وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ فآمن به قوم وكفر به قوم كما اختلف هؤلاء في القرآن. وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ يعني كلمة الإِنظار إلى يوم القيامة. لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بإنزال ما يستحقه المبطل ليتميز به عن المحق. وَإِنَّهُمْ وإن كفار قومك. لَفِي شَكٍّ مِنْهُ من القرآن. مُرِيبٍ موقع في الريبة.
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ } Bir topluluk ona inandı, bir topluluk da tıpkı bunların Kur'an hakkında ihtilafa düştükleri gibi onu inkâr etti. { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } Yani kıyamet gününe kadar mühlet verme sözü [olmasaydı]. { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } Haklıdan ayırt edilmesi için bâtıl ehlinin müstahak olduğu şey indirilerek [aralarında hüküm verilirdi]. { وَإِنَّهُمْ } Ve şüphesiz senin kavminin kâfirleri. { لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } Kur'an'dan [dolayı bir şüphe içindedirler]. { مُرِيبٍ } Şüpheye düşürücü [bir şüphe içindedirler].
وَإِنَّ كُلًّا وإن كل المختلفين المؤمنين منهم والكافرين، والتنوين بدل من المضاف إليه. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو بكر بالتخفيف مع الإِعمال اعتباراً للأصل. لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ اللام الأولى موطئة لقسم والثانية للتأكيد أو بالعكس وما مزيدة بينهما للفصل. وقرأ ابن عامر وعاصم وحمزة لَمَّا بالتشديد على أن أصله لمن ما فقلبت النون ميماً للادغام، فاجتمعت ثلاث ميمات فحذفت أولاهن، والمعنى لمن الذين يوفينهم ربك جزاء أعمالهم. وقرئ لما بالتنوين أي جميعاً كقوله: أَكْلًا لَمًّا وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا على إن إِنْ نافية ولَمَّا بمعنى إلا وقد قرئ به. إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ فلا يفوته شيء منه وإن خفي.
{ وَإِنَّ كُلًّا } İster mümin ister kâfir olsun ihtilaf edenlerin hepsi; tenvin ise muzâfun ileyhten bedeldir. İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Bekr, aslına itibar ederek ameliyle birlikte hafifletilerek (tahfîf ile) okumuştur. { لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ } İlk lâm yemine hazırlık (müvattıe), ikincisi tekit içindir veya tam tersidir; 'mâ' ise aralarını ayırmak için ziyadedir. İbn Âmir, Âsım ve Hamza, aslının 'limen mâ' (لِمَنْ مَا) olup idgam sebebiyle nûn'un mîm'e dönüştürülmesi esasına binaen { لَمَّا } şeklinde şeddeli okumuşlardır; böylece üç mîm bir araya gelmiş ve ilki hazfedilmiştir. Anlamı ise: 'Rabbinin kendilerine amellerinin karşılığını tastamam vereceği kimselerdir' şeklindedir. Bir kıraatte de: { أَكْلًا لَمًّا } “Hırsla ve toptan yiyorsunuz” kavlinde olduğu gibi 'hepsi, toptan' anlamında tenvin ile 'lemmen' (لَمّاً) okunmuştur. { وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا } okuyuşunda ise 'in' (إِنْ) nefiy, 'lemmâ' (لَمَّا) ise 'illâ' (إِلَّا) manasındadır ve bu şekilde de okunmuştur. { إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } Gizli kalsa bile ondan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
[سورة هود (١١) : آية ١١٢]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 112]
فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢)
{ فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) } “Öyleyse sen emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle beraber tövbe edenler de [böyle olsun] ve aşırı gitmeyin! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ لما بين أمر المختلفين في التوحيد والنبوة، وأطنب في شرح الوعد والوعيد أمر رسوله ﷺ بالاستقامة مثل ما أمر بها وهي شاملة للاستقامة في العقائد كالتوسط بين التشبيه والتعطيل بحيث يبقى العقل مصوناً من الطرفين، والأعمال من تبليغ الوحي وبيان الشرائع كما أنزل، والقيام بوظائف العبادات من غير تفريط وإفراط مفوت للحقوق ونحوها وهي في غاية العسر ولذلك
{ فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } Tevhid ve peygamberlik konusunda ihtilaf edenlerin durumunu açıklayıp vaad ve vaîdin (müjde ve tehdidin) açıklanmasını tafsilatlı şekilde verince, Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem emrolunduğu gibi dosdoğru olmasını emretti. Bu istikamet; aklın her iki uçtan korunacağı şekilde teşbih ile ta'til arasında orta yolu tutmak gibi inançlardaki istikameti, vahyin tebliği ve şeriatların indirildiği gibi açıklanması şeklindeki amelleri, hakların zayi olmasına yol açan ifrat ve tefrite kaçmaksızın ibadet vazifelerini yerine getirmeyi ve benzerlerini kapsar. Bu ise son derece zordur; bundan dolayıdır ki
قال ﵊ «شيبتني هود» .
