Binûn

(16) Nahl Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وعن ابن مسعود (قرأت على رسول الله ﷺ فقلت: أعوذ بالسميع العليم من الشيطان الرجيم فقال: قل أعوذ بالله مِنَ الشيطان الرجيم هكذا أقرأنيه جبريل عن القلم عن اللوح المحفوظ)

İbn Mes'ûd'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: (Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem [Kur'an] okudum ve: "Eûzü bi's-semîi'l-alîmi mine'ş-şeytâni'r-racîm" dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "De ki: Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm. Zira Cebrail bana Kalem'den, [o da] Levh-i Mahfuz'dan böyle okuttu.")

إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ تسلط وولاية عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ على أولياء الله تعالى المؤمنين به والمتوكلين عليه فإنهم لا يطيعون أوامره ولا يقبلون وساوسه إلا فيما يحتقرون على ندور وغفلة ولذلك أمروا بالاستعاذة فذكر السلطنة بعد الأمر باستعاذة لئلا يتوهم منه أن له سلطاناً.

{ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ } Bir hâkimiyeti ve velayeti yoktur; { عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } Allah Teâlâ'nın O'na inanan ve O'na tevekkül eden dostları üzerinde [hâkimiyeti yoktur]. Çünkü onlar, nadiren ve gaflet anında önemsiz gördükleri şeyler dışında onun emirlerine uymaz ve vesveselerini kabul etmezler. Bu sebeple istiaze ile emrolunmuşlardır. İstiaze emrinden sonra hâkimiyetin zikredilmesi, onun bir hâkimiyeti olduğu zannına kapılınmaması içindir.

إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ يحبونه ويطيعونه. وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ بالله أو بسبب الشيطان.

{ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ } Onu sevenler ve ona itaat edenler [üzerindedir]. { وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ } Allah'a veya şeytan sebebiyle...

مُشْرِكُونَ.

{ مُشْرِكُونَ } Ortak koşanlar.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٠١]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 101]

وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (١٠١)

{ وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (١٠١) } “Bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir- ‘Sen ancak bir iftiracısın’ dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler.” (101)

وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ بالنسخ فجعلنا الآية الناسخة مكان المنسوخة لفظاً أو حكماً. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ من المصالح فلعل ما يكون مصلحة في وقت يصير مفسدة بعده فينسخه، وما لا يكون مصلحة حينئذ يكون مصلحة الآن فيثبته مكانه. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو يُنَزِّلُ بالتخفيف. قالُوا أي الكفرة. إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ متقول على الله تأمر بشيء ثم يبدو لك فتنهى عنه، وهو جواب إِذا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ، اعتراض لتوبيخ الكفار على قولهم والتنبيه على فساد سندهم ويجوز أن يكون حالاً. بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ حكمة الأحكام ولا يميزون الخطأ من الصواب.

{ وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ } Nesh yoluyla lafız veya hüküm bakımından mensuh (hükmü kaldırılan) ayetin yerine nasih (hükmü kaldıran) ayeti koyduğumuz zaman. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ } [Kulların] maslahatlarını [en iyi bilendir]. Çünkü bir vakitte maslahat olan bir şey, daha sonra mefsedet (zarar) haline gelebilir ve Allah onu nesh eder. O vakit maslahat olmayan bir şey de şimdi maslahat haline gelebilir ve Allah onun yerine onu koyar. İbn Kesîr ve Ebû Amr { يُنَزِّلُ } kelimesini şeddesiz (yünzilu şeklinde) okumuşlardır. { قالُوا } Yani kâfirler dediler ki: { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } Sen Allah'a iftira ediyorsun; bir şeyi emrediyor, sonra fikrin değişiyor da onu yasaklıyorsun. Bu [cümle], { إِذا } şartının cevabıdır. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ } cümlesi ise kâfirleri bu sözlerinden dolayı azarlamak ve dayanaklarının bozukluğuna dikkat çekmek için getirilmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir); hal cümlesi olması da caizdir. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ } Hükümlerin hikmetini bilmezler, doğruyu yanlıştan ayırt edemezler.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٠٢]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 102]

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)

{ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) } “De ki: İman edenlerin imanını pekiştirmek, Müslümanlara da bir hidayet ve müjde olmak üzere onu Rabbinden hak ile Rûhu'l-Kudüs indirmiştir.” (102)

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ يعني جبريل ﵊، وإضافة الروح إلى القدس وهو الطهر كقولهم: حاتم الجود وقرأ ابن كثير رُوحُ الْقُدُسِ بالتخفيف وفي يُنَزِّلُ ونَزَّلَهُ

{ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ } Cebrail aleyhisselâm'ı kastetmektedir. Ruhun, "temizlik/kutsiyet" demek olan Kudüs'e izafeti, [Arapların] "Hâtemü'l-cûd" (cömertlik timsali Hâtem) demeleri gibidir. İbn Kesîr { رُوحُ الْقُدُسِ } ibaresini [dâl harfinin] sükûnu ile (rûhu'l-kuds şeklinde) okumuştur. { يُنَزِّلُ } ve { نَزَّلَهُ } kelimelerinde...

تنبيه على أن إنزاله مدرجاً على حسب المصالح بما يقتضي التبديل. مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ ملتبساً بالحكمة. لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا ليثبت الله الذين آمنوا على الإيمان بأنه كلامه، وأنهم إذا سمعوا الناسخ وتدبروا ما فيه من رعاية الصلاح والحكمة رسخت عقائدهم واطمأنت قلوبهم. وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ المنقادين لحكمه، وهما معطوفان على محل لِيُثَبِّتَ أي تثبيتاً وهداية وبشارة، وفيه تعريض بحصول أضداد ذلك لغيرهم وقرئ لِيُثَبِّتَ بالتخفيف.

...değişimi gerektiren maslahatlara göre onun peyderpey indirildiğine bir dikkat çekme vardır. { مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } Hikmetle dopdolu olarak. { لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا } Allah iman edenleri, onun Kendi kelamı olduğuna dair iman üzere sabit kılsın diye. Nitekim onlar nasih olanı işittiklerinde ve onda maslahat ile hikmetin gözetildiğini düşündüklerinde inançları pekişir ve kalpleri mutmain olur. { وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ } O'nun hükmüne boyun eğenler için. Bu iki kelime { لِيُثَبِّتَ } lafzının mahalline matuftur; yani sabitleştirmek, hidayet etmek ve müjdelemek için [indirmiştir]. Bunda, başkaları için bunların zıtlarının meydana geleceğine dair bir tariz (üstü kapalı gönderme) vardır. { لِيُثَبِّتَ } kelimesi şeddesiz (li-yüsbite şeklinde) de okunmuştur.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٠٣]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 103]

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣)

{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) } “Andolsun ki biz onların: ‘Ona ancak bir insan öğretiyor’ dediklerini biliyoruz. İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir.” (103)

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ يعنون جبراً الرومي غلام عامر بن الحضرمي. وقيل جبراً ويساراً كانا يصنعان السيوف بمكة ويقرآن التوراة والإنجيل، وكان الرسول ﷺ يمر عليهما ويسمع ما يقرءانه.

