لاَ يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا } “Kurdukları binaları... kalmaya devam edecektir” Yaptıkları bina; meful anlamında kullanılmış bir mastardır, çoğul değildir. Bu sebeple bazen başına tâ (ت) harfi gelebilir, tekil ile nitelenmiştir ve kendisinden şu sözle haber verilmiştir: { رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “Kalplerinde bir şüphe olarak” Yani bir şüphe ve nifak olarak [kalacaktır]. Anlam şudur: Onların bu binası, şüphelerinin ve artan nifaklarının sebebi olmaya devam edecektir; zira bina onları buna sevk etmiş, sonra Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem onu yıkınca bu durum kalplerinde iyice kök salmış ve o derece artmıştır ki damgası kalplerinden silinmez. { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri paramparça olmadıkça” Kalpleri anlama ve gizleme kabiliyetini tamamen kaybedecek derecede parçalanmadıkça. Bu ifade son derece mübalağalıdır ve zamanların en genelinden yapılmış bir istisnadır. Kalplerin parçalanmasından kastın öldürülme anında, kabirde veya ateşte meydana gelecek durum olduğu da söylenmiştir. Pişmanlık ve esef ile tövbe ederek parçalanması olduğu da söylenmiştir. Ya‘kûb, gaye bildiren harfle «إلى» şeklinde okumuştur. { تَقَطَّعَ }, ‘tetekatta‘u’ (تتقطع) anlamındadır ve bu İbn Âmir, Hamza ve Hafs'ın kıraatidir. Yâ ile «يقطع», tahfif ile «تُقَطَّعَ» ve Resûl'e veya her bir muhataba hitap olarak «تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ» şeklinde de okunmuştur; malum ve meçhul fiil olarak «لو قطعت» şeklinde de okunmuştur. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah bilendir” Niyetlerini [bilendir]. { حَكِيمٌ } “Hüküm ve hikmet sahibidir.” Binalarının yıkılmasını emretmesinde [hikmet sahibidir].
[سورة التوبة (٩) : آية ١١١]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 111]
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)
{ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١) } “Şüphesiz Allah, cennet kendilerinin olmak üzere müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak olan bir vaaddir. Ahdine Allah'tan daha vefalı kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin. İşte büyük kurtuluş budur.”
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ تمثيل لإثابة الله إياهم الجنة على بذل أنفسهم وأموالهم في سبيله. يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ استئناف ببيان ما لأجله الشراء. وقيل يقاتلون في معنى الأمر. وقرأ حمزة والكسائي بتقديم المبني للمفعول وقد عرفت أن الواو لا توجب الترتيب وأن فعل البعض قد يسند إلى الكل. وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا مصدر مؤكد لما دل عليه الشراء فإنه في معنى الوعد. فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ مذكوراً فيهما كما أثبت في القرآن. وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ مبالغة في الإِنجاز وتقرير لكونه حقاً. فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ فافرحوا به غاية الفرح فإنه أوجب لكم عظائم المطالب كما قال: وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.
{ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz Allah, cennet kendilerinin olmak üzere müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır.” Canlarını ve mallarını Kendi yolunda feda etmelerine karşılık Allah'ın onlara cenneti mükâfat olarak vermesine dair bir temsildir. { يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ } “Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler.” Satın almanın gerekçesini açıklayan bir istînâftır (yeni başlangıç cümlesidir). ‘Yukâtilûne’ (يقاتلون) ifadesinin emir anlamında olduğu da söylenmiştir. Hamza ve Kisâî, meçhul fiili öne alarak okumuşlardır. Vâv harfinin sıra gözetmeyi gerektirmediğini ve bazısının fiilinin bazen bütüne isnat edilebildiğini daha önce öğrenmiştin. { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا } “O'nun üzerine hak olan bir vaaddir.” Satın alma ifadesinin delalet ettiği anlamı pekiştiren bir mef‘ûl-i mutlaktır; zira o da vaat anlamındadır. { فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ } “Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da” Kur'an'da sabit olduğu gibi o ikisinde de zikredilmiştir. { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } “Ahdine Allah'tan daha vefalı kim vardır?” Sözün yerine getirilmesinde mübalağa ve onun hak olduğunun tescilidir. { فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin.” Onunla son derece sevinin; zira o, şu ayette buyrulduğu üzere sizin için en büyük gayeleri gerekli kılmıştır: { وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur.”
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 112]
التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)
{ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢) } “O tövbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, oruç tutanlar/seyahat edenler, rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar... Müminleri müjdele!”
التَّائِبُونَ رفع على المدح أي هم التائبون، والمراد بهم المؤمنون المذكورون ويجوز أن يكون مبتدأ خبره محذوف تقديره التائبون من أهل الجنة وإن لم يجاهدوا لقوله: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى أو خبره ما بعده أي التائبون عن الكفر على الحقيقة هم الجامعون لهذه الخصال. وقرئ بالياء نصباً على المدح أو جراً صفة للمؤمنين. الْعابِدُونَ الذين عبدوا الله مُخْلِصِينَ لَهُ الدين. الْحامِدُونَ لنعمائه أو لما نابهم من السراء والضراء. السَّائِحُونَ الصائمون
{ التَّائِبُونَ } “O tövbe edenler” Övgü üzere merfudur, yani 'onlar tövbe edenlerdir'. Kastedilenler adı geçen müminlerdir. Mübteda olması da caizdir; haberi hazfedilmiştir ve takdiri: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Allah hepsine en güzeli vaat etmiştir” buyruğundan ötürü 'cihad etmeseler bile tövbe edenler cennet ehlindendir' şeklindedir; yahut haberi kendisinden sonraki kısımdır, yani 'küfürden hakiki manada tövbe edenler, bu vasıfları kendisinde toplayanlardır'. Övgü üzere mansub olarak veya müminlerin sıfatı kabul edilip mecrur kılınarak yâ harfiyle de okunmuştur. { الْعابِدُونَ } “İbadet edenler” Dini yalnız O'na halis kılarak Allah'a ibadet eden kimselerdir. { الْحامِدُونَ } “Hamdedenler” O'nun nimetlerine veya kendilerine isabet eden darlık ve bolluğa [hamdedenlerdir]. { السَّائِحُونَ } “Oruç tutanlar” Oruç tutan kimselerdir;
لقوله ﷺ «سياحة أمتي الصوم»
Zira sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ümmetimin seyahati oruçtur» buyurmuştur.
