اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠)
{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠) } “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme. Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmelerindendir. Allah, yoldan çıkmış fâsıklar topluluğunu doğru yola iletmez.”
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ يريد به التساوي بين الأمرين في عدم الإفادة لهم كما نص عليه بقوله:
{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme.” Bununla, şu sözüyle açıkça belirttiği gibi, onlar için bir fayda sağlamama hususunda iki durumun eşitliğini kastetmektedir:
إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ.
{ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır.”
روي أن عبد الله بن عبد الله بن أبي وكان من المخلصين سأل رسول الله ﷺ في مرض أبيه أن يستغفر له، ففعل ﵊ فنزلت، فقال ﵊: لأزيدن على السبعين فنزلت: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ.
Rivayet edildiğine göre, ihlaslı [mümin]lerden olan Abdullah b. Abdullah b. Übey, babasının hastalığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun için bağışlanma dilemesini istedi. O da aleyhisselâm bunu yaptı; bunun üzerine bu ayet indi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «Yetmişten fazlasını dilerim» buyurdu ve ardından: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır” ayeti indi.
وذلك لأنه ﵊ فهم من السبعين العدد المخصوص لأنه الأصل فجوز أن يكون ذلك حداً يخالفه حكم ما وراءه، فبين له أن المراد به التكثير دون التحديد، وقد شاع استعمال السبعة والسبعين والسبعمائة ونحوها في التكثير، لاشتمال السبعة على جملة أقسام العدد فكأنّه العدد بأسره. ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ إشارة إلى أن اليأس من المغفرة وعدم قبول استغفارك ليس لبخل منا ولا قصور فيك بل لعدم قابليتهم بسبب الكفر الصارف عنها. وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ المتمردين في كفرهم، وهو كالدليل على الحكم السابق فإن مغفرة الكافر بالإِقلاع عن الكفر والإِرشاد إلى الحق، والمنهمك في كفره المطبوع عليه لا ينقلع ولا يهتدي، والتنبيه على عذر الرسول في استغفاره وهو عدم يأسه من إيمانهم ما لم يعلم أنهم مطبوعون على الضلالة، والممنوع هو الاستغفار بعد العلم لقوله تعالى: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ.
Bu da şundandır: Peygamber aleyhisselâm asıl olan bu olduğu için «yetmiş» lafzından belirli bir sayıyı anlamış, dolayısıyla bunun ötesindeki bir hükmün bundan farklı bir sınır olabileceğini caiz görmüştü. Bunun üzerine ona, bununla sınırlandırmanın değil çokluğun kastedildiği açıklandı. Nitekim yedi, yetmiş ve yedi yüz gibi sayıların çokluk bildirmede kullanımı yaygındır; zira yedi sayısı, sayı kısımlarının tamamını içerdiğinden adeta sayının tamamı gibidir. { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Bu, onların Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmelerindendir.” [ifadesi], bağışlanmaktan ümit kesilmesinin ve senin bağışlanma dileğinin kabul edilmemesinin bizden kaynaklanan bir cimrilikten ya da sende bir kusur bulunmasından değil, bilakis bağışlanmayı engelleyen inkâr sebebiyle onların [buna] ehil olmamalarından kaynaklandığına bir işarettir. { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah, yoldan çıkmış fâsıklar topluluğunu doğru yola iletmez.” İnkârlarında haddi aşanları [doğru yola iletmez]. Bu, önceki hükmün bir delili gibidir. Zira kâfirin bağışlanması, inkârdan vazgeçmesi ve hakka yöneltilmesiyledir; inkârına gömülmüş ve kalbi mühürlenmiş olan kimse ise ne vazgeçer ne de doğru yolu bulur. Ayrıca bu, Resûl'ün bağışlanma dilemesindeki mazeretine de bir dikkat çekmedir ki bu da onların dalalet üzere mühürlendiklerini bilmediği müddetçe iman etmelerinden ümit kesmemiş olmasıdır. Yasaklanan ise Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Akraba bile olsalar, onların cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra, ne Peygamber'in ne de müminlerin müşrikler için bağışlanma dilemeleri yakışık almaz” buyruğundan dolayı, bunu bildikten sonra bağışlanma dilemektir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨١ الى ٨٢]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 81-82]
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لاَ تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)
{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Allah'ın Resûlü'nün arkasından oturup kalmalarına sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihat etmekten hoşlanmadılar ve: «Bu sıcakta sefere çıkmayın» dediler. De ki: «Eğer anlasalardı, cehennem ateşi daha sıcaktır!» Artık kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar.”
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ بقعودهم عن الغزو خلفه يقال أقام خلاف الحي أي بعدهم، ويجوز أن يكون بمعنى المخالفة فيكون انتصابه على العلة أو الحال. وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إيثاراً للدعة والخفض على طاعة الله، وفيه تعريض بالمؤمنين الذين آثروا عليها تحصيل رضاه ببذل الأموال والمهج. وَقالُوا لاَ تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ أي قال بعضهم لبعض أو قالوه للمؤمنين تثبيطاً. قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا وقد آثرتموها بهذه المخالفة. لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ أن مآبهم إليها، أو أنها كيف هي ما اختاروها بإيثار الدعة على الطاعة.
{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Allah'ın Resûlü'nün arkasından oturup kalmalarına sevindiler” Onun peşinden savaşa gitmeyip oturmalarıyla. Bir kabilenin arkasında kalındığında «ikāmetu hilâfi'l-hayy» (أقام خلاف الحي) denir. Bunun «muhalefet» (aykırı hareket etmek) manasında olması da caizdir; bu durumda illet veya hal olarak nasb edilmiş olur. { وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihat etmekten hoşlanmadılar” Rahatı ve huzuru Allah'a itaate tercih ederek. Bunda, mallarını ve canlarını feda ederek Allah'ın rızasını kazanmayı [rahatlığa] tercih eden müminlere bir gönderme vardır. { وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “ve: «Bu sıcakta sefere çıkmayın» dediler.” Yani birbirlerine söylediler yahut vazgeçirmek maksadıyla müminlere söylediler. { قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا } “De ki: «Cehennem ateşi daha sıcaktır!»” Halbuki siz bu muhalefetle onu tercih etmiş oldunuz. { لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ } “Eğer anlasalardı” Dönüşlerinin oraya olacağını yahut onun nasıl bir şey olduğunu [anlasalardı], rahatlığı itaate tercih ederek onu seçmezlerdi.
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ إخبار عما يؤول إليه حالهم في الدنيا والآخرة أخرجه على صيغة الأمر للدلالة على أنه حتم واجب، ويجوز أن يكون الضحك والبكاء كنايتين عن السرور والغم والمراد من القلة العدم.
{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Artık kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar.” Dünyada ve ahirette durumlarının varacağı nihayeti haber vermektedir; bunun kesin ve vacip olduğunu göstermek için emir kipiyle ifade etmiştir. Gülmenin ve ağlamanın sevinç ve kederden kinaye olması, «azlık» ile de yokluğun kastedilmiş olması caizdir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٣]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 83]
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣)
{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣) } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de onlar [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: «Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; artık geride kalanlarla beraber oturun!»”
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فإن ردك إلى المدينة وفيها طائفة من المتخلفين يعني منافقيهم فإن كلهم لم يكونوا منافقين، أو من بقي منهم وكان المتخلفون اثني عشر رجلاً. فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ إلى غزوة أخرى بعد تبوك فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إخبار في معنى النهي للمبالغة. إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ تعليل له وكان إسقاطهم عن ديوان الغزاة عقوبة لهم على تخلفهم وأَوَّلَ مَرَّةٍ هي الخرجة إلى غزوة تبوك. فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ أي المتخلفين لعدم لياقتهم للجهاد كالنساء والصبيان.
