[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 52-53]
قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣)
{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣) } “De ki: «Bizim için ancak iki güzellikten birini mi gözetliyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından veya bizim ellerimizle size bir azap eriştirmesini gözetliyoruz. Haydi gözetleyin; şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz!» De ki: «İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz fâsık bir topluluk oldunuz.»”
قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا تنتظرون بنا. إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ إلا إحدى العاقبتين اللتين كل منهما حسنى العواقب: النصرة والشهادة. وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أيضاً إحدى السوأيين أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ بقارعة من السماء. أَوْ بِأَيْدِينا أو بعذاب بأيدينا وهو القتل على الكفر. فَتَرَبَّصُوا ما هو عاقبتنا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ ما هو عاقبتكم.
{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا } “De ki: «...gözetliyor musunuz?” Bizim için bekliyor musunuz? { إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } “ancak iki güzellikten birini mi” Her ikisi de akıbetlerin en güzeli olan iki akıbetten birini; [yani] zafer ve şehadeti. { وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ } “Biz ise... gözetliyoruz.” Biz de sizin için iki kötülükten birini gözetliyoruz: { أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ } “Allah'ın kendi katından... size bir azap eriştirmesini” Gökten gelecek helak edici bir bela ile. { أَوْ بِأَيْدِينا } “veya bizim ellerimizle” Yahut bizim ellerimizle bir azap [eriştirmesini ki] o da küfür üzere öldürülmektir. { فَتَرَبَّصُوا } “Haydi gözetleyin” Bizim akıbetimizin ne olacağını. { إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz!” Sizin akıbetinizin ne olacağını.
قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ أمر في معنى الخبر، أي لن يتقبل منكم نفقاتكم أنفقتم طوعاً أو كرهاً. وفائدته المبالغة في تساوي الانفاقين في عدم القبول كأنهم أمروا بأن يمتحنوا فينفقوا وينظروا هل يتقبل منهم. وهو جواب قول جد بن قيس وأعينك بمالي. ونفي التقبل يحتمل أمرين أن لا يؤخذ منهم وأن لا يثابوا عليه وقوله: إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ تعليل له على سبيل الاستئناف وما بعده بيان وتقرير له.
{ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ } “De ki: «İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir.»” Haber anlamında bir emirdir; yani: İster gönüllü ister gönülsüz infak etmiş olun, infaklarınız sizden asla kabul edilmeyecektir. Buradaki nükte, kabul edilmeme hususunda iki türlü infakın eşitliğini mübalağalı biçimde vurgulamaktır; sanki onlara denenmeleri, infak etmeleri ve kendilerinden kabul edilip edilmeyeceğini görmeleri emredilmiştir. Bu, Cedd b. Kays'ın «Sana malımla yardım edeyim» sözüne bir cevaptır. Kabul edilmemenin nefyedilmesi iki ihtimal taşır: Kendilerinden alınmaması veya bundan dolayı sevap kazanamamaları. { إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ } “Çünkü siz fâsık bir topluluk oldunuz.” ifadesi ise istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla bunun gerekçesidir; bundan sonrası ise onun bir beyanı ve teyididir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 54-55]
وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤) فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥)
{ وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤) فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥) } “İnfaklarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan şey, sadece Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve infakı da ancak istemeye istemeye yapmalarıdır. Onların malları da çocukları da seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ve kâfir olarak canlarının çıkmasını ister.”
وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ أي وما منعهم قبول نفقاتهم إلا كفرهم.
{ وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ } “İnfaklarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan şey, sadece Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleridir.” Yani infaklarının kabul edilmesine engel olan tek şey onların küfrüdür.
وقرأ حمزة والكسائي «أن يقبل» بالياء لأن تأنيث النفقات غير حقيقي. وقرئ «يقبل» على أن الفعل لله. وَلا
Hamza ve Kisâî «en yukbele» (أن يقبل) şeklinde «ye» harfiyle okumuştur; çünkü «nefakāt» kelimesinin müennesliği hakiki değildir. Fiil Allah'a ait olmak üzere «yakbele» (يقبل) şeklinde de okunmuştur. { وَلا
يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى
{ يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى } “namaza ancak üşenerek gelirler”
متثاقلين. وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ لأنهم لا يرجون بهما ثواباً ولا يخافون على تركهما عقاباً.
“namaza ancak üşenerek gelirler” Ağır davranarak [gelirler]. { وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ } “ve infakı da ancak istemeye istemeye yaparlar.” Çünkü onlar her iki ibadette de bir sevap ummazlar ve bunları terk etmekten ötürü bir cezadan korkmazlar.
فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ فإن ذلك استدراج ووبال لهم كما قال. إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا بسبب ما يكابدون لجمعها وحفظها من المتاعب وما يرون فيها من الشدائد والمصائب.
{ فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Onların malları da çocukları da seni imrendirmesin.” Çünkü bu, buyurduğu gibi, onlar için bir istidrâc (derece derece helake sürükleme) ve vebaldir. { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi... ister.” Onları toplamak ve korumak için çektikleri sıkıntılar ve bu uğurda karşılaştıkları zorluklar ve musibetler sebebiyle.
وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ فيموتوا كافرين مشتغلين بالتمتع عن النظر في العاقبة فيكون ذلك استدراجاً لهم. وأصل الزهوق الخروج بصعوبة.
{ وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “ve kâfir olarak canlarının çıkmasını [ister].” Yani akıbeti düşünmekten alıkoyan dünyadan yararlanma meşgalesi içindeyken kâfir olarak ölmelerini ister; bu da onlar için bir istidrâc olur. «Zehûk» (زهوق) kelimesinin asıl anlamı güçlükle çıkmaktır.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 56-57]
وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)
{ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧) } “Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; halbuki onlar sizden değillerdir. Fakat onlar korkak bir topluluktur. Eğer sığınacak bir yer, yahut mağaralar veya girebilecekleri bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi.”
وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ إنهم لمن جملة المسلمين. وَما هُمْ مِنْكُمْ لكفر قلوبهم. وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ يخافون منكم أن تفعلوا بهم ما تفعلون بالمشركين فيظهرون الإِسلام تقية.
{ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } “Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler” Müslümanlar topluluğundan olduklarına dair. { وَما هُمْ مِنْكُمْ } “halbuki onlar sizden değillerdir.” Kalplerindeki küfür sebebiyle. { وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } “Fakat onlar korkak bir topluluktur.” Müşriklere yaptığınızı kendilerine de yapmanızdan sizden korkarlar; bu yüzden takıyye yaparak İslâm'ı açığa vururlar.
لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً حصنا يلجئون إليه أَوْ مَغاراتٍ غيراناً. أَوْ مُدَّخَلًا نفقاً ينجحرون فيه مفتعل من الدخول وقرأ يعقوب مُدَّخَلًا من مدخل. وقرئ «مُّدْخَلاً» أي مكاناً يدخلون فيه أنفسهم و «متدخلاً» و «مندخلاً» من تدخل واندخل لَوَلَّوْا إِلَيْهِ لأقبلوا نحوه. وَهُمْ يَجْمَحُونَ يسرعون إسراعاً لا يردهم شيء كالفرس الجموح. وقرئ «يجمزون» ومنه الجمازة.
{ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً } “Eğer sığınacak bir yer bulsalardı” Sığınacakları bir kale. { أَوْ مَغاراتٍ } “yahut mağaralar” İnler. { أَوْ مُدَّخَلًا } “veya girebilecekleri bir delik” İçine sokulup saklanacakları bir tünel; «duhul» kökünden «müfte'al» veznindedir. Ya'kûb «medhal» (مدخل) kökünden «muddehalen» (مُدَّخَلًا) şeklinde okumuştur. «Müdhalen» (مُّدْخَلاً) yani kendilerini sokacakları bir yer, «tekaddüm» ve «indihâl» bablarından «mütedehhilen» (متدخلاً) ve «mündehalen» (مندخلاً) şeklinde de okunmuştur. { لَوَلَّوْا إِلَيْهِ } “oraya yönelirlerdi.” O tarafa yönelirlerdi. { وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “başlarını alıp koşarak” Başını alıp giden at gibi kendilerini hiçbir şeyin geri çeviremeyeceği bir hızla koşarak. «Yecmizûn» (يجمزون) şeklinde de okunmuştur; «cemmâze» (hızlı koşan deve) kelimesi de buradan gelir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 58-59]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩) } “İçlerinden sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır. Şayet onlara ondan verilirse razı olurlar; eğer ondan verilmezse hemen öfkeleniverirler. Keşke onlar Allah ve Resûlünün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: «Bize Allah yeter; Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de. Şüphesiz biz yalnız Allah'a rağbet edenleriz» deselerdi!”
وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ يعيبك. وقرأ يعقوب يَلْمِزُكَ بالضم وابن كثير «يلامزك» . فِي الصَّدَقاتِ في قسمها. فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ قيل إنها نزلت في أبي الجواظ المنافق قال: ألا ترون إلى صاحبكم إنما يقسم صدقاتكم في رعاة الغنم ويزعم أنه يعدل.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ } “İçlerinden... seni ayıplayanlar da vardır.” Seni kınayanlar. Ya'kûb «yelmuzuke» (يَلْمِزُكَ) şeklinde zammeyle, İbn Kesîr ise «yulâmizuke» (يلامزك) şeklinde okumuştur. { فِي الصَّدَقاتِ } “sadakalar konusunda” Onların taksiminde. { فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ } “Şayet onlara ondan verilirse razı olurlar; eğer ondan verilmezse hemen öfkeleniverirler.” Bu ayetin münafık Ebu'l-Cevvâz hakkında indiği söylenmiştir; o: «Arkadaşınıza bakmıyor musunuz? Sadakalarınızı sadece koyun çobanları arasında paylaştırıyor ve adil davrandığını iddia ediyor» demişti.
وقيل في ابن ذي الخويصرة رأس الخوارج، كان رسول الله ﷺ يقسم غنائم حنين فاستعطف قلوب أهل مكة بتوفير الغنائم عليهم فقال:
Haricilerin reisi olan İbn Zü'l-Huveysıra hakkında indiği de söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn ganimetlerini paylaştırırken ganimetleri bolca vererek Mekkelilerin gönüllerini [İslâm'a] ısındırıyordu; bunun üzerine o:
اعدل يا رسول الله فقال: «ويلك إن لم أعدلْ فمن يعدل» .
«Adil ol ey Allah'ın Resûlü!» dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] de: «Yazıklar olsun sana! Ben adil olmazsam kim adil olur?» buyurdu.
وإِذا للمفاجأة نائب مناب الفاء الجزائية.
Ayetteki { إِذا } “hemen...-iverirler” sürpriz (müfâceet) edatıdır ve ceza fâ'sının yerine geçmiştir.
وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ما أعطاهم الرسول من الغنيمة أو الصدقة، وذكر الله للتعظيم وللتنبيه على أن ما فعله الرسول ﵊ كان بأمره. وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Keşke onlar Allah ve Resûlünün kendilerine verdiğine razı olsalardı” Resûl'ün ganimet veya sadakadan kendilerine verdiğine [razı olsalardı]. Allah'ın zikredilmesi tazim içindir ve Resûl'ün aleyhisselâm yaptığı şeyin O'nun emriyle olduğuna dikkat çekmek içindir. { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ } “ve... deselerdi: «Bize Allah yeter;”
كفانا فضله سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ صدقة أو غنيمة أخرى. وَرَسُولُهُ فيؤتينا أكثر مما آتانا. إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ في أن يغنينا من فضله، والآية بأسرها في حيز الشرط، والجواب محذوف تقديره خَيْراً لَّهُمْ. ثم بين مصارف الصدقات تصويباً وتحقيقاً لما فعله الرسول ﷺ فقال:
O'nun lütfu bize kâfidir. { سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah bize lütfundan verecektir,” Başka bir sadaka veya ganimet [verecektir]. { وَرَسُولُهُ } “Resûlü de.” Bize verdiğinden daha fazlasını verecektir. { إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ } “Şüphesiz biz yalnız Allah'a rağbet edenleriz»” Bizi lütfuyla zengin kılmasını arzulayanlarız. Ayetin tamamı şart konumundadır; cevabı ise hazfedilmiştir, takdiri «onlar için daha hayırlı olurdu» şeklindedir. Ardından Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığını doğrulamak ve tahkik etmek amacıyla sadakaların sarf yerlerini açıklayarak şöyle buyurdu:
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٠]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 60]
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)
{ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠) } “Sadakalar (zekâtlar) ancak fakirler, yoksullar, onun üzerinde çalışan görevliler, kalpleri [İslâm'a] ısındırılacak olanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Bu, Allah'tan bir farzdır. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ أي الزكوات لهؤلاء المعدودين دون غيرهم، وهو دليل على أن المراد باللمز لمزهم في قسم الزكوات دون الغنائم. والفقير من لا مال له ولا كسب يقع موقعاً من حاجته من الفقار كأنه أصيب فقاره. والمسكين من له مال أو كسب لا يكفيه من السكون كأن العجز أسكنه، ويدل عليه
{ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar ancak fakirler, yoksullar... içindir” Yani zekâtlar, başkaları için değil, yalnızca burada sayılan kimseler içindir. Bu da [önceki ayette geçen] ayıplamadan maksadın ganimetlerin değil, zekâtların taksimindeki ayıplamaları olduğuna delildir. Fakir; malı ve ihtiyacını karşılayacak bir kazancı olmayan kimsedir; bu kelime omurga kemiği anlamına gelen «fikār» (فقار) kökünden gelir, sanki omurga kemiği kırılmış gibidir. Miskin ise; yetmeyecek kadar malı veya kazancı olan kimsedir; durgunluk anlamına gelen «sükûn» (سكون) kökünden gelir, sanki acziyet onu hareketsiz kılmıştır. Buna delil olarak
قوله تعالى: أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ وأنه ﷺ كان يسأل المسكنة ويتعوذ من الفقر. وقيل بالعكس لقوله تعالى: أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ. وَالْعامِلِينَ عَلَيْها الساعين في تحصيلها وجمعها. وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قوم أسلموا ونيتهم ضعيفة فيه فيستأنف قلوبهم أو أشراف قد يترتب بإعطائهم ومراعاتهم إسلام نظرائهم، وقد أعطى رسول الله ﷺ عيينة بن حصن والأقرع بن حابس والعباس بن مرداس لذلك. وقيل أشراف يستألفون على أن يسلموا فإنه ﷺ كان يعطيهم والأصح أنه كان يعطيهم من خمس الخمس الذي كان خاص ماله وقد عد منهم من يؤلف قلبه بشيء منها على قتال الكفار ومانعي الزكاة. وقيل كان سهم المؤلفة لتكثير سواد الإسلام فلما أعزه الله وأكثر أهله سقط. وَفِي الرِّقابِ وللصرف في فك الرقاب بأن يعاون المكاتب بشيء منها على أداء النجوم. وقيل بأن تبتاع الرقاب فتعتق وبه قال مالك وأحمد أو بأن يفدي الأسارى. والعدول عن اللام إلى فِي للدلالة على أن الاستحقاق للجهة لا للرقاب. وقيل للايذان بأنهم أحق بها.