شبه بها لأنه يعوق عن الشهوات أو لأنه رياضة نفسانية يتوصل بها إلى الاطلاع على حفايا الملك والملكوت، أو السائحون للجهاد أو لطلب العلم.
Şehevi arzulara engel olduğu için yahut mülk ve melekûtun gizliliklerine vakıf olmaya ulaştıran nefis terbiyesi olduğu için oruç seyahate benzetilmiştir. Ya da cihat için veya ilim talep etmek için seyahat edenlerdir.
الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ في الصلاة. الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ بالإِيمان والطاعة. وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ عن الشرك والمعاصي، والعاطف فيه للدلالة على أنه بما عطف عليه في حكم خصلة واحدة كأنه قال: الجامعون بين الوصفين، وفي قوله تعالى: وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ أي فيما بينه وعينه من الحقائق والشرائع للتنبيه على أن ما قبله مفصل الفضائل وهذا مجملها. وقيل إنه للايذان بأن التعداد قد تم بالسابع من حيث أن السبعة هو العدد التام والثامن ابتداء تعداد آخر معطوف عليه ولذلك سمي واو الثمانية. وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ يعني به هؤلاء الموصوفين بتلك الفضائل، ووضع الْمُؤْمِنِينَ موضع ضميرهم للتنبيه على أن إيمانهم دعاهم إلى ذلك، وأن المؤمن الكامل من كان كذلك وحذف المبشر به للتعظيم كأنه قيل: وبشرهم بما يجل عن إحاطة الأفهام وتعبير الكلام.
{ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ } “Rükû edenler, secde edenler” Namazda [rükû ve secde edenlerdir]. { الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emredenler” İman ve itaati [emredenlerdir]. { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Kötülükten alıkoyanlar” Şirk ve günahlardan [alıkoyanlardır]. Buradaki atıf harfi (vâv), matuf ile matufun aleyhin tek bir haslet hükmünde olduğunu göstermek içindir; sanki 'iki vasfı kendisinde toplayanlar' demiştir. Yüce Allah'ın { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyanlar” yani O'nun açıkladığı ve belirlediği hakikatler ile şeriatları [koruyanlar] buyruğunda [atıf vâv'ının gelmesi], kendisinden öncekilerin faziletlerin ayrıntısı, bunun ise onların özeti olduğuna dikkat çekmek içindir. Yedi sayısının tam sayı olması bakımından sayımın yedincide tamamlandığını, sekizincinin ise üzerine matuf olan yeni bir sayımın başlangıcı olduğunu bildirmek için geldiği de söylenmiştir; bu sebeple ona 'sekiz vâv'ı' (vâvu's-semâniye) denmiştir. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele!” Bununla bu faziletlerle nitelenen kimseler kastedilmiştir. Zamirleri yerine { الْمُؤْمِنِينَ } “Müminler” isminin zahir olarak getirilmesi, imanlarının onları buna sevk ettiğine ve kâmil müminin ancak böyle olan kimse olduğuna dikkat çekmek içindir. Kendisiyle müjdelenen şey ise azametinden dolayı hazfedilmiştir; sanki 'onları idraklerin kavrayamayacağı ve kelamın ifade edemeyeceği şeylerle müjdele' denilmiştir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٣ الى ١١٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 113-114]
مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)
{ مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤) } “Akraba bile olsalar, cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, ne Peygamber'e ne de iman edenlere müşrikler için bağışlanma dilemek yaraşmaz. İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi ise sadece ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz ki İbrahim, çok içli ve pek yumuşak huylu idi.”
مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ
{ مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Ne Peygamber'e ne de iman edenlere müşrikler için bağışlanma dilemek yaraşmaz.”
روي: أنه ﷺ قال لأبي طالب لما حضرته الوفاة:
Rivayet edildiğine göre vefatı yaklaştığında sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Tâlib'e şöyle dedi:
«قل كلمة أحاج لك بها عند الله» فأبى فقال ﵊: «لا أزال استغفر لك ما لم أنه عنه» فنزلت وقيل لما افتتح مكة خرج إلى الأبواء فزار قبر أمه ثم قام مستعبراً فقال: «إني استأذنت رب في زيارة قبر أمي فأذن لي واستأذنته في الاستغفار لها فلم يأذن لي وأنزل علي الآيتين» .
«Bir kelime söyle ki onunla Allah katında senin lehine delil getireyim.» O ise kaçındı. Bunun üzerine aleyhisselâm: «Bana yasaklanmadığı müddetçe senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim» buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi. Mekke'yi fethettiğinde Ebvâ'ya gidip annesinin kabrini ziyaret ettiği, sonra gözyaşları içinde ayağa kalkıp şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: «Rabbimden annemin kabrini ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi. Onun için bağışlanma dilemek üzere izin istedim, bana izin vermedi ve üzerime bu iki ayeti indirdi.»
وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ بأن ماتوا على الكفر، وفيه دليل على جواز الاستغفار لاحيائهم فإنه طلب توفيقهم للإِيمان وبه دفع النقض باستغفار إبراهيم ﵊ لأبيه الكافر فقال:
{ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Akraba bile olsalar, cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra” Yani küfür üzere ölmeleriyle [belli olduktan sonra]. Bunda, yaşayan müşrikler için bağışlanma dilemenin caiz olduğuna delil vardır; zira bu, onların imana muvaffak kılınmasını talep etmektir. İbrahim aleyhisselâm'ın kâfir olan babası için bağışlanma dilemesi sebebiyle yöneltilebilecek itiraz da bununla defedilmiş ve şöyle buyrulmuştur:
وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ وعدها إبراهيم أباه بقوله: لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ أي لأطلبن مغفرتك بالتوفيق للإيمان فإنه يجب ما قبله، ويدل عليه قراءة من قرأ «أباه» ، أو «وعدها إبراهيم أبوه» وهي الوعد بالإِيمان فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ بأن مات على الكفر، أو أوحي إليه بأنه لن يؤمن تَبَرَّأَ مِنْهُ قطع استغفاره. إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ لكثير التأوه وهو كناية عن فرط ترحمه ورقة قلبه. حَلِيمٌ صبور على الأذى، والجملة لبيان ما حمله على الاستغفار له مع شكاسته عليه.
{ وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi ise sadece ona verdiği bir sözden dolayı idi.” İbrahim'in { لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim” sözüyle babasına verdiği sözden ötürü idi; yani 'imana muvaffak kılınman suretiyle senin için bağışlanma dileyeceğim; çünkü iman kendisinden öncekileri siler'. «أباه» veya «وعدها إبراهيم أبوه» şeklinde okuyanın kıraati de buna delalet eder ki bu da babanın iman etme vaadidir. { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ } “Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca” Küfür üzere ölmesiyle yahut asla iman etmeyeceğinin kendisine vahyedilmesiyle [belli olunca], { تَبَرَّأَ مِنْهُ } “Ondan uzaklaştı.” Onun için bağışlanma dilemeyi kesti. { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ } “Şüphesiz ki İbrahim, çok içli... idi.” Çokça ah çeken idi; bu da onun aşırı merhametinden ve kalbinin inceliğinden kinayedir. { حَلِيمٌ } “Pek yumuşak huylu idi.” Eziyete karşı çok sabırlı idi. Bu cümle, babasının kendisine karşı olan sertliğine rağmen onun için bağışlanma dilemeye İbrahim'i neyin sevk ettiğini beyan etmektedir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٥ الى ١١٦]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 115-116]
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَّا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦)
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَّا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦) } “Allah bir topluluğu hidayete erdirdikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Göklerin ve yerin mülkü şüphesiz sadece Allah'ındır. O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً أي ليسميهم ضُلاَّلاً ويؤاخذهم مؤاخذتهم بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ للإِسلام. حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَّا يَتَّقُونَ حتى يبين لهم حظر ما يجب اتقاؤه، وكأنه بيان عذر الرسول ﵊ في قوله لعمه أو لمن استغفر لأسلافه المشركين قبل المنع. وقيل إنه في قوم مضوا على الأمر الأول في القبلة والخمر ونحو ذلك، وفي الجملة دليل على أن الغافل غير مكلف. إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فيعلم أمرهم في الحالين.
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً } “Allah bir topluluğu... saptıracak değildir” Yani onları sapıklar olarak isimlendirecek ve sapıkların cezalandırılması gibi onları cezalandıracak değildir; { بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ } “Onları hidayete erdirdikten sonra” İslam'a [hidayete erdirdikten sonra], { حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَّا يَتَّقُونَ } “Sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça” Sakınılması gereken şeylerin haramlığını kendilerine açıklamadıkça. Bu adeta Resûl aleyhisselâm'ın amcasına söylediği sözde veya yasaktan önce müşrik ataları için bağışlanma dileyen kimseler hususunda bir mazeret beyanıdır. Kıble ve içki gibi hususlarda önceki hüküm üzere vefat etmiş bir topluluk hakkında olduğu da söylenmiştir. Genel olarak bu cümlede, habersiz olan kimsenin (gafilin) mükellef tutulmayacağına dair bir delil vardır. { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” Dolayısıyla her iki durumdaki hallerini de bilir.
إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ لما منعهم عن الاستغفار للمشركين وإن كانوا أولي قربى وتضمن ذلك وجوب التبرؤ عنهم رأساً، بين لهم أن الله مالك كل موجود ومتولي أمره والغالب عليه ولا يتأتى لهم ولاية ولا نصرة إلا منه، ليتوجهوا بشراشرهم إليه ويتبرؤوا مما عداه حتى لا يبقى لهم مقصود فيما يأتون ويذرون سواه.
{ إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Göklerin ve yerin mülkü şüphesiz sadece Allah'ındır. O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” Akraba dahi olsalar müşrikler için bağışlanma dilemeyi onlara yasaklayınca ve bu yasak onlardan tamamen uzaklaşmayı (teberrî) zorunlu kılmayı içerince, Allah'ın her varlığın maliki, onun işlerini yürüteni ve ona galip olanı olduğunu; kendilerine O'ndan başka hiçbir dostluk ve yardımın gelmeyeceğini onlara beyan etti; ta ki bütün varlıklarıyla O'na yönelsinler, O'ndan başkasından uzaklaşsınlar ve yapıp ettikleri hiçbir şeyde O'ndan başka bir maksatları kalmasın.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٧]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 117]
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧)
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧) } “Andolsun ki Allah; Peygamber'in, içlerinden bir grubun kalpleri eğrilmeye yüz tuttuktan sonra güçlük zamanında ona uyan Muhacirlerin ve Ensar'ın tövbelerini kabul etti. Sonra da onların tövbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ من إذن المنافقين في التخلف أو برأهم عن علقة الذنوب كقوله تعالى: لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ وقيل: هو بعث على التوبة والمعنى: ما من أحد إلا وهو محتاج إلى التوبة حتى النبي ﷺ والمهاجرون والأنصار لقوله تعالى: وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً إذ ما من أحد إلا وله مقام يستنقص دونه ما هو فيه والترقي إليه توبة من تلك النقيصة وإظهار لفضلها بأنها مقام الأنبياء والصالحين من عباده. الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ في وقتها هي حالهم في غزوة تبوك كانوا في عسرة الظهر تعتقب العشرة على بعير واحد والزاد حتى قيل إن الرجلين كانا يقتسمان تمرة والماء حتى شربوا الفظ. مِن بَعْدِ مَا كَادَ تزيغ قُلُوبُ فَرِيقٍ مّنْهُمْ عن الثبات على الإيمان أو اتباع الرسول ﵇ وفي كادَ ضمير الشأن أو ضمير القوم والعائد إليه الضمير في مِنْهُمْ. وقرأ حمزة وحفص يَزِيغُ بالياء لأن تأنيث القلوب غير حقيقي. وقرئ «من بعد ما زاغت قلوب فريق منهم» يعني المتخلفين. ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ تكرير للتأكيد وتنبيه على أنه تاب عليهم من أجل ما كابدوا من العسرة، أو المراد أنه تاب عليهم لكيدودتهم.