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Hûd sûresi beni ihtiyarlattı.»
وَمَنْ تابَ مَعَكَ أي تاب من الشرك والكفر وآمن معك، وهو عطف على المستكن في استقم وإن لم يؤكد بمنفصل لقيام الفاصل مقامه. وَلا تَطْغَوْا ولا تخرجوا عما حد لكم. إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فهو
{ وَمَنْ تابَ مَعَكَ } Yani şirkten ve inkârdan tövbe edip seninle beraber iman edenler de [böyle olsun]; bu ifade, araya fasılanın girmesi munfasıl zamirin yerine geçtiği için munfasıl zamirle tekit edilmemiş olsa bile { اسْتَقِمْ } fiilindeki gizli zamire matuftur. { وَلا تَطْغَوْا } Sizin için çizilen sınırın dışına çıkmayın. { إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } Zira O,
مجازيكم عليه، وهو في معنى التعليل للأمر والنهي. وفي الآية دليل على وجوب اتباع النصوص من غير تصرف وانحراف بنحو قياس واستحسان.
yaptıklarınızın karşılığını size verecektir; bu cümle, emir ve nehyin gerekçesi (ta'lîl) anlamındadır. Bu ayette, kıyas ve istihsan gibi yollarla herhangi bir müdahale ve sapma olmaksızın nasslara uymanın vacip olduğuna delil vardır.
[سورة هود (١١) : آية ١١٣]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 113]
وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (١١٣)
{ وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (١١٣) } “Zulmedenlere en ufak bir meyil bile göstermeyin; yoksa size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka hiçbir dostunuz yoktur, sonra yardım da göremezsiniz.”
وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ولا تميلوا إليهم أدنى ميل فإن الركون هو الميل اليسير كالتزيي بزيهم وتعظيم ذكرهم واستدامته. فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ بركونكم إليهم وإذا كان الركون إلى من وجد منه ما يسمى ظلماً كذلك فما ظنك بالركون إلى الظالمين أي الموسومين بالظلم، ثم بالميل إليهم كل الميل، ثم بالظلم نفسه والانهماك فيه، ولعل الآية أبلغ ما يتصور في النهي عن الظلم والتهديد عليه، وخطاب الرسول ﷺ ومن معه من المؤمنين بها للتثبيت على الاستقامة التي هي العدل، فإن الزوال عنها بالميل إلى أحد طرفي إفراط وتفريط فإنه ظلم على نفسه أو غيره بل ظلم في نفسه. وقرئ «تِرْكَنُواْ» «فَتِمَسَّكُمُ» بكسر التاء على لغة تميم و «تَرْكَنُواْ» على البناء للمفعول من أركنه. وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ من أنصار يمنعون العذاب عنكم والواو للحال. ثُمَّ لاَ تُنْصَرُونَ أي ثم لا ينصركم الله إذ سبق في حكمه أن يعذبكم ولا يبقي عليكم، وثم لاستبعاد نصره إياهم وقد أوعدهم بالعذاب عليه وأوجبه لهم، ويجوز أن يكون منزلاً منزلة الفاء لمعنى الاستبعاد، فإنه لما بين أن الله معذبهم وأن غيره لا يقدر على نصرهم أنتج ذلك أنهم لا ينصرون أصلا.
{ وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } Onlara en ufak bir meyil bile göstermeyin; zira rukûn (رُكُون), onların kılığına girmek, adlarını yüceltmek ve bunu sürdürmek gibi az bir meyildir. { فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ } Onlara meyletmeniz sebebiyle [ateş size dokunur]. Kendisinden zulüm diye adlandırılan şey sudûr eden kimseye meyletmek böyle olunca, zulümle damgalanmış zâlimlere meyletmek, dahası onlara bütünüyle meyletmek, hele bizzat zulmün kendisini işlemek ve ona dalmak hakkında ne düşünürsün! Ayet, zulümden nehyetme ve ona karşı tehditte bulunma hususunda tasavvur edilebilecek en beliğ ifadedir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki müminlere bu hitabın yapılması, adaletin ta kendisi olan istikamet üzere sebat etmeleri içindir; çünkü ifrat ve tefrit uçlarından birine meyletmek suretiyle istikametten ayrılmak, insanın nefsine veya başkasına yaptığı bir zulümdür, hatta bizâtihi zulümdür. Temîm lehçesine göre tâ harfinin kesresiyle { تِرْكَنُوا } ve { فَتِمَسَّكُمُ } şeklinde ve 'erkenehû' fiilinden meçhul sîgada { تُرْكَنُوا } şeklinde de okunmuştur. { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ } Azabı sizden engelleyecek hiçbir yardımcınız yoktur; buradaki vâv hâl içindir. { ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ } Yani sonra Allah size yardım etmez; zira O'nun hükmünde size azap etmesi ve sizi sağ bırakmaması kesinleşmiştir. Buradaki 'sümme' (ثُمَّ), Allah'ın kendilerini azapla tehdit edip bunu onlar için kesinleştirmesinden sonra onlara yardım etmesini uzak görmek (istib'âd) içindir. İstib'âd manasından ötürü fâ makamına kaim olması da caizdir; zira Allah'ın onlara azap edeceğini ve O'ndan başkasının onlara yardım etmeye güç yetiremeyeceğini açıklayınca bu durum, onların hiçbir şekilde yardım görmeyecekleri sonucunu doğurmuştur.
[سورة هود (١١) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 114-115]
وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥)
{ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥) } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlara bir öğüttür. Sabret; çünkü Allah, güzel davrananların mükâfatını zayi etmez.”
وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ غدوة وعشية وانتصابه على الظرف لأنه مضاف إليه. وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ وساعات منه قريبة من النهار، فإنه من أزلفه إذا قربه وهو جمع زلفة، وصلاة الغداة صلاة الصبح لأنها أقرب الصلاة من أول النهار، وصلاة العشية صلاة العصر، وقيل الظهر والعصر لأن ما بعد الزوال عشي وصلاة الزلف المغرب والعشاء. وقرئ «زُلُفا» بضمتين وضمة وسكون كبسر وبسر في بسرة و «زلفى» بمعنى زلفة كقربي وقربة. إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ يكفرنها.
{ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } Sabah ve akşamleyin; zarfa muzâf olduğu için zarf olarak mansubdur. { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } Gecenin gündüze yakın saatlerinde; zira bu kelime, yaklaştırdı manasındaki 'ezlefehû' fiilindendir ve 'zülfe'nin çoğuludur. Sabah namazı (salâtü'l-gadât) sabah namazıdır, çünkü gündüzün başlangıcına en yakın namazdır. Akşam namazı (salâtü'l-aşiyye) ikindi namazıdır; zeval vaktinden sonrası akşam (aşıyy) sayıldığı için öğle ve ikindi namazları olduğu da söylenmiştir. Zülef namazı ise akşam ve yatsı namazlarıdır. 'Büsre' kelimesinde olduğu gibi iki damme ile ve bir damme bir sükûn ile 'zülüfen' (زُلُفاً) ve 'kurbâ' (قُرْبَى) kelimesinin 'kurbe' (قُرْبَة) manasında olması gibi 'zülfe' manasında 'zülfâ' (زُلْفَى) şeklinde de okunmuştur. { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } Onları örter, siler.
وفي الحديث «إن الصلاة إلى الصلاة كفارة ما بينهما ما اجتنبت الكبائر»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe iki namaz, aralarındakilere kefarettir.»
وفي سبب النزول
Nüzul sebebinde ise [şöyle rivayet edilmiştir]:
«أن رجلاً أتى النبي ﷺ فقال إني قد أصبت من امرأة غير أني لم آتها فنزلت» .
«Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek: 'Ben bir kadına [cinsel ilişki dışında] her şeyi yaptım' dedi, bunun üzerine bu ayet indi.»
ذلِكَ إشارة إلى قوله فَاسْتَقِمْ وما بعده وقيل إلى القرآن. ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ عظة للمتعظين.
