[سورة النحل (١٦) : آية ٦٧]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 67]
وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧)
{ وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Hurmalıkların ve üzümlüklerin meyvelerinden de hem sarhoşluk veren bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için elbette bir ibret vardır.” (67)
وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ متعلق بمحذوف أي ونسقيكم من ثمرات النخيل والأعناب أي من عصيرهما، وقوله: تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً استئناف لبيان الإِسقاء أو ب تَتَّخِذُونَ، ومنه تكرير للظرف تأكيداً أو خبر لمحذوف صفته تَتَّخِذُونَ، أي وَمِن ثمرات النخيل والأعناب ثمر تتخذون منه، وتذكير الضمير على الوجهين الأولين لأنه للمضاف المحذوف الذي هو العصير، أو لأن ال ثَمَراتِ بمعنى الثمر والسكر مصدر سمي به الخمر. وَرِزْقاً حَسَناً كالتمر والزبيب والدبس والخل، والآية إن كانت سابقة على تحريم الخمر فدالة على كراهتها وإلا فجامعة بين العتاب والمنة. وقيل السكر النبيذ وقيل الطعم قال:
{ وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ } mahzuf bir ifadeye müteallıktır; yani 'Hurmalıkların ve üzümlüklerin meyvelerinden de [yani onların sularından da] size içiririz' demektir. { تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً } ifadesi ise içirmenin keyfiyetini beyan eden bir istînâf (yeni başlangıç) cümlesidir; yahut { تَتَّخِذُونَ } fiiline müteallıktır ve { مِنْهُ } zamiri tekit için zarfın tekrarıdır; ya da sıfatı { تَتَّخِذُونَ } olan mahzuf bir [mübtedanın] haberidir, yani 'Hurmalıkların ve üzümlüklerin meyvelerinden öyle bir meyve vardır ki ondan edinirsiniz' demektir. İlk iki veche göre zamirin müzekker kılınması, mahzuf olan 'meyve suyu' (el-asîr) tamlananı içindir yahut { ثَمَراتِ } kelimesi 'semer' (meyve) cins ismi anlamında olduğu içindir. Seker (سَكَر), içkinin (şarabın) adı kılınmış bir masdardır. { وَرِزْقاً حَسَناً } Hurma, kuru üzüm, pekmez ve sirke gibi [şeylerdir]. Bu ayet şarabın haram kılınmasından önce indiyse onun kerih görüldüğüne delalet eder; şayet haram kılındıktan sonra ise kınama ile lütuf ve minneti bir arada toplamıştır. Sekerin nebîz olduğu da söylenmiştir; yemek/tat olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:
جَعَلْتُ أَعْرَاضَ الكِرَامِ سُكْراً أي تنقلت بأعراضهم. وقيل ما يسد الجوع من السكر فيكون الرزق ما يحصل من أثمانه. إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ يستعملون عقولهم بالنظر والتأمل في الآيات.
“Kerim kimselerin haysiyetlerini bir meze edindim.” Yani onların şereflerini çekiştirmeyi kendime meze yaptım. Açlığı gideren şeye seker dendiği, rızkın ise onun satışından elde edilen bedeller olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için elbette bir ibret vardır.” Ayetler üzerinde bakıp düşünerek akıllarını çalıştıran kimseler [için].
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 68-69]
وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)
{ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩) } “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve [insanların] kurdukları çardaklardan evler edin. Sonra her türlü meyveden ye de boyun eğmiş olarak Rabbinin yollarına gir.' Onların karınlarından, renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için elbette bir ibret vardır.” (68-69)
وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ ألهمها وقذف في قلوبها، وقرئ «إلى النحل» بفتحتين. أَنِ اتَّخِذِي بأن اتخذي ويجوز أن تكون أَنِ مفسرة لأن في الإيحاء معنى القول، وتأنيث الضمير على المعنى فإن النحل مذكر. مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ ذكر بحرف التبعيض لأنها لا تبني في كل جبل وكل
{ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti” Ona ilham etti ve kalbine yerleştirdi. İki fetha ile «إلى النَّحَلِ» şeklinde de okunmuştur. { أَنِ اتَّخِذِي } 'Edin diye' anlamındadır. Vahiyle bildirmede söz anlamı bulunduğu için { أَنِ } harfinin tefsiriyye olması da caizdir. Arı (nahl) lafzı müzekker olduğu halde zamirin müennes getirilmesi mana itibarıyladır. { مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } Teb'îz (kısmiyet) harfiyle zikredilmiştir; çünkü arı her dağda, her
شجر وكل ما يعرش من كرم أو سقف، ولا في كل مكان منها وإنما سمي ما تبنيه لتتعسل فيه بيتاً تشبيهاً ببناء الإنسان، لما فيه من حسن الصنعة وصحة القسمة التي لا يقوى عليها حذاق المهندسين إلا بآلات وأنظار دقيقة، ولعل ذكره لتنبيه على ذلك وقرئ بُيُوتًا بكسر الباء، وقرأ ابن عامر وأبو بكر/ يَعْرُِشُونَ بضم الراء.
ağaçta ve asma yahut tavan gibi çardak kurulan her şeyde ve bunların her yerinde yuva yapmaz. İçinde bal yapmak için inşa ettiği şey, usta mühendislerin bile ancak aletler ve ince hesaplarla güç yetirebileceği güzel sanatı ve kusursuz taksimatı barındırdığından, insanın binasına benzetilerek 'ev' (beyt) diye isimlendirilmiştir. Belki de bunun zikredilmesi buna dikkat çekmek içindir. Bâ harfinin kesresiyle { بُيُوتًا } şeklinde de okunmuştur. İbn Âmir ve Ebû Bekr, râ harfinin zammesiyle / «يَعْرُشُونَ» şeklinde okumuşlardır.
ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ من كل ثمرة تشتهينها مرها وحلوها. فَاسْلُكِي ما أكلت. سُبُلَ رَبِّكِ في مسالكه التي يحيل فيها بقدرته النور المر عسلاً من أجوافك، أو فَاسْلُكِي الطرق التي ألهمك في عمل العسل، أو فاسلكي راجعة إلى بيوتك سُبُلَ رَبِّكِ لا تتوعر عليك. ولا تلتبس. ذُلُلًا جمع ذلول وهي حال من السبل، أي مذللة ذللها الله تعالى وسهلها لك، أو من الضمير في أسلكي أي وأنت ذلل منقادة لما أمرت به. يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها كأنه عدل به عن خطاب النحل إلى خطاب الناس، لأنه محل الإِنعام عليهم والمقصود من خلق النحل وإلهامه لأجلهم. شَرابٌ يعني العسل لأنه مما يشرب، واحتج به من زعم أن النحل تأكل الأزهار والأوراق العطرة فتستحيل في بطنها عسلاً، ثم تقىء ادخاراً للشتاء، ومن زعم أنها تلتقط بأفواهها أجزاء طلية حلوة صغيرة متفرقة على الأوراق والأزهار، وتضعها في بيوتها ادخاراً فإذا اجتمع في بيوتها شيء كثير منها كان العسل فسر البطون بالأفواه. مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ أبيض وأصفر وأحمر وأسود بحسب اختلاف سن النحل والفصل. فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إما بنفسه كما في الأمراض البلغمية، أو مع غيره كما في سائر الأمراض، إذ قلما يكون معجون إلا والعسل جزء منه، مع أن التنكير فيه مشعر بالتبعيض، ويجوز أن يكون للتعظيم.
{ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Sonra her türlü meyveden ye” Canının çektiği acı ve tatlı her meyveden [ye]. { فَاسْلُكِي } Yediğin şeyi sok. { سُبُلَ رَبِّكِ } Kudretiyle acı tomurcuğu senin iç organlarında bala dönüştürdüğü Rabbinin yollarına [gir]; yahut 'Bal yapmada sana ilham ettiği yollara gir' ya da 'Evlerine dönerken sana zor ve girift gelmeyecek olan Rabbinin yollarına gir' [demektir]. { ذُلُلًا } 'Zelûl' kelimesinin çoğuludur; yolların (es-sübül) hâlidir, yani 'Allah Teâlâ'nın boyun eğdirdiği, sana kolaylaştırdığı yollar' demektir; yahut { اسلكي } fiilindeki zamirin hâlidir, yani 'Sana emredilen şeye boyun eğmiş ve itaatkâr olarak' demektir. { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها } Arıya hitaptan insanlara hitaba dönülmüş gibidir; zira asıl nimet verilen makam onlardır ve arının yaratılıp ona ilham verilmesindeki maksat da onlar içindir. { شَرابٌ } “Bir içecek” Yani baldır; çünkü o içilen şeylerdendir. Arının kokulu çiçekleri ve yaprakları yediğini, bunların karnında bala dönüştüğünü, sonra da kış için biriktirmek üzere kustuğunu iddia eden kimse bu ayeti delil getirmiştir. Arının, yapraklar ve çiçekler üzerine dağılmış küçük, tatlı, çiğ damlacıklarını ağzıyla toplayıp biriktirmek üzere yuvasına koyduğunu, yuvasında bundan çokça toplandığında bal olduğunu iddia eden kimse ise karınları (butûn) ağızlar olarak tefsir etmiştir. { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “Renkleri çeşit çeşit” Arının yaşına ve mevsimine göre beyaz, sarı, kırmızı ve siyah [olur]. { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “Onda insanlar için şifa vardır” Balgamî hastalıklarda olduğu gibi ya bizzat kendisinde yahut diğer hastalıklarda olduğu gibi başkasıyla karıştırılarak [şifadır]; zira içinde balın bir cüz olmadığı macun pek azdır. Bununla birlikte kelimenin nekre kılınması teb'îze (kısmiyete) işaret eder; tazim (büyüklük) için olması da caizdir.