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ } “Andolsun ki Allah; Peygamber'in... Muhacirlerin ve Ensar'ın tövbelerini kabul etti.” Münafıklara savaşa katılmama hususunda izin vermesinden dolayı [tövbesini kabul etti] veya yüce Allah'ın { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Geçmiş ve gelecek günahlarını Allah'ın bağışlaması için” ayetinde olduğu gibi onları günah bağından arındırdı. Bunun tövbeye bir teşvik olduğu da söylenmiştir; anlamı şudur: Yüce Allah'ın { وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً } “Hepiniz Allah'a tövbe edin” buyruğundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Muhacirler ve Ensar da dâhil olmak üzere tövbeye muhtaç olmayan hiç kimse yoktur. Çünkü herkes için, bulunduğu halin onun altında kaldığı daha üstün bir makam vardır ve oraya yükselmek o noksanlıktan bir tövbedir; ayrıca tövbenin peygamberlerin ve salih kulların makamı olduğu bildirilerek fazileti ortaya konmuştur. { الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } “Güçlük zamanında ona uyan” O güçlük vaktinde; bu, onların Tebük Gazvesi'ndeki durumlarıdır. Binek darlığı çekiyorlardı, on kişi bir deveye sırayla biniyordu; azık darlığı çekiyorlardı, öyle ki iki kişinin bir hurmayı paylaştığı söylenmiştir; su darlığı çekiyorlardı, hatta işkembedeki suyu içmişlerdi. { مِن بَعْدِ مَا كَادَ تزيغ قُلُوبُ فَرِيقٍ مّنْهُمْ } “İçlerinden bir grubun kalpleri eğrilmeye yüz tuttuktan sonra” İman üzerinde sebat etmekten yahut Resûl'e aleyhisselâm uymaktan [eğrilmeye yüz tuttuktan sonra]. { كادَ } fiilinde şe'n zamiri veya topluluğun zamiri vardır ve ona dönen zamir { مِنْهُمْ } kelimesindeki zamirdir. Hamza ve Hafs, kalplerin müennesliği hakiki olmadığı için { يَزِيغُ } fiilini yâ ile okumuştur. Savaştan geri kalanları kastederek «من بعد ما زاغت قلوب فريق منهم» şeklinde de okunmuştur. { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Sonra da onların tövbelerini kabul buyurdu.” Pekiştirme için bir tekrardır ve çektikleri o sıkıntılardan dolayı onların tövbelerini kabul ettiğine bir dikkattir; yahut bundan maksat meşakkate katlanmaları sebebiyle tövbelerini kabul ettiğidir.
إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ.
{ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٨ الى ١١٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 118-119]
وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لاَّ مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)
{ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لاَّ مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩) } “Ve [seferden] geri bırakılan o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]. Sonunda yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıktıkça sıkmıştı; Allah'tan [kaçıp sığınacak] yine O'ndan başka hiçbir sığınak olmadığını anlamışlardı. Sonra tövbe etsinler diye onların tövbesini kabul buyurdu. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir. Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve sadıklarla beraber olun.”
وَعَلَى الثَّلاثَةِ وتاب على الثلاثة كعب بن مالك وهلال بن أمية ومرارة بن الربيع. الَّذِينَ خُلِّفُوا تخلفوا عن الغزو أو خلف أمرهم فإنهم المرجؤون. حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ أي برحبها لإِعراض الناس عنهم بالكلية وهو مثل لشدة الحيرة. وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ قلوبهم من فرط الوحشة والغم بحيث لا يسعها أنس ولا سرور. وَظَنُّوا وعلموا. أَنْ لاَّ مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ من سخطه. إِلَّا إِلَيْهِ إلا إلى استغفاره. ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ بالتوفيق للتوبة. لِيَتُوبُوا أو أنزل قبول توبتهم ليعدوا من جملة التائبين، أو رجع عليهم بالقبول والرحمة مرة بعد أخرى ليستقيموا على توبتهم. إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ لمن تاب ولو عاد في اليوم مائة مرة. الرَّحِيمُ المتفضل عليهم بالنعم.