Allah Teâlâ'nın: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ } “Gemiye gelince, o miskinlerindi” ayeti ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem miskinliği dileyip fakirlikten Allah'a sığınması gösterilmiştir. Allah Teâlâ'nın { أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ } “Yahut toprağa uzanmış bir yoksulu” ayetinden dolayı bunun tersi de söylenmiştir. { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } “onun üzerinde çalışan görevliler,” Zekâtı toplamak ve bir araya getirmek için çalışanlar. { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri [İslâm'a] ısındırılacak olanlar,” Müslüman olup İslâm konusundaki niyetleri zayıf olan ve kalpleri kazanılmak istenen kimseler yahut kendilerine verilip gözetilmeleriyle benzerlerinin Müslüman olması umulan eşraftır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı Uyeyne b. Hısn'a, Akra' b. Hâbis'e ve Abbâs b. Mirdâs'a vermiştir. Müslüman olmaları için kalpleri ısındırılan eşraf olduğu da söylenmiştir; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem onlara verirdi; daha sahih olan görüşe göre ise onlara kendi özel malı olan humusun humusundan (beşte birden) verirdi. Kâfirlerle ve zekât vermeyenlerle savaşmaları için kendilerine bir şey verilerek kalpleri kazanılan kimseler de bunlardan sayılmıştır. Müellefe-i kulûb payının İslâm'ın cemaatini çoğaltmak için olduğu, Allah İslâm'ı aziz kılıp mensuplarını çoğaltınca bu payın düştüğü de söylenmiştir. { وَفِي الرِّقابِ } “köleler,” Mükâtep köleye taksitlerini ödemesi hususunda bundan bir miktar yardım edilerek kölelerin azat edilmesine harcanması içindir. Kölelerin satın alınıp azat edilmesi şeklinde olduğu da söylenmiştir ki Mâlik ve Ahmed bu görüştedir; yahut esirlerin fidyesinin ödenmesi şeklinde olduğu söylenmiştir. [Önceki sınıflarda kullanılan] Lâm harfinden { فِي } edatına geçilmesi, hakkın şahıslara değil bu alana ait olduğunu göstermek içindir. Onların buna daha layık olduğunu bildirmek için olduğu da söylenmiştir.
وَالْغارِمِينَ والمديونين لأنفسهم في غير معصية ومن غير إسراف إذا لم يكن لهم وفاء، أو لإِصلاح ذات البين وإن كانوا أغنياء
{ وَالْغارِمِينَ } “borçlular,” Günah olmayan bir işte ve israfa kaçmaksızın kendi nefisleri için borçlanıp ödeme imkânı bulamayanlar yahut zengin olsalar bile arabuluculuk uğruna borçlananlardır;
لقوله ﷺ: «لا تحل الصدقة لغني إلا لخمسة: لغازٍ في سبيل الله أو لغارم، أو لرجل اشتراها بماله، أو لرجل له جار مسكين فتصدق على المسكين فأهدى المسكين للغني أو لعامل عليها»
Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sadaka şu beş kişi dışında zengine helal olmaz: Allah yolunda savaşan gaziye veya borçluya veya onu kendi malıyla satın alan adama yahut fakir bir komşusu olup da fakire sadaka verildiğinde fakirin bunu zengine hediye ettiği adama veya zekât memuruna.»
وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وللصرف في الجهاد بالإِنفاق على المتطوعة وابتياع الكراع والسلاح. وقيل وفي بناء القناطر والمصانع. وَابْنِ السَّبِيلِ المسافر المنقطع عن ماله. فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ مصدر لما دل عليه الآية الكريمة أي فرض لهم الله الصدقات فريضة، أو حال من الضمير المستكن في لِلْفُقَراءِ. وقرئ بالرفع على تلك فَرِيضَةً. وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ يضع الأشياء في مواضعها، وظاهر الآية يقتضي تخصيص استحقاق الزكاة بالأصناف الثمانية ووجوب الصرف إلى كل صنف وجد منهم ومراعاة التسوية بينهم قضية للاشتراك وإليه ذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه، وعن عمر وحذيفة وابن عباس وغيرهم من الصحابة والتابعين رضوان الله عليهم أجمعين جواز صرفها إلى صنف واحد وبه قال الأئمة الثلاثة واختاره بعض أصحابنا، وبه كان يفتي شيخي ووالدي رحمهما الله تعالى على أن الآية بيان أن الصدقة لا تخرج منهم لا إيجاب قسمها عليهم.
{ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda olanlar” Gönüllü mücahitlere harcamada bulunarak, at ve silah satın alarak cihada sarf edilmesi içindir. Köprülerin ve su bentlerinin inşasında kullanılması olduğu da söylenmiştir. { وَابْنِ السَّبِيلِ } “ve yolda kalmışlar” Malından uzakta kalmış yolcudur. { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Bu, Allah'tan bir farzdır.” Yüce ayetin delalet ettiği anlamın mef'ûl-i mutlakıdır; yani Allah onlara sadakaları kesin bir farz olarak farz kıldı demektir; yahut { لِلْفُقَراءِ } ifadesindeki gizli zamirden hâldir. «Bu bir farzdır» takdiriyle merfû olarak «farîdatün» (فَرِيضَةٌ) şeklinde de okunmuştur. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Her şeyi yerli yerine koyar. Ayetin zahiri, zekât alma hakkının bu sekiz sınıfa tahsis edilmesini, bunlardan mevcut olan her bir sınıfa zekâtın verilmesinin vücubunu ve ortaklık gereği aralarında eşitliğin gözetilmesini iktiza eder ki Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh bu görüşe gitmiştir. Ömer, Huzeyfe, İbn Abbâs ve diğer sahabe ve tâbiînden -Allah hepsinden razı olsun- sadece bir sınıfa sarf edilmesinin caiz olduğu rivayet edilmiştir; üç mezhep imamı da bu görüştedir ve mezhepdaşlarımızdan bazıları da bunu tercih etmiştir. Şeyhim ve babam da -Allah Teâlâ ikisine de rahmet eylesin- ayetin zekâtın bu sınıfların dışına çıkmayacağını beyan ettiği, yoksa onların arasında paylaştırılmasının vacip olduğu anlamına gelmediği fetvasını verirlerdi.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦١]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 61]
وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١)
{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١) } “İçlerinden öyleleri vardır ki Peygamber'i incitirler ve: «O her söylenene kulak veren biridir» derler. De ki: «O sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için bir rahmettir. Allah'ın Resûlünü incitenler için ise can yakıcı bir azap vardır.»”
وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ يسمع كل ما يقال له ويصدقه، سمي بالجارحة للمبالغة كأنه من فرط استماعه صار جملته آلة السماع كما سمي الجاسوس عيناً لذلك، أو اشتق له فعل من أذن أذناً إذا استمع كأنف وشلل. روي أنهم قالوا محمد أذن سامعه نقول ما شئنا ثم نأتيه فيصدقنا بما نقول. قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ تصديق لهم بأنه أذن ولكن لا على الوجه الذي ذموا به بل من حيث إنه يسمع الخير ويقبله، ثم فسر ذلك بقوله: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ يصدق به لما قام عنده من الأدلة. وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ ويصدقهم لما علم من خلوصهم، واللام مزيدة للتفرقة بين إيمان التصديق فإنه بمعنى التسليم وإيمان الأمان. وَرَحْمَةٌ أي وهو رحمة. لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ لمن أظهر الإِيمان حيث يقبله ولا يكشف سره، وفيه تنبيه على أنه ليس يقبل قولكم جهلاً بحالكم بل رفقاً بكم وترحماً عليكم. وقرأ حمزة وَرَحْمَةٌ بالجر عطفاً على خَيْرٍ. وقرئ بالنصب على أنها علة فعل دل عليه أُذُنُ خَيْرٍ أي يأذن لكم رحمة. وقرأ نافع أُذُنٌ بالتخفيف فيهما.
{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ } “İçlerinden öyleleri vardır ki Peygamber'i incitirler ve: «O her söylenene kulak veren biridir» derler.” Kendisine söylenen her şeyi dinler ve onu tasdik eder [derler]. Mübalağa kastıyla organ ismiyle adlandırılmıştır; sanki aşırı dinlemesinden ötürü bütünüyle bir işitme aleti olmuştur; nitekim aynı sebepten dolayı casusa «ayn» (göz) denmesi gibidir. Yahut burun veya felç anlamındaki kelimeler gibi «kulak kesildi» anlamında «ezine eznen» kökünden türetilmiştir. Onların: «Muhammed her şeyi dinleyen bir kulaktır; dilediğimizi söyleriz, sonra ona gideriz, o da söylediklerimize inanır» dedikleri rivayet edilmiştir. { قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } “De ki: «O sizin için bir hayır kulağıdır;” Onların [onun her şeyi dinleyen bir] kulak olduğu sözünü doğrulamaktır; fakat onların yerdiği şekilde değil, hayrı dinleyip kabul etmesi yönüyledir. Sonra bunu şu sözüyle açıklamıştır: { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Allah'a inanır,” Katında sabit olan delillerden ötürü O'nu tasdik eder. { وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “müminlere güvenir” İhlaslarını bildiği için onları tasdik eder. [Fiilin aldığı] Lâm harfi, teslimiyet manasındaki tasdik imanı ile emniyet imanı arasını ayırmak için ziyade kılınmıştır. { وَرَحْمَةٌ } “ve... bir rahmettir.” Yani o bir rahmettir. { لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “sizden iman edenler için” İmanı açığa vuran kimse için; zira onu kabul eder ve sırrını açığa vurmaz. Bunda, onun sizin sözünüzü durumunuzu bilmediğinden değil, bilakis size lütufta bulunmak ve size merhamet etmek için kabul ettiğine bir dikkat çekme vardır. Hamza { وَرَحْمَةٌ } kelimesini { خَيْرٍ } üzerine atıfla mecrûr olarak okumuştur. { أُذُنُ خَيْرٍ } ifadesinin delalet ettiği bir fiilin illeti kılınarak mansûb olarak da okunmuştur; yani: Size rahmet olsun diye kulak verir. Nâfi' her iki yerdeki { أُذُنٌ } kelimesini hafifletmeyle (zammeyi sükûn yaparak «üznün») okumuştur.