وعن قتادة أن رجلاً جاء إلى رسول الله ﷺ فقال: إن أخي يشتكي بطنه فقال: «اسقه العسل» ، فذهب ثم رجع فقال: قد سقيته فما نفع فقال: «اذهب واسقه عسلاً فقد صدق الله وكذب بطن أخيك» . فسقاه فشفاه الله تعالى فبرأ فكأنما أنشط من عقال.
Katâde'den rivayet edildiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Kardeşim karnından şikâyet ediyor' dedi. O da: «Ona bal içir» buyurdu. Adam gitti, sonra dönüp: 'Ona içirdim fakat fayda vermedi' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Git ve ona bal içir; zira Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı ise yalan söyledi» buyurdu. Adam ona [tekrar] bal içirdi, Allah Teâlâ da şifa verdi ve adam sanki bağından çözülmüş gibi iyileşti.
وقيل الضمير للقرآن أو لما بين الله من أحوال النحل. إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ فإن من تدبر اختصاص النحل بتلك العلوم الدقيقة والأفعال العجيبة حق التدبر علم قطعاً أنه لا بد له من خالق قادر حكيم يلهمها ذلك ويحملها عليه.
Zamirin Kur'an'a yahut Allah'ın arının hallerinden açıkladığı şeylere ait olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için elbette bir ibret vardır.” Zira arının o ince ilimlere ve hayret verici işlere tahsis edilmesini hakkıyla tefekkür eden kimse, ona bunu ilham eden ve onu buna sevk eden mutlak kādir ve hakîm bir Yaratıcının bulunmasının zorunlu olduğunu kesin olarak bilir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٠]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 70]
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠)
{ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “Sizi Allah yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimi de, bildikten sonra bir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.” (70)
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ بآجال مختلفة. وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ يعاد. إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ أخسه يعني الهرم الذي يشابه الطفولية في نقصان القوة والعقل. وقيل هو خمس وتسعون سنة وقيل خمس وسبعون.
{ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ } “Sizi Allah yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir” Farklı ecellerle [vefat ettirir]. { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ } “İçinizden kimi de döndürülür” İade edilir. { إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “Ömrün en düşkün çağına” En değersizine; yani güç ve aklın noksanlaşmasında çocukluğa benzeyen ihtiyarlık çağına [ulaştırılır]. Bunun doksan beş yaş veya yetmiş beş yaş olduğu da söylenmiştir.
لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً ليصير إلى حالة شبيهة بحالة الطفولية في النسيان وسوء الفهم. إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بمقادير أعماركم. قَدِيرٌ يميت الشاب النشيط ويبقى الهرم الفاني، وفيه تنبيه على أن تفاوت آجال الناس ليس إلا بتقدير قادر حكيم، ركب أبنيتهم وعدَّل أمزجتهم على قدر معلوم، ولو كان ذلك مقتضى الطبائع لم يبلغ التفاوت هذا المبلغ.
{ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً } “Bildikten sonra bir şey bilmesin diye” Unutkanlık ve anlayış kıtlığında çocukluk haline benzer bir duruma gelsin diye. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” Ömürlerinizin miktarlarını bilendir. { قَدِيرٌ } “Her şeye gücü yetendir” Dinç genci öldürür, eli ayağı tutmayan yaşlıyı ise yaşatır. Bunda, insanların ecellerinin farklı olmasının ancak, onların yapılarını inşa eden ve mizaçlarını belirli bir ölçüye göre dengeleyen kādir ve hakîm olan [Allah]'ın takdiriyle olduğuna bir dikkat çekme vardır; zira bu durum tabiatların bir gereği olsaydı, farklılık bu dereceye ulaşmazdı.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧١]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 71]
وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١)
{ وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verip de onları kendileriyle eşit kılmazlar. Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” (71)
وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فمنكم غني ومنكم فقير، ومنكم موال يتولون رزقهم ورزق غيرهم ومنكم مماليك حالهم على خلاف ذلك. فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ بمعطي رزقهم. عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ على مماليكهم فإن ما يردون عليهم رزقهم الذي جعله الله في أيديهم. فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ فالموالي والمماليك سواء في أن الله رزقهم، فالجملة لازمة للجملة المنفية أو مقررة لها، ويجوز أن تكون
{ وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ } “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı” Kimi zengindir, kimi fakirdir; kiminiz kendi rızkını ve başkalarının rızkını idare eden efendilerdir, kiminiz de hali bunun aksine olan kölelerdir. { فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ } “Üstün kılınanlar rızıklarını verici değillerdir” Rızıklarını aktarıcı değillerdir. { عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Ellerinin altındakilere” Kölelerine; zira onlara verdikleri şey, Allah'ın kendi ellerine bıraktığı rızkıdır. { فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ } “Böylece onda eşit olsunlar” Efendiler ile köleler Allah'ın kendilerini rızıklandırması hususunda eşittirler; dolayısıyla bu cümle olumsuzlanan cümlenin gereğidir yahut onu pekiştirmektedir. Bunun,
واقعة موقع الجواب كأنه قيل: فما الذين فضلوا برادي رزقهم على ما ملكت أيمانهم فيستووا في الرزق، على أنه رد وإنكار على المشركين فإنهم يشركون بالله بعض مخلوقاته في الألوهية ولا يرضون أن يشاركهم عبيدهم فيما أنعم الله عليهم فيساورهم فيه. أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ حيث يتخذون له شركاء، فإنه يقتضي أن يضاف إليهم بعض ما أنعم الله عليهم ويجحدوا أنه من عند الله، أو حيث أنكروا أمثال هذه الحجج بعد ما أنعم الله عليهم بإيضاحها، والباء لتضمن الجحود معنى الكفر. وقرأ أبو بكر «تجحدون» بالتاء لقوله: خَلَقَكُمْ وفَضَّلَ بَعْضَكُمْ.
cevap makamında vaki olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verip de rızıkta eşit hale gelmezler.' Bu, müşriklere bir reddiye ve inkârdır; zira onlar yaratılmışların bir kısmını ilahlıkta Allah'a ortak koşarlar da kölelerinin Allah'ın kendilerine lütfettiği şeylerde kendilerine ortak olup eşitlenmelerine razı olmazlar. { أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” O'na ortaklar koşmak suretiyle [inkâr ediyorlar]; çünkü bu durum, Allah'ın kendilerine verdiği bazı nimetleri o putlara nispet etmelerini ve bunun Allah katından olduğunu inkâr etmelerini gerektirir; yahut Allah bu delilleri açıklamak suretiyle kendilerine lütufta bulunduktan sonra bu gibi delilleri inkâr ettikleri için [böyle denilmiştir]. Bâ harfi, cuhûd (inkâr) kelimesinin küfür anlamını tazammun etmesinden dolayıdır. Ebû Bekr, { خَلَقَكُمْ } ve { فَضَّلَ بَعْضَكُمْ } buyruklarından ötürü tâ ile «تجحدون» şeklinde okumuştur.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٢]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 72]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ } “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı; eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar var etti ve sizi temiz rızıklardan rızıklandırdı. Öyleyken batıla inanıp da Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?” (72)
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً أي من جنسكم لتأنسوا بها ولتكون أولادكم مثلكم. وقيل هو خلق حواء من آدم. وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وأولاد أولاد أو بنات، فإن الحافد هو المسرع في الخدمة والبنات يخدمن في البيوت أتم خدمة. وقيل هم الأختان على البنات. وقيل الربائب ويجوز أن يراد بها البنون أنفسهم والعطف لتغاير الوصفين. وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ من اللذائذ أو الحلالات ومِنْ للتبعيض فإن المرزوق في الدنيا أنموذج منها. أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وهو أن الأصنام تنفعهم، أو أن من الطيبات ما يحرم كالبحائر والسوائب. وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ حيث أضافوا نعمه إلى الأصنام، أو حرموا ما أحل الله لهم، وتقديم الصلة على الفعل إما للاهتمام أو لإِيهام التخصيص مبالغة، أو للمحافظة على الفواصل.