{ وَعَلَى الثَّلاثَةِ } “Ve o üç kişinin de” Ka'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Mürâre b. Rebî' adlı üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]. { الَّذِينَ خُلِّفُوا } “Geri bırakılan” Gazveden geri kalan veya haklarındaki hüküm ertelenen; zira onlar haklarındaki hüküm sonraya bırakılanlardır. { حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ } “Sonunda yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş” İnsanların tamamen kendilerinden yüz çevirmesi yüzünden genişliğiyle birlikte [dar gelmişti]; bu, şaşkınlığın ve çaresizliğin şiddeti için bir temsildir. { وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } “Nefisleri de kendilerini sıktıkça sıkmıştı” Aşırı yalnızlık ve kederden dolayı kalpleri öyle daralmıştı ki içine hiçbir ünsiyet ve sevinç sığmıyordu. { وَظَنُّوا } “Ve anlamışlardı” Bilmişlerdi ki, { أَنْ لاَّ مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan... hiçbir sığınak olmadığını” O'nun gazabından [kaçıp sığınacak], { إِلَّا إِلَيْهِ } “Yine O'ndan başka” O'ndan bağışlanma dilemekten başka [bir yer olmadığını]. { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Sonra tövbelerini kabul buyurdu” Tövbeye muvaffak kılarak [kabul etti], { لِيَتُوبُوا } “Tövbe etsinler diye” Yahut tövbe edenler zümresinden sayılsınlar diye tövbelerinin kabulünü indirdi; veya tövbeleri üzerinde sebat etsinler diye onlara tekrar tekrar kabul ve merhametle yöneldi. { إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ } “Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir” Günde yüz defa dönse bile tövbe edenin [tövbesini kabul edendir]. { الرَّحِيمُ } “Çok merhamet edendir.” Onlara nimetleriyle lütufta bulunandır.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ فيما لا يرضاه وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ في إيمانهم وعهودهم، أو في دين الله نية وقولا وعملا. وقرئ «من الصادقين» أي في توبتهم وإنابتهم فيكون المراد به هؤلاء الثلاثة وأضرابهم.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun” Razı olmadığı hususlarda [O'ndan sakının], { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Ve sadıklarla beraber olun.” İmanlarında ve ahitlerinde [doğru olanlarla] veya niyet, söz ve amel bakımından Allah'ın dininde [doğru olanlarla beraber olun]. «من الصادقين» şeklinde de okunmuştur; yani tövbelerinde ve yönelişlerinde sadık olanlardan [olun] ki bu takdirde kastedilen bu üç kişi ve onlar gibilerdir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 120]
مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠)
{ مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) } “Medine halkına ve onların etrafında bulunan bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmaları ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları yaraşmaz. Bu, Allah yolunda onların maruz kaldığı hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlığın; kâfirleri öfkelendirecek hiçbir yeri çiğnemelerinin ve düşmandan elde ettikleri hiçbir zaferin/kazancın olmaması ve mutlaka bunların karşılığında kendilerine salih bir amel yazılması sebebiyledir. Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez.”
مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ نهي عبر عنه بصيغة النفي للمبالغة. وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ولا يصونوا أنفسهم عما لم يصن نفسه عنه ويكابدوا معه ما يكابده من الأهوال.
{ مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ } “Medine halkına ve onların etrafında bulunan bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmaları... yaraşmaz.” Mübalağa amacıyla nefy (olumsuzluk) lafzıyla ifade edilmiş bir nehiydir (yasaklamadır). { وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ } “Ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları [yaraşmaz].” Onun kendisini korumadığı şeylerden kendi canlarını korumaları ve onun göğüs gerdiği dehşetli zorluklara onunla birlikte katlanmamaları [yaraşmaz].
روي: (أن أبا خيثمة بلغ بستانه، وكانت له زوجة حسناء فرشت له في الظل وبسطت له الحصير وقربت إليه الرطب والماء البارد، فنظر فقال: ظل ظليل، ورطب يانع وماء بارد وامرأة حسناء ورسول الله ﷺ في الضح والريح ما هذا بخير، فقام فرحل ناقته وأخذ سيفه ورمحه ومر كالريح، فمد رسول الله ﷺ طرفه إلى الطريق فإذا براكب يزهاه السراب فقال: كن أبا خيثمة فكانه ففرح به رسول الله ﷺ واستغفر له)
Rivayet edildiğine göre: (Ebû Hayseme bahçesine vardı. Güzel bir eşi vardı; ona gölgede yer hazırlamış, hasır sermiş, önüne taze hurma ve soğuk su koymuştu. Baktı ve şöyle dedi: 'Koyu bir gölge, olgun taze hurma, soğuk su ve güzel bir kadın; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise güneşin sıcağında ve rüzgârda! Bu hiç de âdil bir durum değil.' Hemen kalktı, devesini hazırladı, kılıcını ve mızrağını alıp rüzgâr gibi geçti gitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gözünü yola dikmişti, bir de serabın içinde yükselen bir süvari gördü ve: «Ebû Hayseme ol!» buyurdu. Gerçekten o idi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çok sevindi ve onun için bağışlanma diledi.)
وفي لا يَرْغَبُوا يجوز النصب والجزم. ذلِكَ إشارة إلى ما دل عليه قوله ما كان من النهي عن التخلف أو وجوب المشايعة. بِأَنَّهُمْ بسبب أنهم. لاَ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ شيء من العطش. وَلا نَصَبٌ تعب. وَلا مَخْمَصَةٌ مجاعة. فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ ولا يدوسون. مَوْطِئاً مكاناً. يَغِيظُ الْكُفَّارَ يغضبهم وطؤه. وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا كالقتل والأسر والنهب. إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إلا استوجبوا به الثواب وذلك مما يوجب المشايعة. إِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ على إحسانهم، وهو تعليل ل كُتِبَ وتنبيه على أن الجهاد إحسان، أما في حق الكفار فلأنه سعى في تكميلهم بأقصى ما يمكن كضرب المداوي للمجنون، وأما في حق المؤمنين فلأنه صيانة لهم عن سطوة الكفار واستيلائهم.
{ لا يَرْغَبُوا } fiilinde nasb ve cezm caizdir. { ذلِكَ } “Bu” { ما كان } sözünün delalet ettiği geri kalma yasağına veya ona tâbi olmanın gerekliliğine işarettir. { بِأَنَّهُمْ } “Sebebiyledir” Şundan dolayıdır ki; { لاَ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ } “Onların maruz kaldığı hiçbir susuzluk... olmaması” Susuzluktan herhangi bir şey; { وَلا نَصَبٌ } “Ve hiçbir yorgunluk” Bitkinlik; { وَلا مَخْمَصَةٌ } “Ve hiçbir açlık” Açlık; { فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ } “Allah yolunda... ve hiçbir yeri çiğnemelerinin [olmaması]” Ve ayak basmamaları; { مَوْطِئاً } “Bir yeri” Bir mekânı; { يَغِيظُ الْكُفَّارَ } “Kâfirleri öfkelendirecek” Oraya ayak basılması onları öfkelendirecek; { وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا } “Ve düşmandan elde ettikleri hiçbir zaferin [olmaması]” Öldürme, esir alma ve ganimet gibi; { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ } “Mutlaka bunların karşılığında kendilerine salih bir amel yazılması [sebebiyledir].” Karşılığında mutlaka sevabı hak etmiş olurlar; bu da ona uymayı gerektiren hususlardandır. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez.” İyiliklerine karşılık [mükâfatlarını zayi etmez]. Bu, { كُتِبَ } fiilinin bir gerekçesidir ve cihadın bir ihsan olduğuna bir dikkattir. Kâfirler hakkındaki ihsanlığına gelince, bu tıpkı hekimin deliyi dövmesi gibi onları mümkün olan en üst seviyede kemale erdirmeye çalışmaktır; müminler hakkındaki ihsanlığına gelince, bu kâfirlerin baskı ve tahakkümünden onları korumaktır.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٢١]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 121]
وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)
{ وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١) } “Küçük veya büyük yaptıkları hiçbir harcama ve geçtikleri hiçbir vadi yoktur ki, Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye hesaplarına yazılmış olmasın.”
وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً ولو علاَّقة. وَلا كَبِيرَةً مثل ما أنفق عثمان رضي الله تعالى عنه في جيش العسرة. وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً في مسيرهم وهو كل منعرج ينفذ فيه السيل اسم فاعل من ودي إذا سال فشاع بمعنى الأرض. إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ أثبت لهم ذلك. لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ بذلك. أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ جزاء أحسن أعمالهم أو أحسن جزاء أعمالهم.
{ وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً } “Küçük... hiçbir harcama yapmazlar” Bir ip bağı kadar bile olsa; { وَلا كَبِيرَةً } “Ve büyük [hiçbir harcama yapmazlar]” Osman radıyallâhu anh'ın Zorluk Ordusu'na (Ceyşü'l-Usre) yaptığı harcama gibi; { وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً } “Ve hiçbir vadiyi geçmezler” Yürüyüşlerinde [hiçbir vadiyi geçmezler]. Vadi, selin aktığı her kıvrımlı yerdir; aktı anlamındaki ‘vedâ’ (ودي) fiilinden fâil ismi olup arazi anlamında yaygınlaşmıştır. { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ } “Mutlaka hesaplarına yazılmış olur.” Bu onlar için kaydedilir; { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ } “Allah mükâfatlandırsın diye” Bunun sebebiyle; { أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarının en güzeliyle” Amellerinin en güzeli karşılığında veya amellerine verilecek mükâfatın en güzeliyle [mükâfatlandırsın diye].
[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 122]
وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢)
{ وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢) } “Müminlerin hepsinin birden toptan sefere çıkmaları doğru değildir. Onların her fırkasından bir grubun, dinde derin bilgi sahibi olmak (fakihleşmek) ve kavimleri kendilerine döndükleri zaman onları uyarmak için sefere çıkmaları gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar.”
وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً وما استقام لهم أن ينفروا جميعاً لنحو غزو أو طلب علم كما لا يستقيم لهم أن يتثبطوا جميعاً فإنه يخل بأمر المعاش. فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ فهلا نفر من كل جماعة كثيرة كقبيلة وأهل بلدة جماعة قليلة. لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ ليتكلفوا الفقاهة فيه ويتجشموا مشاق تحصيلها. وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ وليجعلوا غاية سعيهم ومعظم غرضهم من الفقاهة إرشاد القوم وإنذارهم، وتخصيصه بالذكر لأنه أهم وفيه دليل على أن التفقه والتذكير من فروض الكفاية وأنه ينبغي أن يكون غرض المتعلم فيه أن يستقيم ويقيم لا الترفع على الناس والتبسط في البلاد. لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ إرادة أن يحذروا عما ينذرون منه، واستدل به على أن أخبار الآحاد حجة لأن عموم كل فرقة يقتضي أن ينفر من كل ثلاثة تفردوا بقرية طائفة إلى التفقه لتنذر فرقتها كي يتذكروا ويحذروا، فلو لم يعتبر الأخبار ما لم يتواتر لم يفد ذلك، وقد أشبعت القول فيه تقريراً واعتراضاً في كتابي «المرصاد» . وقد قيل للآية معنى آخر وهو أنه لما نزل في المتخلفين ما نزل سبق المؤمنون إلى النفير وانقطعوا عن التفقه، فأمروا أن ينفر من كل فرقة طائفة إلى الجهاد ويبقى أعقابهم يتفقهون حتى لا ينقطع التفقه الذي هو الجهاد الأكبر، لأن الجدال بالحجة هو الأصل والمقصود من البعثة فيكون الضمير في ليتفقهوا ولينذروا لبواقي الفرق بعد الطوائف النافرة للغزو، وفي رجعوا للطوائف أي ولينذروا البواقي قومهم النافرين إذا رجعوا إليهم بما حصلوا أيام غيبتهم من العلوم.
{ وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin birden toptan sefere çıkmaları doğru değildir.” Gazve veya ilim talep etmek gibi bir amaçla hepsinin birden sefere çıkması uygun olmadığı gibi, hepsinin birden geri kalıp oturması da uygun olmaz; zira bu durum geçim düzenini bozar. { فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ } “Onların her fırkasından bir grup sefere çıksaydı ya!” Kabile veya şehir halkı gibi her büyük topluluktan az bir grup [sefere çıksaydı]. { لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ } “Dinde derin bilgi sahibi olmak için” Dini derinlemesine anlamak ve onu elde etmenin meşakkatlerine katlanmak için. { وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ } “Ve kavimleri kendilerine döndükleri zaman onları uyarmak için” İlim tahsilindeki bütün gayretlerini ve asıl amaçlarını kavimlerini irşat etmek ve uyarmak kılsınlar diye. Bunun özellikle zikredilmesi en mühimi olduğu içindir. Bunda, fıkıh öğrenmenin ve insanlara hatırlatmada bulunmanın farz-ı kifâye olduğuna, ilim talep eden kimsenin amacının insanlara üstünlük taslamak ve memleketlerde makam elde etmek değil, istikamet üzere olmak ve hakkı ikame etmek olması gerektiğine delil vardır. { لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “Umulur ki sakınırlar.” Uyarıldıkları şeylerden sakınmalarını murat ederek. Bu ayetle haber-i vâhidin hüccet olduğuna istidlal edilmiştir; zira her bir fırka lafzının umumiliği, bir köyde yalnız başına bulunan her üç kişiden bir grubun dinde fakihleşmek ve kavimlerine dönüp onları hatırlatıp uyarmak üzere sefere çıkmasını gerektirir. Eğer haberler mütevatir olmadıkça muteber sayılmasaydı bu bir fayda sağlamazdı. Bu konudaki tahlil ve itirazları «el-Mirsâd» adlı kitabımda etraflıca açıkladım. Ayet için başka bir mana da söylenmiştir; o da şudur: Savaştan geri kalanlar hakkında nazil olan ayetler inince müminler hemen topyekün sefere koştular ve ilim tahsilinden koptular. Bunun üzerine her fırkadan bir grubun cihada çıkması, geride kalanların ise en büyük cihat olan ilim tahsilinin kesintiye uğramaması için kalarak dinde derinleşmeleri emredildi; çünkü delille mücadele etmek asıldır ve peygamber göndermenin asıl maksadıdır. Bu takdirde { ليتفقهوا } ve { ولينذروا } fiillerindeki zamir, savaşa çıkan gruplardan sonra geride kalan fırkalara; { رجعوا } fiilindeki zamir ise sefere çıkan gruplara ait olur; yani geride kalanlar, sefere çıkan kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uzakta oldukları günlerde elde ettikleri ilimlerle uyarsınlar.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٣]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 123]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣) } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ أمروا بقتال الأقرب منهم فالأقرب كما أمر رسول الله ﷺ أولاً بإنذار عشيرته الأقربين، فإن الأقرب أحق بالشفقة والاستصلاح. وقيل هم يهود حوالي المدينة كقريظة والنضير وخيبر. وقيل الروم فإنهم كانوا يسكنون الشأم وهو قريب من المدينة. وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً شدة وصبراً على القتال. وقرئ بفتح الغين وضمها وهما لغتان فيها. وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ بالحراسة والإعانة.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başlangıçta en yakın akrabalarını uyarmakla emrolunduğu gibi, onlar da kendilerine en yakın olanlardan başlayarak sırayla savaşmakla emrolundular; zira en yakın olan şefkate ve ıslaha daha layıktır. Bunların Kurayza, Nadîr ve Hayber gibi Medine çevresindeki Yahudiler olduğu söylenmiştir. Rumlar olduğu da söylenmiştir; zira onlar Medine'ye yakın olan Şam bölgesinde oturuyorlardı. { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “Onlar sizde bir sertlik bulsunlar.” Savaşa karşı bir şiddet ve sabır [bulsunlar]. Gayn harfinin fethası ve zammesiyle de okunmuştur ki bunlar bu kelimede iki ayrı lehçedir. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.” Koruma ve yardımıyla [beraberdir].
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٤ الى ١٢٥]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 124-125]
وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥)
{ وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥) } “Bir sure indirildiği zaman onlardan bazısı: «Bu hanginizin imanını artırdı?» der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar birbirlerine müjde vermektedirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, bu onların pisliğine pislik katmış ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir.”
وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ فمن المنافقين مَنْ يَقُولُ انكار واستهزاء. أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ السورة.
{ وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ } “Bir sure indirildiği zaman onlardan bazısı” yani münafıklardan bazısı, { مَنْ يَقُولُ } “[şöyle] der:” inkâr ve alay yollu: { أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ } “«Bu hanginizin [imanını] artırdı?»” yani bu sure,
إِيماناً وقرئ «أَيُّكُمْ» بالنصب على إضمار فعل يفسره زادَتْهُ. فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً بزيادة العلم الحاصل من تدبر السورة وانضمام الإِيمان بها وبما فيها إلى إيمانهم. وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ بنزولها لأنه سبب لزيادة كمالهم وارتفاع درجاتهم.
{ إِيماناً } “imanını?” «أَيُّكُمْ» kelimesi, { زادَتْهُ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiile binaen nasb ile de okunmuştur. { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً } “İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır” surenin üzerinde düşünmekten hâsıl olan ilmin artmasıyla ve bu sureye ve içindekilere olan imanın onların imanına eklenmesiyle [artırmıştır]. { وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ } “ve onlar birbirlerine müjde vermektedirler” onun inişiyle sevinirler; çünkü bu, onların kemâlinin artmasına ve derecelerinin yükselmesine bir sebeptir.
وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ كفر. فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ كفراً بها مضموماً إلى الكفر بغيرها. وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ واستحكم ذلك فيهم حتى ماتوا عليه.
{ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık olanlara gelince,” [yani] küfür [olanlara], { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “bu onların pisliğine pislik katmış” ona olan küfrü, diğer şeylere olan küfürlerine ekleyerek [artırmış]tır. { وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ } “ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir.” Bu durum onlarda iyice yerleşmiş, nihayet bunun üzere ölmüşlerdir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٧]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 126-127]
أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لاَ يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ (١٢٧)
{ أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لاَ يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ (١٢٧) } “Görmüyorlar mı ki, her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar da yine tevbe etmiyorlar ve ibret almıyorlar? Bir sure indirildiği zaman: «Sizi birisi görüyor mu?» diye birbirlerine bakarlar, sonra da sıvışıp giderler. Anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini [imandan] çevirmiştir.”
أَوَلا يَرَوْنَ يعني المنافقين وقرئ بالتاء. أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ يبتلون بأصناف البليات، أو بالجهاد مع رسول الله ﷺ فيعاينون ما يظهر عليه من الآيات. فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لاَ يَتُوبُونَ لا ينتهون ولا يتوبون من نفاقهم. وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ ولا يعتبرون.