{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de” Eğer seni Medine'ye ve orada bulunan savaştan geri kalanlar topluluğuna döndürürse; yani onların münafıklarına [döndürürse], zira onların hepsi münafık değildi; yahut onlardan geride kalanlara [döndürürse] ki geride kalanlar on iki kişiydi. { فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } “onlar [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse” Tebük'ten sonra başka bir gazveye [çıkmak için], { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا } “de ki: «Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız!»” Mübalağa için nehiy (yasaklama) manasında bir haberdir. { إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz” Bunun gerekçesidir. Onların gaziler kütüğünden düşürülmesi, savaştan geri kalmalarına karşılık bir cezaydı; «ilk defa» ise Tebük Gazvesi'ne çıkıştır. { فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ } “artık geride kalanlarla beraber oturun!” Yani kadınlar ve çocuklar gibi cihada elverişli olmadıkları için geride kalanlarla.
وقرئ مع «الخلفين» على قصر الْخالِفِينَ.
«el-Hâlifîn» (الْخالِفِينَ) kelimesinin kısaltılmasıyla «el-halfîn» (الخلفين) şeklinde de okunmuştur.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 84-85]
وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥)
{ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma ve kabrinin başında durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler ve fâsık olarak öldüler. Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını istemektedir.”
وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً
{ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma”
روي: (أن عبد الله بن أبي دعا رسول الله ﷺ في مرضه، فلما دخل عليه سأله أن يستغفر له ويكفنه في شعاره الذي يلي جسده ويصلي عليه فلما مات أرسل قميصه ليكفن فيه وذهب ليصلي عليه) فنزلت. وقيل صلى عليه ثم نزلت
Rivayet edildiğine göre: (Abdullah b. Übey hastalığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i çağırdı. Yanına girdiğinde, kendisi için bağışlanma dilemesini, tenine değen iç elbisesiyle kendisini kefenlemesini ve cenaze namazını kılmasını istedi. Vefat edince [Peygamber] içine kefenlenmesi için gömleğini gönderdi ve cenaze namazını kılmaya gitti.) Bunun üzerine [bu ayet] indi. Cenaze namazını kıldırdıktan sonra indiği de söylenmiştir.
، وإنما لم ينه عن التكفين في قميصه ونهى عن الصلاة عليه لأن الضن بالقميص كان مخلاً بالكرم ولأنه كان مكافأة لإلباسه العباس قميصه حين أسر ببدر، والمراد من الصلاة الدعاء للميت والاستغفار له وهو ممنوع في حق الكافر ولذلك رتب النهي على قوله:
Gömleğine kefenlemekten menedilmeyip sadece cenaze namazını kılmaktan menedilmesi; gömleği esirgemenin cömertliğe aykırı düşecek olması ve Abbas Bedir'de esir düştüğünde ona gömleğini giydirmiş olmasına bir karşılık bulunması sebebiyledir. Namazdan maksat ölüye dua etmek ve onun için bağışlanma dilemektir ki bu kâfir hakkında yasaktır; bu sebeple yasaklama şu buyruğa bağlanmıştır:
ماتَ أَبَداً يعني الموت على الكفر فإن إحياء الكافر للتعذيب دون التمتع فكأنه لم يحيَ. وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ ولا تقف عند قبره للدفن أو الزيارة. إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ تعليل للنهي أو لتأبيد الموت.
{ ماتَ أَبَداً } “asla ölen” Yani inkâr üzere ölümü kastetmektedir; zira kâfirin yaşatılması nimetten yararlanmak için değil azap içindir, dolayısıyla o sanki hiç yaşamamış gibidir. { وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ } “ve kabrinin başında durma!” Ne defnetmek ne de ziyaret etmek için kabrinin başında bekleme. { إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ } “Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler ve fâsık olarak öldüler.” Yasaklamanın yahut ölümün ebedileştirilmesinin gerekçesidir.
وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ تكرير للتأكيد والأمر حقيق به فإن الأبصار طامحة إلى الأموال والأولاد والنفوس مغتبطة عليها. ويجوز أن تكون هذه في طريق غير الأول.
{ وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını istemektedir.” Pekiştirme için bir tekrardır ve durum buna layıktır; zira gözler mallara ve çocuklara dikilmekte, nefisler bunlara imrenmektedir. Bunun ilk [ayetten] farklı bir yolla [bir başka sebeple] olması da caizdir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٦ الى ٨٧]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 86-87]
وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧)
{ وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧) } “«Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihat edin» diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler ve: «Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım» dediler. Geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular, kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar.”
وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ من القرآن ويجوز أن يراد بها بعضها. أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ بأن آمنوا بالله ويجوز أن تكون أن المفسرة. وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ ذوو الفضل والسعة. وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ الذين قعدوا لعذر.
{ وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } “bir sure indirildiği zaman” Kur'an'dan [bir sure]; onun bir kısmının kastedilmiş olması da caizdir. { أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ } “Allah'a iman edin diye” Allah'a iman etmeleri emredilerek; «en» (أن) harfinin tefsiriyye olması da caizdir. { وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ } “ve Resûlü ile birlikte cihat edin [diye indirildiği zaman], onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler” Fazilet ve imkân sahipleri. { وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ } “ve: «Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım» dediler.” Bir mazeret sebebiyle oturanlarla.
رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ مع النساء جمع خالفه وقد يقال الخالفة للذي لا خير فيه. وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاَ يَفْقَهُونَ ما في الجهاد وموافقة الرسول من السعادة وما في التخلف عنه من الشقاوة.
{ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “Geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular” Kadınlarla; «hâlife» (خالفة) kelimesinin çoğuludur. Kendisinde hayır olmayan kimse için de bazen «hâlife» denir. { وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ } “ve kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar.” Cihatta ve Resûl'e uymakta bulunan mutluluğu ve ondan geri kalmakta bulunan bedbahtlığı.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 88-89]
لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)
{ لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) } “Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihat ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve asıl kurtuluşa erenler de onlardır. Allah onlar için, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kazanç budur.”
لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أي إن تخلف هؤلاء ولم يجاهدوا فقد جاهد من هو خير منهم. وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ منافع الدارين النصر والغنيمة في الدنيا والجنة والكرامة في الآخرة. وقيل الحور لقوله تعالى: فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ وهي جمع خيرة تخفيف خيرة. وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الفائزون بالمطالب.
{ لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihat ettiler.” Yani şayet bunlar geri kalıp cihat etmedilerse, muhakkak ki onlardan daha hayırlı olanlar cihat etmiştir. { وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ } “İşte bütün hayırlar onlarındır” İki yurdun menfaatleri; dünyada zafer ve ganimet, ahirette ise cennet ve ikramdır. Allah Teâlâ'nın: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } “Orada iyi huylu, güzel kadınlar vardır” buyruğundan dolayı huriler olduğu da söylenmiştir; bu da «hayyire» (خَيِّرَة) kelimesinin hafifletilmişi olan «hayre» (خَيْرة) lafzının çoğuludur. { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “ve asıl kurtuluşa erenler de onlardır.” İsteklerine kavuşanlar.
أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ بيان لما لهم من الخيرات الأخروية.
{ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah onlar için, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kazanç budur.” Onlara ait ahiret hayırlarının bir beyanıdır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٠]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 90]
وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠)
{ وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } “Bedevilerden mazeret ileri sürenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler. Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan inkâr edenlere pek acıklı bir azap erişecektir.”
وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ يعني أسداً وغطفان استأذنوا في التخلف معتذرين بالجهد وكثرة العيال. وقيل هم رهط عامر بن الطفيل قالوا إن غزونا معك أغارت طيئ على أهالينا ومواشينا.
{ وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ } “Bedevilerden mazeret ileri sürenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler.” Yani Esed ve Gatafân [kabileleri], güçsüzlük ve çoluk çocuğun çokluğunu mazeret göstererek [sefere çıkmayıp] geride kalmak için izin istediler. Bunların Âmir b. Tufeyl'in cemaati olduğu da söylenmiştir; onlar: «Seninle savaşa çıkarsak Tayy kabilesi ailelerimize ve hayvanlarımıza baskın yapar» demişlerdi.
والمعذر إما من عذر في الأمر إذا قصر فيه موهماً أن له عذراً ولا عذر له، أو من اعتذر إذا مهد العذر بإدغام التاء في الذال ونقل حركتها إلى العين، ويجوز كسر العين لالتقاء الساكنين وضمها للاتباع لكن لم يقرأ بهما.