وقرئ «أُذُنُ خَيْرٍ» على أن خَيْرٍ صفة له أو خبر ثان وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بإيذائه.
«Hayr» kelimesinin ona sıfat veya ikinci bir haber olması üzere «üzünü hayrun» (أُذُنُ خَيْرٍ) şeklinde de okunmuştur. { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Allah'ın Resûlünü incitenler için ise can yakıcı bir azap vardır.” Onu incitmeleri sebebiyle.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 62-63]
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣)
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣) } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Eğer gerçekten mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır. Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlüne karşı gelirse, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte büyük rezillik budur!”
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ على معاذيرهم فيما قالوا أو تخلفوا. لِيُرْضُوكُمْ لترضوا عنهم والخطاب للمؤمنين. وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ أحق بالإِرضاء بالطاعة والوفاق، وتوحيد الضمير لتلازم الرضاءين أو لأن الكلام في إيذاء الرسول ﷺ وإرضائه، أو لأن التقدير والله أحق أن يرضوه والرسول كذلك. إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ صدقاً.
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ } “...Allah'a yemin ederler.” Söyledikleri veya savaştan geri kaldıkları hususundaki mazeretleri üzerine size yemin ederler. { لِيُرْضُوكُمْ } “Sizi razı etmek için” Kendilerinden razı olasınız diye; hitap müminleredir. { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Eğer gerçekten mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır.” İtaat ve uyum ile razı edilmeye daha layıktır. Zamirin tekil gelmesi her iki rızanın birbiriyle ayrılmazlığından yahut sözün Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem incitmek ve onu razı etmek hakkında olmasından ya da takdirin «Razı etmelerine Allah daha layıktır, Resûl de öyledir» şeklinde olmasındandır. { إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer... mümin iseler.” Gerçekten [mümin iseler].
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ أن الشأن وقرئ بالتاء. مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يشاقق مفاعلة من الحد. فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها على حذف الخبر أي فحق أن له أو على تكرير أن للتأكيد ويحتمل أن يكون معطوفاً على أنه ويكون الجواب محذوفاً تقديره من يحادد الله ورسوله يهلك، وقرئ «فَإن» بالكسر. ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ يعني الهلاك الدائم.
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ } “Bilmediler mi ki...” Durum şu ki... «Ye» yerine «te» ile de okunmuştur. { مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “kim Allah'a ve Resûlüne karşı gelirse” Muhalefet ederse; «hadd» kökünden müfâale babındandır. { فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها } “şüphesiz onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır.” Haberin hazfedilmesi takdiriyle [yani] «onun için [cehennem ateşi olması] haktır» demektir yahut tekit için «enne»nin tekrarıdır; { أَنَّهُ } ifadesine matuf olması da muhtemeldir ve bu durumda cevap mahzuftur, takdiri «Kim Allah'a ve Resûlüne karşı gelirse helak olur» şeklindedir. Kesre ile «fe-inne» (فَإن) şeklinde de okunmuştur. { ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük rezillik budur!” Yani daimi helaktir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 64-65]
يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ (٦٤) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥)
{ يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ (٦٤) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥) } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: «Alay edin bakalım! Şüphesiz Allah çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır.» Kendilerine soracak olsan mutlaka şöyle derler: «Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk.» De ki: «Allah ile, O'nun ayetleriyle ve Resûlü ile mi alay ediyordunuz?»”
يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ على المؤمنين. سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ وتهتك عليهم أستارهم، ويجوز أن تكون الضمائر للمنافقين فإن النازل فيهم كالنازل عليهم من حيث إنه مقروء ومحتج به عليهم، وذلك يدل على ترددهم أيضاً في كفرهم وأنهم لم يكونوا على بت في أمر الرسول ﷺ بشيء. وقيل إنه خبر في معنى الأمر. وقيل كانوا يقولونه فيما بينهم استهزاء لقوله: قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مبرز أو مظهر. مَّا تَحْذَرُونَ أي ما تحذرونه من إنزال السورة فيكم، أو ما تحذرون إظهاره من مساويكم.
{ يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } “Münafıklar... aleyhlerine indirilmesinden çekinirler.” Müminlerin aleyhine [veya üzerlerine]. { سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ } “kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin” Ve gizlilik perdelerini yırtacak bir surenin. Zamirlerin münafıklara ait olması da caizdir; zira onlar hakkında inen bir sure, kendilerine okunup aleyhlerine delil getirilmesi bakımından sanki üzerlerine inmiş gibidir. Bu durum, onların küfürlerinde de bir tereddüt içinde olduklarına ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem durumu hakkında kesin bir kanaate sahip olmadıklarına delalet eder. Bunun emir anlamında bir haber olduğu da söylenmiştir. { قُلِ اسْتَهْزِؤُا } “De ki: «Alay edin bakalım!»” buyruğundan ötürü bunu kendi aralarında alay yoluyla söyledikleri de söylenmiştir. { إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ } “Şüphesiz Allah... ortaya çıkaracaktır.” Açığa çıkarıcı veya belirgin kılıcıdır. { ما تَحْذَرُونَ } “çekindiğiniz şeyi” Yani hakkınızda bir surenin indirilmesinden çekindiğiniz şeyi yahut kötülüklerinizden açığa çıkmasından çekindiğiniz şeyi.
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Kendilerine soracak olsan mutlaka şöyle derler: «Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk.»”
روي: أن ركب المنافقين مروا على رسول الله ﷺ في غزوة تبوك فقالوا: انظروا إلى هذا الرجل يريد أن يفتح قصور الشام وحصونه هيهات هيهات، فأخبر الله تعالى به نبيه فدعاهم فقال: «قلتم كذا وكذا» فقالوا لا والله ما كنا في شيء من أمرك وأمر أصحابك ولكن كنا في شيء مما يخوض فيه الركب ليقصر بعضنا على بعض السفر.
Rivayet edildiğine göre: Münafıklardan bir kafile Tebük Gazvesi'nde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanından geçerken şöyle dediler: «Şu adama bakın! Şam köşklerini ve kalelerini fethetmek istiyor, heyhat, heyhat!» Allah Teâlâ bunu Peygamberine bildirdi; o da onları çağırıp: «Şöyle şöyle dediniz» buyurdu. Onlar da: «Hayır, Allah'a yemin ederiz ki biz senin ve ashabının işinden hiçbir şeyle meşgul değildik; fakat yolculuğu birbirimize kısaltmak için yolcuların daldığı laflardan birine dalmıştık» dediler.
قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ توبيخاً على استهزائهم بمن لا يصح الاستهزاء به، وإلزاماً للحجة عليهم ولا تعبأ باعتذارهم الكاذب.
{ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “De ki: «Allah ile, O'nun ayetleriyle ve Resûlü ile mi alay ediyordunuz?»” Kendisiyle alay edilmesi caiz olmayan kimseyle alay etmelerini kınamak ve aleyhlerine delili perçinlemek içindir; onların yalan mazeretlerine aldırma!
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٦]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 66]
لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)
{ لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦) } “Özür dilemeyin; imanınızdan sonra kesinlikle inkâr ettiniz. İçinizden bir grubu bağışlasak bile, suçlu kimseler olduklarından ötürü diğer bir grubu azaba uğratacağız.”