{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } Âmir b. el-Hadramî'nin kölesi olan Rum asıllı Cebr'i kastediyorlar. Cebr ile Yesâr olduğu da söylenmiştir; bu ikisi Mekke'de kılıç yaparlar, Tevrat ve İncil okurlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara uğrar ve okuduklarını dinlerdi.

وقيل عائشاً غلام حويطب بن عبد العزى قد أسلم وكان صاحب كتب. وقيل سلمان الفارسي. لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ لغة الرجل الذي يميلون قولهم عن الاستقامة إليه، مأخوذ من لحد القبر. وقرأ حمزة والكسائي يلحدون بفتح الياء والحاء، لسان أعجمي غير بين. وَهذا وهذا القرآن. لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ ذو بيان وفصاحة، والجملتان مستأنفتان لإِبطال طعنهم، وتقريره يحتمل وجهين أحدهما: أن ما سمعه منه كلام أعجمي لا يفهمه هو ولا أنتم والقرآن عربي تفهمونه بأدنى تأمل، فكيف يكون ما تلقفه منه. وثانيهما: هب أنه تعلم منه المعنى باستماع كلامه لكن لم يتلقف منه اللفظ، لأن ذلك أعجمي وهذا عربي والقرآن كما هو معجز باعتبار المعنى فهو معجز من حيث اللفظ، مع أن العلوم الكثيرة التي في القرآن لا يمكن تعلمها إلا بملازمة معلم فائق في تلك العلوم مدة متطاولة، فكيف تعلم جميع ذلك من غلام سوقي سمع منه في بعض أوقات مروره عليه كلمات أعجمية لعلهما لم يعرفا معناها، وطعنهم في القرآن بأمثال هذه الكلمات الركيكة دليل على غاية عجزهم.

Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın kölesi Âiş olduğu da söylenmiştir; o Müslüman olmuştu ve kitap sahibiydi. Selmân-ı Fârisî olduğu da söylenmiştir. { لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ } Doğruluktan saptırarak sözlerini kendisine meylettirdikleri adamın dili yabancıdır; bu [kelime] kabrin lahdinden türetilmiştir. Hamza ve Kisâî { يلحدون } kelimesini yâ ve hâ harflerinin fethasıyla (yelhadûne şeklinde) okumuşlardır. [Onun dili] yabancı, kapalı bir dildir. { وَهذا } Bu Kur'an ise, { لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ } beyan ve fesahat sahibi [apaçık Arapça bir dildir]. Bu iki cümle, onların itirazlarını boşa çıkarmak için getirilmiş müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümleleridir. Bunun açıklaması iki veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Ondan işittiği şey yabancı bir kelamdır; ne o ne de siz onu anlarsınız. Kur'an ise en ufak bir tefekkürle anlayacağınız Arapça bir dildir; o halde ondan öğrendiği nasıl [Kur'an] olabilir? İkincisi: Farz edilsin ki sözünü dinleyerek anlamı ondan öğrenmiştir; fakat lafzı ondan almış olamaz. Çünkü o dil yabancıdır, bu ise Arapçadır. Kur'an mana bakımından mucize olduğu gibi lafız bakımından da mucizedir. Bununla birlikte, Kur'an'daki bunca ilim ancak bu ilimlerde yetkin bir muallimin yanında uzun süre kalmakla öğrenilebilir. O halde bütün bunlar, yanından geçerken bazı vakitlerde kendisinden -belki de anlamını bilmedikleri- birkaç yabancı kelime işittiği çarşı pazar kölesinden nasıl öğrenilebilir? Onların böylesi çürük sözlerle Kur'an'a dil uzatmaları, acziyetlerinin son noktada olduğunun delilidir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٥]

[Nahl Suresi (16) : Ayetler 104-105]

إِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لاَ يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥)

{ إِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لاَ يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥) } “Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah elbette doğru yola iletmez. Onlar için elem verici bir azap vardır. Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur. İşte onlar yalancıların ta kendileridir.” (104-105)

إِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يصدقون أنها من عند الله. لاَ يَهْدِيهِمُ اللَّهُ إلى الحق أو إلى سبيل النجاة. وقيل إلى الجنة. وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ في الآخرة، هددهم على كفرهم بالقرآن بعد ما أماط شبهتهم ورد طعنهم فيه، ثم قلب الأمر عليهم فقال:

{ إِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } Onların Allah katından olduğunu tasdik etmezler. { لاَ يَهْدِيهِمُ اللَّهُ } Hakka veya kurtuluş yoluna [iletmez]. Cennete [iletmez] de denilmiştir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } Ahirette [onlar için elem verici bir azap vardır]. Şüphelerini giderip Kur'an hakkındaki itirazlarını reddettikten sonra, Kur'an'ı inkâr etmelerinden ötürü onları tehdit etmiş, ardından durumu aleyhlerine çevirerek şöyle buyurmuştur:

إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لأنهم لا يخافون عقاباً يردعهم عنه. وَأُولئِكَ إشارة إلى الذين كفروا أو إلى قريش. هُمُ الْكاذِبُونَ أي الكاذبون على الحقيقة، أو الكاملون في الكذب لأن تكذيب آيات الله والطعن فيها بهذه الخرافات أعظم الكذب، أو الذين عادتهم الكذب لا يصرفهم عنه دين ولا مروءة، أو الكاذبون في قولهم: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ، إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ.

{ إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } Çünkü onlar kendilerini bundan alıkoyacak bir cezadan korkmazlar. { وَأُولئِكَ } Kâfirlere veya Kureyş'e işarettir. { هُمُ الْكاذِبُونَ } Yani hakiki yalancılardır veya yalanda kemale ermiş kimselerdir; zira Allah'ın ayetlerini yalanlamak ve bu tür hurafelerle onlara dil uzatmak yalanın en büyüğüdür. Yahut kendilerini bundan alıkoyacak ne bir din ne de bir mürüvvet bulunmayan, yalan söylemeyi adet edinmiş kimselerdir. Ya da: { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } “Sen ancak bir iftiracısın”, { إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } “Ona ancak bir insan öğretiyor” sözlerinde yalancı olanlardır.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٠٦]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 106]

مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦)

{ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) } “Kalbi iman ile dopdolu olduğu halde baskı altında zorlanan hariç olmak üzere, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eder, göğsünü küfre açarsa; işte Allah'tan bir gazap onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır.” (106)

مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ بدل من الذين لا يؤمنون وما بينهما اعتراض، أو من أُولئِكَ أو من الْكاذِبُونَ، أو مبتدأ خبره محذوف دل عليه قوله: فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ ويجوز أن ينتصب بالذم وأن تكون من شرطية محذوفة الجواب دل عليه قوله: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ على الافتراء أو كلمة الكفر، استثناء متصل لأن الكفر لغة يعم القول والعقد كالإِيمان. وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ لم تتغير عقيدته، وفيه دليل على أن الإِيمان هو التصديق بالقلب. وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً اعتقده وطاب به نفساً. فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ إذ لا أعظم من جرمه.

{ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ } { الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ } ifadesinden bedeldir ve aradaki kısım itiraziyyedir (ara cümledir); yahut { أُولئِكَ }'den veya { الْكاذِبُونَ }'den bedeldir; ya da haberi hazfedilmiş bir mübtedadır ve { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ } sözü buna delalet etmektedir. Zemm (kınama) üzere mansub olması da caizdir; keza { مَنْ } şart edatı olup cevabı hazfedilmiş ve { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ } buna delalet etmiş de olabilir. { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ } İftiraya veya küfür sözü söylemeye zorlanan kimse müstesnadır. Bu muttasıl istisnadır; zira küfür, tıpkı iman gibi lügatte hem sözü hem de inancı kapsar. { وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } İnancı değişmemiştir. Bunda imanın kalbin tasdiki olduğuna delil vardır. { وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً } Ona inanmış ve gönlü onunla rahatlamıştır. { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } Çünkü onun suçundan daha büyüğü yoktur.

روي (أن قريشاً أكرهوا عماراً وأبويه ياسراً وسمية على الارتداد، فربطوا سمية بين بعيرين وجيء بحربة في قبلها وقالوا: أنك أسلمت من أجل الرجال فقتلت، وقتلوا ياسراً وهما أول قتيلين في الإِسلام، وأعطاهم عمار بلسانه ما أرادوا مكرهاً فقيل: يا رسول الله إن عماراً كفر فقال: كلا إن عمارا ملئ إيماناً من قرنه إلى قدمه، واختلط الإيمان بلحمه ودمه، فأتى عمار: رسول الله ﷺ وهو يبكي، فجعل رسول الله ﷺ يمسح عينيه ويقول: ما لك إن عادوا لك فعد لهم بما قلت. وهو دليل على جواز التكلم بالكفر عند الإكراه وإن كان الأفضل أن يتجنب عنه إعزازاً للدين كما فعله أبواه لما روي (أن مسيلمة أخذ رجلين فقال لأحدهما: ما تقول في محمد؟ قال: رسول الله ﷺ قال: فما تقول في فقال: أنت أيضاً فخلاه، وقال للآخر ما تقول في محمد قال: رسول الله ﷺ؟ قال فما تقول في؟ قال: أنا أصم، فأعاد عليه

Rivayet edildiğine göre (Kureyşliler Ammâr'ı, anne ve babası Yâsir ile Sümeyye'yi dinden dönmeye zorladılar. Sümeyye'yi iki deve arasına bağladılar, edep yerine bir mızrak dayayıp: "Sen ancak erkekler için Müslüman oldun" dediler ve onu öldürdüler. Yâsir'i de öldürdüler. Bu ikisi İslam'daki ilk şehitlerdir. Ammâr ise zor altında kalarak dilleriyle istediklerini onlara söyledi. Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü! Ammâr kâfir oldu" denildi. Resûlullah şöyle buyurdu: "Hayır! Ammâr tepeden tırnağa imanla doldurulmuştur; iman onun etine ve kanına işlemiştir." Sonra Ammâr ağlayarak Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun gözyaşlarını silmeye başladı ve: "Sana ne oldu? Eğer tekrar sana dönerlerse, sen de onlara söylediğini tekrar söyle" buyurdu. Bu, ikrah (zorlama) anında küfür sözünü söylemenin caiz olduğuna delildir; her ne kadar dini yüceltmek adına anne ve babasının yaptığı gibi bundan kaçınmak daha faziletli olsa da. Nitekim rivayet edildiğine göre: (Müseylime iki adamı yakaladı. Birine: "Muhammed hakkında ne dersin?" dedi. O da: "Allah'ın Resûlüdür sallallâhu aleyhi ve sellem" dedi. "Peki benim hakkımda ne dersin?" dedi. O: "Sen de [öylesin]" dedi, bunun üzerine onu serbest bıraktı. Diğerine: "Muhammed hakkında ne dersin?" dedi. O: "Allah'ın Resûlüdür sallallâhu aleyhi ve sellem" dedi. "Peki benim hakkımda ne dersin?" dedi. O: "Ben sağırım" dedi. Ona bunu tekrarladı...

ثلاثاً فأعاد جوابه فقتله، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال: أما الأول فقد أخذ برخصة الله، وأما الثاني فقد صدع بالحق فهنيئا له) .

...üç defa tekrarladı; o da cevabını aynen tekrarladı. Bunun üzerine onu öldürdü. Bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaşınca şöyle buyurdu: "Birincisi Allah'ın ruhsatını almıştır; ikincisi ise hakkı açıkça haykırmıştır, ne mutlu ona!")

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠٧ الى ١٠٩]

[Nahl Suresi (16) : Ayetler 107-109]

ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧) أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨) لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩)

{ ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧) أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨) لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩) } “Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ve Allah'ın da kâfirler topluluğunu hidayete erdirmeyeceğinden dolayıdır. İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve onlar gafillerin ta kendileridir. Şüphesiz onlar ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” (107-109)

ذلِكَ إشارة إلى الكفر بعد الإِيمان أو الوعيد. بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ بسبب أنهم آثروها عليها. وَأَنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ أي الكافرين في علمه إلى ما يوجب ثبات الإيمان ولا يعصمهم من الزيغ.