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً } “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı” Kendileriyle kaynaşasınız ve çocuklarınız sizin gibi olsun diye kendi cinsinizden [eşler kıldı]. Bunun Havva'nın Âdem'den yaratılması olduğu da söylenmiştir. { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar var etti” Torunlar yahut kızlar [var etti]; çünkü hâfid (torun/hizmet eden), hizmette acele eden kimsedir ve kız çocukları da evlerde en kâmil manada hizmet ederler. Onların kızların kocaları (damatlar) olduğu da söylenmiştir. Üvey evlatlar olduğu da söylenmiştir. Hafede ile bizzat oğulların kastedilmiş olması ve atfın iki vasfın farklılığından ötürü yapılmış olması da caizdir. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ve sizi temiz rızıklardan rızıklandırdı” Lezzetli veya helal şeylerden [rızıklandırdı]. { مِنَ } teb'îz içindir; zira dünyada rızıklanılan şeyler bunların bir numunesidir. { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ } “Öyleyken batıla inanıp” Ki o putların kendilerine fayda vereceğidir yahut bahîre ve sâibe gibi temiz rızıklardan bazılarının haram olduğudur. { وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ } “Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?” O'nun nimetlerini putlara nispet ederek veya Allah'ın kendilerine helal kıldığını haram kılarak [inkâr ediyorlar]. Sıla (tümleç) ögesinin fiilden önce getirilmesi ya öneminden yahut mübalağa yoluyla hasr hissi vermek içindir ya da fasılalara riayet etmek içindir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٣]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 73]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ } “Allah'ı bırakıp da göklerden ve yerden kendileri için hiçbir rızka sahip olmayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar.” (73)
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً من مطر ونبات، ورِزْقاً إن جعلته مصدراً فشيئاً منصوب به وإلا فبدل منه. وَلا يَسْتَطِيعُونَ أن يتملكوه أو لا استطاعة لهم أصلاً، وجمع الضمير فيه وتوحيده في لاَ يَمْلِكُ لأن مَا مفرد في معنى الألهة، ويجوز أن يعود إلى الكفار أي ولا يستطيع هؤلاء مع أنهم أحياء متصرفون شيئاً من ذلك فكيف بالجماد.
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً } Yağmur ve bitkiden [hiçbir şeye sahip olmayan]. { رِزْقاً } lafzını masdar kabul edersen { شَيْئاً } onunla mensubdur; aksi takdirde ondan bedeldir. { وَلا يَسْتَطِيعُونَ } “Güçleri de yetmeyen” Ona sahip olmaya güç yetiremezler yahut onların hiçbir şekilde güçleri yoktur. { لاَ يَمْلِكُ } fiilinde zamirin tekil, bunda ise çoğul kılınması, { مَا } lafzının lafzen tekil fakat ilahlar anlamında olmasındandır. Zamirin kâfirlere dönmesi de caizdir; yani diri ve tasarruf sahibi oldukları halde onlar bile bundan hiçbir şeye güç yetiremezlerken cansız varlıklar nasıl yetirsin?
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 74-75]
فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٧٤) ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لاَّ يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (٧٥)
{ فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٧٤) ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لاَّ يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (٧٥) } “Artık Allah'a benzerler koşmayın; şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen köle bir kulu ve tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz, ondan gizli ve açık harcayan kimseyi örnek verdi. Hiç bunlar bir olur mu? Hamd Allah'a mahsustur, fakat onların çoğu bilmezler.” (74-75)
فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ فلا تجعلوا له مثلاً تشركونه به، أو تقيسونه عليه فإن ضرب المثل تشبيه حال بحال. إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ فساد ما تعولون عليه من القياس على أن عبادة عبيد الملك أدخل في التعظيم من عبادته وعظم جرمكم فيما تفعلون. وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ ذلك ولو علمتموه لما جرأتم عليه فهو تعليل للنهي، أو أنه يعلم كنه الأشياء وأنتم لا تعلمونه فدعوا رأيكم دون نصه، ويجوز أن يراد فلا تضربوا لله الأمثال فإنه يعلم كيف تضرب الأمثال وأنتم لا تعلمون. ثم علمهم كيف يضرب فضرب مثلاً لنفسه ولمن عبد دونه فقال:
{ فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ } “Artık Allah'a benzerler koşmayın” O'na, kendisini ortak koşacağınız veya O'na kıyas edeceğiniz bir benzer kılmayın; zira mesel getirmek (emsal vurmak), bir hali başka bir hale benzetmektir. { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ } “Şüphesiz Allah bilir” 'Hükümdarın kölelerine ibadet etmek, hükümdarın kendisine ibadet etmekten saygıya daha layıktır' şeklindeki dayandığınız kıyasın bozukluğunu ve yaptıklarınızdaki cürmünüzün büyüklüğünü bilir. { وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ } “Siz ise bilmezsiniz” Bunu bilmezsiniz; şayet bilseydiniz buna cüret etmezdiniz; dolayısıyla bu, nehyin gerekçesidir. Yahut O, eşyanın hakikatini bilir, siz ise bilmezsiniz; o halde O'nun nassı karşısında kendi görüşünüzü terk edin [demektir]. 'Allah'a darb-ı meseller getirmeyin; zira mesellerin nasıl getirileceğini O bilir, siz bilmezsiniz' anlamının kastedilmiş olması da caizdir. Sonra Allah onlara meselin nasıl getirileceğini öğretti ve bizzat kendisi ile kendisinden başka ibadet edilenler için bir mesel getirerek şöyle buyurdu:
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لاَّ يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ مثل ما يشرك به بالمملوك العاجز عن التصرف رأساً ومثل نفسه بالحر المالك الذي رزقه الله مالاً كثيراً فهو يتصرف فيه وينفق منه كيف يشاء، واحتج بامتناع الاشتراك والتسوية بينهما مع تشاركهما في الجنسية والمخلوقية على امتناع التسوية بين الأصنام التي هي أعجز المخلوقات وبين الله الغني القادر على الإِطلاق.
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لاَّ يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ } Kendisine ortak koşulan varlıkları, hiçbir şekilde tasarrufa gücü yetmeyen bir köleye; kendi Zâtını ise Allah'ın bol rızık verdiği, o rızıkta dilediği gibi tasarruf edip dilediğince harcayan hür ve malik bir kimseye benzetti. Cinsiyet ve yaratılmışlıkta ortak olmalarına rağmen bu ikisi arasında ortaklık ve eşitliğin imkânsız oluşunu; yaratılmışların en âcizi olan putlar ile mutlak zengin ve kādir olan Allah arasında eşitliğin imkânsızlığına delil getirdi.
وقيل هو تمثيل للكافر المخذول والمؤمن الموفق، وتقييد العبد بالمملوكية للتمييز عن الحر فإنه أيضاً عبد الله وبسلب القدرة للتمييز عن المكاتب والمأذون وجعله قسيماً للمالك المتصرف يدل على أن المملوك لا يملك، والأظهر أن مَنْ نكرة موصوفة ليطابق عَبْداً، وجمع الضمير في يَسْتَوُونَ لأنه للجنسين فإن المعنى هل يستوي الأحرار والعبيد؟. الْحَمْدُ لِلَّهِ كل الحمد له، لا يستحقه غيره فضلاً عن العبادة لأنه مولى النعم كلها. بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ فيضيفون نعمة إلى غيره ويعبدونه لأجلها.
