وعن النبي ﷺ «تكلم أربعة صغاراً ابن ماشطة فرعون، وشاهد يوسف وصاحب جريج، وعيسى ابن مريم ﵇»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Dört kişi henüz küçükken konuştu: Firavun'un berberinin oğlu, Yûsuf'un şahidi, Cüreyc'in arkadaşı ve Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm.»
وإنما ألقى الله الشهادة على لسان أهلها لتكون ألزم عليها. إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ لأنه يدل على أنها قدت قميصه من قدامه بالدفع عن نفسها، أو أنه أسرع خلفها فتعثر بذيله فانقد جيبه.
Allah şahitliği kadının aleyhine daha bağlayıcı olsun diye kadının ailesinden birinin diline ilham etmiştir. {إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ} “Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır”; zira bu, kadının kendisini savunurken gömleğini önden yırttığına yahut Yûsuf'un onun arkasından hızlıca gelip eteğine takılarak yakasını yırttığına delalet eder.
وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ لأنه يدل على أنها تبعته فاجتذبت ثوبه فقدته.
{وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “Yok eğer gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir”; zira bu, kadının onun peşinden koşup elbisesini asılarak yırttığına delalet eder.
والشرطية محكية على إرادة القول أو على أن فعل الشهادة من القول، وتسميتها شهادة لأنها أدت مؤداها والجمع بين إن وكان على تأويل أن يعلم أنه كان ونحوه ونظيره قولك: إن أحسنت إلى اليوم فقد أحسنت إليك من قبل، فإن معناه أن تمنن علي بإحسانك أمنن عليك بإحساني لك السابق. وقرئ «مِن قَبْلُ» «وَمِنْ دُبُرٍ» بالضم لأنهما قطعا عن الإِضافة كقبل وبعد، وبالفتح كأنهما جعلا علمين للجهتين فمنعا الصرف وبسكون العين.
Şart cümlesi, söz irade edilerek veya şahitlik etme fiilinin söz kabilinden olması hasebiyle nakledilmiştir; neticeyi doğurduğu için de buna şahitlik denmiştir. 'İn' (إِنْ) ile 'kâne' (كَانَ)'nin bir arada bulunması 'kâne'nin bilindiği takdirine göredir; bu, senin 'Bugün bana iyilik edersen, ben sana daha önce iyilik etmişimdir' demen gibidir ki bunun anlamı, 'Eğer sen bana iyiliğini başa kakarsan, ben de sana geçmişteki iyiliğimi başa kakarım' demektir. 'Kablu' ve 'ba'du' kelimeleri gibi izafetten kesildikleri için damme ile «مِن قَبْلُ» ve «وَمِنْ دُبُرٍ» şeklinde de okunmuştur; yönler için özel isim kılınarak gayri munsarif yapılmış gibi fetha ile ve ayın harfinin sükûnu ile de okunmuştur.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٢٨ الى ٢٩]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 28-29]
فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩)
{فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩)} “[Kocası] gömleğin arkadan yırtılmış olduğunu görünce: ‘Doğrusu bu, siz kadınların tuzağıdır; gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür!’ dedi. (28) ‘Yûsuf! Sen bundan vazgeç [ve bunu kimseye söyleme]! [Ey kadın], sen de günahının bağışlanmasını dile; çünkü sen günahkârlardan oldun!’ (29)”
فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ إن قولك مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً أو إن السوء أو إن هذا الأمر. مِنْ كَيْدِكُنَّ من حيلتكن والخطاب لها ولأمثالها أو لسائر النساء. إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ فإن كيد النساء ألطف وأعلق بالقلب وأشد تأثيراً في النفس ولأنهن يواجهن به الرجال والشيطان يوسوس به مسارقة.
{فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ} Şüphesiz senin, {مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً} “Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası nedir?” şeklindeki sözün yahut bu kötülük veya bu iş, {مِنْ كَيْدِكُنَّ} sizin hilenizdendir. Hitap kadına ve onun benzerlerinedir veya bütün kadınlaradır. {إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ} Çünkü kadınların tuzağı daha ince, kalbe daha yapışıcı ve nefse tesiri daha şiddetlidir; ayrıca onlar erkeklerle yüz yüze gelirler, şeytan ise gizlice vesvese verir.
يُوسُفُ حذف منه حرف النداء لقربه وتفطنه للحديث. أَعْرِضْ عَنْ هذا اكتمه ولا تذكره.
{يُوسُفُ} Yakınlığı ve konuşulanı idrak etmesi sebebiyle nida harfi hazfedilmiştir. {أَعْرِضْ عَنْ هذا} Bunu gizle ve dile getirme.
وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ يا راعيل. إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ من القوم المذنبين من خطئ إذا أذنب متعمداً والتذكير للتغليب.
{وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ} Ey Râîl! {إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ} Günahkârlar topluluğundansın. Kasten günah işlediğinde kullanılan 'hati'e' (خَطِئَ) kökündendir; müzekker kullanımı ise tağlîb (çoğunluğu esas alma) içindir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٣٠]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 30]
وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠)
{وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠)} “Şehirdeki birtakım kadınlar da: ‘Azizin karısı, delikanlısından murat almak istiyormuş; sevgi onun bağrını yakıp kavurmuş! Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz’ dediler. (30)”
وَقالَ نِسْوَةٌ هي اسم لجمع امرأة وتأنيثه بهذا الاعتبار غير حقيقي ولذلك جرد فعله وضم النون لغة فيها. فِي الْمَدِينَةِ ظرف لقال أي أشعن الحكاية في مصر، أو صفة نسوة وكن خمساً زوجة الحاجب والساقي والخباز والسجان وصاحب الدواب. امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ تطلب مواقعة غلامها إياها.
{وَقالَ نِسْوَةٌ} 'İmra'e' (امْرَأَة) kelimesinin çoğul ismidir (ism-i cem'); bu itibarla müennesliği hakiki değildir, bu yüzden fiili müenneslik ekinden soyutlanmıştır; nûn harfinin dammesi de bir lehçedir. {فِي الْمَدِينَةِ} {قالَ} fiilinin zarfıdır; yani bu haberi Mısır'da yaydılar demektir yahut 'nisve'nin sıfatıdır. Bunlar beş kişiydi: Kapıcının, sakinin, ekmekçinin, zindancının ve bineklerden sorumlu görevlinin hanımları. {امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ} Kölesinin kendisiyle birlikte olmasını istiyor.
والْعَزِيزِ بلسان العرب الملك وأصل فتى فتي لقولهم فتيان والفتوة شاذة. قَدْ شَغَفَها حُبًّا شق شغاف قلبها وهو حجابه حتى وصل إلى فؤادها حباً، ونصبه على التمييز لصرف الفعل عنه. وقرئ «شعفها» من شعف البعير إذا هنأه بالقطران فأحرقه. إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ في ضلال عن الرشد وبعد عن الصواب.
Arap dilinde 'el-Azîz' hükümdardır. 'Fetâ' (فَتَى) kelimesinin aslı 'fety' (فَتْي)dir; zira çoğuluna 'fityân' (فِتْيَان) derler, 'fütüvvet' kelimesi ise kural dışıdır (şâzz). {قَدْ شَغَفَها حُبًّا} Kalbinin zarı olan şeğâfını yırtıp sevgiyle yüreğine kadar işlemiştir; 'hubben' kelimesinin nasbı fiilden dönüştürüldüğü için temyîz olmasındandır. Katranla dağlandığında devenin yanması anlamına gelen «شعف البعير» kökünden hareketle «شَعَفَهَا» şeklinde de okunmuştur. {إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} Doğru yoldan sapma ve isabetten uzaklaşma içinde [görüyoruz].