{ ذلِكَ } İmandan sonra küfre veya vadedilen tehdide işarettir. { بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ } Onu ahirete tercih etmeleri sebebiyledir. { وَأَنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } Yani ilmindeki kâfirleri imanın sebatını gerektiren şeye iletmez ve onları sapmaktan korumaz.

أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ فأبت عن إدراك الحق والتأمل فيه. وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ الكاملون في الغفلة إذ أغفلتهم الحالة الراهنة عن تدبر العواقب.

{ أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } Artık onlar hakkı idrak etmekten ve onun üzerinde düşünmekten imtina etmişlerdir. { وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } Gaflette kemale ermiş kimselerdir; zira mevcut durumları onları akıbetleri düşünmekten alıkoyup gafil kılmıştır.

لاَ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ إذ ضيعوا أعمارهم وصرفوها فيما أفضى بهم إلى العذاب المخلد.

{ لاَ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ } Çünkü ömürlerini zayi etmiş ve onları ebedî azaba sürükleyecek şeylere harcamışlardır.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٠ الى ١١١]

[Nahl Suresi (16) : Ayetler 110-111]

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ (١١١)

{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ (١١١) } “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyet edildikten sonra hicret eden, ardından cihad edip sabreden kimselerin yanındadır. Bütün bunlardan sonra Rabbin elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. O gün herkes gelir, kendi canını kurtarmak için mücadele eder; herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez.” (110-111)

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا أي عذبوا كعمار رضي الله تعالى عنه بالولاية والنصر، وثُمَّ لتباعد حال هؤلاء عن حال أولئك، وقرأ ابن عامر فُتِنُوا بالفتح أي من بعد ما عذبوا المؤمنين كالحضرمي أكره مولاه جبراً، حتى ارتد ثم أسلما وهاجرا. ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا على الجهاد وما أصابهم من المشاق. إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها من بعد الهجرة والجهاد والصبر. لَغَفُورٌ، لما فعلوا قبل. رَحِيمٌ منعم عليهم مجازاة على ما صنعوا بعد.

{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا } Yani Ammâr radıyallâhu teâlâ anh gibi işkenceye maruz kaldıktan sonra [hicret edenlerin], velayet ve yardım ile [yanındadır]. { ثُمَّ } edatı, bunların halinin onların halinden son derece uzak olduğunu belirtmek içindir. İbn Âmir { فُتِنُوا } lafzını fetha ile (fetenev şeklinde) okumuştur; yani Müminlere işkence ettikten sonra, tıpkı el-Hadramî'nin kölesi Cebr'i dinden dönünceye kadar zorlaması, sonra ikisinin de Müslüman olup hicret etmesi gibi. { ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا } Cihada ve başlarına gelen meşakkatlere [sabrettiler]. { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها } Hicret, cihad ve sabırdan sonra. { لَغَفُورٌ } Daha önce yaptıklarını bağışlayıcıdır. { رَحِيمٌ } Daha sonra yaptıklarının mükâfatı olarak onlara nimet vericidir.

يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ منصوب ب رَحِيمٌ أو باذكر. تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها تجادل عن ذاتها وتسعى في خلاصها لا يهمها شأن غيرها فتقول نفسي نفسي. وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ جزاء ما عملت. وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ لا ينقصون أجورهم.

{ يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ } [lafzı], { رَحِيمٌ } kelimesiyle veya [mahzuf] "hatırla" anlamındaki [fiille] mansubdur. { تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } Kendi zatı adına mücadele eder ve başkasının durumu onu ilgilendirmeyip "nefsim nefsim" diyerek kurtuluşu için çabalar. { وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ } Yaptığının karşılığı [tastamam verilir]. { وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ } Mükâfatları eksiltilmez.

[سورة النحل (١٦) : آية ١١٢]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 112]

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢)

{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) } “Allah bir şehri misal verdi: Güvenli ve huzurlu idi; rızkı her yerden bol bol geliyordu. Derken Allah'ın nimetlerine nankörlük etti; Allah da yaptıklarına karşılık ona açlık ve korku elbisesini tattırdı.” (112)

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً أي جعلها مثلاً لكل قوم أنعم الله عليهم فأبطرتهم النعمة فكفروا، فأنزل الله بهم نقمته، أو لمكة. كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً لا يزعج أهلها خوف. يَأْتِيها رِزْقُها أقواتها. رَغَداً واسعاً.

{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً } Yani Allah'ın kendilerine nimet verip de nimetin şımartmasıyla nankörlük eden ve Allah'ın kendilerine azabını indirdiği her topluma -yahut Mekke'ye- onu bir misal kıldı. { كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً } Halkını hiçbir korku tedirgin etmiyordu. { يَأْتِيها رِزْقُها } Yiyecekleri [geliyordu]. { رَغَداً } Bolca.

مِنْ كُلِّ مَكانٍ من نواحيها. فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ بنعمه جمع نعمة على ترك الاعتداد بالتاء كدرع وأدرع، أو جمع نعم كبؤس وأبؤس. فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ استعار الذوق لإدراك أثر الضرر، واللباس لما غشيهم واشتمل عليهم من الجوع والخوف، وأوقع الإذاقة عليه بالنظر إلى المستعار له كقول كثير:

{ مِنْ كُلِّ مَكانٍ } Çevrelerinden. { فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ } Nimetlerine [nankörlük etti]. En'um (أَنْعُمِ), tıpkı dir'-edru' (درع - أدرع) gibi [müenneslik] tâ'sına itibar edilmeyerek ni'met kelimesinin çoğuludur; yahut bu's-eb'üs (بؤس - أبؤس) gibi ni'm kelimesinin çoğuludur. { فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ } Zararın etkisini idrak etmek için "tatma" (zevk) kelimesini, onları bürüyüp kuşatan açlık ve korku için de "elbise" (libas) kelimesini istiare etmiştir. Kendisi için istiare yapılana (müsteâr leh) bakarak tatmayı elbisenin üzerine واقع kılmıştır; tıpkı Küseyyir'in şu sözünde olduğu gibi:

غمرُ الرِّدَاءِ إِذَا تَبَسَّمَ ضَاحِكَا ... غلقَتْ لِضَحْكَتِهِ رِقَابُ المال

"Ridası bol (cömertliği engin) biridir; gülümsediği zaman, gülüşüyle malların boyunları bağlanır (cömertçe dağıtılır)."