«el-Muazzir» (المعذر) kelimesi; ya mazereti olmadığı halde mazereti varmış gibi göstererek işte kusur ettiğinde kullanılan «azere fi'l-emr» (عذر في الأمر) ifadesindendir, yahut te harfinin zâl harfine idgam edilmesi ve harekesinin ayın harfine aktarılmasıyla «i'tezede» (اعتذر) yani mazeret ortaya koydu manasındadır. İki sakinin karşılaşmasından dolayı ayın harfinin kesreli okunması ve [zâle] uyum sebebiyle dammeli okunması da caizdir, ancak bu iki şekilde kıraat edilmemiştir.
وقرأ يعقوب الْمُعَذِّرُونَ من أعذر إذا اجتهد في العذر. وقرئ «المعذرون» بتشديد العين والذال على أنه من تعذر بمعنى اعتذر وهو لحن إذ التاء لا تدغم في العين، وقد اختلف في أنهم كانوا معتذرين بالتصنع أو بالصحة فيكون قوله: وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ في غيرهم وهم منافقو الأعراب كذبوا الله ورسوله في إدعاء الإِيمان وإن كانوا هم الأولين فكذبهم بالاعتذار. سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ من الأعراب أو من المعذرين فإن منهم من اعتذر لكسله لا لكفره عَذابٌ أَلِيمٌ بالقتل والنار.
Ya'kūb ise, mazeret beyanında gayret sarf ettiğinde kullanılan «a'zere» (أعذر) fiilinden hareketle «el-Mu'zirûn» (الْمُعْذِرُونَ) şeklinde okumuştur. Ayın ve zâl harflerinin şeddesiyle «el-Muazzezirûn» (المعذرون) şeklinde, «i'tezede» (اعتذر) manasındaki «teazzere» (تعذر) fiilinden geldiği kabul edilerek de okunmuştur; ancak bu bir dil hatasıdır (lahn), zira te harfi ayın harfine idgam edilmez. Bunların yapmacık mazeret ileri sürenler mi yoksa gerçek mazeretliler mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Şayet gerçek mazeretliler iseler, { وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” buyruğu başkaları hakkındadır ki bunlar da iman iddiasında bulunarak Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyleyen bedevî münafıklardır. Eğer öncekilerin bizzat kendileri iseler, onların yalanları mazeret beyanındadır. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “Onlardan inkâr edenlere pek acıklı bir azap erişecektir” Bedevilerden yahut mazeret gösterenlerden [inkâr edenlere]; zira onların içinde inkârından ötürü değil, tembelliğinden dolayı mazeret bildirenler de vardı; { عَذابٌ أَلِيمٌ } “pek acıklı bir azap” Öldürülme ve ateşle.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩١ الى ٩٢]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 91-92]
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاَ أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (٩٢)
{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلا يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (٩٢) } “Allah ve Resûlü için samimi davrandıkları takdirde zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara [sefere katılmadıkları için] bir günah yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kendilerini bindirip sefere sevk edesin diye sana geldiklerinde: «Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum» dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı kederden gözleri yaş döke döke dönüp gidenlere de [bir sorumluluk yoktur].”
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى كالهرمى والزمنى. وَلا عَلَى الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ لفقرهم كجهينة ومزينة وبني عذرة. حَرَجٌ إثمٌ في التأخر. إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ بالإِيمان والطاعة في السر والعلانية كما يفعل الموالي الناصح، أو بما قدروا عليه فعلاً أو قولاً يعود على الإِسلام والمسلمين بالصلاح مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ أي ليس عليهم جناح ولا إلى معاتبتهم سبيل وإنما وضع المحسنين موضع الضمير للدلالة على أنهم منخرطون في سلك المحسنين غير معاتبين لذلك. وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ لهم أو للمسيء فكيف للمحسن.
{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } “Zayıflara ve hastalara yoktur” İhtiyarlar ve kötürümler gibi. { وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ } “ve harcayacak bir şey bulamayanlara” Cüheyne, Müzeyne ve Benî Uzre gibi fakirlikleri sebebiyle [bulamayanlara]. { حَرَجٌ } “bir günah” Geri kalmada bir vebal. { إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah ve Resûlü için samimi davrandıkları takdirde” Sadık ve samimi dostların yaptığı gibi gizlide ve açıkta iman ve itaatle, yahut İslâm'a ve Müslümanlara yarar sağlayacak güç yetirdikleri fiil veya sözlerle [samimi davrandıklarında]. { ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur.” Yani onların üzerine bir günah olmadığı gibi onları kınamaya da bir yol yoktur. Zamir yerine «el-muhsinîn» (iyilik edenler) isminin getirilmesi, onların iyilik edenler zümresine dâhil olduklarını ve bu yüzden kınanamayacaklarını göstermek içindir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Onlar için veya kötülük yapan için bile [böyledir], öyleyse iyilik eden için nasıl olmasın!
وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ عطف على الضُّعَفاءِ أو على الْمُحْسِنِينَ،
{ وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } “Kendilerini bindirip sefere sevk edesin diye sana geldiklerinde [...] olanlara da [bir sorumluluk yoktur].” { الضُّعَفاءِ } “Zayıflar” üzerine veya { الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenler” üzerine matuftur.
وهم البكاؤون سبعة من الأنصار: معقل بن يسار وصخر بن خنساء وعبد الله بن كعب وسالم بن عمير وثعلبة بن غنمة وعبد الله بن مغفل وعلية بن زيد، أتوا رسول الله ﷺ وقالوا: قد نذرنا الخروج فاحملنا على الخفاف المرقوعة والنعال المخصوفة نغز معك، فقال ﵇: «لا أجد ما أحملكم عليه» فتولوا وهم يبكون.
Onlar «Ağlayanlar» (Bekkâûn) olup Ensar'dan yedi kişidir: Ma'kıl b. Yesâr, Sahr b. Hunsâ, Abdullah b. Ka'b, Sâlim b. Umeyr, Sa'lebe b. Ganeme, Abdullah b. Mugaffel ve Uleyye b. Zeyd. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Biz sefere çıkmayı adadık; bizi yamalı mestler ve dikilmiş çarıklar üzerine bindir de seninle gazaya çıkalım» dediler. O da aleyhisselâm: «Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum» buyurdu. Bunun üzerine ağlayarak geri döndüler.
وقيل هم بنو مقرن: معقل وسويد والنعمان. وقيل أبو موسى وأصحابه. قُلْتَ لاَ أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ حال من الكاف في أَتَوْكَ بإضمار قد. تَوَلَّوْا جواب إذا. وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ تسيل. مِنَ الدَّمْعِ أي دمعاً فإن من
Onların Mukarrinoğulları olduğu da söylenmiştir: Ma'kıl, Süveyd ve Nu'mân. Ebû Mûsâ ve arkadaşları olduğu da söylenmiştir. { قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ } “«Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum» dediğin zaman” Gizli bir «kad» (قد) takdiriyle { أَتَوْكَ } “sana geldiklerinde” ifadesindeki kef harfinden haldir. { تَوَلَّوْا } “dönüp gittiler” «İzâ» (إذا) edatının cevabıdır. { وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ } “gözleri döke döke” Boşalır. { مِنَ الدَّمْعِ } “yaş” Yani gözyaşı [döker]; zira «min» (من) harf-i ceri
للبيان وهي مع المجرور في محل النصب على التمييز وهو أبلغ من يفيض دمعها، لأنه يدل على أن العين صارت دمعاً فياضاً. حَزَناً نصب على العلة أو الحال أو المصدر لفعل دل عليه ما قبله. أَلَّا يَجِدُوا لئلا يجدوا متعلق ب حَزَناً أو ب تَفِيضُ. مَا يُنْفِقُونَ في مغزاهم.
beyan (açıklama) içindir ve mecruruyla birlikte temyiz olarak nasb mahallindedir. Bu, «gözyaşı taştı» ifadesinden daha beliğdir; çünkü gözün adeta taşan bir gözyaşı kesildiğini gösterir. { حَزَناً } “kederden dolayı” İllet, hal yahut öncesinin delalet ettiği bir fiilin masdarı olarak mansûbtur. { أَلَّا يَجِدُوا } “bulamadıklarından dolayı” [Yani] bulamadıkları için; { حَزَناً } “kederden” lafzına veya { تَفِيضُ } “döker” fiiline mütealliktir. { ما يُنْفِقُونَ } “harcayacak bir şey” Gazvelerinde [harcayacak bir şey].