Bunun, yardımsız bırakılmış kâfir ile muvaffak kılınmış mümin için bir temsil olduğu da söylenmiştir. Kulu 'memlûk' (köle) vasfıyla kayıtlamak hür kimseden ayırt etmek içindir, zira hür de Allah'ın kuludur; güçten mahrumiyetle kayıtlamak ise mükâtep (bedel ödeyerek hürleşecek) ve me'zûn (ticarete izinli) köleden ayırt etmek içindir. Kölenin, tasarruf sahibi malikin mukabili kılınması, kölenin mülk edinemeyeceğine delalet eder. En zahir görüşe göre { مَنْ } kelimesi, { عَبْداً } kelimesine mutabık olması için mevsûf bir nekredir. { يَسْتَوُونَ } fiilinde zamirin çoğul kılınması iki cinse ait olduğu içindir; zira mana 'Hürler ile köleler eşit olur mu?' demektir. { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” Bütün hamdler O'nadır; ibadet bir yana hamde bile O'ndan başkası hak kazanamaz, çünkü bütün nimetlerin gerçek sahibi O'dur. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” Bu yüzden O'nun nimetini başkasına nispet ederler ve bu sebeple o başkasına ibadet ederler.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٦]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 76]
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦)
{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah iki adamı da örnek verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve o efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse bir hayır getirmez. Bu kimse ile adaleti emreden ve kendisi de dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimse hiç bir olur mu?” (76)
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ ولد أخرس لا يَفْهمُ وَلا يُفْهِمُ. لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ من الصنائع والتدابير لنقصان عقله. وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ عيال وثقل على من يلي أمره. أَيْنَما يُوَجِّهْهُ حيثما يرسله مولاه في أمر، وقرئ «يوجه» على البناء للمفعول و «يوجه» بمعنى يتوجه كقوله أينما أوجه ألق سعداً «وتوجه» بلفظ الماضي. لا يَأْتِ بِخَيْرٍ بنجح وكفاية مهم. هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ ومن هو فهم منطيق ذو كفاية ورشد ينفع الناس بحثهم على العدل الشامل لمجامع الفضائل. وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وهو في نفسه على طريق مستقيم لا يتوجه إلى مطلب إلا ويبلغه بأقرب سعي، وإنما قابل تلك الصفات بهذين الوصفين لأنهما كمال ما يقابلهما، وهذا تمثيل ثان ضربه الله تعالى لنفسه وللأصنام لإِبطال المشاركة بينه وبينها أو للمؤمن والكافر.
{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ } “Allah iki adamı da örnek verdi: Onlardan biri dilsizdir” Doğuştan dilsizdir; ne anlar ne de anlatabilir. { لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } Aklının noksanlığından ötürü hiçbir zanaata ve tedbire gücü yetmez. { وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ } “Ve o efendisine bir yüktür” İşini üstlenen kimseye bir külfet ve yüktür. { أَيْنَما يُوَجِّهْهُ } “Onu nereye gönderse” Efendisi onu herhangi bir iş için nereye yollasa [demektir]. Meçhul olarak «يُوَجَّهْ» ve şairin 'Nereye yönelsem Sa'd ile karşılaşırım' sözündeki gibi yönelir anlamında «يَتَوَجَّهْ» şeklinde ve mazi lafzıyla «تَوَجَّهَ» şeklinde de okunmuştur. { لا يَأْتِ بِخَيْرٍ } “Bir hayır getirmez” Bir başarı ve mühim bir işi görme ile gelmez. { هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ } “Bu kimse ile adaleti emreden kimse hiç bir olur mu?” Bütün faziletleri bünyesinde toplayan adalete teşvik ederek insanlara fayda sağlayan, anlayışlı, fasih konuşan, kifayet ve rüşd sahibi kimse [bir olur mu?] { وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve o dosdoğru bir yol üzerindedir” Kendisi de dosdoğru bir yol üzeredir; yöneldiği her hedefe en kısa yoldan ulaşır. Bu vasıfları söz konusu iki sıfatla karşılaştırmıştır; çünkü bunlar diğerlerinin kâmil zıddıdır. Bu, Allah Teâlâ'nın kendisi ile putlar arasındaki ortaklığı iptal etmek için yahut mümin ile kâfir için getirdiği ikinci bir temsildir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٧ الى ٧٨]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 77-78]
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨)
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopuşu ise ancak bir göz kırpması kadar yahut ondan daha yakındır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla gücü yetendir. Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme, görme duyuları ve kalpler verdi.” (77-78)
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يختص به علمه لا يعلمه غيره، وهو ما غاب فيهما عن العباد بأن لم يكن محسوساً ولم يدل عليه محسوس. وقيل يوم القيامة فإن علمه غائب عن أهل السموات والأرض. وَما أَمْرُ السَّاعَةِ وما أمر قيام الساعة في سرعته وسهولته. إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ إلا كرجع الطرف من أعلى الحدقة إلى أسفلها. أَوْ هُوَ أَقْرَبُ أو أمرها أقرب منه بأن يكون في زمان نصف تلك الحركة بل في الآن الذي تبتدئ فيه، فإنه تعالى يحيي الخلائق دفعة وما يوجد دفعة كان في آن، وأَوْ للتخيير أو بمعنى بل. وقيل معناه أن قيام الساعة وإن تراخى فهو عند الله كالشيء الذي تقولون فيه هو كلمح البصر أو هو أقرب مبالغة في استقرابه. إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فيقدر أن يحيي الخلائق دفعة كما قدر أن أحياهم متدرجاً، ثم دل على قدرته فقال: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ وقرأ الكسائي بكسر الهمزة على أنه لغة أو إتباع لما قبلها، أو حمزة بكسرها وكسر الميم والهاء مزيدة مثلها في أهراق. لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئاً جهالاً مستصحبين جهل الجمادية. وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ أداة تتعلمون بها فتحسون بمشاعركم جزئيات الأشياء فتدركونها ثم تتنبهون بقلوبكم لمشاركات ومباينات بينها بتكرر الإِحساس حتى تتحصل لكم العلوم البديهية، وتتمكنوا من تحصيل المعالم الكسبية بالنظر فيها. لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ كي تعرفوا ما أنعم عليكم طوراً بعد طور فتشكروه.
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir” Onun ilmi sadece O'na mahsustur, O'ndan başkası bilemez; o da göklerde ve yerde kullardan gizli kalan, hissedilmeyen ve hissedilen bir şeyin de kendisine delalet etmediği hususlardır. Bunun kıyamet günü olduğu da söylenmiştir; zira onun ilmi gökler ve yer ehlinden gizlidir. { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ } “Kıyametin kopuşu ise” Sürat ve kolaylığı bakımından kıyametin kopma emri başka değil, { إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ } “ancak bir göz kırpması kadardır” Ancak göz kapağının gözbebeğinin üstünden altına inip kalkması gibidir. { أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “yahut ondan daha yakındır” Yahut onun emri bundan daha da yakındır; bu hareketin yarısı kadar bir zamanda, hatta onun başladığı anda olması suretiyledir. Zira O Teâlâ bütün yaratılmışları bir anda diriltir ve bir anda var olan şey tek bir ân içinde olur. Buradaki { أَوْ } muhayyerlik içindir yahut 'belki de/bilakis' (bel) anlamındadır. Kıyametin kopması ertelense bile, Allah katında sizin onun çok yakın olduğunu mübalağa ile ifade etmek üzere 'Göz kırpması gibi yahut daha yakındır' dediğiniz şey gibi olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla gücü yetendir” Mahlukatı aşama aşama diriltmeye güç yetirdiği gibi onları bir anda diriltmeye de güç yetirir. Sonra kudretine delil getirerek şöyle buyurdu: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ } “Allah sizi analarınızın karnından çıkardı” Kisâî, bir lügat olarak yahut kendisinden öncekine tebaan hemzenin kesresiyle [«إِمَّهاتِكُمْ»]; Hamza ise hemzenin ve mîm harfinin kesresiyle okumuştur; buradaki he harfi ise 'ehrâka' (أهراق) kelimesindeki gibi zâiddir. { لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئاً } “Hiçbir şey bilmez halde” Cansız varlıkların bilgisizliğini sürdüren cahiller olarak [çıkardı]. { وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ } “Size işitme, görme duyuları ve kalpler verdi” Kendileriyle öğreneceğiniz vasıtalar kıldı; böylece duyularınızla eşyanın cüzlerini hissedip idrak edersiniz, sonra duyuların tekrarlanmasıyla aralarındaki ortaklık ve farklılıkları kalplerinizle fark edersiniz, nihayet sizde bedihî (zarurî) ilimler hasıl olur ve bunlar üzerinde düşünerek kesbî bilgileri elde etmeye imkân bulursunuz. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Şükredesiniz diye” Aşama aşama size bahşedilen nimetleri bilesiniz de O'na şükredesiniz diye.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٩]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 79]
أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)
{ أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları orada Allah'tan başkası tutamaz. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır.” (79)
أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ قرأ ابن عامر وحمزة ويعقوب بالتاء على أنه خطاب للعامة. مُسَخَّراتٍ مذللات للطيران بما خلق لها من الأجنحة والأسباب المؤاتية له. فِي جَوِّ السَّماءِ في الهواء المتباعد من الأرض.
{ أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ } “Kuşları görmediler mi?” İbn Âmir, Hamza ve Ya'kûb, umum halka hitap olmak üzere tâ ile [«أَلَمْ تَرَوْا»] okumuşlardır. { مُسَخَّراتٍ } “Boyun eğdirilmiş” Kendileri için yaratılan kanatlar ve uçmaya elverişli vasıtalar sayesinde uçmaya boyun eğdirilmiş [olarak]. { فِي جَوِّ السَّماءِ } “Göğün boşluğunda” Yerden uzaklaşmış olan havada.