لاَ تَعْتَذِرُوا لا تشتغلوا باعتذارتكم فإنها معلومة الكذب. قَدْ كَفَرْتُمْ قد أظهرتم الكفر بإيذاء الرسول ﷺ والطعن فيه. بَعْدَ إِيمانِكُمْ بعد إظهاركم الإيمان. إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ لتوبتهم وإخلاصهم، أو لتجنبهم عن الإيذاء والاستهزاء. تعذّب طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُواْ مُجْرِمِينَ مصرين على النفاق أو مقدمين على الإِيذاء والاستهزاء. وقرأ عاصم بالنون فيهما. وقرئ بالياء وبناء الفاعل فيهما وهو الله «وإن تعف» بالتاء والبناء على المفعول ذهاباً إلى المعنى كأنه قال: أن ترحم طائفة.
{ لا تَعْتَذِرُوا } “Özür dilemeyin;” Özürlerinizle meşgul olmayın, çünkü onların yalan olduğu bilinmektedir. { قَدْ كَفَرْتُمْ } “kesinlikle inkâr ettiniz” Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem incitmek ve onu kınamak suretiyle küfrü açığa vurdunuz. { بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “imanınızdan sonra” İmanınızı açığa vurmanızdan sonra. { إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ } “İçinizden bir grubu bağışlasak bile” Tevbeleri ve ihlasları sebebiyle yahut eziyet etmekten ve alaydan uzak durdukları için. { نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “suçlu kimseler olduklarından ötürü diğer bir grubu azaba uğratacağız.” Nifakta ısrar eden veya eziyet ve alaya yeltenen kimseler oldukları için. Âsım her iki fiili de nûn ile («na'fu» ve «nü'azzib») okumuştur. Faili Allah olmak üzere her ikisi de «ye» ile mâlûm olarak, manaya gidilerek sanki «bir gruba merhamet edilirse» der gibi meçhul sîgasıyla ve «te» ile «ve in tü'fe» (وإن تعف) şeklinde de okunmuştur.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 67-68]
الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨)
{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨) } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir. Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar. Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar fâsıkların ta kendileridir. Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için kalıcı bir azap vardır.”
الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ أي متشابهة في النفاق والبعد عن الإِيمان كأبعاض الشيء
{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } "Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir." Yani tek bir şeyin parçaları gibi nifakta ve imandan uzak olmakta birbirlerine benzerler.
الواحد. وقيل إنه تكذيب لهم في حلفهم بالله إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وتقرير لقولهم وَما هُمْ مِنْكُمْ وما بعده كالدليل عليه، فإنه يدل على مضادة حالهم لحال المؤمنين وهو قوله: يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ بالكفر والمعاصي.
Bunun, onların Allah'a yemin ederek { إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } "kesinlikle sizdendirler" demelerini yalanlama ve { وَما هُمْ مِنْكُمْ } "Oysa onlar sizden değildir" sözünü pekiştirme olduğu ve sonrasının da buna bir delil mesabesinde bulunduğu söylenmiştir. Çünkü bu, onların durumunun müminlerin durumuna zıt olduğunu göstermektedir ki o da şudur: { يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ } "Kötülüğü emrederler" Küfrü ve günahları [emrederler].
وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ عن الإِيمان والطاعة. وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ عن المبار، وقبض اليد كناية عن الشح.
{ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ } "iyilikten alıkoyarlar" İmandan ve itaatten [alıkoyarlar]. { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } "ve ellerini sıkı tutarlar." İyilik yapmaktan [alıkoyarlar]; el sıkmak, cimrilikten kinayedir.
نَسُوا اللَّهَ أغفلوا ذكر الله وتركوا طاعته. فَنَسِيَهُمْ فتركهم من لطفه وفضله. إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ الكاملون في التمرد والفسوق عن دائرة الخير.
{ نَسُوا اللَّهَ } "Allah'ı unuttular," Allah'ı anmaktan gaflet ettiler ve O'na itaati terk ettiler. { فَنَسِيَهُمْ } "O da onları unuttu." [Allah da] onları lütfundan ve ihsanından mahrum bıraktı. { إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ } "Şüphesiz münafıklar fâsıkların ta kendileridir." İsyankârlıkta ve hayır dairesinden çıkmakta haddi aşmış tam fâsıklardır.
وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها مقدرين الخلود. هِيَ حَسْبُهُمْ عقابًا وجزاء وفيه دليل على عظم عذابها. وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ أبعدهم من رحمته وأهانهم. وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ لا ينقطع والمراد به ما وعدوه أو ما يقاسونه من تعب النفاق.
{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها } "Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti." [Orada] ebedî kalmaları takdir edilmiş olarak. { هِيَ حَسْبُهُمْ } "O onlara yeter!" Ceza ve karşılık olarak [yeter]; bunda, onun azabının büyüklüğüne bir delil vardır. { وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ } "Allah onlara lanet etmiştir" Onları rahmetinden uzaklaştırmış ve alçaltmıştır. { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } "ve onlar için kalıcı bir azap vardır." Kesintisi olmayan [bir azaptır]; bununla kastedilen, kendilerine vadedilen azap veya nifak zahmetinden çektikleridir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٩]
[Suresi Tevbe (9): Âyet 69]
كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩)
{ كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩) } “Sizden öncekiler gibi; onlar sizden daha kuvvetli, malları ve evlatları daha çok idi. Onlar kendi paylarından yararlandılar; siz de sizden öncekilerin kendi paylarından yararlandıkları gibi kendi payınızdan yararlandınız ve onların daldığı gibi siz de daldınız. İşte onların dünyada ve ahirette amelleri boşa gitmiştir ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”
كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أي أنتم مثل الذين، أو فعلتم مثل فعل الذين من قبلكم. كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالًا وَأَوْلاداً بيان لتشبيههم بهم وتمثيل حالهم بحالهم. فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ نصيبهم من ملاذ الدنيا، واشتقاقه من الخلق بمعنى التقدير فإنه ما قدر لصاحبه. فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ ذم الأولين باستمتاعهم بحظوظهم المخدجة من الشهوات الفانية والتهائهم بها عن النظر في العاقبة والسعي في تحصيل اللذائذ الحقيقية تمهيداً لذم المخاطبين بمشابهتهم واقتفاء أثرهم. وَخُضْتُمْ ودخلتم في الباطل. كَالَّذِي خاضُوا كالذين خاضوا، أو كالفوج الذي خاضوا، أو كالخوض الذي خاضوه.
{ كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekiler gibi;” Yani siz o kimseler gibisiniz yahut sizden öncekilerin yaptığı gibi yaptınız. { كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } “onlar sizden daha kuvvetli, malları ve evlatları daha çok idi.” Onların bunlara benzetilmesinin ve durumlarının onların durumuna teşbih edilmesinin bir açıklamasıdır. { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ } “Onlar kendi paylarından yararlandılar;” Dünya lezzetlerinden nasipleriyle [yararlandılar]. Kelimenin kökü takdir etmek manasındaki halk (خلق) lafzından türemiştir; çünkü o, sahibine takdir edilen şeydir. { فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ } “siz de sizden öncekilerin kendi paylarından yararlandıkları gibi kendi payınızdan yararlandınız” Öncekilerin geçici şehvetlerden ibaret eksik nasipleriyle zevklenmeleri, bunlarla meşgul olarak akıbeti düşünmekten ve hakiki lezzetleri elde etmeye çalışmaktan geri kalmaları kınanmıştır; bu, muhatapların onlara benzemeleri ve onların izinden gitmeleri sebebiyle kınanmasına bir hazırlıktır. { وَخُضْتُمْ } “ve siz de daldınız” Batıla girdiniz. { كَالَّذِي خاضُوا } “onların daldığı gibi” Dalan kimseler gibi yahut dalan o grup gibi yahut da onların daldığı dalış gibi.
أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لم يستحقوا عليها ثواباً في الدارين. وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ الذين خسروا الدنيا والآخرة.
{ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “İşte onların dünyada ve ahirette amelleri boşa gitmiştir” İki yurtta da amellerine karşılık hiçbir sevap hak etmediler. { وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” Dünyayı da ahireti de kaybedenlerdir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٠]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 70]
أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)
{ أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠) } “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd’ın, Semûd’un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ أغرقوا بالطوفان. وَعادٍ أهلكوا بالريح. وَثَمُودَ أهلكوا بالرجفة. وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ أهلك نمروذ ببعوض وأهلك أصحابه. وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وأهل مدين وهم قوم شعيب أهلكوا بالنار يوم الظلة. وَالْمُؤْتَفِكاتِ قريات قوم لوط ائتفكت بهم أي انقلبت بهم فصار عاليها سافلها، وأمطروا حجارة من سجيل، وقيل قريات المكذبين المتمردين وائتفاكهن انقلاب أحوالهن من الخير إلى الشر. أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ يعني الكل. بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ أي لم يك من عادته ما يشابه ظلم الناس كالعقوبة بلا جرم. وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ حيث عرضوها للعقاب بالكفر والتكذيب.
{ أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ } “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin haberi gelmedi mi?” Tufanla boğuldular. { وَعادٍ } “ve Âd’ın,” Rüzgârla helak edildiler. { وَثَمُودَ } “ve Semûd’un,” Şiddetli sarsıntıyla helak edildiler. { وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ } “ve İbrâhim kavminin,” Nemrud bir sivrisinekle, arkadaşları da helak edildi. { وَأَصْحابِ مَدْيَنَ } “ve Medyen halkının” Şuayb'ın kavmi olan Medyen ehli, gölge gününde ateşle helak edildiler. { وَالْمُؤْتَفِكاتِ } “ve altüst olan şehirlerin” Lût kavminin köyleridir; kendileriyle birlikte altüst oldu, yani tersine döndü de üstü altına geldi ve üzerlerine pişmiş balçıktan taşlar yağdırıldı. Yalanlayan ve isyankâr olanların köyleri olduğu, bunların altüst olmasının ise durumlarının iyilikten kötülüğe dönmesi manasına geldiği de söylenmiştir. { أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ } “Peygamberleri onlara gelmişti” Yani hepsine. { بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ } “apaçık delillerle. Allah onlara zulmedecek değildi;” Yani suçsuz yere ceza vermek gibi insanların zulmüne benzer bir şey O'nun âdetinden değildir. { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.” İnkâr ve yalanlama ile nefislerini cezaya maruz bıraktıkları için.
[سورة التوبة (٩) : آية ٧١]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 71]
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١)
{ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlüne itaat ederler. İşte onlara Allah merhamet edecektir. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.”
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ في مقابلة قوله الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ في سائر الأمور.
{ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir;” Bu, { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir” buyruğunun mukabilindedir. { يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlüne itaat ederler.” Diğer bütün hususlarda [itaat ederler].
أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ لا محالة فإن السين مؤكدة للوقوع. إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غالب على كل شيء لا يمتنع
{ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ } “İşte onlara Allah merhamet edecektir.” Muhakkak [merhamet edecektir]; zira [başındaki] sîn harfi (س) vuku bulmayı pekiştirmek içindir. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîzdir,” Her şeye galiptir,
عليه ما يريده. حَكِيمٌ يضع الأشياء مواضعها.
dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz. { حَكِيمٌ } “Hakîmdir.” Her şeyi yerli yerine koyandır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٢]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 72]
وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)
{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢) } “Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler ve Adn cennetlerinde hoş meskenler vadetti. Allah’tan bir hoşnutluk ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur.”
وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً تستطيبها النفس أو يطيب فيها العيش
{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } “Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler ve hoş meskenler vadetti.” Nefsin hoşnut olacağı veya içinde yaşamanın güzel olacağı [meskenler].
وفي الحديث أنها قصور من اللؤلؤ والزبرجد والياقوت الأحمر.
Hadiste bunların inciden, zebercetten ve kırmızı yakuttan saraylar olduğu rivayet edilmiştir.
فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ إقامة وخلود.
{ فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetlerinde” İkamet ve ebedîlik [cennetlerinde].
وعنه ﵊ عدن دار الله التي لم ترها عين ولم تخطر على قلب بشر لا يسكنها غير ثلاثة النبيون والصديقون والشهداء يقول الله تعالى: طوبى لمن دخلك.
Ondan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre: “Adn, hiçbir gözün görmediği, hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen Allah'ın yurdudur; oraya peygamberler, sıddîklar ve şehitlerden oluşan üç gruptan başkası yerleşemez. Allah Teâlâ: «Sana girene ne mutlu!» buyurur.”
ومرجع العطف فيها يحتمل أن يكون إلى تعدد الموعود لكل واحد أو للجميع على سبيل التوزيع، أو إلى تغاير وصفه فكأنه وصفه أولاً بأنه من جنس ما هو أبهى الأماكن التي يعرفونها لتميل إليه طباعهم أول ما يقرع أسماعهم، ثم وصفه بأنه محفوف بطيب العيش معرى عن شوائب الكدورات التي لا تخلو عن شيء منها أماكن الدنيا وفيها ما تشتهي الأنفس وتلذ الأعين، ثم وصفه بأنه دار إقامة وثبات في جوار عليين لا يعتريهم فيها فناء ولا تغير، ثم وعدهم بما هو أكبر من ذلك فقال: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ لأنه المبدأ لكل سعادة وكرامة والمؤدي إلى نيل الوصول والفوز باللقاء،
Ayet içerisindeki atfın mercii, vadedilen şeylerin her bir fert için çokluğuna yahut taksim yoluyla hepsine ait olmasına ya da sıfatlarının farklılığına dönük olabilir. Sanki [Allah] onu önce, kulaklarına ilk çarptığında tabiatları ona meyletsin diye bildikleri en göz kamaştırıcı mekânlar cinsinden niteledi; sonra onu, dünya mekânlarının hiçbirinin hâli kalmadığı kederlerin şaibelerinden arınmış, nefislerin arzulayacağı ve gözlerin lezzet alacağı şeylerin bulunduğu hoş bir hayatla kuşatılmış olarak vasfetti; ardından da onu, İlliyyîn'in civarında kendilerine ne bir fena ne de bir değişim isabet etmeyecek bir ikamet ve sebat yurdu olarak vasfetti. Sonra da onlara bundan daha büyüğünü vadederek şöyle buyurdu: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah’tan bir hoşnutluk ise en büyüktür.” Çünkü o, her saadetin ve ikramın başlangıcıdır; kavuşmaya ermeye ve cemâle kavuşarak zafere ulaşmaya vesiledir.
وعنه ﷺ: إن الله تعالى يقول لأهل الجنة هل رضيتم فيقولون: وما لنا لا نرضى وقد أعطيتنا ما لم تعط أحداً من خلقك فيقول: أنا أعطيكم أفضل من ذلك، فيقولون: وأي شيء من ذلك فيقول أحل عليكم رضواني فلا أسخط عليكم أبداً.
Ondan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre: “Şüphesiz Allah Teâlâ cennet ehline «Razı oldunuz mu?» buyurur. Onlar: «Yaratılmışlarından hiçbirine vermediğin şeyleri bize vermişken nasıl razı olmayalım?» derler. Bunun üzerine «Ben size bundan daha üstününü vereceğim» buyurur. Onlar: «Bundan daha üstün ne olabilir ki?» deyince, «Sizin üzerinize rızamı indireceğim ve ebediyen size gazap etmeyeceğim» buyurur.”
ذلِكَ أي الرضوان أو جميع ما تقدم. هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ الذي تستحقر دونه الدنيا وما فيها.
{ ذلِكَ } “İşte bu” Yani rıza veya daha önce geçenlerin tamamı. { هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluşun ta kendisidir.” Yanında dünyanın ve içindekilerin küçük kaldığı [bir kurtuluştur].
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 73-74]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤) } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran. Onların barınağı cehennemdir; ne kötü bir varış yeridir o! Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Oysa andolsun ki küfür sözünü söylediler ve Müslüman olduktan sonra inkâr ettiler. Erişemedikleri bir şeye yeltendiler. Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalktılar! Eğer tevbe ederlerse bu kendileri için daha hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azapla cezalandıracaktır. Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ بالسيف. وَالْمُنافِقِينَ بإلزام الحجة وإقامة الحدود. وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ في ذلك ولا تحابهم. وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ مصيرهم.