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٣ الى ٩٤]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 93-94]
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)
{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) } “Sorumluluk yolu ancak zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular. Allah da onların kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler. Yanlarına döndüğünüz zaman size mazeret beyan ederler. De ki: «Mazeret bildirmeyin, size asla inanmayız; çünkü Allah sizin durumlarınızı bize haber vermiştir. Amelinizi Allah da görecek, Resûlü de. Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.»”
إِنَّمَا السَّبِيلُ بالمعاتبة. عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ واجدون الأهبة. رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ استئناف لبيان ما هو السبب لاستئذانهم من غير عذر وهو رضاهم بالدناءة والانتظام في جملة الخوالف إيثاراً للدعة. وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ حتى غفلوا عن وخامة العاقبة. فَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ مغبته.
{ إِنَّمَا السَّبِيلُ } “Sorumluluk yolu ancak [...] aleyhinedir.” Kınama yoluyla. { عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ } “zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin” Hazırlık ve imkân bulanların. { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “Onlar geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular.” Mazeretsiz izin istemelerinin sebebini açıklayan yeni bir cümledir; bu da rahatlığı tercih ederek aşağılığa ve geride kalanlar arasına katılmaya razı olmalarıdır. { وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah da onların kalplerini mühürledi” Ta ki akıbetin vehametinden gafil kaldılar. { فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “artık onlar bilmezler.” Bunun sonucunu.
يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ في التخلف. إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ من هذه السفرة. قُلْ لاَّ تَعْتَذِرُوا بالمعاذير الكاذبة لأنه: لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ لن نصدقكم لأنه: قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ أعلمنا بالوحي إلى نبيه بعض أخباركم وهو ما في ضمائركم من الشر والفساد. وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ أتتوبون عن الكفر أم تثبتون عليه فكأنه استتابة وإمهال للتوبة. ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أي إليه فوضع الوصف موضع الضمير للدلالة على أنه مطلع على سرهم وعلنهم لا يفوت عن علمه شيء من ضمائرهم وأعمالهم. فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بالتوبيخ والعقاب عليه.
{ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ } “Size mazeret beyan ederler” Geride kalma hususunda. { إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ } “yanlarına döndüğünüz zaman” Bu seferden. { قُلْ لا تَعْتَذِرُوا } “De ki: «Mazeret bildirmeyin” Yalan mazeretlerle; çünkü: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } “size asla inanmayız” Size asla güvenmeyiz; çünkü: { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ } “çünkü Allah sizin durumlarınızı bize haber vermiştir.” Peygamberine vahyederek içlerinizdeki kötülük ve fesattan ibaret olan haberlerinizin bir kısmını bize bildirmiştir. { وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ } “Amelinizi Allah da görecek, Resûlü de.” İnkârdan tevbe mi edeceksiniz yoksa onda sebat mı edeceksiniz; bu adeta tevbeye davet ve tevbe için mühlet vermektir. { ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz” Yani O'na [döndürüleceksiniz]; O'nun gizlilerine de açıklarına da vakıf olduğunu, içlerinden ve amellerinden hiçbir şeyin O'nun ilminden kaçmayacağını göstermek için zamir yerine sıfat getirilmiştir. { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.” Azarlayarak ve cezalandırarak.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 95-96]
سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦)
{ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦) } “Onların yanına döndüğünüz zaman, kendilerini [kınamaktan] vazgeçesiniz diye Allah adına size yemin edeceklerdir. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar pistir. Kazandıklarının cezası olarak varacakları yer de cehennemdir. Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz ki Allah yoldan çıkmış fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz.”
سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فلا تعاتبوهم فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ ولا توبخوهم.
{ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Onların yanına döndüğünüz zaman, kendilerini [kınamaktan] vazgeçesiniz diye Allah adına size yemin edeceklerdir.” Onları kınamayasınız diye. { فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Artık onlardan yüz çevirin!” Onları azarlamayın.
إِنَّهُمْ رِجْسٌ لا ينفع فيهم التأنيب فإن المقصود منه التطهير بالحمل على الإنابة وهؤلاء أرجاس لا تقبل التطهير فهو علة لإعراض وترك المعاتبة. وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ من تمام التعليل وكأنه قال: إنهم أرجاس من أهل النار لا ينفع فيهم التوبيخ فِى الدنيا والآخرة، أَوْ تعليل ثان والمعنى: أن النار كفتهم عتاباً فلا تتكلفوا عتابهم.
{ إِنَّهُمْ رِجْسٌ } “Çünkü onlar pistir.” Kınamak onlara fayda vermez; zira kınamaktan maksat yönelişe sevk ederek arındırmaktır, bunlar ise arınmayı kabul etmeyen pisliklerdir; dolayısıyla bu, yüz çevirmenin ve kınamayı terk etmenin gerekçesidir. { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Varacakları yer de cehennemdir.” Gerekçenin tamamlayıcısıdır; sanki şöyle demiştir: Onlar cehennemlik olan pisliklerdir, dünyada da ahirette de azarlamak onlara fayda vermez. Yahut ikinci bir gerekçedir; manası ise şudur: Cehennem onlara kınama olarak yeter, artık onları kınamakla kendinizi yormayın.
جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ يجوز أن يكون مصدراً وأن يكون علة.
{ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazandıklarının cezası olarak” Masdar olması da illet olması da caizdir.
يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ بحلفهم فتستديموا عليهم ما كنتم تفعلون بهم. فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ أي فإن رضاكم لا يستلزم رضا الله ورضاكم وحدكم لا ينفعهم إذا كانوا في سخط الله وبصدد عقابه، وإن أمكنهم أن يلبسوا عليكم لا يمكنهم أن يلبسوا على الله فلا يهتك سترهم ولا ينزل الهوان بهم، والمقصود من الآية النهي عن الرضا عنهم والاغترار بمعاذيرهم بعد الأمر بالإعراض وعدم الالتفات نحوهم.
{ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ } “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler.” Yeminleriyle, böylece onlara daha önce davrandığınız gibi davranmayı sürdürmeniz için. { فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz ki Allah yoldan çıkmış fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz.” Yani sizin rızanız Allah'ın rızasını gerektirmez; onlar Allah'ın gazabı altındayken ve cezalandırılmaları söz konusuyken sadece sizin razı olmanız onlara fayda vermez. Her ne kadar size durumu gizleyebilseler de Allah'a gizleyemezler, binaenaleyh O, onların perdelerini yırtacak ve üzerlerine zillet indirecektir. Ayetten maksat, onlardan yüz çevrilmesi ve kendilerine iltifat edilmemesi emredildikten sonra, onlardan razı olunmasını ve mazeretlerine aldanılmasını yasaklamaktır.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 97-98]
الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨)
{ الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) } “Bedevîler inkâr ve münafıklık bakımından daha şiddetli; Allah'ın, Resûlüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. Bedevîlerden öylesi vardır ki, infak ettiğini bir cereme/angarya sayar ve başınıza türlü felâketlerin gelmesini gözetler. Kötülük dairesi/felâket onların başına olsun! Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
الْأَعْرابُ أهل البدو. أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً من أهل الحضر لتوحشهم وقساوتهم وعدم مخالطتهم لأهل العلم وقلة استماعهم للكتاب والسنة. وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا وأحق بأن لا يعلموا. حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ الشرائع فرائضها وسنتها. وَاللَّهُ عَلِيمٌ بعلم حال كل أحد من أهل الوبر والمدر. حَكِيمٌ فيما يصيب به مسيئهم ومحسنهم عقاباً وثواباً.