مَا يُمْسِكُهُنَّ فيه. إِلَّا اللَّهُ فإن ثقل جسدها يقتضي سقوطها ولا علاقة فوقها ولا دعامة تحتها تمسكها.
{ مَا يُمْسِكُهُنَّ } “Onları tutamaz” Orada [tutamaz]. { إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başkası” Zira bedenlerinin ağırlığı düşmelerini gerektirir; üstlerinde onları bağlayan bir ip ve altlarında onları tutan bir dayanak yoktur.
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ تسخير الطير للطيران بأن خلقها خلقة يمكن معها الطيران، وخلق الجو بحيث يمكن الطيران فيه وإمساكها في الهواء على خلاف طبعها. لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ لأنهم هم المنتفعون بها.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ } “Şüphesiz bunda elbette ayetler vardır” Kuşların uçmaya imkân veren bir hilkatte yaratılması suretiyle uçmaya boyun eğdirilmesinde, boşluğun içinde uçulabilecek şekilde yaratılmasında ve tabiatlarının aksine havada tutulmalarında [ayetler vardır]. { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “İnanan bir topluluk için” Çünkü onlardan yararlananlar ancak onlardır.
[سورة النحل (١٦) : آية ٨٠]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 80]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ } “Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve dinlenme yeri kıldı. Davarların derilerinden de göç gününüzde ve ikamet gününüzde kolayca taşıyacağınız evler [çadırlar]; yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta var etti.” (80)
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً موضعاً تسكنون فيه وقت إقامتكم كالبيوت المتخذة من الحجر والمدر، فعل بمعنى مفعول. وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً هي القباب المتخذة من الأدم، ويجوز أن يتناول المتخذة من الوبر والصوف والشعر فإنها من حيث إنها نابتة على جلودها يصدق عليها أنها من جلودها. تَسْتَخِفُّونَها تجدونها خفيفة يخف عليكم حملها ونقلها. يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وقت تر حالكم. وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ ووضعها أو ضربها وقت الحضر أو النزول. وقرأ الحجازيان والبصريان يَوْمَ ظَعْنِكُمْ بالفتح وهو لغة فيه. وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها الصوف للضائنة والوبر للإبل والشعر للمعز، وإضافتها إلى ضمير الْأَنْعامِ لأنها من جملتها. أَثاثاً ما يلبس ويفرش. وَمَتاعاً ما يتجر به. إِلى حِينٍ إلى مدة من الزمان فإنها لصلابتها تبقى مدة مديدة، أو إلى حين، مماتكم أو إلى أن تقضوا منه أوطاركم.
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً } Taş ve kerpiçten yapılan evler gibi, ikamet ettiğiniz vakit içinde oturacağınız bir mekan kıldı; fial (سَكَن) vezni mef'ûl (meskûn) anlamındadır. { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً } Derilerden yapılan çadırlardır; yün, yapağı ve kıldan yapılanları da kapsaması caizdir; zira bunlar derilerin üzerinde bittiği cihetle 'derilerindendir' denmesi doğrudur. { تَسْتَخِفُّونَها } Onları hafif bulursunuz; taşınması ve nakledilmesi size kolay gelir. { يَوْمَ ظَعْنِكُمْ } Göç ettiğiniz vakitte. { وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ } Hazarda olduğunuz veya konakladığınız vakit onları yere indirip kurduğunuzda. İki Hicazlı ve iki Basralı kırâat imamı fetha ile { يَوْمَ ظَعَنِكُمْ } şeklinde okumuştur ki bu da bir lügattir. { وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها } Sûf (yün) koyuna, veber (yapağı) deveye, şa'r (kıl) ise keçiye aittir; bunların { الْأَنْعامِ } zamirine muzâf kılınması onların tamamının en'âm cinsinden olmasındandır. { أَثاثاً } Giyilen ve serilen şeylerdir. { وَمَتاعاً } Ticareti yapılan şeylerdir. { إِلى حِينٍ } “Bir süreye kadar” Belli bir zaman dilimine kadar; çünkü onlar sağlamlıkları sebebiyle uzun bir süre kalırlar; yahut ölümünüze kadar veya ihtiyaçlarınızı giderinceye kadar [demektir].
[سورة النحل (١٦) : آية ٨١]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 81]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “Allah yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı; dağlardan sizin için sığınaklar var etti; sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşınızda sizi koruyan zırhlar kıldı. İşte böylece O, üzerinizdeki nimetini tamamlar ki boyun eğip teslim olasınız.” (81)
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ من الشجر والجبل والأبنية وغيرها. ظِلالًا تتقون بها حر الشمس.
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ } Ağaçlardan, dağlardan, binalardan ve diğer yarattıklarından [kıldı]. { ظِلالًا } Güneşin sıcağından kendileriyle korunduğunuz gölgeler [yaptı].
وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً مواضع تسكنون بها من الكهوف والبيوت المنحوتة فيها جمع كن. وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ ثياباً من الصوف والكتان والقطن وغيرها. تَقِيكُمُ الْحَرَّ خصه بالذكر اكتفاء بأحد الضدين أو لأن وقاية الحر كانت أهم عندهم. وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ يعني الدروع والجواشن، والسربال يعم كل ما يلبس. كَذلِكَ كإتمام هذه النعم التي تقدمت. يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ أي تنظرون في نعمه فتؤمنون به وتنقادون لحكمه. وقرئ «تُسْلِمُونَ» من السلامة أي تشكرون فتسلمون من العذاب، أو تنظرون فيها فتسلمون من الشرك. وقيل «تُسْلِمُونَ» من الجراح بلبس الدروع.
{ وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً } Dağlardaki mağaralardan ve oyulmuş evlerden içinde barındığınız sığınaklar [kıldı]; eknân, kinn kelimesinin çoğuludur. { وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ } Yünden, ketenden, pamuktan ve diğer maddelerden elbiseler kıldı. { تَقِيكُمُ الْحَرَّ } İki zıttan biriyle yetinerek sadece sıcağı zikretmiştir yahut sıcaktan korunmak onların nezdinde daha mühim idi. { وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } Yani zırhlar ve göğüslükler [kıldı]; 'sirbâl' giyilen her şeyi kapsar. { كَذلِكَ } Daha önce geçen bu nimetlerin tamamlanması gibi. { يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “Üzerinizdeki nimetini tamamlar ki boyun eğip teslim olasınız” Yani O'nun nimetlerine bakıp O'na iman edesiniz ve O'nun hükmüne boyun eğesiniz diye. Selâmet kökünden «تَسْلَمُونَ» şeklinde de okunmuştur; yani 'Şükredersiniz de azaptan kurtulursunuz' yahut 'O nimetlere bakarsınız da şirkten kurtulursunuz' demektir. Zırhları giymekle 'yaralanmaktan kurtulursunuz' anlamında olduğu da söylenmiştir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 82-83]
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣)
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣) } “Eğer yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerin ta kendileridir.” (82-83)
فَإِنْ تَوَلَّوْا أعرضوا ولم يقبلوا منك. فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ فلا يضرك فإنما عليك البلاغ وقد بلغت، وهذا من إقامة السبب مقام المسبب.
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا } Yüz çevirir ve senden [tebliği] kabul etmezlerse. { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ } Bu sana zarar vermez; çünkü sana düşen ancak tebliğ etmektir ve sen de tebliğ ettin. Bu, sebebin müsebbeb (sonuç) yerine konulması kabilindendir.
يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ أي يعرف المشركون نعمة الله التي عددها عليهم وغيرها حيث يعترفون بها وبأنها من الله تعالى. ثُمَّ يُنْكِرُونَها بعبادتهم غير المنعم بها وقولهم إنها بشفاعة آلهتنا، أو بسبب كذا أو بأعراضهم عن أداء حقوقها. وقيل نعمة الله نبوة محمد ﷺ عرفوها بالمعجزات ثم أنكروها عناداً ومعنى ثم استبعاد الإنكار بعد المعرفة. وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ الجاحدون عناداً، وذكر الأكثر إما لأن بعضهم لم يعرف الحق
{ يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ } Yani müşrikler Allah'ın kendilerine sayıp döktüğü ve diğer nimetlerini, onların varlığını ve Allah Teâlâ'dan olduğunu itiraf etmek suretiyle bilirler. { ثُمَّ يُنْكِرُونَها } O nimeti verenden başkasına ibadet ederek, "Bunlar ilahlarımızın şefaatiyledir" yahut "falan sebepledir" diyerek veya o nimetlerin haklarını ödemekten yüz çevirerek inkâr ederler. Nimetten maksadın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği olduğu da söylenmiştir; onu mucizelerle bildiler, sonra da inatla inkâr ettiler. 'Sümme' (ثم) edatının anlamı, bilip tanıdıktan sonra inkâr etmenin akıldan uzaklığını ve çirkinliğini ifade etmektir. { وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } İnatla inkâr edenlerin ta kendileridir. 'Çoğu' ifadesinin zikredilmesi, ya bazılarının hakkı bilmeyişindendir
لنقصان العقل أو التفريط في النظر، أو لم تقم عليه الحجة لأنه لم يبلغ حد التكليف وإما لأنه يقام مقام الكل كما في قوله: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ.
akıl noksanlığından yahut akıl yürütmedeki ihmalkârlıktan ötürü, yahut mükellefiyet çağına ulaşmadığı için aleyhine delil ikame edilmemiş olmasındandır; ya da şu ayette olduğu gibi çoğunluğun bütünün yerine konulmuş olmasındandır: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ } “Aksine onların çoğu bilmezler.”