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ } “Ey Peygamber! Kâfirlere karşı cihad et” Kılıçla. { وَالْمُنافِقِينَ } “ve münafıklara karşı” Delili ortaya koyarak ve hadleri uygulayarak. { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “ve onlara sert davran.” Bu hususta [sert davran] ve onlara iltimas geçme. { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Onların barınağı cehennemdir; ne kötü bir varış yeridir o!” Varış yerleri [ne kötüdür].
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar.”
روي أنه ﷺ أقام في غزوة تبوك شهرين ينزل عليه القرآن ويعيب المتخلفين فقال الجلاس بن سويد: لئن كان ما يقول محمد لإخواننا حقاً لنحن شر من الحمير، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فاستحضره فحلف بالله ما قاله فنزلت فتاب الجلاس وحسنت توبته.
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Seferi'nde iki ay kaldı, bu esnada kendisine Kur'an iniyor ve [sefere katılmayıp] geride kalanları kınıyordu. Bunun üzerine Cülâs b. Süveyd: «Eğer Muhammed'in kardeşlerimiz hakkında söyledikleri doğruysa biz merkeplerden daha kötüyüz» dedi. Bu söz Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştı. Onu huzuruna çağırttı; o ise bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Cülâs tevbe etti ve tevbesi güzel oldu.
وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وأظهروا الكفر بعد إظهار الإِسلام. وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا من فتك الرسول، وهو أن خمسة عشر منهم توافقوا عند مرجعه من تبوك أن يدفعوه عن راحلته إلى الوادي إذ تسنم العقبة بالليل، فأخذ عمار بن ياسر بخطام راحلته يقودها وحذيفة خلفها يسوقها، فبينما هما كذلك إذ سمع حذيفة بوقع أخفاف الإبل وقعقعة السلاح فقال إليكم إليكم يا أعداء الله فهربوا، أو إخراجه وإخراج المؤمنين من المدينة أو بأن يتوجوا عبد الله بن أبي وإن لم يرض رسول الله ﷺ. وَما نَقَمُوا وما أنكروا أو ما وجدوا ما يورث نقمتهم. إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فإن أكثر أهل المدينة كانوا محاويج في ضنك من العيش، فلما قدمهم رسول الله ﷺ أثروا بالغنائم وقتل للجلاس مولى فأمر رسول الله ﷺ بديته اثني عشر ألفاً فاستغنى. والاستثناء مفرغ من أعم المفاعيل أو العلل. فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وهو الذي حمل الجلاس على التوبة والضمير في يَكُ
{ وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “Oysa andolsun ki küfür sözünü söylediler ve Müslüman olduktan sonra inkâr ettiler.” İslâm'ı açığa vurduktan sonra küfrü açığa vurdular. { وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا } “Erişemedikleri bir şeye yeltendiler.” Resûl'e suikast düzenlemeye [yeltendiler]; bu da onlardan on beş kişinin, Tebük'ten dönerken geceleyin sarp geçide tırmandığı sırada onu biniti üzerinden vadiye itmek üzere anlaşmalarıydı. Ammâr b. Yâsir binitin yularından tutmuş önden çekiyor, Huzeyfe de arkasından sürüyordu. Onlar bu hâldeyken Huzeyfe deve tabanlarının sesini ve silah şakırtısını işitip: «Uzak durun, uzak durun ey Allah'ın düşmanları!» dedi, onlar da kaçtılar. Yahut onu ve müminleri Medine'den çıkarmaya ya da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem razı olmasa bile Abdullah b. Übeyy'e taç giydirmeye [yeltendiler]. { وَما نَقَمُوا } “Ve intikam almaya kalkmadılar” Ayıplamadılar yahut kinlerini gerektirecek bir şey bulamadılar { إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye ancak!” Çünkü Medine halkının çoğu geçim darlığı içinde muhtaç durumdaydılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına gelince ganimetlerle zenginleştiler. Cülâs'ın da bir azatlısı öldürülmüştü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için on iki bin [dirhem] diyet ödenmesini emretti, o da zengin oldu. İstisna, mef'ûllerin yahut illetlerin en genelinden yapılmış müferrağ istisnadır. { فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer tevbe ederlerse bu kendileri için daha hayırlı olur.” Cülâs'ı tevbeye sevk eden de buydu. «Yekü» (يَكُ) fiilindeki zamir
للتوب. وَإِنْ يَتَوَلَّوْا بالإِصرار على النفاق. يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ بالقتل والنار. وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ فينجيهم من العذاب.
tevbeye aittir. { وَإِنْ يَتَوَلَّوْا } “Şayet yüz çevirirlerse” Nifakta ısrar ederek [yüz çevirirlerse]. { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azapla cezalandıracaktır.” Öldürülmekle ve ateşle [cezalandıracaktır]. { وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” Onları azaptan kurtaracak [hiçbir yardımcı yoktur].
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 75-76]
وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) } “Onlardan kimi de: «Andolsun, eğer Allah bize lütfundan verirse mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız» diye Allah'a ahdetmişti. Fakat Allah onlara lütfundan verince onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler.”
وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ
{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Onlardan kimi de: «Andolsun, eğer Allah bize lütfundan verirse mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız» diye Allah'a ahdetmişti.”
نزلت في ثعلبة بن حاطب أتى النبي ﷺ فقال: ادع الله أن يرزقني مالا فقال ﵊: يا ثعلبة قليل تؤدي شكره خير من كثير لا تطيقه، فراجعه وقال: والذي بعثك بالحق لئن رزقني الله مالاً لأعطين كل ذي حق حقه، فدعا له فاتخذ غنماً، فنمت كما ينمى الدود حتى ضاقت بها المدينة، فنزل وادياً وانقطع عن الجماعة والجمعة، فسأل عنه رسول الله ﷺ فقيل كثر ماله حتى لا يسعه واد فقال: يا ويح ثعلبة، فبعث رسول الله ﷺ مصدقين لأخذ الصدقات فاستقبلهما الناس بصدقاتهم ومرا بثعلبة فسألاه الصدقة وأقرآه الكتاب الذي فيه الفرائض فقال: ما هذه إلا جزية ما هذه إلا أخت الجزية فارجعا حتى أرى رأيي فنزلت، فجاء ثعلبة بالصدقة فقال النبي ﷺ: إن الله منعني أن أقبل منك فجعل يحثو التراب على رأسه فقال هذا عملك قد أمرتك فلم تطعني، فقبض رسول الله ﷺ فجاء بها إلى أبي بكر رضي الله تعالى عنه فلم يقبلها، ثم جاء إلى عمر رضي الله تعالى عنه في خلافته فلم يقبلها وهلك في زمان عثمان رضي الله تعالى عنه.
Sa'lebe b. Hâtıb hakkında inmiştir. O, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek: «Bana mal vermesi için Allah'a dua et» dedi. [Peygamber] aleyhisselâm da şöyle buyurdu: «Ey Sa'lebe! Şükrünü eda ettiğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır.» Sa'lebe sözünü tekrarlayarak: «Seni hak ile gönderene yemin ederim ki eğer Allah bana mal verirse her hak sahibine hakkını mutlaka veririm» dedi. Bunun üzerine [Peygamber] ona dua etti; o da koyun edindi. Koyunlar kurtçuklar gibi çoğaldı, öyle ki Medine onlara dar geldi. Bunun üzerine bir vadiye yerleşti, cemaatten ve cuma namazından koptu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu sordu; «malı bir vadinin alamayacağı kadar çoğaldı» denildi. Bunun üzerine: «Yazıklar olsun Sa'lebe'ye!» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekâtları toplamak üzere iki zekât memuru gönderdi. İnsanlar zekâtlarıyla onları karşıladılar. Memurlar Sa'lebe'ye de uğrayıp ondan zekâtı istediler ve farzları içeren yazıyı ona okudular. Sa'lebe: «Bu cizyeden başka bir şey değildir; bu ancak cizyenin kardeşidir! Gidin, ben kararımı verinceye kadar bekleyin» dedi. Bunun üzerine ayet indi. Sa'lebe zekâtla geldi fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah bunu senden kabul etmemi bana yasakladı» buyurdu. Sa'lebe başına toprak saçmaya başladı. [Peygamber]: «Bu senin kendi amelindir; sana emrettim fakat bana itaat etmedin» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince [Sa'lebe zekâtı] Ebû Bekir'e radıyallâhu Teâlâ anh getirdi, o kabul etmedi. Sonra halifeliği döneminde Ömer'e radıyallâhu Teâlâ anh getirdi, o da kabul etmedi ve Osman radıyallâhu Teâlâ anh zamanında helak olup gitti.
فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ منعوا حق الله منه. وَتَوَلَّوْا عن طاعة الله. وَهُمْ مُعْرِضُونَ وهم قوم عادتهم الإعراض عنها.
{ فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ } “Fakat Allah onlara lütfundan verince onda cimrilik ettiler” Ondaki Allah'ın hakkını vermediler. { وَتَوَلَّوْا } “ve yüz çevirdiler” Allah'a itaatten [yüz çevirdiler]. { وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “onlar dönüp giden kimselerdir.” Onlar, âdetleri [haktan] yüz çevirmek olan bir topluluktur.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٧ الى ٧٨]
[Tevbe Suresi (9): Âyetler 77-78]
فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨)
{ فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨) } “Böylece Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için, O'nun huzuruna çıkacakları güne kadar Allah onların kalplerine nifak ekti. Bilmediler mi ki, Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah gaybları hakkıyla bilendir?”
فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ أي فجعل الله عاقبة فعلهم ذلك نفاقاً وسوء اعتقاد في قلوبهم، ويجوز أن يكون الضمير للبخل والمعنى فأورثهم البخل نفاقاً متمكناً في قلوبهم. إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ يلقون الله بالموت أو يلقون عملهم أي جزاءه وهو يوم القيامة بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ بسبب إخلافهم ما وعدوه من التصدق والصلاح. وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ وبكونهم كاذبين فيه فإن خلف الوعد متضمن للكذب مستقبح من الوجهين أو المقال مطلقا وقرئ «يَكْذِبُونَ» بالتشديد.
{ فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ } “Böylece Allah onların kalplerine nifak ekti.” Yani Allah onların bu yaptıklarının sonucunu, kalplerinde bir nifak ve kötü bir inanç kıldı. Zamirin cimriliğe ait olması da caizdir; buna göre mana: «Cimrilik onların kalplerine yerleşik bir nifak miras bıraktı» demektir. { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “O'nun huzuruna çıkacakları güne kadar” Ölümle Allah'a kavuşacakları yahut amellerine yani onun cezasına kavuşacakları güne kadar ki o da kıyamet günüdür. { بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ } “Allah'a verdikleri sözden döndükleri için” Sadaka vermek ve salihlerden olmak hususunda O'na vadettiklerinden dönmeleri sebebiyle. { وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ } “ve yalan söyledikleri için” Bu hususta yalancı olmaları sebebiyle; zira sözden dönmek yalanı içerir ve her iki yönden de çirkindir; yahut mutlak olarak sözleri sebebiyle [böyledir]. «Yekzibûn» (يَكْذِبُونَ) kelimesi şeddeli olarak da okunmuştur.
أَلَمْ يَعْلَمُوا أي المنافقون أو من عاهد الله وقرئ بالتاء على الالتفات. أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ ما أسروه في أنفسهم من النفاق أو العزم على الإخلاف. وَنَجْواهُمْ وما يتناجون به فيما بينهم من المطاعن، أو تسمية الزكاة جزية. وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فلا يخفى عليه ذلك.
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi?” Yani münafıklar veya Allah'a ahdeden kimse [bilmedi mi]? İltifat yoluyla «te» ile de («elem ta'lemû») okunmuştur. { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ } “şüphesiz Allah'ın onların sırlarını bildiğini” Nifaktan yahut sözden dönme azminden içlerinde gizledikleri şeyleri. { وَنَجْواهُمْ } “ve fısıltılarını” Kendi aralarında fısıldaştıkları ayıplamaları yahut zekâtı cizye olarak isimlendirmelerini. { وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “ve şüphesiz Allah'ın gaybları hakkıyla bilen olduğunu” Dolayısıyla bu durum O'na gizli kalmaz.
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٩]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 79]
الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩)
{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩) } “Sadakalar konusunda gönüllü olarak veren müminleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah da onlarla alay etmiştir ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.”
الَّذِينَ يَلْمِزُونَ ذم مرفوع أو منصوب أو بدل من الضمير في سرهم. وقرئ «يُلْمِزُونَ» بالضم.
{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ } “Ayıplayanlar” Merfû veya mansûb bir kınama [ifadesi] yahut «sırrahum»daki zamirden bedeldir. Damme ile «yülmizûn» (يُلْمِزُونَ) şeklinde de okunmuştur.
الْمُطَّوِّعِينَ المتطوعين. مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ
{ الْمُطَّوِّعِينَ } “Gönüllü olarak verenleri” Nafile olarak fazlasıyla verenleri. { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ } “müminlerden sadakalar konusunda”
روي: أنه ﷺ حث على الصدقة، فجاء عبد الرحمن ابن عوف بأربعة آلاف درهم وقال كان لي ثمانية آلاف فأقرضت ربي أربعة وأمسكت لعيالي أربعة، فقال رسول الله ﷺ «بارك الله لك فيما أعطيت وفيما أمسكت» فبارك الله له حتى صولحت إحدى امرأتيه عن نصف الثمن على ثمانين ألف درهم، وتصدق عاصم بن عدي بمائة وسق من تمر، وجاء أبو عقيل الأنصاري بصاع
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sadakayı teşvik etti; bunun üzerine Abdurrahman b. Avf dört bin dirhem getirip: «Sekiz binim vardı; dördünü Rabbime borç verdim, dördünü de çoluk çocuğuma ayırdım» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah verdiğinde de tuttuğunda da sana bereket ihsan etsin» buyurdu. Allah da ona öyle bereket verdi ki hanımlarından birine sekizde birin yarısı [karşılığında] seksen bin dirhemle sulh yapıldı. Âsım b. Adiyy yüz vesk hurma tasadduk etti. Ebû Akîl el-Ensârî ise bir sâ'
تمر فقال بت ليلتي أجر بالجرير على صاعين فتركت صاعاً لعيالي وجئت بصاع، فأمره رسول الله ﷺ أن ينثره على الصدقات فلمزهم المنافقون وقالوا: ما أعطى عبد الرحمن وعاصم إلا رياء ولقد كان الله ورسوله لغنيين عن صاع أبي عقيل ولكنه أحب أن يذكر بنفسه ليعطى من الصدقات. فنزلت
hurma getirerek: «Geceyi iki sâ' karşılığında ip çekerek geçirdim; bir sâ'ı çoluk çocuğuma bıraktım, bir sâ'ı da getirdim» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sadakaların üzerine saçmasını emretti. Münafıklar ise onları ayıplayarak: «Abdurrahman ve Âsım ancak gösteriş için verdiler; Allah ve Resûlü Ebû Akîl'in bir sâ'ına muhtaç değillerdi, fakat o sadakalardan kendisine verilsin diye kendini andırmak istedi» dediler. Bunun üzerine indi
: وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ إلا طاقتهم. وقرئ بالفتح وهو مصدر جهد في الأمر إذا بالغ فيه. فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ يستهزئون بهم. سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ جازاهم على سخريتهم كقوله تعالى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ. وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ على كفرهم.
: { وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } “ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları” Güç yetirebildiklerinden başkasını [bulamayanları]. Fetha ile («cehdehum») de okunmuştur; bu, bir işte son derece çaba sarf edildiğinde kullanılan cehd (جهد) fiilinin masdarıdır. { فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ } “onlarla alay ederler.” Kendilerini eğlenceye alırlar. { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } “Allah da onlarla alay etmiştir” Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” buyruğunda olduğu gibi, onların alaylarına karşılık vermiştir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” İnkârları sebebiyle.
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٠]
[Tevbe Suresi (9): Âyet 80]