{ الْأَعْرابُ } “Bedevîler” Çöl halkı. { أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } “İnkâr ve münafıklık bakımından daha şiddetlidir.” Yabanilikleri, katılıkları, ilim ehline karışmamaları, Kitap ve Sünnet'i az dinlemeleri sebebiyle şehir halkından daha katıdırlar. { وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا } “Bilmemeye daha yatkındırlar.” Bilmemeye daha layıktırlar. { حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ } “Allah'ın, Resûlüne indirdiği şeylerin sınırlarını” Şeriatlerden farzlarını ve sünnetlerini. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir.” Çöl ve şehir ahalisinden her bir kimsenin durumunu bilendir. { حَكِيمٌ } “Tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Onların kötülük yapanlarına ceza, iyilik yapanlarına mükâfat olarak isabet ettirdiği şeylerde. [hikmet sahibidir].
وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ يعْدُّ مَا يُنْفِقُ يصرفه في سبيل الله ويتصدق به. مَغْرَماً غرامة وخسراناً إذ لا يحتسبه قربة عند الله ولا يرجو عليه ثواباً وإنما ينفق رياء أو تقية. وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ دوائر الزمان ونوبه لينقلب الأمر عليكم فيتخلص من الانفاق. عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ اعتراض بالدعاء عليهم بنحو ما يتربصون أو الإِخبار عن وقوع ما يتربصون عليهم، والدائرة في الأصل مصدر أو اسم فاعل من دار يدور وسمي به عقبة الزمان، والسَّوْءِ بالفتح مصدر أضيف إليه للمبالغة كقولك رجل صدق. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو السَّوْءِ هنا. وفي الفتح بضم السين. وَاللَّهُ سَمِيعٌ لما يقولون عند الانفاق. عَلِيمٌ بما يضمرون.
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ } “Bedevîlerden öylesi vardır ki sayar” { مَا يُنْفِقُ } “İnfak ettiğini” Allah yolunda sarf ettiğini ve sadaka olarak verdiğini. { مَغْرَماً } “Bir cereme/angarya” Bir ziyan ve kayıp [sayar]; zira onu Allah katında bir yakınlık vesilesi saymaz ve ona bir sevap ummaz; sadece gösteriş veya korunma amacıyla infak eder. { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } “Ve başınıza türlü felâketlerin gelmesini gözetler.” İşin aleyhinize dönmesi ve böylece infaktan kurtulmak için zamanın çarklarını ve nöbetlerini [gözetler]. { عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } “Kötülük dairesi/felâket onların başına olsun!” Gözettikleri şeyin benzeriyle onlara beddua içeren bir ara cümledir (itiraziyye) yahut gözettikleri şeyin kendi başlarına geleceğini haber vermektir. ed-Dâire (دائرة) aslen ‘dâre yedûru’ (دار يدور) fiilinden masdar yahut ism-i fâildir; zamanın getirdiği felâkete bu isim verilmiştir. es-Sev' (السَّوْءِ) fetha ile masdardır; mübalağa için ona tamlanan yapılmıştır; nitekim “doğru adam” (رجل صدق) denmesi gibidir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, es-Sû' (السُّوءِ) kelimesini burada ve Fetih Suresi'nde sin harfinin zammesiyle okumuştur. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir.” İnfak ederken söylediklerini. { عَلِيمٌ } “Hakkıyla bilendir.” İçlerinde gizlediklerini.
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 99]
وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩) } “Bedevîlerden öylesi de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe inanır; infak ettiğini Allah katında yakınlıklara ve Resûl'ün dualarına vesile sayar. Haberiniz olsun ki o, kendileri için bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine girdirecektir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ سبب قُرُباتٍ وهي ثاني مفعولي يَتَّخِذُ، وعِنْدَ اللَّهِ صفتها أو ظرف ل يَتَّخِذُ. وَصَلَواتِ الرَّسُولِ وسبب صلواته لأنه ﷺ كان يدعو للمتصدقين ويستغفر لهم، ولذلك سن للمصدق عليه أن يدعو للمصدق عند أخذ صدقته لكن ليس له أن يصلي عليه كما
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ } “Bedevîlerden öylesi de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe inanır; infak ettiğini Allah katında yakınlıklara vesile sayar.” Yakınlıklara vesile [sayar]; bu, { يَتَّخِذُ } fiilinin ikinci mef'ûlüdür. { عِنْدَ اللَّهِ } ise onun sıfatı yahut { يَتَّخِذُ } için zarftır. { وَصَلَواتِ الرَّسُولِ } “Ve Resûl'ün dualarına [vesile sayar].” Onun dualarına vesile [sayar]; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem sadaka verenlere dua eder ve onlar için bağışlanma dilerdi. Bu sebeple zekât memurunun, sadakasını aldığı zaman sadaka verene dua etmesi sünnet kılınmıştır; ancak tıpkı
قال ﷺ «اللهم صل على آل أبي أوفى»
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım! Ebû Evfâ ailesine salât (rahmet/dua) et» buyurduğu gibi,
، لأنه منصبه فله أن يتفضل به على غيره. أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ شهادة من الله بصحة معتقدهم وتصديق لرجائهم على الاستئناف مع حرف التنبيه وإن المحققة للنسبة والضمير لنفقتهم وقرأ ورش قُرْبَةٌ بضم الراء. سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ وعد لهم بإحاطة الرحمة عليهم والسين لتحقيقه وقوله: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لتقريره. وقيل الأولى في أسد وغطفان وبني تميم والثانية في عبد الله ذي البجادين وقومه.
ona salât getirmesi caiz değildir; çünkü bu onun makamıdır ve başkasına bu lütufta bulunma hakkı ona aittir. { أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ } “Haberiniz olsun ki o, kendileri için bir yakınlıktır.” Tenbih harfi ve nispeti pekiştiren ‘inne’ (إن) ile birlikte, inançlarının doğruluğuna Allah'tan bir şahitlik ve ümitlerini tasdiktir; zamir ise infaklarına aittir. Verş, Kurbetün (قُرْبَةٌ) kelimesini râ harfinin zammesiyle [kurubetün şeklinde] okumuştur. { سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ } “Allah onları rahmetine girdirecektir.” Rahmetin onları kuşatacağına dair onlara bir vaaddir; sîn (س) harfi bunu kesinleştirmek içindir. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğu ise bunu pekiştirmek içindir. Birinci [grubun] Esed, Gatafân ve Benû Temîm hakkında; ikincinin ise Abdullah Zü'l-Bicâdeyn ve kavmi hakkında indiği söylenmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 100]
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠)
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) } “Muhacirler ve Ensar'dan ilk öne geçenler ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuştur; onlar da O'ndan razı olmuşlardır. [Allah] onlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ هم الذين صلوا إلى القبلتين أو الذين شهدوا بدراً أو الذين أسلموا قبل الهجرة. وَالْأَنْصارِ أهل بيعة العقبة الأولى. وكانوا سبعة وأهل بيعة العقبة الثانية وكانوا سبعين والذين آمنوا حين قدم عليهم أبو زرارة صعب بن عمير. وقرئ بالرفع عطفاً على وَالسَّابِقُونَ. وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ اللاحقون بالسابقين من القبيلتين، أو من اتبعوهم بالإِيمان والطاعة إلى يوم القيامة. ﵃ بقبول طاعتهم وارتضاء أعمالهم. وَرَضُوا عَنْهُ بما نالوا من نعمه الدينية والدنيوية. وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ وقرأ ابن كثير «من تحتها الأنهار» كما في سائر المواضع. خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ } “Muhacirler'den ilk öne geçenler” Onlar iki kıbleye doğru namaz kılanlar yahut Bedir'e katılanlar ya da hicretten önce Müslüman olanlardır. { وَالْأَنْصارِ } “Ve Ensar” Birinci Akabe Biatı ehlidir ki yedi kişi idiler; İkinci Akabe Biatı ehlidir ki yetmiş kişi idiler; ve Ebû Zürâre Sa'b b. Umeyr kendilerine geldiğinde iman edenlerdir. { وَالسَّابِقُونَ } lafzına matuf olarak ref ile de okunmuştur. { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } “İle onlara güzellikle tâbi olanlar” İki kabileden öncülere sonradan katılanlar yahut kıyamet gününe kadar onlara iman ve itaatle tâbi olanlardır. radıyallâhu anhüm { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Allah onlardan razı olmuştur” İtaatlerini kabul ederek ve amellerinden hoşnut olarak. { وَرَضُوا عَنْهُ } “Onlar da O'ndan razı olmuşlardır.” Dinî ve dünyevî nimetlerinden elde ettikleri şeyler sebebiyle. { وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ } “[Allah] onlar için, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır.” İbn Kesîr diğer yerlerde olduğu gibi «min tahtihe'l-enhâr» (مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ) şeklinde okumuştur. { خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İçinde ebedî kalacaklardır. İşte büyük kurtuluş budur.”