[سورة النحل (١٦) : آية ٨٤]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 84]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لاَ يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لاَ يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık inkâr edenlere ne [özür dilemeleri için] izin verilir ne de onların rıza göstermeleri istenir.” (84)
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً وهو نبيها يشهد لهم وعليهم بالإيمان والكفر. ثُمَّ لاَ يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا في الاعتذار إذ لا عذر لهم. وقيل في الرجوع إلى الدنيا. وثُمَّ لزيادة ما يحيق بهم من شدة المنع عن الاعتذار لما فيه من الإقناط الكلي على ما يمنون به من شهادة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام. وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ ولا هم يسترضون، من العتبى وهي الرضا وانتصاب يوم بمحذوف تقديره اذكر، أو خوفهم أو يحيق بهم ما يحيق وكذا قوله:
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً } O da kendi peygamberleridir; iman ve küfür bakımından lehlerine ve aleyhlerine şahitlik eder. { ثُمَّ لاَ يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } Özür beyan etmelerine [izin verilmez]; zira onların hiçbir özrü yoktur. Dünyaya dönmelerine [izin verilmez] de denilmiştir. 'Sümme' (ثم) edatı, peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm şahitliğinden ümit ettikleri şeye karşılık tamamen ümitsiz bırakılmaları sebebiyle, özür dilemekten kesin olarak menedilmelerinin üzerlerine çöken şiddetini artırmak içindir. { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } Rızaları da talep edilmez; 'utbâ' (العتبى) kelimesinden olup rıza demektir. 'Yevme' (يوم) kelimesinin nasbı, takdiri "hatırla" veya "onları korkut" yahut "onları kuşatan şey kuşatacaktır" olan mahzuf bir fiiledir. Şu ayet de böyledir:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٥ الى ٨٦]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 85-86]
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦)
{ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) } “O zulmedenler azabı gördükleri zaman, artık onlardan azap hafifletilmez ve kendilerine mühlet de verilmez. Şirk koşanlar ortak koştukları şeyleri gördüklerinde ise: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine taptığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da: 'Muhakkak siz yalancılarsınız!' sözünü onlara fırlatırlar.” (85-86)
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ عذاب جهنم. فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ أي العذاب. وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ يمهلون. وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ أوثانهم التي ادعوها شركاء، أو الشياطين الذين شاركوهم في الكفر بالحمل عليه. قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ نعبدهم أو نطيعهم، وهو اعتراف بأنهم كانوا مخطئين في ذلك، أو التماس لأن يشطر عذابهم. فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ أي أجابوهم بالتكذيب في أنهم شركاء الله، أو أنهم ما عبدوهم حقيقة وإنما عبدوا أهواءهم كقوله تعالى: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ ولا يمتنع إنطاق الله الأصنام به حينئذ، أو في أنهم حملوهم على الكفر وألزموهم إياه كقوله: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي.
{ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ } Cehennem azabını [gördükleri zaman]. { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ } Yani azap [hafifletilmez]. { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } Kendilerine mühlet verilmez. { وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ } Ortak olduklarını iddia ettikleri putlarını, yahut küfre sevk etmek suretiyle küfürde kendilerine ortak olan şeytanları [gördüklerinde]. { قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ } Kendilerine ibadet ettiğimiz yahut itaat ettiğimiz [ortaklarımızdır]; bu, o hususta hatalı olduklarının bir itirafıdır yahut azaplarının bölüşülmesini talep etmektir. { فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } Yani onların Allah'a ortak oldukları yahut hakikatte kendilerine ibadet etmeyip sadece heva ve heveslerine ibadet ettikleri iddiasını yalanlayarak onlara cevap verirler; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ } “Hayır! Onlar onların ibadetlerini inkâr edecekler...” O anda Allah'ın putları konuşturması da imkânsız değildir. Yahut kendilerini küfre sevk ettikleri ve buna mecbur bıraktıkları iddiasını yalanlarlar; tıpkı şu buyruk gibi: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz.”
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 87-88]
وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)
{ وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨) } “O gün Allah'a teslimiyet sunarlar ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden uzaklaşıp kaybolur. İnkâr edip de Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarından ötürü azap üstüne azap artırdık.” (87-88)
وَأَلْقَوْا وألقى الذين ظلموا. إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ الاستسلام لحكمه بعد الاستكبار في الدنيا.
{ وَأَلْقَوْا } O zulmedenler sundular. { إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ } Dünyadaki kibirlenmelerinden sonra O'nun hükmüne teslimiyeti [sundular].
وَضَلَّ عَنْهُمْ وضاع عنهم وبطل. مَّا كانُوا يَفْتَرُونَ من أن آلهتهم ينصرونهم ويشفعون لهم حين كذبوهم وتبرؤوا منهم.
{ وَضَلَّ عَنْهُمْ } Onlardan kaybolup gitti ve boşa çıktı. { مَّا كانُوا يَفْتَرُونَ } [Ortak koştukları] onları yalanlayıp onlardan teberri ettikleri sırada, ilahlarının kendilerine yardım edeceği ve şefaatçi olacağı yönündeki iftiraları.
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بالمنع عن الإسلام والحمل على الكفر. زِدْناهُمْ عَذاباً لصدهم. فَوْقَ الْعَذابِ المستحق بكفرهم. بِما كانُوا يُفْسِدُونَ بكونهم مفسدين بصدهم.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } İslâm'dan menederek ve küfre sevk ederek [Allah'ın yolundan alıkoyanlar]. { زِدْناهُمْ عَذاباً } [İnsanları] alıkoymalarından ötürü [azap artırdık]. { فَوْقَ الْعَذابِ } Küfürleri sebebiyle hak ettikleri azabın üstüne. { بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } [İnsanları haktan] alıkoymak suretiyle bozguncu olmaları sebebiyle.
[سورة النحل (١٦) : آية ٨٩]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 89]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) } “Her ümmetin içinden kendilerine kendi nefislerinden bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getireceğimiz gün! Sana Kitab'ı her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdik.” (89)
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ يعني نبيهم فإن نبي كل أمة بعث منهم. وَجِئْنا بِكَ يا محمد. شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ على أمتك. وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ استئناف أو حال بإضمار قد.
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } Yani peygamberlerini [göndereceğimiz gün]; zira her ümmetin peygamberi onların içinden gönderilmiştir. { وَجِئْنا بِكَ } Ey Muhammed! { شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } Kendi ümmetin üzerine. { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } İstinaf (yeni bir başlangıç) cümlesidir yahut 'kad' (قد) takdiriyle hâldir.
تِبْياناً بياناً بليغاً. لِكُلِّ شَيْءٍ من أمور الدين على التفصيل أو الإجمال بالإحالة إلى السنة أو القياس.
{ تِبْياناً } Beliğ ve açık bir beyan olarak. { لِكُلِّ شَيْءٍ } Din işlerine dair her şeyi tafsilatlı olarak veya sünnete ve kıyasa havale etmek suretiyle icmali olarak [açıklayıcı olarak indirdik].
وَهُدىً وَرَحْمَةً للجميع وإنما حرمان المحروم من تفريطه. وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ خاصة.
{ وَهُدىً وَرَحْمَةً } Herkes için [bir hidayet ve rahmettir]; mahrum olanın mahrumiyeti ancak kendi ihmalkârlığındandır. { وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ } Özellikle Müslümanlar için [bir müjde olarak].
[سورة النحل (١٦) : آية ٩٠]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 90]
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠) } “Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, münkerden ve azgınlıktan nehyeder. Öğüt alıp düşünesiniz diye size vaaz eder.” (90)
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ بالتوسط في الأمور اعتقاداً كالتوحيد المتوسط بين التعطيل والتشريك، والقول بالكسب المتوسط بين محض الجبر والقدر، وعملاً كالتعبد بأداء الواجبات المتوسط بين البطالة والترهب، وخلقاً كالجود المتوسط بين البخل والتبذير. وَالْإِحْسانِ إحسان الطاعات، وهو إما بحسب الكمية كالتطوع بالنوافل أو بحسب الكيفية كما
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ } İşlerde itidali emreder; inançta ta'tîl (ilahi sıfatları inkâr) ile şirk arasında orta yol olan tevhid gibi ve salt cebr ile kader (kaderi inkâr) arasında orta yol olan kesb görüşü gibi; amelde atıllık ile ruhbanlık arasında orta yol olan vacipleri ifa ile kulluk etmek gibi; ahlakta cimrilik ile israf arasında orta yol olan cömertlik gibi. { وَالْإِحْسانِ } İtaatleri en güzel şekilde yapmayı [emreder]; bu da ya nafilelerle gönüllü kulluk gibi kemiyet (miktar) bakımındandır ya da keyfiyet (nitelik) bakımındandır;
قال ﵊ «الإحسان أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك» .