فإنه استعار الرداء للمعروف لأنه يصون عرض صاحبه صون الرداء لمَّا يلقى عليه، وأضاف إليه الغمر الذي هو وصف المعروف والنوال لا وصف الرداء نظراً إلى المستعار له، وقد ينظر إلى المستعار كقوله:

Zira o, ridâyı (örtüyü) iyilik için istiare etmiştir; çünkü ridâ üzerine atıldığı şeyi nasıl korursa, iyilik de sahibinin haysiyetini öyle korur. Kendisi için istiare yapılana (müsteâr leh) bakarak, ridânın değil iyilik ve bağışın vasfı olan "bolluk" (el-gamr) kelimesini ona izafe etmiştir. Bazen de doğrudan eğretileme yapılana (müsteâr) bakılır; şairin şu sözünde olduğu gibi:

يُنَازِعْني رِدَائي عَبْدُ عَمْرو ... رُوَيْدَكَ يَا أَخَا عَمْرُو بن بَكْرِ

"Amr'ın kulu rıdamı çekip benden almaya kalkışıyor; yavaş ol ey Amr b. Bekr'in kardeşi!"

لِي الشَّطرُ الَّذِي مَلَكت يَمِيني ... وَدُونَكَ فَاعْتَجِرْ مِنْهُ بِشَطْرٍ

"Sağ elimin sahip olduğu yarısı benimdir; al, diğer yarısını da başına sarık yap!"

استعار الرداء لسيفه ثم قال فاعتجر نظراً إلى المستعار. بِما كانُوا يَصْنَعُونَ بصنيعهم.

Ridâyı kılıcı için istiare etmiş, sonra eğretileme yapılana (müsteâr) bakarak "başına sarık yap" demiştir. { بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } Yaptıkları ameller sebebiyle.

[سورة النحل (١٦) : آية ١١٣]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 113]

وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣)

{ وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣) } “Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar. Onlar zulmedip dururken azap onları yakalayıverdi.” (113)

وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ يعني محمدا ﷺ، والضمير لأهل مكة عاد إلى ذكرهم بعد ما ذكر مثلهم.

{ وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ } Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem kastetmektedir. Zamir Mekke halkına aittir; onların misali zikredildikten sonra tekrar kendilerinin zikrine dönülmüştür.

فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ أي حال التباسهم بالظلم والعذاب ما أصابهم من الجدب الشديد، أو وقعة بدر.

{ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ } Yani zulme bulaşmış bir halde iken [yakalayıverdi]. Azap ise başlarına gelen şiddetli kıtlık veya Bedir savaşıdır.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]

[Nahl Suresi (16) : Ayetler 114-115]

فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥)

{ فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) } “Artık Allah'ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin ve eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin. O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kılmıştır. Kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (114-115)

فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً أمرهم بأكل ما أحل الله لهم وشكر ما أنعم عليهم بعد ما زجرهم عن الكفر وهددهم عليه بما ذكر من التمثيل والعذاب الذي حل بهم، صداً لهم عن صنيع الجاهلية ومذاهبها الفاسدة. وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ تطيعون، أو إن صح زعمكم أنكم تقصدون بعبادة الآلهة عبادته.

{ فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً } Cahiliye adetlerinden ve onların bozuk yollarından onları alıkoymak maksadıyla; küfürden menedip zikredilen darbımesel ve başlarına gelen azapla onları tehdit ettikten sonra, Allah'ın kendilerine helal kıldığından yemelerini ve kendilerine ihsan ettiği nimetlere şükretmelerini emretmiştir. { وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } [Yalnız O'na] itaat ediyorsanız; yahut putlara tapmakla O'na ibadeti kastettiğiniz yönündeki iddianız doğru ise.

إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لما أمرهم بتناول ما أحل لهم عدد عليهم محرماته ليعلم أن ما عداها حل لهم، ثم أكد ذلك بالنهي عن التحريم والتحليل بأهوائهم فقال:

{ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } Onlara helal kıldığı şeyleri yemelerini emredince, bunların dışındakilerin helal olduğu bilinsin diye haram kıldığı şeyleri birer birer saydı. Ardından kendi heva ve heveslerine göre helal veya haram kılmayı yasaklayarak bunu pekiştirdi ve şöyle buyurdu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٦ الى ١١٧]

[Nahl Suresi (16) : Ayetler 116-117]

وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ (١١٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١١٧)

{ وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ (١١٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١١٧) } “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesinden ötürü Allah'a yalan iftira etmek için 'Bu helaldir, şu haramdır' demeyin. Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. [Bu dünyadaki] az bir geçimliktir ve [ahirette] onlar için elem verici bir azap vardır.” (116-117)

وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ كما قالوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا الآية، ومقتضى سياق الكلام وتصدير الجملة بإنما حصر المحرمات في الأجناس الأربعة إلا ما ضم إليه دليل: كالسباع والحمر الأهلية، وانتصاب الْكَذِبَ ب لاَ تَقُولُوا وهذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ بدل منه أو متعلق بتصف على إرادة القول أي: ولا تقولوا الكذب لما تصفه ألسنتكم فتقولوا هذا حلال وهذا حرام، أو مفعول لا تَقُولُوا، والْكَذِبَ منتصب ب تَصِفُ وما مصدرية أي ولا تقولوا هذا حلال وهذا حرام لوصف ألسنتكم الكذب أي: لا تحرموا ولا تحللوا بمجرد قول تنطق به ألسنتكم من غير دليل، ووصف ألسنتهم الكذب مبالغة في وصف كلامهم بالكذب كأن حقيقة الكذب كانت مجهولة وألسنتهم تصفها وتعرفها بكلامهم هذا، ولذلك عد من فصيح الكلام كقولهم: وجهها يصف الجمال وعينها تصف السحر. وقرئ «الكذب» بالجر بدلاً من «ما» ، والْكَذِبَ جمع كذوب أو كذاب بالرفع صفة للألسنة وبالنصب على الذم أو بمعنى الكلم الكواذب. لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ تعليل لا يتضمن الغرض. إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ لما كان المفتري يفتري لتحصيل مطلوب نفي عنهم الفلاح وبينه بقوله:

{ وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ } Nitekim onlar: { مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا } “Bu hayvanların karınlarındakiler yalnız erkeklerimize aittir...” ayetinde [olduğu gibi] demişlerdi. Sözün akışı ve cümlenin { إِنَّما } ile başlaması, delil ile eklenen yırtıcı hayvanlar ve ehli eşekler gibi durumlar hariç, haramların bu dört türle sınırlandırılmasını gerektirir. { الْكَذِبَ } kelimesinin mansub oluşu { لاَ تَقُولُوا } iledir; { هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ } ifadesi ise ondan bedeldir yahut söz kastıyla { تَصِفُ } fiiline taalluk eder; yani: 'Dillerinizin vasfettiği yalandan ötürü bu helaldir, bu haramdır diyerek yalan söylemeyin.' Yahut { لا تَقُولُوا }'nun mefulüdür; { الْكَذِبَ } kelimesi { تَصِفُ } fiili ile mansubtur ve { ما } masdariyyedir. Yani 'Dillerinizin yalanı nitelendirmesinden ötürü bu helaldir, bu haramdır demeyin'; başka bir deyişle: Dillerinizin delilsizce telaffuz ettiği sırf bir söz sebebiyle [bir şeyi] haram veya helal kılmayın. Dillerinin yalanı nitelendirmesi, sözlerini yalanla vasfetmede bir mübalağadır; sanki yalanın mahiyeti bilinmiyordu da dilleri bu sözleriyle onu vasfedip tanıtıyordu. Bu sebeple, 'Yüzü güzelliği tarif ediyor, gözü sihri nitelendiriyor' sözlerinde olduğu gibi edebi/fasih bir ifade kabul edilmiştir. [Bir kıraatte] { الكذب } kelimesi { ما }'dan bedel olarak cer ile okunmuştur. { الْكَذِبَ } kelimesi ise 'kezûb' veya 'kezzâb'ın çoğulu olarak ref ile { الألسنة }'nin sıfatıdır; nasb ile zem (kınama) üzere yahut 'yalan sözler' manasındadır. { لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } gayeyi içermeyen bir ta'lil (gerekçelendirme)dir. { إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ } İftiracı, arzusuna ulaşmak için iftira attığından, onların kurtuluşa ereceği nefyedilmiş ve bu durum şu sözle açıklanmıştır:

مَتاعٌ قَلِيلٌ أي ما يفترون لأجله أو ما هم فيه منفعة قليلة تنقطع عن قريب. وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ في الآخرة.

{ مَتاعٌ قَلِيلٌ } Yani uğruna iftira ettikleri şey yahut içinde bulundukları durum, pek yakında kesilecek olan az bir menfaattir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } Ahirette [onlar için elem verici bir azap vardır].

[سورة النحل (١٦) : آية ١١٨]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 118]

وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨)

{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) } “Yahudilere de daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.” (118)

وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ أي في سورة «الأنعام» في قوله: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ. مِنْ قَبْلُ متعلق ب قَصَصْنا أو ب حَرَّمْنا. وَما ظَلَمْناهُمْ بالتحريم. وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ حيث فعلوا ما عوقبوا به عليه، وفيه تنبيه على الفرق بينهم وبين غيرهم في التحريم وأنه كما يكون للمضرة يكون للعقوبة.

{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ } Yani En'âm Suresi'ndeki { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık...” buyruğunda [anlattıklarımızı haram kıldık]. { مِنْ قَبْلُ } [ifadesi] { قَصَصْنا }'ya veya { حَرَّمْنا }'ya taalluk eder. { وَما ظَلَمْناهُمْ } [Onları] haram kılmakla [zulmetmedik]. { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } Zira cezalandırılmalarına sebep olan işleri yaptılar. Bunda, haram kılınma hususunda onlarla başkaları arasındaki farka ve haram kılmanın zarardan dolayı olabileceği gibi ceza olarak da olabileceğine bir dikkat çekme vardır.

[سورة النحل (١٦) : آية ١١٩]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 119]

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩)

{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩) } “Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük yapan, sonra bunun ardından tövbe edip ıslah olanlardan yanadır. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (119)

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ بسببها أو ملتبسين بها ليعم الجهل بالله وبعقابه وعدم التدبر في العواقب لغلبة الشهوة، والسوء يعم الافتراء على الله وغيره. ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها من بعد التوبة. لَغَفُورٌ لذلك السوء. رَحِيمٌ يثيب على الإنابة.

{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ } Cehalet sebebiyle veya cehalete bürünmüş olarak; bu durum, Allah'ı ve O'nun azabını bilmemeyi, ayrıca şehvetin galebe çalması sebebiyle sonuçları düşünmemeyi kapsar. Kötülük (sû'), Allah'a iftira etmeyi ve diğer günahları içine alır. { ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها } Tövbeden sonra. { لَغَفُورٌ } O kötülüğü bağışlayandır. { رَحِيمٌ } [Hakka] yönelmeye karşılık mükafat verendir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٢]

[Nahl Suresi (16) : Ayetler 120-122]

إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢)

{ إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) } “Şüphesiz İbrahim, Allah'a itaat eden, hakka yönelen bir önder (ümmet) idi; müşriklerden değildi. O'nun nimetlerine şükredendi. [Allah] onu seçti ve onu dosdoğru bir yola iletti. Biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir.” (120-122)

إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً لكماله واستجماعه فضائل لا تكاد توجد إلا مفرقة في أشخاص كثيرة كقوله:

{ إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } Kemali ve ancak pek çok kimsede dağınık halde bulunabilen faziletleri kendisinde toplamış olması sebebiyle [ümmet kılınmıştır], nitekim [şairin] şöyle dediği gibidir:

لَيْسَ مِنَ اللَّهِ بِمُسْتَنْكَرٍ ... أَنْ يَجْمَعَ العَالَمَ فِي وَاحِدٍ

Bütün alemi tek bir fertte toplamak, Allah için yadırganacak bir şey değildir.

وهو رئيس الموحدين وقدوة المحققين الذي جادل فرق المشركين، وأبطل مذاهبهم الزائغة بالحجج الدامغة، ولذلك عقب ذكره بتزييف مذاهب المشركين من الشرك والطعن في النبوة وتحريم ما أحله، أو لأنه كان وحده مؤمناً وكان سائر الناس كفاراً. وقيل هي فعلة بمعنى مفعول كالرحلة والنخبة من أمه إذا قصده، أو اقتدى به فإن الناس كانوا يؤمونه للاستفادة ويقتدون بسيرته كقوله: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً. قانِتاً لِلَّهِ مطيعاً له قائماً بأوامره. حَنِيفاً مائلاً عن الباطل. وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كما زعموا فإن قريشاً كانوا يزعمون أنهم على ملة إبراهيم.