[سورة يوسف (١٢) : آية ٣١]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 31]
فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١)
{فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١)} “[Kadın] onların dedikodularını işitince, onlara [haber] gönderdi; onlar için yaslanacak yerler hazırladı ve her birine birer bıçak verdi. [Yûsuf'a]: ‘Çık karşılarına!’ dedi. Kadınlar onu görünce gözlerinde pek büyüttüler ve ellerini kestiler: ‘Hâşâ Allah için! Bu bir insan değildir; bu ancak çok değerli bir melektir!’ dediler. (31)”
فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ باغتيابهن، وإنما سماه مكراً لأنهن أخفينه كما يخفي الماكر مكره، أو قلن ذلك لتريهن يوسف أو لأنها استكتمتهن سرها فأفشينه عليها. أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ تدعوهن قيل دعت أربعين امرأة فيهن الخمس المذكورات. وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً ما يتكئن عليه من الوسائد. وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً حتى يتكئن والسكاكين بأيديهن فإذا خرج عليهن يبهتن ويشغلن عن نفوسهن فتقع أيديهن على أيديهن فيقطعنها فيبكتن بالحجة، أو يهاب يوسف مكرها إذا خرج وحده على أربعين امرأة في أيديهن الخناجر. وقيل متكأ طعاماً أو مجلس طعام فإنهم كانوا يتكئون للطعام والشراب ترفاً ولذلك نهى عنه. قال جميل:
{فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ} Dedikodularını [işitince]; tuzak kuranın tuzağını gizlediği gibi onlar da bunu gizledikleri için buna tuzak denmiştir yahut kadınlar bunu kendilerine Yûsuf'u göstersin diye söylemişlerdir veya kadın onlardan sırrını gizlemelerini istemiş ama onlar bunu aleyhine yaymışlardır. {أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ} Onları davet etmek için [gönderdi]. İçlerinde zikri geçen beş kadının da bulunduğu kırk kadını davet ettiği söylenmiştir. {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} Yaslanacakları minderler hazırladı. {وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً} Yaslansınlar ve ellerinde bıçaklar olsun ki, Yûsuf karşılarına çıktığında şaşırıp kalsınlar, kendilerini unutsunlar, böylece [bıçak tutan] elleri diğer ellerine kayıp onları kessin ve bu hüccetle susturulsunlar; yahut ellerinde hançerler bulunan kırk kadının karşısına tek başına çıktığında Yûsuf kadının hilesinden korksun diye [böyle yaptı]. 'Müttekâ'nın yemek veya yemek meclisi olduğu da söylenmiştir; zira onlar lüks düşkünlüğü sebebiyle yiyip içerken yaslanırlardı, bu yüzden bundan nehyedilmiştir. Cemîl şöyle demiştir:
فَظَللنا بِنِعْمَةٍ وَاتَكَأْنَا ... وَشَرِبْنَا الحَلاَلَ مِنْ قُللِهْ
«Nimet içinde kaldık, yaslandık... / Ve helal olanı testilerinden içtik.»
وقيل المتكأ طعام يحز حزاً كأن القاطع يتكئ عليه بالسكين. وقرئ «متكأ» بحذف الهمزة و «متكاء» بإشباع الفتحة كمنتزاح و «متكا» وهو الأترج أو ما يقطع من متك الشيء إذا بتكه و «متكأ» من تكئ يتكأ إذا اتكأ. وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ عظمنه وهبن حسنه الفائق.
'Müttekâ'nın kesilerek yenen yemek olduğu da söylenmiştir; sanki kesen kişi bıçakla üzerine dayanmaktadır. Hemzenin hazfiyle «متكأ», fethanın işbâ'ıyla (uzatılmasıyla) «مُنْتَزَاح» gibi «متكاء», ağaçkavunu (turunç) yahut 'bir şeyi kesti' anlamındaki «متك الشيء» ifadesinden hareketle kesilen şey manasında «متكا» ve yaslanmak anlamındaki «تكئ يتكأ» fiilinden «متكأ» şeklinde de okunmuştur. {وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} Onu yücelttiler ve eşsiz güzelliği karşısında hayrete düştüler.
وعن النبي ﷺ «رأيت يوسف ليلة المعراج كالقمر ليلة البدر»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Miraç gecesinde Yûsuf'u dolunay gecesindeki ay gibi gördüm.»
وقيل كان يرى تلألؤ وجهه على الجدران. وقيل أكبرن بمعنى حضن من أكبرت المرأة إذا حاضت لأنها تدخل الكبر بالحيض، والهاء ضمير للمصدر أو ليوسف ﵊ على حذف اللام أي حضن له من شدة الشبق كما قال المتنبي:
Yüzünün parıltısının duvarlarda görüldüğü söylenmiştir. Kadın hayız gördüğünde 'ekberet' (أَكْبَرَتْ) dendiği için —çünkü kadın hayızla büluğa/büyüklüğe girer— 'ekbernehü' ifadesinin hayız gördüler manasında olduğu da söylenmiştir. Buradaki 'hâ' (ـه) zamiri masdara aittir yahut lâm harfinin hazfiyle Yûsuf aleyhisselâm'a racidir; yani aşırı şehvetten dolayı onun için hayız gördüler demektir; nitekim Mütenebbî şöyle demiştir:
خَفِ اللهَ وَاسْتُرْ ذَا الجَمَالَ بِبرقع ... فَإِنَ لحتَ حَاضَتْ فِي الخُدُورِ العَواتِقُ
«Allah'tan kork ve bu güzelliği peçeyle ört... / Zira sen görünecek olursan, odalarındaki bakireler hayız görür.»
وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ جرحنها بالسكاكين من فرط الدهشة. وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ تنزيهاً له من صفات العجز وتعجباً من قدرته على خلق مثله، وأصله «حاشا» كما قرأ أبو عمرو في الدرج فحذفت ألفه الأخيرة تخفيفاً وهو حرف يفيد معنى التنزيه في باب الاستثناء، فوضع موضع التنزيه واللام للبيان كما في قولك سقيا لك.
{وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} Aşırı şaşkınlıktan bıçaklarla ellerini yaraladılar. {وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ} O'nu acizlik sıfatlarından tenzih ederek ve O'nun böyle birini yaratmadaki kudretine hayran kalarak [böyle söylediler]. Kelimenin aslı, Ebû Amr'ın vasıl halindeki kıraatinde olduğu gibi 'hâşâ' (حاشا)dır; hafifletmek için sonundaki elif hazfedilmiştir. Bu, istisna babında tenzih anlamı ifade eden bir harftir, dolayısıyla tenzih yerine konulmuştur; lâm ise 'sakyen leke' (سقيا لك) sözünde olduğu gibi beyan içindir.
وقرئ «حاش الله» بغير لام بمعنى براءة الله، و «حاشا لله» بالتنوين على تنزيله منزلة المصدر. وقيل «حاشا» فاعل من الحشا الذي هو الناحية وفاعله ضمير يوسف أي صار في ناحية الله مما يتوهم فيه. مَا هذا بَشَراً لأن هذا الجمال غير معهود للبشر، وهو على لغة الحجاز في إعمال ما عمل ليس لمشاركتها في نفي الحال.
Allah'ın berî olması anlamında lâm harfi olmaksızın «حاش الله» ve masdar makamına kaim kılınarak tenvin ile «حاشا لله» şeklinde de okunmuştur. 'Hâşâ'nın yön/taraf anlamına gelen 'el-haşâ' (الحشا) kökünden fâil olduğu ve fâilinin Yûsuf'un zamiri olduğu da söylenmiştir; yani hakkında zannedilen şeylerden Allah'ın tarafına geçti demektir. {ما هذا بَشَراً} Çünkü bu güzellik beşer için alışılagelmiş değildir; bu, 'mâ' (ما) edatının şimdiki zamanı nefyetmede ortaklığı sebebiyle 'leyse' (ليس) gibi amel ettirildiği Hicaz lehçesine göredir.
وقرئ «بَشَرٌ» بالرفع على لغة تميم و «بشرى» أي بعبد مشترى لئيم. إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ فإن الجمع بين الجمال الرائق والكمال الفائق والعصمة البالغة من خواص الملائكة، أو لأن جماله فوق جمال البشر ولا يفوقه فيه إلا الملك.
Temîm lehçesine göre merfû olarak «بَشَرٌ» ve aşağılık satın alınmış bir köle anlamında «بشرى» şeklinde de okunmuştur. {إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ} Çünkü göz alıcı güzellik, üstün kemâlât ve erişilmez iffetin bir arada bulunması meleklerin özelliklerindendir yahut onun güzelliği insan güzelliğinin üstündedir ve bu konuda onu ancak melek aşabilir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٣٢]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 32]
قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢)
{قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢)} “[Kadın] dedi ki: ‘İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur! Yemin olsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu. Andolsun, eğer kendisine emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve elbette hor ve hakir olanlardan olacaktır!’ (32)”
قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ أي فهو ذلك العبد الكنعاني الذي لمتنني في الافتنان به قبل أن تتصورنه حق تصوره، ولو تصورتنه بما عاينتن لعذرتنني أو فهذا هو الذي لمتنني فيه فوضع ذلك موضع هذا رفعاً لمنزلة المشار إليه. وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ فامتنع طلباً للعصمة، أقرت لهن حين عرفت أنهن يعذرنها كي يعاونها على إلانة عريكته. وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ أي ما آمر به، فحذف الجار أو أمري إياه بمعنى موجب أمري فيكون الضمير ليوسف. لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ من الإذلاء وهو من صغر بالكسر يصغر صغراً وصغاراً والصغير من صغر بالضم صغرا. وقرئ «لَّيَكُونُنَّ» وهو يخالف خط المصحف لأن النون كتبت فيه بالألف «كنسفعا» على حكم الوقف وذلك في الخفيفة لشبهها بالتنوين.
{قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ} Yani hakkıyla tasavvur etmeden önce kendisine tutulduğum için beni kınadığınız Kenanlı köle işte budur; eğer siz de onu gözlerinizle gördüğünüz şekilde tasavvur etseydiniz beni mazur görürdünüz yahut 'beni hakkında kınadığınız kişi işte budur' demektir ki, işaret edilenin makamını yüceltmek için 'hâzâ' (هذا) yerine 'zâlike' (ذلك) getirilmiştir. {وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ} İffetini korumak isteyerek direndi. Kendisini mazur göreceklerini anlayınca onun direncini kırmada kendisine yardımcı olsunlar diye kadınlara itirafta bulundu. {وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ} Yani emrettiğim şeyi yapmazsa; harf-i cer hazfedilmiştir yahut emrimin gereği anlamında 'ona emrim' demektir ki bu durumda zamir Yûsuf'a ait olur. {لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ} Aşağılananlardan [olacaktır]. Bu kelime, 'kesre' ile 'sağire' (صَغِرَ), muzarisi 'yesğaru' (يَصْغَرُ), masdarı 'sağaren' (صَغَراً) ve 'sağâren' (صَغَاراً) fiilindendir; 'sağîr' (küçük) ise damme ile 'sağura' (صَغُرَ), masdarı 'sağren' (صِغَراً) fiilindendir. «لَّيَكُونُنَّ» şeklinde de okunmuştur; ancak bu mushaf hattına aykırıdır, zira nûn harfi mushafta vakıf kuralı gereğince tenvine benzediği için şeddesiz (hafif) nûnda «كنسفعا» gibi elif ile yazılmıştır.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 33-34]
قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)
{قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)} “[Yûsuf] dedi ki: ‘Rabbim! Zindan, bunların beni davet ettiği şeyden bana daha sevimlidir. Eğer onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum!’ (33) Rabbi de onun duasını kabul etti ve onların tuzağını ondan uzaklaştırdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (34)”
قالَ رَبِّ السِّجْنُ وقرأ يعقوب بالفتح على المصدر. أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ أي آثر عندي من مؤاتاتها زناً نظراً إلى العاقبة وإن كان هذا مما تشتهيه النفس وذلك مما تكرهه، وإسناد الدعوة إليهن جميعاً لأنهن خوفنه من مخالفتها وزين له مطاوعتها. أو دعونه إلى أنفسهن، وقيل إنما ابتلي بالسجن لقوله هذا وإنما كان الأولى به أن يسأل الله العافية ولذلك رد رسول الله ﷺ على من كان يسأل الصبر. وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي وإن لم تصرف عني. كَيْدَهُنَّ في تحبيب ذلك إلي وتحسينه عندي بالتثبيت على العصمة. أَصْبُ إِلَيْهِنَّ أمل إلى جانبهن أو إلى أنفسهن بطبعي ومقتضى شهوتي، والصبوة الميل إلى الهوى ومنه الصبا لأن النفوس تستطيبها وتميل إليها. وقرئ أَصْبُ من الصبابة وهي الشوق. وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ من السفهاء بارتكاب ما يدعونني إليه فإن الحكيم لا يفعل القبيح، أو من الذين لا يعملون بما يعلمون فإنهم والجهال سواء.
{قالَ رَبِّ السِّجْنُ} Ya'kûb fetha ile masdar olarak «السَّجْنُ» okumuştur. {أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ} Yani akıbet göz önüne alındığında, nefis bunu arzulayıp ötekini hoş görmese de, zina ederek ona uymaktan benim yanımda daha tercihe şayandır. Davetin hepsine isnat edilmesi, onların kadına muhalefet etmekten Yûsuf'u korkutmaları ve ona itaat etmeyi süslü göstermeleri yahut kendilerine davet etmeleri sebebiyledir. Bu sözü sebebiyle zindanla imtihan edildiği, asıl evla olanın Allah'tan afiyet istemek olduğu ve bu yüzden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sabır dileyen kimseyi uyardığı söylenmiştir. {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي} Eğer benden savmazsan. {كَيْدَهُنَّ} İffet üzere sebat ettirerek bunu bana sevdirmeleri ve hoş göstermelerindeki tuzaklarını [savmazsan]. {أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} Tabiatım ve şehvetimin gereği olarak onların tarafına yahut kendilerine meylederim. 'Sabve' (الصبوة), heva ve hevese meyletmektir; nefisler hoşlanıp ona meylettiği için 'sabâ' (rüzgârı) da bundandır. Şevk ve tutkunluk demek olan 'sabâbe' (الصبابة) kökünden hareketle «أَصْبُ» şeklinde de okunmuştur. {وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ} Beni davet ettikleri şeyi işleyerek beyinsizlerden olurum; zira hikmet sahibi çirkin iş yapmaz; yahut bildikleriyle amel etmeyenlerden olurum, zira onlar cahillerle birdir.
فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فأجاب الله دعاءه الذي تضمنه قوله: وَإِلَّا تَصْرِفْ. فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ فثبته بالعصمة حتى وطن نفسه على مشقة السجن وآثرها على اللذة المتضمنة للعصيان. إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ لدعاء الملتجئين إليه. الْعَلِيمُ بأحوالهم وما يصلحهم.
{فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ} Allah onun, {وَإِلَّا تَصْرِفْ} sözünün içerdiği duasını kabul etti. {فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ} Onu iffet üzere sebat ettirdi; öyle ki nefsini zindanın meşakkatiyle teselli edip bunu isyanı içeren lezzete tercih etti. {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ} Kendisine sığınanların dualarını hakkıyla işitendir. {الْعَلِيمُ} Onların durumlarını ve kendilerine neyin uygun olduğunu bilendir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 35-36]
ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)
{ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)} “Sonra bu kadar delili gördükleri halde, yine de onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri] onlara uygun göründü. (35) Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi. Onlardan biri: ‘Ben rüyamda şarap sıktığımı görüyorum’ dedi. Diğeri de: ‘Ben de rüyamda başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini görüyorum. Bize bunun yorumunu haber ver; doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz’ dedi. (36)”
ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ ثم ظهر للعزيز وأهله من بعد ما رأوا الشواهد الدالة على براءة يوسف كشهادة الصبي وقد القميص وقطع النساء أيديهن واستعصامه عنهن وفاعل بَدا مضمر يفسره.
{ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ} Sonra çocuğun şahitliği, gömleğin yırtılması, kadınların ellerini kesmesi ve onun kadınlara karşı iffetini koruması gibi Yûsuf'un suçsuzluğuna delalet eden delilleri gördükten sonra Azîz ve ailesine [şu fikir] zahir oldu; {بَدا} fiilinin faili gizlidir ve onu açıklayan [sonraki ifadedir].
لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ وذلك لأنها خدعت زوجها وحملته على سجنه زماناً حتى تبصر ما يكون منه، أو يحسب الناس أنه المجرم فلبث في السجن سبع سنين. وقرئ بالتاء على أن بعضهم خاطب به العزيز على التعظيم أو العزيز ومن يليه، و «عتى» بلغة هذيل.
{لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} Bunun sebebi şudur: Kadın kocasını kandırıp Yûsuf'tan ne sadır olacağını görünceye yahut insanlar onun suçlu olduğunu sansınlar diye bir süre onu zindana atmasını sağladı; böylece Yûsuf zindanda yedi yıl kaldı. Bazılarının Azîz'e tazim amacıyla hitap etmesi yahut Azîz ve beraberindekilere hitap etmesi takdiriyle tâ ile «لَتَسْجُنُنَّهُ» ve Hüzeyl lehçesinde «حَتَّى» yerine «عتى» şeklinde de okunmuştur.
وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ أي أدخل يوسف السجن واتفق أنه أدخل حينئذ آخران من عبيد الملك شرابيه وخبازه للاتهام بأنهما يريدان أن يسماه. قالَ أَحَدُهُما يعني الشرابي. إِنِّي أَرانِي أي في المنام وهي حكاية حال ماضية. أَعْصِرُ خَمْراً أي عنباً وسماه خمراً باعتبارِ ما يؤول إليه. وَقالَ الْآخَرُ أي الخباز. إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ تنهش منه. نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ من الذين يحسنون تأويل الرؤيا، أو من العالمين وإنما قالا ذلك لأنهما رأياه في السجن يذكر الناس ويعبر رؤياهم، أو من المحسنين إلى أهل السجن فأحسن إلينا بتأويل ما رأينا إن كنت تعرفه.
{وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ} Yani Yûsuf zindana atıldı; o esnada kralın kölelerinden sakisi ile ekmekçisi de onu zehirlemek istedikleri ithamıyla tevafuken içeri atıldılar. {قالَ أَحَدُهُما} Yani saki olan. {إِنِّي أَرانِي} Yani rüyamda [görüyorum], bu geçmiş halin hikaye edilmesidir. {أَعْصِرُ خَمْراً} Yani üzüm sıktığımı; dönüşeceği hali dikkate alarak ona şarap demiştir. {وَقالَ الْآخَرُ} Yani ekmekçi olan. {إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ} Kuşların gagalarıyla ondan kopardığını [görüyorum]. {نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} Rüyayı güzel yorumlayanlardan yahut âlimlerden [görüyoruz]. Bunu ancak onu zindanda insanlara vaaz ederken ve rüyalarını tabir ederken gördükleri için söylemişlerdir; yahut zindan ehline iyilik edenlerden [görüyoruz ki], eğer biliyorsan gördüğümüzü bize tabir etmek suretiyle bize de iyilikte bulun.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 37-38]
قالَ لاَ يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ (٣٨)
{قالَ لاَ يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ (٣٨)} “[Yûsuf] dedi ki: ‘Size rızık olarak verilecek bir yemek henüz gelmeden önce, onun yorumunu mutlaka size bildiririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan ve ahireti inkâr eden bir kavmin dinini terk ettim. (37) Atalarım İbrâhim, İshak ve Ya'kûb'un dinine uydum. Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmak bizim haddimize değildir. Bu, bize ve bütün insanlara Allah'ın bir lütfudur; fakat insanların çoğu şükretmezler.’ (38)”
قالَ لاَ يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ أي بتأويل ما قصصتما علي، أو بتأويل الطعام يعني بيان ماهيته وكيفيته فإنه يشبه تفسير المشكل، كأنه أراد أن يدعوهما إلى التوحيد ويرشدهما إلى الطريق القويم قبل أن يسعف إلى ما سألاه منه كما هو طريقة الأنبياء والنازلين منازلهم من العلماء في الهداية والإرشاد، فقدم ما يكون معجزة له من الإِخبار بالغيب ليدلهما على صدقه في الدعوة والتعبير. قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما أي
{قالَ لاَ يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ} Yani bana anlattığınız şeyin teviliyle yahut yemeğin mahiyetini ve keyfiyetini beyan etmek suretiyle teviliyle; zira bu kapalı olanı açıklamaya benzer. Peygamberlerin ve onların makamında bulunan hidayet ve irşat ehli âlimlerin metodunda olduğu gibi, kendisinden istedikleri şeyi yerine getirmeden önce onları tevhide davet etmek ve dosdoğru yola iletmek istemiş gibidir; bu yüzden davetinde ve tabirindeki doğruluğunu onlara göstermek için gaybı haber verme kabilinden kendisi için bir mucize olacak şeyi öne almıştır. {قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما} Yani
ذلك التأويل. مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي بالإلهام والوحي وليس من قبيل التكهن أو التنجيم. إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ تعليل لما قبله أي علمني ذلك لأني تركت ملة أولئك.
o tevil. {مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي} İlham ve vahiy yoluyla [öğrettiği şeylerdendir]; kâhinlik veya astroloji türünden değildir. {إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ} Öncesinin gerekçesidir; yani bunu bana öğretti, çünkü ben onların dinini terk ettim demektir.
وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أو كلام مبتدأ لتمهيد الدعوة وإظهار أنه من بيت النبوة لتقوى رغبتهما في الاستماع إليه والوثوق عليه، ولذلك جوز للحامل أن يصف نفسه حتى يعرف فيقتبس منه، وتكرير الضمير للدلالة على اختصاصهم وتأكيد كفرهم بالآخرة. مَا كانَ لَنا ما صح لنا معشر الأنبياء. أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ أي شيء كان. ذلِكَ أي التوحيد. مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا بالوحي. وَعَلَى النَّاسِ وعلى سائر الناس يبعثنا لإرشادهم وتثبيتهم عليه. وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ المبعوث إليهم. لاَ يَشْكُرُونَ هذا الفضل فيعرضون عنه ولا يتنبهون، أو من فضل الله علينا وعليهم بنصب الدلائل وإنزال الآيات ولكن أكثرهم لا ينظرون إليها ولا يستدلون بها فيلغونها كمن يكفر النعمة ولا يشكرها.
{وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ} Yahut bu, davete zemin hazırlamak ve kendisini dinleme arzularını ve ona olan güvenlerini pekiştirmek için peygamberlik hanedanından olduğunu göstermek üzere yeni bir söz başıdır; bu sebeple ilim taşıyıcısının, tanınıp kendisinden istifade edilmesi amacıyla kendisini nitelemesi caiz görülmüştür; zamirin tekrar edilmesi ise onların ahireti inkâr etmelerinin pekiştirildiğine ve bu inkârın onlara has olduğuna delalet eder. {ما كانَ لَنا} Biz peygamberler topluluğuna yakışmaz. {أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} Herhangi bir şeyi. {ذلِكَ} Yani tevhid. {مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا} Vahiy ile [bize olan lütfudur]. {وَعَلَى النَّاسِ} Bizi onların irşadı ve tevhid üzere sebat etmeleri için göndermesiyle diğer insanlara da [lütfudur]. {وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ} Kendilerine elçi gönderilenlerin çoğu. {لاَ يَشْكُرُونَ} Bu lütfa şükretmezler, böylece ondan yüz çevirirler ve uyanmazlar; yahut deliller koyup âyetler indirmesiyle bizim ve onların üzerindeki Allah'ın lütfudur; fakat onların çoğu bunlara bakmazlar ve bunlarla istidlal etmezler, böylece nimeti inkâr edip şükretmeyen kimse gibi onu boşa çıkarırlar.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 39-40]
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَّآ أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ (٤٠)
{يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَّآ أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ (٤٠)} “‘Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı birçok ilah mı daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı? (39) Sizin O'ndan başka taptıklarınız, kendinizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. Dosdoğru din işte budur; fakat insanların çoğu bilmezler.’ (40)”
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أي يا ساكنيه، أو يا صاحبي فيه فأضافهما إليه على الاتساع كقوله:
{يا صاحِبَيِ السِّجْنِ} Yani ey zindanın sakinleri yahut ey oradaki iki arkadaşım; mecazi genişletme (ittisâ) yoluyla ikisini zindana izafe etmiştir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
يَا سَارِقَ اللَّيْلَةَ أَهْلَ الدَّارِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ شتى متعددة متساوية الأقدام. خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ المتوحد بالألوهية. الْقَهَّارُ الغالب الذي لا يعادله ولا يقاومه غيره.
«Ey gece vakti ev halkını çalan!» {أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ} Birbirinden ayrı, birden çok ve eşit düzeyde [ilahlar mı]. {خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ} İlahlıkta tek olan mı? {الْقَهَّارُ} Hiçbir şeyin kendisine denk ve karşı koyamadığı mutlak galip.
مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ خطاب لهما ولمن على دينهما من أهل مصر. إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَّآ أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ أي إلا أشياء باعتبار أسام أطلقتم عليها من غير حجة تدل على تحقق مسمياتها فيها فكأنكم لا تعبدون إلا الأسماء المجردة. والمعنى أنكم سميتم ما لم يدل على استحقاقه الألوهية عقل ولا نقل آلهة، ثم أخذتم تعبدونها باعتبار ما تطلقون عليها. إِنِ الْحُكْمُ ما الحكم في أمر العبادة. إِلَّا لِلَّهِ لأنه المستحق لها بالذات من حيث إنه الواجب لذاته الموجد للكل والمالك لأمره. أَمَرَ على لسان أنبيائه.
{مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ} İkisine ve onların dininde olan Mısır halkına bir hitaptır. {إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَّآ أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ} Yani isimlendirilenlerin kendilerinde gerçekleştiğine dair hiçbir delil olmaksızın sadece taktığınız isimlerden ibaret şeylere [tapıyorsunuz], dolayısıyla sanki kuru isimlerden başkasına tapmıyorsunuz. Anlamı şudur: Sizler ne aklın ne de naklin ilahlığa layık olduğuna delalet etmediği şeylere ilah adını taktınız, sonra da taktığınız bu isimler sebebiyle onlara tapmaya başladınız. {إِنِ الْحُكْمُ} İbadet meselesinde hüküm başkasına ait değildir. {إِلَّا لِلَّهِ} Çünkü bizzat varlığı zorunlu, her şeyi var eden ve her şeyin maliki olması hasebiyle bizzat ibadete layık olan yalnızca O'dur. {أَمَرَ} Peygamberlerinin diliyle [emretmiştir].
أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ الذي دلت عليه الحجج. ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ الحق وأنتم لا تميزون المعوج عن القويم، وهذا من التدرج في الدعوة وإلزام الحجة، بين لهم أولاً رجحان التوحيد على اتخاذ الآلهة على طريق الخطابة، ثم برهن على أن ما يسمونها آلهة ويعبدونها لا تستحق الالهية فإن استحقاق العبادة إما بالذات وإما بالغير وكلا القسمين منتف عنها، ثم نص على ما هو الحق القويم والدين المستقيم الذي لا يقتضي العقل غيره ولا يرتضي العلم دونه. وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ فيخبطون في جهالاتهم.
{أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} Delillerin işaret ettiği zattan başkasına [kulluk etmeyin]. {ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} Hak dindir, siz ise eğriyi doğrudan ayırt edemiyorsunuz. Bu, davette tedricîlik ve delili bağlayıcı kılma yöntemindendir: Onlara önce hitabet yoluyla tevhidin ilahlar edinmeye olan üstünlüğünü açıklamış; sonra ilah diye isimlendirip taptıkları şeylerin ilahlığa layık olmadığını kanıtlamıştır; zira ibadete liyakat ya bizzat yahut başkası sebebiyledir ve her iki kısım da putlardan nefyedilmiştir; ardından aklın başkasını gerektirmediği ve ilmin ondan başkasına razı olmadığı dosdoğru hakikati ve müstakim dini açıkça belirtmiştir. {وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ} Böylece cehaletleri içinde bocalayıp dururlar.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٤١]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 41]
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١)
{يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١)} “‘Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz yine efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar onun başından yiyecektir. İşte hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir.’ (41)”
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما يعني الشرابي. فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً كما كان يسقيه قبل ويعود إلى ما كان عليه. وَأَمَّا الْآخَرُ يريد به الخباز. فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ فقالا كذبنا فقال قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ أي قطع الأمر الذي تستفتيان فيه، وهو ما يؤول إليه أمركما ولذلك وحده، فإنهما وإن استفتيا في أمرين لكنهما أرادا استبانة عاقبة ما نزل بهما.
{يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما} Yani saki olan. {فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً} Daha önce sunduğu gibi efendisine şarap sunacak ve eski haline dönecektir. {وَأَمَّا الْآخَرُ} Bununla ekmekçiyi kastetmektedir. {فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ} Bunun üzerine ikisi 'biz yalan söyledik' dediler. Yûsuf ise şöyle dedi: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيanِ} Yani hakkında fetva istediğiniz iş kesinleşti; bu da ikinizin işinin varacağı akıbettir; bu yüzden tekil olarak zikretmiştir, zira her ne kadar iki farklı meseleyi sormuş olsalar da başlarına gelenin akıbetini öğrenmek istemişlerdi.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٤٢]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 42]
وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)
{وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)} “Onlardan kurtulacağını bildiği kimseye: ‘Efendinin yanında beni an!’ dedi. Fakat şeytan efendisine onu hatırlatmayı unutturdu; böylece o, birkaç yıl daha zindanda kaldı. (42)”
وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا الظان يوسف إن ذكر ذلك عن اجتهاد وإن ذكره عن وحي فهو الناجي إلا أن يؤول الظن باليقين. اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ اذكر حالي عند الملك كي يخلصني. فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فأنسى الشرابي أن يذكره لربه، فأضاف إليه المصدر لملابسته له أو على تقدير ذكر أخبار ربه، أو أنسي يوسف ذكر الله حتى استعان بغيره، ويؤيده
{وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا} Zanda bulunan kişi, eğer bunu ictihadla söylediyse Yûsuf'tur; şayet vahiy ile söylediyse zanda bulunan kişi kurtulacak olandır; meğerki zan yakîn (kesin bilgi) manasına tevil edilsin. {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} Beni kurtarması için kralın yanında durumumu anlat. {فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ} Şeytan sakiye, Yûsuf'u efendisine anmayı unutturdu; [buradaki zamirin Yûsuf'a aidiyeti] onunla irtibatı sebebiyledir yahut efendisinin haberlerini anması takdirindedir. Ya da şeytan Yûsuf'a Allah'ı anmayı unutturdu da başkasından yardım istedi. Nitekim bunu,
قوله ﵊ «رحم الله أخي يوسف لو لم يقل اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ لما لبث في السجن سبعاً بعد الخمس» .
Peygamber aleyhisselâm'ın şu sözü desteklemektedir: «Allah kardeşim Yûsuf'a rahmet etsin; eğer {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an!” demeseydi, beş yıldan sonra zindanda yedi yıl [daha] kalmazdı.»
والاستعانة بالعباد في كشف الشدائد وإن كانت محمودة في الجملة لكنها لا تليق بمنصب الأنبياء. فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ البضع ما بين الثلاث إلى التسع من البضع وهو القطع.
Sıkıntıların giderilmesinde kullardan yardım istemek genel olarak övgüye değer olsa da peygamberlik makamına yakışmaz. {فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ} Bid' (بضع), üç ile dokuz arasındaki [sayıdır] ve 'kesmek' manasındaki baz' (بضع) kökünden gelir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyetler 43-44]
وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤)
{وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤)} “Kral: ‘Ben rüyamda yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yediğini; ayrıca yedi yeşil başak ile bir o kadar da kurumuş başak görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız, bu rüyam hakkında bana fetva verin!’ dedi. (43) Dediler ki: ‘Bunlar karmaşık düşlerdir; biz böyle düşlerin tabirini bilenler değiliz.’ (44)”
وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ لما دنا فَرَجه رأى الملك سبع بقرات سمان خرجن من نهر يابس وسبع بقرات مهازيل فابتلعت المهازيل السمان. وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ قد انعقد حبها. وَأُخَرَ يابِساتٍ وسبعاً أخر يابسات قد أدركت فالْتَوَتِ اليابسات على الخضر حتى غلبت عليها، وإنما استغنى عن بيان حالها بما قص من حال البقرات، وأجرى السمان على المميز دون المميز لأن التمييز بها ووصف السبع الثاني بالعجاف لتعذر التمييز بها مجرداً عن الموصوف فإنه لبيان الجنس، وقياسه عجف لأنه جمع عجفاء لكنه حمل على سِمانٍ لأنه نقيضه. يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ عبروها. إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ إن كنتم عالمين بعبارة الرؤيا وهي الانتقال من الصور الخيالية إلى المعاني النفسانية التي هي مثالها من العبور وهي المجاوزة، وعبرت الرؤيا عبارة أثبت من عبرتها تعبيراً واللام للبيان أو لتقوية العامل فإن الفعل لما أخر عن مفعوله ضعف فقوي باللام كاسم الفاعل، أو لتضمن تَعْبُرُونَ معنى فعل يعدى باللام كأنه قيل: إن كنتم تنتدبون لعبارة الرؤيا.
{وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ} Yûsuf'un kurtuluşu yaklaşınca kral, kurumuş bir nehirden çıkan yedi semiz inek ile yedi zayıf inek ve zayıf olanların semizleri yuttuğunu gördü. {وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ} Daneleri belirmiş [yeşil başaklar gördü]. {وَأُخَرَ يابِساتٍ} Olgunlaşmış diğer yedi kuru başak [gördü]; kuru olanlar yeşillere sarılıp üzerlerine galebe çaldı. İneklerin durumunda anlatılanlar sebebiyle bunların durumunu beyan etmeye ihtiyaç duyulmamıştır. 'Semizler' kelimesi temyiz edilen kelimeye değil temyize sıfat yapılmıştır, çünkü temyiz onunla sağlanmıştır; ikinci yedi ise 'zayıflar' ile nitelenmiştir, çünkü mevsuf olmaksızın sadece bununla temyiz yapılması mümkün değildir, zira bu cins beyanı içindir. Kıyasa göre 'acfa' (عجفاء) kelimesinin çoğulu olduğu için 'ucef' (عجف) olması gerekirdi; fakat zıddı olan {سِمانٍ} kelimesine hamledilmiştir. {يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ} Onu tabir edin. {إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ} Eğer rüya tabirini biliyorsanız. Tabir (عبارة), geçmek manasındaki 'ubûr' (عبور) kökünden olup hayalî suretlerden onların misali olan nefsi manalara intikal etmektir. ‘Abartu’r-ru’yâ ibâreten’ (عَبَرْتُ الرُّؤْيَا عِبَارَةً) ifadesi ‘abbertuhâ ta‘bîran’ (عَبَّرْتُهَا تَعْبِيرًا) ifadesinden daha fasahtır. Başındaki lam harfi beyan içindir veya amili güçlendirmek içindir; zira fiil mefulünden sonraya kalınca zayıflamış, fail ismi gibi lam ile güçlendirilmiştir; yahut {تَعْبُرُونَ} fiilinin lam ile geçişli olan bir fiilin manasını tazammun etmesindendir; sanki 'Eğer rüya tabirine ehilseniz' denilmiş gibidir.
قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ أي هذه أضغاث أحلام وهي تخاليطها جمع ضغث وأصله ما جمع من أخلاط النبات وحزم فاستعير للرؤيا الكاذبة، وإنما جمعوا للمبالغة في وصف الحلم بالبطلان كقولهم: فلان يركب الخيل، أو لتضمنه أشياء مختلفة. وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ يريدون بالأحلام المنامات الباطلة خاصة أي ليس لها تأويل عندنا، وإنما التأويل للمنامات الصادقة فهو كأنه مقدمة ثانية للعذر في جهلهم بتأويله.
{قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ} Yani bunlar karmakarışık düşlerdir; 'dıgs' (ضغث) kelimesinin çoğuludur ve aslı, karışık bitkilerden toplanıp bağlanan demettir; yalan rüyalar için istiare edilmiştir. Rüyayı batıl olmakla nitelemede mübalağa için çoğul yapılmıştır; tıpkı 'filanca atlara biner' demeleri gibi, yahut farklı şeyleri barındırdığı içindir. {وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ} Düşler (ahlam) ile özellikle batıl rüyaları kastetmektedirler; yani 'bizim nezdimizde bunların bir tabiri yoktur, tabir ancak sadık rüyalar içindir' demek istemişlerdir. Bu, sanki onun tabirini bilmemelerindeki mazeretin ikinci bir mukaddimesi gibidir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyetler 45-46]
وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)
{وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)} “O ikisinden kurtulmuş olan ve uzun bir süre sonra hatırlayan kimse dedi ki: ‘Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin.’ (45) ‘Yûsuf! Ey dosdoğru kişi! Yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yemesi ve yedi yeşil başak ile diğer kurumuş başaklar hakkında bize fetva ver; umarım ki insanlara dönerim de onlar da bilirler.’ (46)”
وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما من صاحبي السجن وهو الشرابي. وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ وتذكر يوسف بعد جماعة من الزمان مجتمعة أي مدة طويلة. وقرئ «إمة» بكسر الهمزة وهي النعمة أي بعد ما أنعم عليه بالنجاة، و «أمه» أي نسيان يقال أمه يأمه أمها إذا نسي، والجملة اعتراض ومقول القول. أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ أي إلى من عنده علمه أو إلى السجن.
{وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما} Zindan arkadaşlarından kurtulan, yani saki olan dedi. {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} Toplu bir zaman diliminden, yani uzun bir müddetten sonra Yûsuf'u hatırladı. Hemzenin kesresiyle 'immetin' (إمة) şeklinde de okunmuştur ki bu 'nimet' demektir; yani kendisine kurtuluş nimeti verildikten sonra [hatırladı]. 'Emehin' (أمه) şeklinde de okunmuştur ki bu 'unutma' demektir; unuttuğu zaman 'emehe yemehu emehen' (أله يأمه أمها) denir. Bu cümle ara cümlesidir (itiraz) ve sözün içeriğidir (makulü'l-kavl). {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ} Yani bilgisi yanında olan zata yahut zindana [beni gönderin].
يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أي فأرسل إلى يوسف فجاءه فقال يا يوسف، وإنما وصفه بالصديق وهو المبالغ في الصدق لأنه جرب أحواله وعرف صدقه في تأويل رؤياه ورؤيا صاحبه. أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ أي في رؤيا ذلك. لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ أعود إلى الملك ومن عنده، أو إلى أهل البلد إذ قيل إن السجن لم يكن فيه. لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ تأويلها أو فضلك ومكانك، وإنما لم يبت الكلام فيهما لأنه لم يكن جازماً بالرجوع فربما اخترم دونه ولا يعلمهم.
{يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ} Yani Yûsuf'a gönderildi, yanına gelip 'Ey Yûsuf!' dedi. Doğrulukta ileri giden kimseye sıddîk denir; hallerini tecrübe edip kendi rüyasının ve arkadaşının rüyasının tabirindeki doğruluğunu bildiği için onu böyle nitelemiştir. {أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ} Yani bunun rüyası hakkında [bize fetva ver]. {لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ} Krala ve yanındakilere yahut şehir halkına döneyim; zira zindanın şehirde olmadığı söylenmiştir. {لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ} Rüyayı tabir etmeyi yahut senin faziletini ve makamını [bilsinler]. Her ikisinde de kesin bir ifade kullanmaması, geri dönüşünden kesin olarak emin olmaması sebebiyledir; zira başına bir mani çıkabilir ve onlara bildiremeyebilirdi.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyetler 47-49]
قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)
{قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)} “Dedi ki: ‘Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz. Biçtiğinizi, yiyeceğiniz az bir miktar müstesna, başağında bırakın. (47) Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiğinizi yiyecek olan yedi kurak yıl gelecektir. (48) Sonra bunun ardından bir yıl gelecek ki, onda insanlara yağmur yağdırılacak ve onda [meyveleri] sıkıp suyunu çıkaracaklar.’ (49)”
قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً أي على عادتكم المستمرة وانتصابه على الحال بمعنى دائبين، أو المصدر بإضمار فعله أي تدأبون دأباً وتكون الجملة حالاً. وقرأ حفص دَأَباً بفتح الهمزة وكلاهما مصدر دأب في العمل. وقيل تَزْرَعُونَ أمر أخرجه في صورة الخبر مبالغة لقوله: فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ لئلا يأكله السوس، وهو على الأول نصيحة خارجة عن العبارة. إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ في تلك السنين.
{قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً} Yani süregelen âdetiniz üzere; 'deeben' kelimesinin nasbı, 'devam ediciler' manasında hal olmasındandır veya fiili gizlenmiş bir mastardır; yani 'ted'ebûne deeben' takdirindedir ve cümle hal olur. Hafs, hemzenin fethasıyla {دَأَباً} şeklinde okumuştur; her ikisi de işte devamlılık manasındaki 'deeb' kökünün mastarıdır. {تَزْرَعُونَ} ifadesinin, {فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ} sözünden dolayı mübalağa için haber suretinde getirilmiş bir emir olduğu da söylenmiştir; bu da güve yemesin diyedir. İlk yaklaşıma göre bu, tabirin dışında kalan bir tavsiyedir. {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ} O senelerde [yiyeceğiniz az bir miktar hariç].
ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ أي يأكل أهلهن ما ادخرتم لأجلهن فأسند إليهن على المجاز تطبيقاً بين المعبر والمعبر به. إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ تحرزون لبذور الزراعة.
{ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ} Yani o senelerin ahalisi, o seneler için biriktirdiklerinizi yerler; tabir edilen ile tabire konu olan arasındaki uyum sebebiyle yeme fiili mecazi olarak o senelere isnat edilmiştir. {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} Tohumluk ekim için saklayacağınız [az bir miktar hariç].
ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ يمطرون من الغيث أو يغاثون من القحط من الغوث.
{ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ} 'Gays' kökünden olarak kendilerine yağmur yağdırılır yahut 'gavs' kökünden olarak kıtlıktan kurtarılırlar.
وَفِيهِ يَعْصِرُونَ ما يعصر كالعنب والزيتون لكثرة الثمار. وقيل يحلبون الضروع. وقرأ حمزة والكسائي بالتاء على تغليب المستفتي، وقرئ على بناء المفعول من عصره إذا أنجاه ويحتمل أن يكون المبني للفاعل منه أي يغيثهم الله ويغيث بعضهم بعضاً، أو من أعصرت السحابة عليهم فعدي بنزع الخافض أو بتضمينه معنى المطر.
{وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} Meyvelerin bolluğundan dolayı üzüm ve zeytin gibi sıkılan şeyleri sıkarlar. Memeleri sağarlar da denilmiştir. Hamza ve Kisâî, fetva isteyene hitabı tağlip yoluyla [muhatap] te harfiyle okumuşlardır. Kurtarmak manasındaki 'aserehû' fiilinden meçhul sîgasıyla da okunmuştur; bunun etken yapıda olması da muhtemeldir, yani Allah onları kurtarır veya birbirlerini kurtarırlar; yahut bulutun üzerlerine yağmur sıkması (a‘sarati’s-sehâbetu) kökünden olup harf-i cerin hazfiyle yahut yağmur manasının tazammun edilmesiyle geçişli kılınmıştır.
وهذه بشارة بشرهم بها بعد أن أول البقرات السمان والسنبلات الخضر بسنين مخصبة والعجاف واليابسات بسنين مجدبة، وابتلاع العجاف السمان بأكل ما جمع في السنين المخصبة في السنين المجدبة، ولعله علم ذلك بالوحي أو بأن انتهاء الجدب بالخصب، أو بأن السنة الإِلهية على أن يوسع على عباده بعد ما ضيق عليهم.