Nitekim aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İhsan, Allah'a sanki O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyor olsan bile muhakkak O seni görmektedir.»
وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وإعطاء الأقارب ما يحتاجون إليه وهو تخصيص بعد تعميم للمبالغة. وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ عن الإِفراط في متابعة القوة الشهوية كالزنا فإنه أقبح أحوال الإنسان وأشنعها. وَالْمُنْكَرِ ما ينكر على متعاطيه في إثارة القوة الغضبية. وَالْبَغْيِ والاستعلاء والاستيلاء على الناس والتجبر عليهم، فإنها الشيطنة التي هي مقتضى القوة الوهمية، ولا يوجد من الإنسان شر إلا وهو مندرج في هذه الأقسام صادر بتوسط إحدى هذه القوى الثلاث، ولذلك قال ابن مسعود ﵁: هي أجمع آية في القرآن للخير والشر. وصارت سبب إسلام عثمان بن مظعون رضي الله تعالى عنه، ولو لم يكن في القرآن غير هذه الآية لصدق عليه أنه تبيان لكل شيء وهدى ورحمة للعالمين، ولعل إيرادها عقيب قوله: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ للتنبيه عليه. يَعِظُكُمْ بالأمر والنهي والميز بين الخير والشر. لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ تتعظون.
{ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى } Akrabaya muhtaç oldukları şeyleri vermeyi [emreder]; bu, mübalağa için genel ifadeden sonra özel bir ifadedir. { وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ } Zina gibi şehevî kuvvete aşırı uymaktan nehyeder; zira bu, insanın en çirkin ve en yüz kızartıcı hallerindendir. { وَالْمُنْكَرِ } Gazap kuvvetinin harekete geçirilmesinde failine karşı çıkılan/inkâr edilen şeylerden [nehyeder]. { وَالْبَغْيِ } Üstünlük taslamaktan, insanlara tahakküm kurmaktan ve onlara zorbalık etmekten [nehyeder]; zira bu, vehim kuvvetinin gereği olan şeytanlıktır. İnsandan sâdır olan hiçbir şer yoktur ki bu kısımlara dâhil olmasın ve bu üç kuvvetten birinin aracılığıyla ortaya çıkmış bulunmasın. İşte bu yüzden İbn Mes'ud radıyallâhu anh: "Bu ayet, Kur'an'da hayrı ve şerri en çok kendinde toplayan ayettir" demiştir. Osman b. Maz'ûn'un radıyallâhu teâlâ anh Müslüman olmasına da bu ayet sebep olmuştur. Kur'an'da bu ayetten başkası olmasaydı bile onun her şeyi açıklayan, âlemlere bir hidayet ve rahmet olduğu doğrulanırdı. Bu ayetin { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } buyruğunun hemen ardından getirilmesi buna dikkat çekmek için olsa gerektir. { يَعِظُكُمْ } Emirle, nehiyle ve hayrı şerden ayırt etmekle size öğüt verir. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } Vaaz ve nasihat alasınız diye.
[سورة النحل (١٦) : آية ٩١]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 91]
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١)
{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (٩١) } “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdini yerine getirin; pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın; zira Allah'ı üzerinize kefil kılmışsınızdır. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir.” (91)
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ يعني البيعة لرسول الله ﷺ على الإسلام لقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ. وقيل كل أمر يجب الوفاء به ولا يلائمه قوله: إِذا عاهَدْتُمْ وقيل النذور، وقيل الإِيمان بالله وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ أي أيمان البيعة أو مطلق الأيمان. بَعْدَ تَوْكِيدِها بعد توثيقها بذكر الله تعالى، ومنه أكد بقلب الواو همزة وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا شاهداً بتلك البيعة فإن الكفيل مراع لحال المكفول به رقيب عليه إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ من نقض الأيمان والعهود.
{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } Yani Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmişlerdir” buyruğundan ötürü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e İslâm üzere yapılan biattir. Yerine getirilmesi vacip olan her iştir de denilmiştir; ancak bu, { إِذا عاهَدْتُمْ } buyruğu ile pek uyuşmaz. Adaklar olduğu da söylenmiştir; Allah'a iman olduğu da söylenmiştir. { وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ } Yani biat yeminlerini yahut mutlak yeminleri [bozmayın]. { بَعْدَ تَوْكِيدِها } Allah Teâlâ'yı zikretmekle onları kuvvetlendirdikten sonra; tevkîd (توكيد) kökündeki 'vav'ın hemzeye dönüştürülmesiyle 'ekkede' (أكد) denmesi de bundandır. { وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } O biate Allah'ı şahit kılmışken; çünkü kefil, kefil olunan şeyin durumunu gözetir ve onun üzerinde bir denetleyicidir. { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ } Yeminleri ve ahitleri bozma hususunda yaptıklarınızı [bilir].
[سورة النحل (١٦) : آية ٩٢]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 92]
وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢)
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢) } “İpliğini kuvvetle büktükten sonra çözüp çözen kadın gibi olmayın; bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı kılıyorsunuz. Muhakkak ki Allah sizi bununla imtihan eder; kıyamet günü hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size elbette açıklayacaktır.” (92)
وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها ما غزلته، مصدر بمعنى المفعول. مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ متعلق ب نَقَضَتْ أي نقضت غزلها من بعد إبرام وإحكام. أَنْكاثاً طاقات نكث فتلها جمع نكث، وانتصابه على الحال من غَزْلَها أو المفعول الثاني لنقضت فإنه بمعنى صيرت، والمراد به تشبيه الناقض بمن هذا شأنه.
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها } Eğirdiği ipliğini [çözen kadın gibi olmayın]; 'gazl' (غزل), mef'ul (eğrilmiş iplik) anlamında mastardır. { مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ } İfadesi { نَقَضَتْ } fiiline müteallıktır; yani ipliğini sağlamlaştırıp kuvvetlendirdikten sonra çözdü. { أَنْكاثاً } Bükümü çözülmüş parçalar [haline getirdi]; 'niks'in çoğuludur. Nasbı, { غَزْلَها } kelimesinden hâl oluşuna göredir yahut 'sayyarat' (dönüştürdü) anlamında olduğu için { نقضت } fiilinin ikinci mef'ulüdür. Buradaki maksat, ahdini bozan kimseyi bu durumda olan birine benzetmektir.
وقيل هي ريطة بنت سعد بن تيم القرشية فإنها كانت خرقاء تفعل ذلك. تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ حال من الضمير في وَلا تَكُونُوا، أو في الجار الواقع موقع الخبر أي لا تكونوا متشبهين بامرأة هذا شأنها، متخذي أيمانكم مفسدة ودخلاً بينكم، وأصل الدخل ما يدخل الشيء ولم يكن منه. أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ لأن تكون جماعة أزيد عدداً وأوفر مالاً من جماعة، والمعنى لا تغدروا بقوم لكثرتكم وقلتهم أو لكثرة منابذتهم وقوتهم كقريش، فإنهم كانوا إذا رأوا شوكة في أعادي حلفائهم نقضوا عهدهم وحالفوا أعداءهم. إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ الضمير لأن تكون أمة لأنه بمعنى المصدر أي يختبركم بكونهم أربى لينظر.
Onun Kureyşli Sa'd b. Teym'in kızı Rayta olduğu da söylenmiştir; zira o, akılsız bir kadındı ve böyle yapardı. { تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ } { وَلا تَكُونُوا } içindeki zamirden yahut haber konumunda olan car-mecrurdaki zamirden hâldir; yani 'Bu durumda olan bir kadına benzeyenler, yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile edinenler olmayın' demektir. 'Dahal' (الدخل) kelimesinin aslı, bir şeyin içine giren fakat aslında ondan olmayan şeydir. { أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ } Bir topluluk sayıca daha fazla ve malca daha çok olduğu için. Manası: Sayınız çok, onların sayısı az diye yahut hasımlarının sayısı ve kuvveti çok diye -tıpkı Kureyş gibi- bir kavme hıyanet etmeyin; çünkü onlar müttefiklerinin düşmanlarında bir kuvvet ve üstünlük gördüklerinde ahitlerini bozar, onların düşmanlarıyla ittifak kurarlardı. { إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ } Zamir { أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ } ifadesine racidir; çünkü mastar anlamındadır; yani bakmak için onların daha çok olmasıyla sizi imtihan etmektedir.