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠١]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 101]
وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١)
{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١) } “Çevrenizdeki bedevîlerden münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır. Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz. Onlara iki defa azap edeceğiz; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir.”
وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ أي وممن حول بلدتكم يعني المدينة. مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ هم جهينة ومزينة وأسلم وأشجع وغفار كانوا نازلين حولها. وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ عطف على مِمَّنْ حَوْلَكُمْ أو خبر لمحذوف صفته. مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ ونظيره في حذف الموصوف وإقامة الصفة مقامه قوله:
{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ } “Çevrenizdekilerden” Yani memleketinizin, yani Medine'nin çevresindekilerden. { مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ } “Bedevîlerden münafıklar vardır.” Onlar Cüheyne, Müzeyne, Eslem, Eşca' ve Gıfâr'dır; [Medine'nin] etrafına yerleşmişlerdi. { وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ } “Ve Medine halkından da” { مِمَّنْ حَوْلَكُمْ } lafzına matuftur yahut sıfatı { مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } “Münafıklıkta direnenler” olan mahzuf bir [mübtedanın] haberidir. Mevsûfun hazfedilip sıfatın onun yerine kaim olmasına benzer bir kullanım şairin şu sözüdür:
أَنَا ابنُ جَلا وَطَلاَّع الثنَايَا وعلى الأول صفة للمنافقين فصل بينها وبينه بالمعطوف على الخبر أو كلام مبتدأ لبيان تمرنهم وتمهرهم في النفاق. لاَ تَعْلَمُهُمْ لا تعرفهم بأعيانهم وهو تقرير لمهارتهم فيه وتنوقهم في تحامي مواقع التهم إلى حد أخفى عليك حالهم مع كمال فطنتك وصدق فراستك. نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ ونطلع على أسرارهم إن قدروا أن يلبسوا عليك لم يقدروا أن يلبسوا علينا. سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ بالفضيحة والقتل أو بأحدهما وعذاب القبر، أو بأخذ الزكاة ونهك الأبدان. ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ إلى عذاب النار.
“Ben apaçık [tanınmış] olanın ve sarp yolları aşanın oğluyum.” İlk [ihtimal] üzere ise, habere matuf olan öge ile arası ayrılmış bir şekilde münafıkların sıfatıdır yahut onların nifaktaki alışkanlıklarını ve ustalıklarını beyan eden müstakil bir cümledir. { لاَ تَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin.” Onları şahıslarıyla tanımazsın; bu, onların nifaktaki maharetlerini ve üstün anlayışına ve isabetli firasetine rağmen durumlarını sana gizleyecek derecede töhmet yerlerinden sakınmadaki titizliklerini pekiştirmektir. { نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Biz onları biliriz.” Ve gizliliklerine vakıfız; onlar sana durumu gizleyebilseler de bize gizleyemezler. { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Onlara iki defa azap edeceğiz.” Rezil edilmekle ve öldürülmekle yahut bunlardan biri ve kabir azabıyla, ya da zekâtın alınması ve bedenlerin yıpratılmasıyla. { ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } “Sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir.” Cehennem azabına.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 102]
وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)
{ وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) } “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler; iyi bir ameli diğer bir kötü amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ ولم يعتذروا عن تخلفهم بالمعاذير الكاذبة، وهم طائفة من المتخلفين أوثقوا أنفسهم على سَوَاري المسجد لما بلغهم ما نزل في المتخلفين،
{ وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler.” Ve savaştan geri kalmaları konusunda yalan mazeretler ileri sürmediler. Bunlar, geri kalanlar hakkında inen ayetler kendilerine ulaştığında kendilerini mescidin direklerine bağlayan geri kalmış bir topluluktur.
فقدم رسول الله ﷺ فدخل المسجد على عادته فصلى ركعتين فرآهم فسأل عنهم فذكر له أنهم أقسموا أن لا يحلوا أنفسهم حتى تحلهم فقال: وأنا أقسم أن لا أحلهم حتى أومر فيهم فنزلت فأطلقهم.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip âdeti üzere mescide girdi ve iki rekât namaz kıldı. Onları görünce haklarında sordu. Kendisini çözmedikçe kendi kendilerini çözmeyeceklerine yemin ettikleri ona zikredilince: «Ben de haklarında emir verilinceye kadar onları çözmeyeceğime yemin ediyorum» buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi ve onları serbest bıraktı.
خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً خلطوا العمل الصالح الذي هو إظهار الندم والاعتراف بالذنب بآخر سيئ هو التخلف وموافقة أهل النفاق، والواو إما بمعنى الباء كما في قولهم: بعت الشاء شاة ودرهماً. أو للدلالة على أن كل واحد منهما مخلوط بالآخر. عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أن يقبل توبتهم وهي مدلول عليها بقوله اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ يتجاوز عن التائب ويتفضل عليه.
{ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } “İyi bir ameli diğer bir kötü amelle karıştırdılar.” Pişmanlık göstermek ve günahı itiraf etmek olan salih ameli, geri kalmak ve münafıklara uymak olan diğer kötü amelle karıştırdılar. Vâv (و) harfi, Arapların: «Koyunları bir koyun ve bir dirheme sattım» (بعت الشاء شاة ودرهماً) sözünde olduğu gibi ya bâ (ب) manasındadır yahut her ikisinin birbiriyle karıştığına delalet etmek içindir. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder.” Onların tövbelerini kabul buyurur; bu da { اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } sözünün delalet ettiği şeydir. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Tövbe edeni bağışlar ve ona lütufta bulunur.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 103-104]
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
{ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlara dua et! Şüphesiz senin duan onlar için bir huzur ve sükûnettir. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; ve şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir!”
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً
{ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al.”
روي: أنهم لما أُطْلِقُوا قالوا يا رسول الله هذه أموالنا التي خلفتنا فتصدق بها وطهرنا فقال: «ما أمرت أن آخذ من أموالكم شيئاً» فنزلت.
Rivayet edildiğine göre onlar serbest bırakıldıklarında: «Ey Allah'ın Resûlü! İşte bunlar bizi geri bırakan mallarımızdır; bunları sadaka olarak ver ve bizi temizle» dediler. Bunun üzerine: «Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım» buyurdu ve ayet indi.
تُطَهِّرُهُمْ من الذنوب أو حب المال المؤدي بهم إلى مثله. وقرئ «تُطَهّرُهُمْ» من أطهره بمعنى طهره و «تُطَهّرُهُمْ» بالجزم جواباً للأمر. وَتُزَكِّيهِمْ بِها وتنمي بها حسناتهم وترفعهم إلى منازل المخلصين. وَصَلِّ عَلَيْهِمْ واعطف عليهم بالدعاء والاستغفار لهم.
{ تُطَهِّرُهُمْ } “Kendilerini temizleyeceğin” Günahlardan yahut onları bunun benzerine sürükleyen mal sevgisinden. ‘Tahhara’ (طهّره) manasında ‘athara’ (أطهره) fiilinden «تُطْهِرُهُمْ» şeklinde ve emrin cevabı olarak cezimle «تُطَهِّرْهُمْ» şeklinde de okunmuştur. { وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Ve onunla onları arındıracağın” Onunla onların sevaplarını artırır ve onları ihlaslıların derecelerine yükseltirsin. { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Ve onlara dua et!” Onlara dua ve istiğfar ile şefkat göster.
إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ تسكن إليها نفوسهم وتطمئن بها قلوبهم، وجمعها لتعدد المدعو لهم وقرأ حمزة والكسائي وحفص بالتوحيد. وَاللَّهُ سَمِيعٌ باعترافهم. عَلِيمٌ بندامتهم.
{ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Şüphesiz senin duan onlar için bir huzur ve sükûnettir.” Nefisleri onunla yatışır ve kalpleri onunla mutmain olur. Dua edilenlerin çokluğu sebebiyle çoğul [salavâtike] gelmiştir; Hamza, Kisâî ve Hafs tekil olarak [salâteke] okumuştur. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir.” İtiraflarını. { عَلِيمٌ } “Hakkıyla bilendir.” Pişmanlıklarını.
أَلَمْ يَعْلَمُوا الضمير إما للمتوب عليهم والمراد أن يمكن في قلوبهم قبول توبتهم والاعتداد بصدقاتهم، أو لغيرهم والمراد به التحضيض عليهما. أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ إذا صحت وتعديته ب عَنْ لتضمنه معنى التجاوز. وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ يقبلها قبول من يأخذ شيئاً ليؤدي بدله. وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ وأن من شأنه قبول توبة التائبين والتفضل عليهم.
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi ki” Zamir ya tövbeleri kabul edilenlere aittir ve murat, tövbelerinin kabulünün ve sadakalarının muteber oluşunun kalplerinde yer etmesidir; yahut başkalarına aittir ve bununla her ikisine teşvik kastedilmiştir. { أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Kullarından tövbeyi kabul eden ancak Allah'tır.” Sahih olduğu takdirde; ‘an’ (عَنْ) harf-i ceriyle geçişli kılınması, bağışlama manasını tazammun etmesindendir. { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “Ve sadakaları alan [O'dur].” Karşılığını ödemek üzere bir şeyi teslim alan kimsenin kabulü gibi kabul buyurur. { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Ve şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir!” Ve şanı, tövbe edenlerin tövbesini kabul etmek ve onlara lütufta bulunmaktır.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٦]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 105-106]
وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦)
{ وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦) } “De ki: Çalışın! Yaptığınızı Allah da görecek, Resûlü de, müminler de. Sonra gaybı da görünen âlemi de bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir. Diğer bir kısmı ise Allah'ın emrine bırakılmışlardır; ya onlara azap eder ya da tövbelerini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
وَقُلِ اعْمَلُوا ما شئتم. فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ فإنه لا يخفى عليه خيراً كان أو شراً. وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ فإنه تعالى لا يخفى عنهم كما رأيتم وتبين لكم. وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ بالموت.
{ وَقُلِ اعْمَلُوا } “De ki: Çalışın!” Dilediğinizi. { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “Yaptığınızı Allah da görecektir.” Zira hayır olsun şer olsun hiçbir şey O'na gizli kalmaz. { وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Resûlü de, müminler de.” Çünkü Allah Teâlâ, gördüğünüz ve size açıkça belli olduğu üzere onlardan bunu gizlemez. { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilene döndürüleceksiniz.” Ölümle.
فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بالمجازاة عليه.
{ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.” Karşılığını vererek.
وَآخَرُونَ من المتخلفين. مُرْجَوْنَ مؤخرون أي موقوف أمرهم من أرجأته إذا أخرته. وقرأ نافع وحمزة والكسائي وحفص مُرْجَوْنَ بالواو وهما لغتان. لِأَمْرِ اللَّهِ في شأنهم. إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ إن أصروا على النفاق. وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ إن تابوا والترديد للعباد، وفيه دليل على أن كلا الأمرين بإرادة الله تعالى.
{ وَآخَرُونَ } “Diğer bir kısmı ise” Savaştan geri kalanlardan. { مُرْجَوْنَ } “Bırakılmışlardır” Geciktirilmişlerdir, yani işleri ertelenmiştir; bir şeyi tehir ettiğinde ‘erceytühû’ (أرجأته) dersin. Nâfi', Hamza, Kisâî ve Hafs vâv ile «مُرْجَوْنَ» okumuşlardır; ikisi de birer lehçedir. { لِأَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrine” Haklarındaki [emrine]. { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ } “Ya onlara azap eder” Eğer nifakta ısrar ederlerse. { وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “Ya da tövbelerini kabul eder.” Eğer tövbe ederlerse; tereddüt kullara göredir. Bunda her iki durumun da Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğuna delil vardır.
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بأحوالهم. حَكِيمٌ فيما يفعل بهم. وقرئ «والله غفور رحيم» ، والمراد بهؤلاء كعب بن مالك وهلال بن أمية ومرارة بن الربيع، أمر الرسول ﷺ أصحابه أن لا يسلموا عليهم ولا يكلموهم، فلما رأوا ذلك أخلصوا نياتهم وفوضوا أمرهم إلى الله فرحمهم الله تعالى.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir.” Hallerini. { حَكِيمٌ } “Tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Onlara yapacağı muamelede. «Ve'llâhu gafûrun rahîm» (والله غفور رحيم) şeklinde de okunmuştur. Bunlarla kastedilenler Kâ'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Mürâre b. Rebî'dir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına onlara selam vermemelerini ve onlarla konuşmamalarını emretti. Onlar bu durumu görünce niyetlerini halis kıldılar ve işlerini Allah'a havale ettiler, Allah Teâlâ da onlara merhamet etti.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٧]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 107]
وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧)
{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧) } “Zarar vermek, inkârı pekiştirmek, müminlerin arasını ayırmak ve daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşan kimseye gözetleme yeri hazırlamak üzere bir mescid edinenler: «Biz iyilikten başka bir şey istemedik» diye mutlaka yemin edeceklerdir. Allah şahitlik eder ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً عطف على وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ، أو مبتدأ خبره محذوف أي وفيمن وصفنا الذين اتخذوا أو منصوب على الاختصاص. وقرأ نافع وابن عامر بغير الواو ضِراراً مضارة للمؤمنين.
{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً } “Bir mescid edinenler” { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ } lafzına matuftur yahut haberi mahzuf bir mübtedadır; yani “nitelendirdiğimiz kimseler arasında mescid edinenler de vardır” demektir, ya da ihtisas üzere mansubdur. Nâfi' ve İbn Âmir vâv harfi olmadan okumuştur. { ضِراراً } “Zarar vermek” Müminlere zarar vermek için.
وروي: (أن بني عمرو بن عوف لما بنوا مسجد قباء سألوا رسول الله ﷺ أن يأتيهم فأتاهم فصلى فيه فحسدتهم إخوانهم بنو غنم بن عوف، فبنوا مسجداً على قصد أن يؤمهم فيه أبو عامر الراهب إذا قدم من الشام فلما أتموه أتوا رسول الله ﷺ فقالوا: إنا قد بنينا مسجداً لذي الحاجة والعلة والليلة المطيرة والشاتية فصل فيه حتى نتخذه مصلى فأخذ ثوبه ليقوم معهم فنزلت، فدعا بمالك بن الدخشم ومعن بن عدي وعامر بن السكن والوحشي فقال لهم: انطلقوا إلى هذا المسجد الظالم أهله فاهدموه وأحرقوه ففعل واتخذ مكانه كناسة) .
Rivayet edildiğine göre Benû Amr b. Avf, Kubâ Mescidi'ni inşa ettiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine gelmesini istediler. O da gelip orada namaz kıldı. Kardeşleri Benû Ganm b. Avf onları kıskandı; Şam'dan geldiğinde Râhib Ebû Âmir'in kendilerine orada imamlık yapması maksadıyla bir mescid inşa ettiler. Onu tamamlayınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Biz ihtiyaç sahibi, hasta, yağmurlu ve kış geceleri için bir mescid inşa ettik; orada namaz kıl ki biz de orayı namazgâh edinelim» dediler. Resûlullah onlarla birlikte kalkmak üzere elbisesini aldı, bunun üzerine bu ayet indi. Mâlik b. ed-Duhşum, Ma'n b. Adiyy, Âmir b. es-Seken ve Vahşî'yi çağırıp onlara: «Halkı zalim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!» buyurdu. Onlar da bunu yaptılar ve yerini çöplük edindiler.