O, muvahhidlerin reisi ve muhakkiklerin önderidir; müşrik fırkalarla mücadele etmiş, kesin delillerle onların sapkın mezheplerini çürütmüştür. Bu sebeple onun zikrinin ardından müşriklerin şirk, nübüvvete dil uzatma ve Allah'ın helal kıldığını haram sayma gibi mezhepleri tenkit edilmiştir; yahut o tek başına mümin olup diğer bütün insanlar kafir olduğu için [ona ümmet denmiştir]. [Arapça dilbilgisinde] bu kelimenin, bir kimseye yönelindiğinde veya uyulduğunda kullanılan 'rıhle' ve 'nuhbe' gibi 'meful' manasında 'fi'le' vezninde olduğu da söylenmiştir; zira insanlar istifade etmek için ona yönelir ve onun yaşantısına uyarlardı, nitekim: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “Seni insanlara bir önder yapacağım” buyruğunda olduğu gibidir. { قانِتاً لِلَّهِ } O'na itaat eden, emirlerini yerine getirendir. { حَنِيفاً } Batıldan [hakka] meyledendir. { وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } Onların iddia ettiği gibi değildi; zira Kureyşliler İbrahim'in dini üzere olduklarını iddia ediyorlardı.

شاكِراً لِأَنْعُمِهِ ذكر بلفظ القلة للتنبيه على أنه كان لا يخل بشكر النعم القليلة فكيف بالكثيرة.

{ شاكِراً لِأَنْعُمِهِ } Az nimetlerin dahi şükrünü terk etmediğine, dolayısıyla çok nimetlere nasıl şükredeceğine dikkat çekmek üzere kıllet (azlık) lafzıyla zikredilmiştir.

اجْتَباهُ للنبوة. وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ في الدعوة إلى الله. وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً بأن حببه إلى الناس حتى أن أرباب الملل يتولونه ويثنون عليه، ورزقه أولاداً طيبة وعمراً طويلاً في السعة والطاعة. وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ لمن أهل الجنة كما سأله بقوله: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ.

{ اجْتَباهُ } Peygamberlik için [onu seçti]. { وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } Allah'a davette [dosdoğru yola iletti]. { وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } Onu insanlara sevdirmek suretiyle [güzellik verdik]; öyle ki farklı din mensupları dahi onu dost edinir ve onu överler; ayrıca ona salih evlatlar, bolluk ve itaat içinde uzun bir ömür bahşetmiştir. { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Beni salihlerin arasına kat” duasıyla istediği gibi cennet ehlindendir.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٢٣]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 123]

ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣)

{ ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) } “Sonra sana: 'Hakka yönelen İbrahim'in dinine uy; o müşriklerden değildi' diye vahyettik.” (123)

ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ يا محمد، وثُمَّ إما لتعظيمه والتنبيه على أن أَجَلَّ ما أوتي إبراهيم اتباع الرسول ﵇ ملته، أو لتراخي أيامه. أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً في التوحيد والدعوة إليه بالرفق وإيراد الدلائل مرة بعد أخرى والمجادلة مع كل أحد على حسب فهمه وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بل كان قدوة الموحدين.

{ ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } Ey Muhammed! { ثُمَّ } edatı, ya onu tazim etmek ve İbrahim'e verilen en yüce şeyin Resul'ün aleyhisselâm onun dinine uyması olduğuna dikkat çekmek içindir yahut aradaki zamanın uzaklığı içindir. { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } Tevhidde, yumuşaklıkla ve delilleri tekrar tekrar sunarak ona davet etmede ve herkesle anlayışına göre mücadele etmede [uy]. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } Bilakis o, muvahhidlerin önderiydi.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٢٤]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 124]

إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤)

{ إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤) } “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere konuldu. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hüküm verecektir.” (124)

إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ تعظيم السبت، أو التخلي فيه للعبادة. عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ أي على نبيهم، وهم اليهود أمرهم موسى ﵇ أن يتفرغوا للعبادة يوم الجمعة فأبوا وقالوا: نريد يوم السبت لأنه تعالى فرغ فيه مَّنْ خَلَقَ السموات والأرض، فألزمهم الله السبت وشدد الأمر عليهم. وقيل معناه إنما جعل وبال السبت وهو المسخ على الذين اختلفوا فيه، فأحلوا الصيد فيه تارة وحرموه أخرى واحتالوا له الحيل، وذكرهم هنا لتهديد المشركين كذكر القرية التي كفرت بأنعم الله. وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ بالمجازاة على الاختلاف، أو بمجازاة كل فريق بما يستحقه.

{ إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ } Cumartesi gününe saygı göstermek yahut onda ibadet için [dünya işlerinden] sıyrılmak [farz kılındı]. { عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } Yani peygamberlerine karşı [ihtilafa düşenlere konuldu]; onlar Yahudilerdir. Musa aleyhisselâm onlara cuma günü ibadet için [işten] ayrılmalarını emretti, onlar ise kabul etmeyip: 'Cumartesi gününü istiyoruz, çünkü Yüce Allah gökleri ve yeri yaratmayı o günde bitirdi' dediler. Bunun üzerine Allah cumartesi gününü onlara zorunlu kıldı ve emri onlar için ağırlaştırdı. Bir rivayete göre ise bunun anlamı şudur: Cumartesi gününün vebali –ki o da suretlerin değiştirilmesidir (mesh)– ancak onda ihtilafa düşenlerin aleyhine kılındı; zira onlar o günde avlanmayı bir defasında helal, bir defasında haram kılmış ve bunun için hilelere başvurmuşlardı. Onların burada zikredilmesi, Allah'ın nimetlerine nankörlük eden beldenin zikredilmesi gibi, müşrikleri tehdit etmek içindir. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } İhtilaflarının karşılığını vererek yahut her fırkaya hak ettiğinin karşılığını vererek [hükmedecektir].