{ ذلِكَ } { فَاسْتَقِمْ } kavline ve sonrasına işarettir; Kur'an'a işaret olduğu da söylenmiştir. { ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } İbret alıp öğüt dinleyenler için bir öğüttür.
وَاصْبِرْ على الطاعات وعن المعاصي. فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ عدول عن الضمير ليكون كالبرهان على المقصود ودليلاً على أن الصلاة والصبر إحسان وإيماء بأنه لا يعتد بهما دون الإخلاص.
{ وَاصْبِرْ } İtaatlere ve günahlardan kaçınmaya [sabret]. { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } Kastedilen hususa bir delil, namaz ile sabrın ihsan olduğuna bir hüccet ve ihlas olmaksızın bu ikisine itibar edilmeyeceğine bir işaret olsun diye zamirden [zâhir isme] dönülmüştür.
[سورة هود (١١) : الآيات ١١٦ الى ١١٧]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 116-117]
فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧)
{ فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) } “Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyan fazilet/akıl sahipleri bulunsaydı ya! Onlardan kurtardığımız pek azı müstesnadır. Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler ve günahkâr kimseler oldular. Rabbin, halkı ıslah edici kimseler iken o şehirleri zulümle helak edecek değildi.”
فَلَوْلا كانَ فهلا كان. مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ من الرأي والعقل، أو أولو فضل وإنما سمي بَقِيَّةٍ لأن الرجل يستبقي أفضل ما يخرجه، ومنه يقال فلان من بقية القوم أي من خيارهم، ويجوز أن يكون مصدراً كالتقية أي ذوو إبقاء على أنفسهم وصيانة لها من العذاب، ويؤيده أنه قرئ «بقية» وهي المرة
{ فَلَوْلا كانَ } Keşke olsaydı / olmalı değil miydi? { مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ } Görüş ve akıl sahipleri veya fazilet sahipleri [bulunsaydı ya]. Faziletli olana 'bakiyye' (بَقِيَّة) denmesinin sebebi, kişinin çıkardığı şeylerin en faziletlisini geride tutmasıdır; nitekim 'falan kimse kavmin bakiyyesindendir' denir ki 'onların en hayırlılarındandır' demektir. 'Takıyye' gibi mastar olması da caizdir; yani kendilerini gözeten ve azaptan koruyan kimseler demektir. Nitekim mastar-ı merre olarak 'bakyeten' (بَقْيَةً) şeklinde okunması da bunu destekler; bu da
من مصدر بقاه يبقيه إذا راقبه. يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ لكن قليلاً منهم أنجيناهم لأنهم كانوا كذلك، ولا يصح اتصاله إلا إذا جعل استثناء من النفي اللازم للتحضيض. وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ ما أنعموا فيه من الشهوات واهتموا بتحصيل أسبابها وأعرضوا عما وراء ذلك. وَكانُوا مُجْرِمِينَ كافرين كأنه أراد أن يبين ما كان السبب لاستئصال الأمم السالفة، وهو فشو الظلم فيهم واتباعهم للهوى وترك النهي عن المنكرات مع الكفر، وقوله واتبع على معطوف مضمر دل عليه الكلام إذا المعنى: فلم ينهوا عن الفساد واتبع الذين ظلموا وكانوا مجرمين عطف على اتَّبَعَ أو اعترض. وقرئ «واتبع» أي وأتبعوا جزاء ما أترفوا فتكون الواو للحال، ويجوز أن تفسر به المشهورة ويعضده تقدم الإِنجاء.
gözetti manasındaki 'bekāhü yebkīhi' fiilinin mastarıdır. { يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ } Fakat böyle oldukları için onlardan pek azını kurtardık. [İstisnanın] muttasıl olması ancak teşvikin (tahzîd) gerektirdiği nefiyden istisna kılınması durumunda sahih olur. { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ } Kendilerine nimet olarak verilen şehvetlerin peşine düştüler, bunları elde etme yollarına önem verdiler ve bunun ötesindekilerden yüz çevirdiler. { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } Kâfir kimseler idiler. Sanki geçmiş ümmetlerin kökünün kazınmasına sebep olan şeyi beyan etmek istemiştir; o da küfürle birlikte aralarında zulmün yayılması, hevalarına uymaları ve kötülüklerden menetmeyi terk etmeleridir. { وَاتَّبَعَ } kavli, sözün delalet ettiği gizli bir matufa bağlıdır; zira mana: 'Bozgunculuktan menetmediler ve zulmedenler peşine düştü' şeklindedir; { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } kavli ise { اتَّبَعَ } fiiline matuftur veya i'tirâziyedir (ara cümledir). Bir kıraatte meçhul olarak 've üttubi‘û' (وَأُتْبِعُوا) okunmuştur; yani refaha erdirildikleri şeylerin cezası arkalarından ulaştırıldı demektir, bu durumda vâv hâl için olur; meşhur kıraatin de bu şekilde tefsir edilmesi caizdir ve kurtarmanın önceden zikredilmiş olması bunu destekler.
وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ بشرك. وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ فيما بينهم لا يضمون إلى شركهم فساداً وتباغياً، وذلك لفرط رحمته ومسامحته في حقوقه ومن ذلك قدم الفقهاء عند تزاحم الحقوق حقوق العباد. وقيل الملك يبقى مع الشرك ولا يبقى مع الظلم.
{ وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ } Şirk sebebiyle [helak edecek değildi]. { وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } Kendi aralarında düzeltici iken, şirklerine fesat ve düşmanlığı eklemezlerken [helak edecek değildi]. Bu, O'nun rahmetinin enginliğinden ve kendi haklarındaki müsamahasındandır; bundan dolayı fakihler haklar çakıştığında kul haklarını öne almışlardır. Şöyle de denilmiştir: 'Mülk/iktidar şirkle devam eder ama zulümle devam etmez.'
[سورة هود (١١) : الآيات ١١٨ الى ١١٩]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 118-119]
وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩)
{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) } “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır; zaten onları bunun için yaratmıştır. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi tamamen cinlerden ve insanlardan dolduracağım' sözü yerine gelmiştir.”
وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً مسلمين كلهم، وهو دليل ظاهر على أن الأمر غير الإِرادة وأنه تعالى لم يرد الإِيمان من كل أحد وأن ما أراده يجب وقوعه. وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ بعضهم على الحق وبعضهم على الباطل لا تكاد تجد اثنين يتفقان مطلقاً.
{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } Hepsi Müslüman [tek bir ümmet yapardı]. Bu, emrin iradeden farklı olduğuna, Allah Teâlâ'nın herkesten imanı irade etmediğine ve O'nun dilediği şeyin mutlaka gerçekleşeceğine açık bir delildir. { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } Kimi hak üzere kimi bâtıl üzere [ihtilaf edip durmaktadırlar]; mutlak manada tam olarak anlaşan iki kişi neredeyse bulamazsın.
إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ إلا ناساً هداهم الله من فضله فاتفقوا على ما هو أصول دين الحق والعمدة فيه.
{ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } Ancak Allah'ın lütfuyla hidayet ettiği ve hak dinin asılları ve esasları üzerinde ittifak eden insanlar müstesnadır.
وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ إن كان الضمير ل النَّاسِ فالإِشارة إلى الاختلاف، واللام للعاقبة أو إليه وإلى الرحمة، وإن كان لمن فإلى الرحمة. وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ وعيد أو قوله للملائكة. لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أي من عصاتهما أَجْمَعِينَ أو منهما أجمعين لا من أحدهما.
{ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } Şayet zamir 'nâs' (insanlar) kelimesine dönüyorsa işaret ihtilafadır ve lâm âkıbet içindir yahut hem ihtilafa hem de rahmete işarettir; şayet 'men' lafzına dönüyorsa rahmete işarettir. { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } O'nun tehdidi yahut meleklere söylediği söz [tamamlanmıştır]. { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ } Yani her ikisinin isyankârlarından. { أَجْمَعِينَ } Yahut sadece birinden değil, ikisinden birden [dolduracağım].
[سورة هود (١١) : آية ١٢٠]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 120]
وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠)
{ وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) } “Peygamberlerin haberlerinden, kalbini kendisiyle pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bu sûrede/kıssalarda sana hak, müminlere de bir öğüt ve bir hatırlatma gelmiştir.”