Bu, semiz inekleri ve yeşil başakları bereketli yıllarla; zayıf inekleri ve kuru başakları kıtlık yıllarıyla; zayıf olanların semizleri yutmasını ise bereketli yıllarda toplananların kıtlık yıllarında yenmesiyle tevil ettikten sonra onlara verdiği bir müjdedir. Yûsuf bunu vahiy ile veya kıtlığın sonunun bolluk olduğunu bilmesiyle yahut kullarını daralttıktan sonra genişletmenin ilahi bir sünnet olmasıyla bilmiş olabilir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٠]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 50]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠)
{وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠)} “Kral: ‘Onu bana getirin!’ dedi. Elçi ona gelince [Yûsuf]: ‘Efendine dön de ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona bir sor! Şüphesiz Rabbim onların tuzağını hakkıyla bilendir’ dedi. (50)”
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ بعد ما جاءه الرسول بالتعبير فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ ليخرجه. قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إنما تأنى في الخروج وقدم سؤال النسوة وفحص حالهن لتظهر براءة ساحته ويعلم أنه سجن ظلماً فلا يقدر الحاسد أن يتوسل به إلى تقبيح أمره. وفيه دليل على أنه ينبغي أن يجتهد في نفي التهم ويتقي مواقعها.
{وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ} Elçi tabiri getirdikten sonra [kral böyle dedi]. {فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ} Onu çıkarmak üzere geldiğinde, {قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} Çıkmakta acele etmeyip kadınların durumunun sorulmasını ve hallerinin araştırılmasını öne alması, masumiyetinin ortaya çıkması, haksız yere hapsedildiğinin bilinmesi ve hasetçinin bunu kullanarak durumunu çirkinleştirmeye yol bulamaması içindir. Bunda, töhmetleri defetmeye gayret etmek ve töhmet mahallerinden sakınmak gerektiğine delil vardır.
وعن النبي ﷺ «لو كنت مكانه ولبثت في السجن ما لبث لأسرعت الإِجابة»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Eğer onun yerinde ben olsaydım ve zindanda onun kaldığı kadar kalsaydım, davete hemen icabet ederdim.»
وإنما قال فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ ولم يقل فاسأله أن يفتش عن حالهن تهييجاً له على البحث وتحقيق الحال، وإنما لم يتعرض لسيدته مع ما صنعت به كرما ومراعاة للأدب وقرئ «النسوة» بضم النون. إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ حين قلن لي أطع مولاتك، وفيه تعظيم كيدهن والاستشهاد بعلم الله عليه وعلى أنه بريء مما قذف به والوعيد لهن على كيدهن.
Kralı araştırmaya ve hakikati ortaya çıkarmaya teşvik etmek için 'onların durumunu araştırmasını iste' demeyip {فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ} “kadınların zoru neydi, ona bir sor” demiştir. Kendisine yaptıklarına rağmen efendisinin hanımını açıkça anmaması ise kereminden ve edebi gözetmesindendir. 'en-Nisveh' (النسوة) kelimesi nûn harfinin zammesiyle de okunmuştur. {إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ} Bana 'hanımına itaat et' dedikleri vakitteki [tuzaklarını bilendir]. Bunda onların tuzaklarının büyüklüğü, kendisine atılan iftiradan berî olduğuna ve tuzaklarına karşı Allah'ın ilminin şahit tutulması ve tuzakları sebebiyle onlara bir tehdit vardır.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥١ الى ٥٢]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyetler 51-52]
قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢)
{قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢)} “[Kral]: ‘Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğinizde durumunuz neydi?’ dedi. [Kadınlar]: ‘Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik’ dediler. Azizin hanımı ise şöyle dedi: ‘Şimdi hak ortaya çıktı. Ondan ben murat almak istemiştim; o ise şüphesiz dosdoğru kimselerdendir.’ (51) ‘Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir.’ (52)”
قالَ مَا خَطْبُكُنَّ قال الملك لهن ما شأنكن والخطب أمر يحق أن يخاطب فيه صاحبه. إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ تنزيه له وتعجب من قدرته على خلق عفيف مثله. مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ من ذنب. قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ ثبت واستقر من حصحص البعير إذا ألقى مباركهُ ليناخ قال:
{قالَ مَا خَطْبُكُنَّ} Kral onlara 'Durumunuz nedir?' dedi. Hatb (خطب), muhatabın sorgulanmaya layık olduğu mühim iştir. {إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ} Bu, Allah'ı tenzih ve O'nun böyle iffetli birini yaratma kudretine hayranlıktır. {مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ} Hiçbir günahtan [bir şey bilmedik]. {قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} Hak sabit oldu ve karar kıldı; devenin çökmek için dizlerini yere koyması halinde 'hathasa'l-baîru' (حصحص البعير) denilmesinden gelir. Şair şöyle demiştir:
فَحَصْحَصَ فِي صُمَ الصفَا ثَفَنَاتِه ... وَنَاءَ بِسَلْمَى نَوأَة ثُمَّ صَمَّمَا
Sert kayalıklara dizlerini bastırdı ... Selmâ'nın ağırlığıyla bir an duraksadı, sonra kararlılıkla yürüdü.
أو ظهر من حص شعره إذا استأصله بحيث ظهرت بشرة رأسه. وقرئ على البناء للمفعول. أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ في قولهِ: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي ذلِكَ لِيَعْلَمَ قاله يوسف لما عاد إليه الرسول وأخبره بكلامهن أي ذلك التثبت ليعلم العزيز. أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ بظهر الغيب وهو حال من الفاعل أو المفعول أي لم أخنه وأنا غائب عنه، أو وهو غائب عني أو ظرف أي بمكان الغيب وراء الأستار والأبواب المغلقة. وَأَنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ لا ينفذه ولا يسدده، أو لا يهدي الخائنين بكيدهم فأوقع الفعل على الكيد مبالغة. وفيه تعريض براعيل في خيانتها زوجها وتوكيد لأمانته ولذلك عقبه بقوله:
Yahut başının derisi görünecek şekilde saçın kökünden tıraş edilmesi demek olan 'hassa şa‘rehû' (حص شعره) kökünden gelip 'açığa çıktı' manasındadır. Meçhul sîgada da okunmuştur. {أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} {هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي} “O benden murat almak istedi” sözünde [doğru söyleyenlerdendir]. {ذلِكَ لِيَعْلَمَ} Elçi dönüp kadınların sözlerini Yûsuf'a haber verdiğinde Yûsuf demiştir; yani Aziz'in bilmesi için bu teenni ve tahkikat yapılmıştır. {أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} Gıyabında [ona hıyanet etmedim]. Bu ifade failden veya mefulden haldir; yani 'ben ondan uzakta iken ona hıyanet etmedim' yahut 'o benden uzakta iken ona hıyanet etmedim' demektir; yahut zarftır, yani perdelerin ve kilitli kapıların ardında, gizli yerde [hıyanet etmedim] demektir. {وَأَنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ} Onu hedefine ulaştırmaz ve başarıya eriştirmez; yahut mübalağa için fiil tuzağa isnat edilmiş olarak hainleri tuzaklarıyla hidayete erdirmez. Bunda Râîl'in kocasına hıyanetine bir tariz ve Yûsuf'un emanetine bir tekit vardır; nitekim bunun ardından şöyle demiştir:
[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٣]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 53]
وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)
{وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)} “‘Yine de nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği müstesna, kötülüğü şiddetle emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.’ (53)”
وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي أي لا أنزهها تنبيهاً على أنه لم يرد بذلك تزكية نفسه والعجب بحاله، بل إظهار ما أنعم الله عليه من العصمة والتوفيق. وعن ابن عباس أنه لما قال: لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ قال له جبريل ولا حين هممت فقال ذلك. إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ من حيث إنها بالطبع مائلة إلى الشهوات فتهم بها، وتستعمل القوى والجوارح في أثرها كل الأوقات. إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي إلا وقت رحمة ربي، أو إلا ما ﵀ من النفوس فعصمه من ذلك. وقيل الاستثناء منقطع أي ولكن رحمة ربي هي التي تصرف الإِساءة. وقيل الآية حكاية قول راعيل والمستثنى نفس يوسف وأضرابه. وعن ابن كثير ونافع بِالسُّوءِ على قلب الهمزة واواً ثم الادغام. إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ يغفر هَمَّ النفس ويرحم من يشاء بالعصمة أو يغفر للمستغفر لذنبه المعترف على نفسه ويرحمه ما استغفره واسترحمه مما ارتكبه.
{وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي} Yani nefsimi tenzih etmiyorum; bununla nefsini temize çıkarmayı ve durumuyla böbürlenmeyi kastetmediğine, bilakis Allah'ın kendisine lütfettiği ismet ve tevfiki izhar etmek istediğine dikkat çekmektedir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, o {لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilsin” deyince Cibrîl ona: 'Meylettiğin vakitte de mi?' dedi, bunun üzerine Yûsuf bu sözü söyledi. {إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} Zira nefis tabiatı gereği şehvetlere meyillidir, onlara yeltenir ve her vakit güçlerini ve azalarını bunların peşinde kullanır. {إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي} Rabbimin merhamet ettiği vakit müstesna; yahut nefislerden Rabbimin merhamet edip bundan koruduğu kimseler müstesna. İstisnanın munkatı olduğu da söylenmiştir; yani 'fakat kötülüğü defeden Rabbimin rahmetidir' demektir. Ayetin Râîl'in sözünün hikâyesi olduğu, istisna edilenin de Yûsuf ve benzerlerinin nefsi olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr ve Nâfi‘den, {بِالسُّوءِ} kelimesinde hemzenin vâv'a kalbedilip idgam yapılmasıyla rivayet edilmiştir. {إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ} Nefsin arzusunu bağışlar ve dilediğine ismet vererek merhamet eder; yahut günahı için istiğfar eden ve nefsine karşı itirafta bulunan kimseyi bağışlar, işlediği şeylerden dolayı istiğfar edip rahmet dilediği müddetçe ona merhamet eder.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٤]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 54]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤)
{وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥4)} “Kral: ‘Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim’ dedi. Onunla konuşunca: ‘Sen bugün nezdimizde yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin’ dedi. (54)”
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي أجعله خالصاً لنفسي. فَلَمَّا كَلَّمَهُ أي فلما أتوا به فكلمه وشاهد منه الرشد والدهاء. قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ ذو مكانة ومنزلة. أَمِينٌ
{وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي} Onu kendime has kılayım. {فَلَمَّا كَلَّمَهُ} Yani onu getirdiklerinde onunla konuştu ve ondaki olgunluk ile dehayı bizzat gördü. {قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ} Yüksek makam ve mevki sahibisin. {أَمِينٌ}
مؤتمن على كل شيء.
Her konuda güvenilensin.
روي أنه لما خرج من السجن اغتسل وتنظف ولبس ثياباً جدداً، فلما دخل على الملك قال: اللهم إني أسألك من خيره وأعوذ بعزتك وقدرتك من شره، ثم سلم عليه ودعا له بالعبرية فقال الملك: ما هذا اللسان قال:
Rivayet edildiğine göre, zindandan çıktığında yıkandı, temizlendi ve yeni elbiseler giydi. Kralın huzuruna girdiğinde: 'Allahım! Onun hayrından ister, şerrinden Senin izzetine ve kudretine sığınırım' dedi; sonra ona selam verip İbranice dua etti. Kral: 'Bu ne dilidir?' deyince o:
لسان آبائي، وكان الملك يعرف سبعين لساناً فكلمه بها فأجابه بجميعها فتعجب منه فقال: أحب أن أسمع رؤياي منك، فحكاها ونعت له البقرات والسنابل وأماكنها على ما رآها فأجلسه على السرير وفوض إليه أمره.
'Atalarımın dilidir' dedi. Kral yetmiş dil biliyordu; onunla bu dillerle konuştu, Yûsuf da hepsine cevap verdi; bunun üzerine kral ona hayran kaldı ve: 'Rüyamı senden dinlemek isterim' dedi. Yûsuf rüyayı anlattı, inekleri, başakları ve yerlerini aynen gördüğü gibi tasvir etti. Bunun üzerine kral onu tahta oturttu ve idaresini ona bıraktı.
وقيل توفي قطفير في تلك الليالي فنصبه منصبه وزوج منه راعيل فوجدها عذراء وولد له منها أفرائيم وميشا.
Kıtfîr'in o günlerde vefat ettiği, kralın onun yerine Yûsuf'u tayin edip Râîl ile evlendirdiği, Yûsuf'un onu bakire bulduğu ve ondan Efrâyim ile Mîşâ adında çocuklarının doğduğu da söylenmiştir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyetler 55-57]
قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)
{قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)} “[Yûsuf]: ‘Beni ülkenin hazinelerine tayin et; çünkü ben hakkıyla koruyan, iyi bilenim’ dedi. (55) Böylece Yûsuf'a o yerde güç ve imkân verdik; oradan dilediği yerde konaklardı. Rahmetimizi dilediğimize eriştiririz ve iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmeyiz. (56) İman edip takvalı davrananlar için ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır. (57)”
قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ ولني أمرها والأرض أرض مصر. إِنِّي حَفِيظٌ لها ممن لا يستحقها. عَلِيمٌ بوجوه التصرف فيه، ولعله ﵇ لما رأى أنه يستعمله في أمره لا محالة آثر ما تعم فوائده وتجل عوائده، وفيه دليل على جواز طلب التولية وإظهار أنه مستعد لها والتولي من يد الكافر إذا علم أنه لا سبيل إلى إقامة الحق وسياسة الخلق إلا بالاستظهار به. وعن مجاهد أن الملك أسلم على يده.
{قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ} Onların idaresini bana ver; 'arz' ile Mısır arazisi kastedilmektedir. {إِنِّي حَفِيظٌ} Hak etmeyenlere karşı onları korurum. {عَلِيمٌ} Onlarda tasarruf etme yollarını bilirim. Muhtemelen Yûsuf aleyhisselâm, kralın kendisini mutlaka bir işte istihdam edeceğini görünce faydası umumi ve getirisi yüce olan vazifeyi tercih etmiştir. Bunda yöneticilik talep etmenin, buna ehil olduğunu belirtmenin ve hakkı ikame etmek ile insanları yönetmenin ancak onun desteğiyle mümkün olduğu bilindiğinde kâfirin elinden vazife almanın caiz olduğuna delil vardır. Mücâhid'den kralın onun vesilesiyle Müslüman olduğu rivayet edilmiştir.
وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ في أرض مصر. يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ ينزل من بلادها حيث يهوى وقرأ ابن كثير «نشاء» بالنون. نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ في الدنيا والآخرة. وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ بل نوفي أَجورهم عاجلاً وآجلاً. وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ الشرك والفواحش لعظمه ودوامه.
{وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ} Mısır toprağında. {يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ} Beldelerinden istediği yere konaklar. İbn Kesîr nûn harfiyle 'neşâu' (نشاء) şeklinde okumuştur. {نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ} Dünyada ve ahirette. {وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} Bilakis onların mükâfatlarını peşin ve vadeli olarak tastamam veririz. {وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ} Büyüklüğü ve devamlılığı sebebiyle şirkten ve fahşâdan sakınanlar için ahiret mükâfatı daha hayırlıdır.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٨]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyet 58]
وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨)
{وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨)} “Yûsuf'un kardeşleri gelip huzuruna girdiler; o onları hemen tanıdı, onlar ise onu tanımıyorlardı. (58)”
وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ
{وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ} Yûsuf'un kardeşleri geldi.
روي: أنه لما استوزره الملك أقام العدل واجتهد في تكثير الزراعات وضبط الغلات، حتى دخلت السنون المجدبة وعم القحط مصر والشأم ونواحيهما، وتوجه إليه الناس فباعها أولاً بالدراهم والدنانير حتى لم يبق معهم شيء منها، ثم بالحلي والجواهر ثم بالدواب ثم بالضياع والعقار، ثم برقابهم حتى استرقهم جميعاً ثم عرض الأمر على الملك فقال: الرأي رأيك فأعتقهم ورد عليهم أموالهم، وكان قد أصاب كنعان ما أصاب سائر البلاد فأرسل يعقوب بنيه- غير بنيامين- إليه للميرة.
Rivayet edildiğine göre: Kral onu vezir tayin edince adaleti tesis etti, ziraatları çoğaltmaya ve mahsulleri muhafaza etmeye gayret gösterdi. Nihayet kıtlık yılları girdi; kuraklık Mısır, Şam ve çevrelerini bütünüyle sardı. İnsanlar ona yöneldiler; o da erzakı önce dirhem ve dinarlar karşılığında sattı, nihayet ellerinde bunlardan bir şey kalmadı; sonra takılar ve mücevherler karşılığında, sonra hayvanlar karşılığında, sonra araziler ve gayrimenkuller karşılığında, sonra da kendi canları karşılığında sattı ve hepsini köle edindi. Ardından durumu krala arz etti; kral: 'Görüş senin görüşündür' dedi; o da onları azat edip mallarını kendilerine iade etti. Diğer beldelere isabet eden kıtlık Ken'an diyarına da isabet etmişti; bu sebeple Ya'kûb, Bünyamin dışındaki oğullarını erzak temin etmek üzere ona gönderdi.
فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ أي عرفهم يوسف ولم يعرفوه لطول العهد ومفارقتهم إياه في سن الحداثة ونسيانهم إياه، وتوهمهم أنه هلك وبعد حاله التي رأوه عليها من حاله حين فارقوه وقلة تأملهم في حلاه من التهيب والاستعظام.
{فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} Yani aradan uzun zaman geçmesi, ondan çocuk yaşta ayrılmış olmaları, onu unutmaları, helak olduğunu zannetmeleri, onu gördükleri halin ondan ayrıldıkları zamanki halinden çok uzak olması ve duydukları heybet ve saygıdan ötürü onun suretine dikkatle bakamamaları sebebiyle Yûsuf onları tanıdı, onlar ise onu tanıyamadılar.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٩ الى ٦١]
[Sûre-i Yûsuf (12): Âyetler 59-61]