[سورة النحل (١٦) : آية ١٢٥]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 125]

ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥)

{ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir; O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” (125)

ادْعُ من بعثت إليهم. إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ إلى الإسلام. بِالْحِكْمَةِ بالمقالة المحكمة، وهو الدليل الموضح للحق المزيح للشبهة. وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ الخطابات المقنعة والعبر النافعة، فالأولى لدعوة خواص الأمة الطالبين للحقائق والثانية لدعوة عوامهم. وَجادِلْهُمْ وجادل معانديهم. بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ بالطريقة التي هي أحسن طرق المجادلة من الرفق واللين وإيثار الوجه الأيسر، والمقدمات التي هي أشهر فإن ذلك أنفع في تسكين لهبهم وتبيين شغبهم. إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ أي إنما عليك البلاغ والدعوة، وأما حصول الهداية والضلال والمجازاة عليهما فلا إليك بل الله أعلم بالضالين والمهتدين وهو المجازي لهم.

{ ادْعُ } Kendilerine gönderildiğin kimseleri çağır. { إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ } İslam'a. { بِالْحِكْمَةِ } Sağlam sözle; o da hakkı açıklayan ve şüpheyi gideren delildir. { وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } İkna edici hitaplar ve faydalı ibretlerle. Birincisi ümmetin hakikatleri arayan havas tabakasını davet etmek için, ikincisi ise avam tabakasını davet etmek içindir. { وَجادِلْهُمْ } İnatçılarıyla mücadele et. { بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } Yumuşaklık, nezaket, en kolay yolu tercih etme ve en bilinen mukaddimeleri kullanma gibi tartışma yöntemlerinin en güzeliyle; çünkü bu, onların öfke ateşini söndürmede ve taşkınlıklarını ortaya koymada daha faydalıdır. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } Yani sana düşen ancak tebliğ ve davettir; hidayete ermek, sapmak ve bunlara karşılık ceza/mükafat vermek ise sana ait değildir, bilakis Allah sapanları da hidayete erenleri de en iyi bilendir ve onların karşılığını verecek olan O'dur.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٢٦]

[Nahl Suresi (16) : Ayet 126]

وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦)

{ وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Fakat sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır.” (126)

وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ لما أمره بالدعوة وبين له طرقها أشار إليه وإلى من يتابعه بترك المخالفة، ومراعاة العدل مع من يناصبهم، فإن الدعوة لا تنفك عنه من حيث إنها تتضمن رفض العادات، وترك الشهوات والقدح في دين الأسلاف والحكم عليهم بالكفر والضلال.

{ وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } Ona daveti emredip yollarını açıklayınca, ona ve ona tabi olanlara [haktan] sapmayı terk etmeye ve kendilerine düşmanlık edenlere karşı adaleti gözetmeye işaret etti. Zira davet, adetleri terk etmeyi, şehvetleri bırakmayı, ataların dinine dil uzatmayı ve onların küfür ve dalalet üzere olduklarına hükmetmeyi içerdiği için bundan ayrı düşünülemez.

وقيل أنه ﵇ لما رأى حمزة وقد مثل به فقال: «والله لئن أظفرني الله بهم لأمثلن بسبعين مكانك» ، فنزلت.

Denildi ki: O aleyhisselâm, Hamza'nın cesedinin tahrif edildiğini (müsle yapıldığını) görünce: 'Vallahi Allah beni onlara karşı muzaffer kılarsa, senin yerine onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım' dedi; bunun üzerine bu ayet indi.

فكفر عن يمينه، وفيه دليل على أن للمقتص أن يماثل الجاني وليس له أن يجاوزه، وحث على العفو تعريضاً بقوله: وَإِنْ عاقَبْتُمْ وتصريحاً على الوجه الآكد بقوله: وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ أي الصبر. خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ من الانتقام للمنتقمين، ثم صرح بالأمر به لرسوله لأنه أولى الناس به لزيادة علمه بالله ووثوقه عليه فقال:

Bunun üzerine [Resulullah] yeminine kefaret verdi. Bu ayette, kısas yapanın suçluya misliyle karşılık verme hakkı olduğuna, sınırı aşma hakkı bulunmadığına delil vardır. { وَإِنْ عاقَبْتُمْ } buyruğu ile üstü kapalı olarak, ardından daha tekitli bir şekilde { وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ } yani sabır, { خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } intikam alanların intikamından [daha hayırlıdır] buyruğu ile açıkça affetmeye teşvik edilmiştir. Sonra Allah hakkındaki ilminin çokluğu ve O'na olan güveni sebebiyle buna en layık kişi olduğu için Resulüne bunu emretmeyi açıkça ifade etmiş ve şöyle buyurmuştur:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٧ الى ١٢٨]

[Nahl Suresi (16) : Ayetler 127-128]

وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)

{ وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) } “Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya düşme. Şüphesiz Allah, [kötülüklerden] sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir.” (127-128)

وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ إلا بتوفيقه وتثبيته. وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ على الكافرين أو على المؤمنين وما فعل بهم. وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ في ضيق صدر من مكرهم، وقرأ ابن كثير في ضَيْقٍ بالكسر هنا وفي «النمل» وهما لغتان كالقول والقيل، ويجوز أن يكون الضيق تخفيف ضيق.

{ وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } Ancak O'nun muvaffak kılması ve sebat vermesiyledir. { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } Kafirler için yahut müminler ve onlara yapılanlar için [üzülme]. { وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } Onların hilelerinden ötürü göğsünde bir darlık içinde olma. İbn Kesir burada ve Neml Suresi'nde { فِي ضَيْقٍ } kelimesini kesre ile okumuştur; bunlar 'kavl' ve 'kîl' gibi iki farklı şivedir. 'Dayk'ın 'dayyık' kelimesinin hafifletilmiş hali olması da caizdir.

إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا المعاصي. وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ في أعمالهم بالولاية والفضل، أو مع الذين

{ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا } Günahlardan [sakınanlarla beraberdir]. { وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } Dostluk ve lütufla amellerinde güzel davrananlarla [beraberdir]; yahut o kimselerle beraberdir ki,

اتقوا الله بتعظيم أمره والذين هم محسنون بالشفقة على خلقه.

O'nun emrini yücelterek Allah'tan sakınmışlar ve O'nun mahlukatına şefkat göstererek iyilik etmişlerdir.

عن النبي ﷺ «من قرأ سورة النحل لم يحاسبه الله بما أنعم عليه في دار الدنيا وإن مات في يوم تلاها أو ليلة كان له من الأجر كالذي مات وأحسن الوصية» .

Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre: “Kim Nahl Suresi'ni okursa, dünya yurdunda kendisine verdiği nimetlerden ötürü Allah onu hesaba çekmez; şayet onu okuduğu gün yahut gece vefat ederse, vasiyetini güzelce yapmış olarak vefat eden kimse gibi mükafat alır.”