وَكُلًّا وكل نبأ. نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ نخبرك به. مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ بيان لكلا أو بدل منه، وفائدته التنبيه على المقصود من الاقتصاص وهو زيادة يقينه وطمأنينة قلبه وثبات نفسه على أداء الرسالة واحتمال أذى الكفار، أو مفعول وَكُلًّا منصوب على المصدر بمعنى كل نوع من أنواع الاقتصاص نقص عليك ما نثبت به فؤادك من أنباء الرسل. وَجاءَكَ فِي هذِهِ السورة أو الأنباء المقتصة عليك. الْحَقُّ ما هو حق. وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ إشارة إلى سائر فوائده العامة.
{ وَكُلًّا } Ve her haberi. { نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ } Sana bildiriyoruz. { مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } 'Küllen' kelimesinin beyanı veya ondan bedeldir; faydası ise kıssaların anlatılmasındaki maksada dikkat çekmektir ki o da yakîninin artması, kalbinin mutmain olması, elçilik görevini eda etmede ve kâfirlerin eziyetlerine katlanmada nefsinin sebat bulmasıdır; yahut mef'ûldür, { وَكُلًّا } ise mastar olarak mansubdur; yani 'kıssa anlatma türlerinin her bir türüyle, peygamberlerin haberlerinden kalbini kendisiyle pekiştirdiğimiz şeyleri sana anlatıyoruz' manasındadır. { وَجاءَكَ فِي هذِهِ } Bu sûrede veya sana anlatılan haberlerde. { الْحَقُّ } Hak olan şey [gelmiştir]. { وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } Diğer genel faydalarına işarettir.
[سورة هود (١١) : الآيات ١٢١ الى ١٢٢]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 121-122]
وَقُلْ لِلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢)
{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) } “İman etmeyenlere de ki: 'Elinizden geleni yapın, biz de çalışmaktayız. Siz bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!'”
وَقُلْ لِلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ على حالكم. إِنَّا عامِلُونَ على حالنا.
{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } Kendi durumunuza göre [amel edin]. { إِنَّا عامِلُونَ } Biz de kendi durumumuza göre [amel etmekteyiz].
وَانْتَظِرُوا بنا الدوائر. إِنَّا مُنْتَظِرُونَ أن ينزل بكم نحو ما نزل على أمثالكم.
{ وَانْتَظِرُوا } Başımıza gelecek felaketleri [bekleyin]. { إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } Sizin benzerlerinizin başına gelenlerin bir mislinin sizin de başınıza inmesini [beklemekteyiz].
[سورة هود (١١) : آية ١٢٣]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 123]
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣) } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et! Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.”
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ خاصة لا يخفى عليه خافية مما فيهما. وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فيرجع لا محالة أمرهم وأمرك إليه. وقرأ نافع وحفص يُرْجَعُ على البناء للمفعول. فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ فإنه كافيك. وفي تقديم الأمر بالعبادة على التوكل تنبيه على أنه إنما ينفع العابد. وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ أنت وهم فيجازي كلاً ما يستحقه. وقرأ نافع وابن عامر وحفص بالياء هنا وفي آخر «النمل» .
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } Yalnızca O'na aittir; ikisinde bulunan şeylerden hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz. { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } Onların işi de senin işin de kaçınılmaz olarak O'na döndürülür. Nâfi‘ ve Hafs, { يُرْجَعُ } lafzını meçhul sîgada okumuşlardır. { فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } Zira O sana kâfidir. İbadet emrinin tevekkülden önce zikredilmesinde, tevekkülün ancak ibadet eden kimseye fayda vereceğine dair bir uyarı vardır. { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } Sen ve onlar [ne yapıyorsanız O habersiz değildir]; dolayısıyla herkese müstahak olduğunu tam olarak verecektir. Nâfi‘, İbn Âmir ve Hafs burada ve Neml sûresinin sonunda yâ ile (ya'melûne şeklinde) okumuşlardır.
عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة هود أعطي من الأجر عشر حسنات بعدد من صدق بنوح ومن كذب به وهود وصالح وشعيب ولوط وإبراهيم وموسى وكان يوم القيامة من السعداء إن شاء الله تعالى» .
Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim Hûd sûresini okursa, Nûh'u tasdik edenlerin ve onu yalanlayanların, Hûd, Sâlih, Şuayb, Lût, İbrâhim ve Mûsâ'nın [kavimlerinin] sayısınca kendisine on sevap verilir ve inşâallâhu teâlâ kıyamet gününde bahtiyar kimselerden (saîdlerden) olur.»