{ أَوَلا يَرَوْنَ } “Görmüyorlar mı ki,” yani münafıklar [görmüyorlar mı]; bu kelime 'te' ile [أولا ترون] de okunmuştur. { أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ } “onlar imtihan ediliyorlar” türlü türlü belalarla sınanıyorlar veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihada çıkarak onun üzerinde zahir olan mucizeleri bizzat görüyorlar. { فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لاَ يَتُوبُونَ } “her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar da yine tevbe etmiyorlar” nifaklarından vazgeçmiyor ve tevbe etmiyorlar. { وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ } “ve ibret almıyorlar.” ders çıkarmıyorlar.
وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ تغامزوا بالعيون إنكاراً لها وسخرية، أو غيظاً لما فيها من عيوبهم. هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ أي يقولون هل يراكم أحد إن قمتم من حضرة الرسول ﷺ، فإن لم يرهم أحد قاموا وإن يرهم أحد أقاموا. ثُمَّ انْصَرَفُوا عن حضرته مخافة الفضيحة. صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ عن الإِيمان وهو يحتمل الإخبار والدعاء. بِأَنَّهُمْ بسبب أنهم. قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ لسوء فهمهم أو لعدم تدبرهم.
{ وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Bir sure indirildiği zaman... birbirlerine bakarlar” onu inkâr etmek ve alaya almak amacıyla yahut içinde ayıpları zikredildiği için öfkeden birbirlerine göz kırparlar. { هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “«Sizi birisi görüyor mu?» [diye]” yani «Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurundan kalkıp giderseniz sizi birisi görür mü?» derler; eğer kendilerini kimse görmüyorsa kalkıp giderler, biri görüyorsa oturmaya devam ederlerdi. { ثُمَّ انْصَرَفُوا } “sonra da sıvışıp giderler.” rezil olma korkusuyla onun huzurundan ayrılırlar. { صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Allah onların kalplerini çevirmiştir.” imandan [çevirmiştir]; bu cümle haber bildirme veya beddua olma ihtimalini taşır. { بِأَنَّهُمْ } “...sebebiyle” şundan dolayıdır ki: { قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ } “anlamayan bir topluluk olmaları” anlayışlarının kötülüğü veya düşüncesizlikleri sebebiyle.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 128-129]
لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩)
{ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩) } “Andolsun, size kendi içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; size pek düşkündür, müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir. Eğer yüz çevirirlerse de ki: «Allah bana yeter! O'ndan başka ilah yoktur. Yalnızca O'na tevekkül ettim. O, büyük Arş'ın Rabbidir.»”
لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ من جنسكم عربي مثلكم. وقرئ «من أَنفُسِكُمْ» أي من أشرفكم.
{ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden... bir peygamber gelmiştir” sizin cinsinizden, sizin gibi bir Araptır. «من أَنفُسِكُمْ» [fetha ile] şeklinde de okunmuştur ki; yani en şereflinizden demektir.
عَزِيزٌ عَلَيْهِ شديد شاق. مَا عَنِتُّمْ عنتكم ولقاؤكم المكروه. حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ أي على إيمانكم وصلاح شأنكم. بِالْمُؤْمِنِينَ منكم ومن غيركم. رَؤُفٌ رَحِيمٌ قدم الأبلغ منهما وهو الرؤوف لأن الرأفة شدة الرحمة محافظة على الفواصل.
{ عَزِيزٌ عَلَيْهِ } “ona pek ağır gelir” şiddetli ve güç gelir. { مَا عَنِتُّمْ } “sizin sıkıntıya uğramanız” meşakkate düşmeniz ve hoşlanmadığınız şeylerle karşılaşmanız [ağır gelir]. { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “size pek düşkündür” yani iman etmenize ve durumunuzun düzelmesine [düşkündür]. { بِالْمُؤْمِنِينَ } “müminlere karşı” sizden ve başkalarından olan [müminlere karşı]. { رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “çok şefkatli ve merhametlidir.” Bu iki sıfattan daha mübalağalı olanı yani er-Raûf öne geçirilmiştir; çünkü re'fet merhametin ileri derecesidir; bu da ayet sonlarındaki uyumu korumak içindir.
فَإِنْ تَوَلَّوْا عن الإِيمان بك. فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ فإنه يكفيك معرتهم ويعينك عليهم. لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ كالدليل عليه. عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ فلا أرجو ولا أخاف إلا منه. وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ الملك العظيم، أو الجسم العظيم المحيط الذي تنزل منه الأحكام والمقادير. وقرئ «العظيم» بالرفع. وعن أبي بن كعب رضي الله تعالى عنه: أن آخر ما نزل هاتان الآيتان
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” sana iman etmekten [yüz çevirirlerse], { فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } “de ki: «Allah bana yeter!»” zira O, onların kötülüğüne karşı sana kâfidir ve onlara karşı sana yardım eder. { لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur.” [bu ifade] buna bir delil gibidir. { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “Yalnızca O'na tevekkül ettim.” yalnız O'ndan umar ve yalnız O'ndan korkarım. { وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “O, büyük Arş'ın Rabbidir.” büyük mülkün yahut hükümlerin ve takdirlerin indiği, [her şeyi] kuşatan büyük cismin [Rabbidir]. «العظيم» kelimesi merfû olarak da okunmuştur. Ubeyy b. Ka'b radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre: En son inen ayetler bu iki ayettir.
وعن النبي ﷺ: «ما نزل القرآن علي إلا آية آية وحرفاً حرفاً ما خلا سورة براءة وقل هو الله أحد، فإنهما أنزلتا علي ومعهما سبعون ألف صف من الملائكة»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Beraet (Tevbe) ve Kul huvallâhu ehad sureleri müstesna, Kur'an bana ancak ayet ayet, harf harf indirildi. Bu iki sure ise bana yanlarında yetmiş bin melek safı olduğu halde indirildi.»
والله أعلم.
En doğrusunu Allah bilir.