وَكُفْراً وتقوية للكفر الذي يضمرونه. وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ يريد الذي كانوا يجتمعون للصلاة في مسجد قباء. وَإِرْصاداً ترقباً. لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ يعني الراهب فإنه قال لرسول الله ﷺ يوم أحد: لا أجد قوماً يقاتلونك إلا قاتلتك معهم، فلم يزل يقاتله إلى يوم حنين حتى انهزم مع هوازن وهرب إلى الشام ليأتي من قيصر بجنود يحارب بهم رسول الله ﷺ، ومات بقنسرين وحيداً، وقيل كان يجمع الجيوش يوم الأحزاب فلما انهزموا خرج إلى الشام. ومِنْ قَبْلُ متعلق ب حارَبَ أو ب اتَّخَذُوا أي اتخذوا مسجداً من قبل أن ينافق هؤلاء بالتخلف، لما
{ وَكُفْراً } “İnkârı pekiştirmek” İçlerinde gizledikleri küfrü kuvvetlendirmek için. { وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerin arasını ayırmak” Kubâ Mescidi'nde namaz için toplananları kastediyor. { وَإِرْصاداً } “Ve gözetleme yeri hazırlamak” Gözetlemek için. { لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşan kimseye” Yani Râhib'e; zira o, Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Seninle savaşan bir topluluk bulursam mutlaka onlarla birlikte seninle savaşırım» demişti. Hevâzin ile birlikte hezimete uğrayıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşacak ordular getirmek üzere Kayser'e gitmek için Şam'a kaçıncaya kadar Huneyn gününe dek onunla savaşmaya devam etti ve Kınnesrîn'de yapayalnız öldü. Ahzâb günü orduları topladığı, onlar hezimete uğrayınca da Şam'a çıktığı da söylenmiştir. { مِنْ قَبْلُ } ibaresi { حارَبَ } fiiline yahut { اتَّخَذُوا } fiiline taalluk eder; yani bu kimseler geri kalarak nifak çıkarmadan önce bir mescid edindiler demektir; nitekim
روي أنه بني قبيل غزوة تبوك فسألوا رسول الله ﷺ أن يأتيه فقال: أنا على جناح سفر وإذا قدمنا إن شاء الله صلينا فيه فلما قفل كرر عليه. فنزلت
Onun Tebük Gazvesi'nden az önce inşa edildiği rivayet edilmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den oraya gelmesini istemişler, o da: «Ben sefer üzerindeyim, inşallah döndüğümüzde orada namaz kılarız» buyurmuştu. Seferden dönünce taleplerini tekrarladılar, bunun üzerine [ayet] indi.
وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى ما أردنا ببنائه إلا الخصلة الحسنى أو الإرادة الحسنى وهي الصلاة والذكر والتوسعة على المصلين وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ في حلفهم.
{ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى } “«Biz iyilikten başka bir şey istemedik» diye mutlaka yemin edeceklerdir.” Onu inşa etmekle sadece en güzel hasleti yahut en güzel niyeti istedik ki o da namaz, zikir ve namaz kılanlara genişlik sağlamaktır. { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah şahitlik eder ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.” Yeminlerinde.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٨]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 108]
لاَ تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨)
{ لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) } “Orada asla [namaza] durma! Ta ilk günden takva üzerine kurulan mescid, içinde [namaza] durmana elbette daha layıktır. Orada arınmayı seven adamlar vardır. Allah da arınanları sever.”
لاَ تَقُمْ فِيهِ أَبَداً للصلاة. لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى يعني مسجد قباء أسسه رسول الله ﷺ وصلى فيه أيام مقامه بقباء من الاثنين إلى الجمعة لأنه أوفق للقصة، أو مسجد رسول الله ﷺ
{ لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً } “Orada asla durma!” Namaz için. { لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى } “Takva üzerine kurulan mescid elbette” Yani Kubâ Mescidi'dir; onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurmuş ve Kubâ'da kaldığı pazartesiden cumaya kadar olan günlerde orada namaz kılmıştır; zira bu kıssaya daha uygundur; yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir;
لقول أبي سعيد ﵁: «سألت رسول الله ﷺ عنه فقال هو مسجدكم هذا مسجد المدينة» .
Nitekim Ebû Saîd'in radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onu sordum, 'O sizin şu mescidinizdir, Medine mescididir' buyurdu.»
مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ من أيام وجوده ومن يعم الزمان والمكان كقوله:
{ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ } “İlk günden” Varlığının ilk günlerinden itibaren. ‘Min’ (من) edatı, şairin şu sözünde olduğu gibi hem zamanı hem mekânı kapsar:
لِمَنِ الدِّيَارُ بِقُنةِ الحَجَر ... أَقَوَيْنَ مِنْ حجَجِ وَمِنْ دَهرٍ
“Kulle-i Hacer'deki bu diyarlar kime aittir? Yıllardan ve bir zamandan beri ıssız kalmış.”
أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ أولى بأن تصلي فيه. فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا من المعاصي والخصال المذمومة طلباً لمرضاة الله ﷾، وقيل من الجنابة فلا ينامون عليها. وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ يرضى عنهم ويدنيهم من جنابه تعالى إدناء المحب حبيبه.
{ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “İçinde durmana elbette daha layıktır.” İçinde namaz kılmana daha uygundur. { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada arınmayı seven adamlar vardır.” Allah Teâlâ'nın rızasını talep ederek günahlardan ve yerilmiş huylardan [arınmayı severler]. Cünüplükten [arınmayı severler], binaenaleyh cünüp olarak uyumazlar da denmiştir. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ } “Allah da arınanları sever.” Onlardan razı olur ve sevenin sevgilisini yaklaştırması gibi onları yüce huzuruna yaklaştırır.
قيل لما نزلت مشى رسول الله ﷺ ومعه المهاجرون حتى وقف على باب مسجد قباء فإذا الأنصار جلوس فقال ﵊: «أمؤمنون أنتم» ؟ فسكتوا..
Rivayet edildiğine göre bu ayet inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanında Muhacirler olduğu halde yürüdü ve Kubâ Mescidi'nin kapısında durdu. Bir de baktı ki Ensar oturuyor. aleyhisselâm: «Siz mümin misiniz?» buyurdu. Sustular...
فأعادها فقال عمر: إنهم مؤمنون وأنا معهم، فقال ﵊: «أترضون بالقضاء» ؟ قالوا: نعم. قال ﵊: «أتصبرون على البلاء» ؟ قالوا: نعم، قال: «أتشكرون في الرخاء» ؟ قالوا: نعم. فقال ﷺ: «أنتم مؤمنون ورب الكعبة» . فجلس ثم قال: «يا معشر الأنصار إن الله ﷿ قد أثنى عليكم فما الذي تصنعون عند الوضوء وعند الغائط» ؟ فقالوا: يا رسول الله نتبع الغائط الأحجار الثلاثة ثم نتبع الأحجار الماء فتلا فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا.
Soruyu tekrarlayınca Ömer: «Onlar mümindir, ben de onlarla beraberim» dedi. Bunun üzerine aleyhisselâm: «Kazaya razı olur musunuz?» buyurdu. «Evet» dediler. aleyhisselâm: «Belaya sabreder misiniz?» buyurdu. «Evet» dediler. «Bollukta şükreder misiniz?» buyurdu. «Evet» dediler. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kâbe'nin Rabbine andolsun ki siz müminsiniz» buyurdu. Sonra oturdu ve şöyle buyurdu: «Ey Ensar topluluğu! Allah celle celâluhu sizi övdü; abdest alırken ve büyük abdest bozduğunuzda ne yapıyorsunuz?» Dediler ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Büyük abdestin ardından üç taş kullanırız, sonra taşların peşinden de su kullanırız.» Bunun üzerine { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada arınmayı seven adamlar vardır.” ayetini okudu.