أتتمسكون بحبل الوفاء بعهد الله وبيعة رسوله أم تغترون بكثرة قريش وشوكتهم وقلة المؤمنين وضعفهم. وقيل
Allah'ın ahdine ve Resûlü'nün biatine vefa ipine mi sarılacaksınız, yoksa Kureyş'in çokluğuna ve gücüne, müminlerin ise azlığına ve zayıflığına aldanacak mısınız [diye dener]. Şöyle de denilmiştir:
الضمير للرباء وقيل للأمر بالوفاء. وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ إذا جازاكم على أعمالكم بالثواب والعقاب.
Zamir, fazlalığa racidir; vefa emrine raci olduğu da söylenmiştir. { وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } Sevap ve azapla amellerinizin karşılığını verdiği zaman [size açıklayacaktır].
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٣ الى ٩٤]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 93-94]
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤)
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat O dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. Yapmakta olduğunuz şeylerden elbette sorguya çekileceksiniz. Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı kılmayın; sonra sağlam basmışken ayak kayar ve Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tadarsınız; sizin için büyük bir azap da vardır.” (93-94)
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً متفقة على الإِسلام. وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ بالخذلان. وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ بالتوفيق. وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ سؤال تبكيت ومجازاة.
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } İslâm üzere birleşmiş [tek bir ümmet kılardı]. { وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } Yardımsız bırakarak [saptırır]. { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } Başarıya ulaştırarak [hidayete erdirir]. { وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } Kınama ve ceza sorusu olarak [sorgulanacaksınız].
وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ تصريح بالنهي عنه بعد التضمين تأكيداً ومبالغة في قبح المنهي.
{ وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ } Tehdit ve sakındırmayı pekiştirmek ve yasaklanan şeyin çirkinliğini vurgulamak amacıyla, dolaylı anlatımdan sonra doğrudan açık bir yasaklamadır.
فَتَزِلَّ قَدَمٌ أي عن محجة الإسلام. بَعْدَ ثُبُوتِها عليها والمراد أقدامهم، وإنما وحد ونكر للدلالة على أن زلل قدم واحدة عظيم فكيف بأقدام كثيرة. وَتَذُوقُوا السُّوءَ العذاب في الدنيا. بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بصدكم عن الوفاء أو صدكم غيركم عنه، فإن من نقض البيعة وارتد جعل ذلك سنة لغيره. وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ في الآخرة.
{ فَتَزِلَّ قَدَمٌ } Yani İslâm'ın ana caddesinden [kayar]. { بَعْدَ ثُبُوتِها } Onun üzerinde sabit iken; maksat onların ayaklarıdır. Tekil ve belirsiz (nekre) getirilmesi, tek bir ayağın kaymasının bile büyük bir iş olduğunu, dolayısıyla pek çok ayağın kaymasının nasıl olacağını göstermek içindir. { وَتَذُوقُوا السُّوءَ } Dünyadaki azabı [tadarsınız]. { بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } Vefadan vazgeçmeniz yahut başkalarını ondan alıkoymanız sebebiyle; zira biati bozup dinden dönen kimse, bunu başkası için bir çığır haline getirmiş olur. { وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } Ahirette [vardır].
[سورة النحل (١٦) : آية ٩٥]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 95]
وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥)
{ وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) } “Allah'ın ahdini az bir pahaya satmayın. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır.” (95)
وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ولا تستبدلوا عهد الله وبيعة رسوله ﷺ. ثَمَناً قَلِيلًا عرضاً يسيراً، وهو ما كانت قريش يعدون لضعفاء المسلمين ويشترطون لهم على الارتداد. إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ من النصر والتغنيم في الدنيا والثواب في الآخرة. هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ مما يعدونكم. إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ إن كنتم من أهل العلم والتمييز.
{ وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } Allah'ın ahdini ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in biatini [dünya menfaatiyle] değiştirmeyin. { ثَمَناً قَلِيلًا } Değersiz, geçici bir menfaate [satmayın]; bu, Kureyş'in zayıf Müslümanlara vadettiği ve dinden dönmeleri karşılığında onlara şart koştuğu şeylerdir. { إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ } Dünyadaki zafer ve ganimetten, ahiretteki sevaptan olan şeyler. { هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } Size vadettiklerinden [daha hayırlıdır]. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } Eğer ilim ve temyiz ehli iseniz.
[سورة النحل (١٦) : آية ٩٦]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 96]
ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)
{ ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦) } “Sizin yanınızda olan tükenir, Allah katında olan ise bâkidir. Sabredenlere mükâfatlarını, yapmakta olduklarının en güzeliyle elbette vereceğiz.” (96)
مَا عِنْدَكُمْ من أعراض الدنيا. يَنْفَدُ ينقضي ويفنى. وَما عِنْدَ اللَّهِ من خزائن رحمته. باقٍ لا ينفد، وهو تعليل للحكم السابق ودليل على أن نعيم أهل الجنة باق. وليجزينّ الذين صَبَرُواْ أَجْرَهُمْ على الفاقة وأذى الكفار، أو على مشاق التكاليف. وقرأ ابن كثير وعاصم بالنون. بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ بما يرجح فعله من أعمالهم كالواجبات والمندوبات، أو بجزاء أحسن من أعمالهم.
{ ما عِنْدَكُمْ } Dünya menfaatlerinden yanınızda bulunanlar. { يَنْفَدُ } Biter ve yok olur. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } O'nun rahmet hazinelerinden olanlar ise. { باقٍ } Bâkidir, tükenmez. Bu, önceki hükmün gerekçesidir ve cennet ehlinin nimetlerinin ebedi olduğuna delildir. Sabredenlerin mükâfatını; fakirliğe, kâfirlerin eziyetine yahut mükellefiyetlerin meşakkatlerine karşı [sabredenlere vereceğiz]. İbn Kesir ve Âsım nun ile «وَلَنَجْزِيَنَّ» şeklinde okumuşlardır. { بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } Vacipler ve menduplar gibi yapılması tercih edilen amelleriyle yahut amellerinden daha güzel bir mükâfatla [karşılık vereceğiz].
[سورة النحل (١٦) : آية ٩٧]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 97]
مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)
{ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧) } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette onu güzel bir hayat ile yaşatırız ve mükâfatlarını yapmakta olduklarının en güzeliyle elbette veririz.” (97)
مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بينه بالنوعين دفعاً للتخصيص. وَهُوَ مُؤْمِنٌ إذ لا اعتداد بأعمال الكفرة في استحقاق الثواب، وإنما المتوقع عليها تخفيف العذاب. فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً في الدنيا يعيش عيشاً طيباً فإنه إن كان موسراً فظاهر وإن كان معسرا يطيب عيشه بالقناعة والرضا بالقسمة وتوقع الأجر العظيم في الآخرة، بخلاف الكافر فإنه إن كان معسراً فظاهر وإن كان موسراً لم يدعه الحرص وخوف الفوات أن يتهنأ بعيشه. وقيل في الآخرة. وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ من الطاعة.
{ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } Özelleştirmeyi savmak için iki türü açıkça belirtmiştir. { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } Çünkü sevaba hak kazanma konusunda kâfirlerin amellerine itibar edilmez; onlar için ancak azabın hafifletilmesi beklenir. { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } Dünyada güzel bir hayat yaşar; zira zengin ise bu açıktır, fakir ise kanaatle, taksimata rıza göstermekle ve ahiretteki büyük mükâfatı beklemekle hayatı güzelleşir. Kâfir ise böyle değildir; çünkü o fakir ise durum açıktır, zengin ise hırs ve elden kaçırma korkusu hayatının tadını çıkarmasına izin vermez. Ahirette [güzel bir hayat yaşatırız] de denilmiştir. { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } İtaatlerinden [yapmakta olduklarının en güzeliyle].
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٨ الى ١٠٠]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 98-100]
فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠)
{ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) } “Kur'an okuduğun zaman, o kovulmuş şeytandan Allah'a sığın. Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti, ancak onu veli edinenler ve onun yüzünden [Allah'a] ortak koşanlar üzerindedir.” (98-100)
فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ إذا أردت قراءته كقوله تعالى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ. فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ فاسأل الله أن يعيذك من وساوسه لئلا يوسوسك في القراءة، والجمهور على أنه للاستحباب. وفيه دليل على أن المصلي يستعيذ في كل ركعة لأن الحكم المترتب على شرط يتكرر بتكرره قياساً، وتعقيبه لذكر العمل الصالح والوعد عليه إيذان بأن الاستعاذة عند القراءة من هذا القبيل.
{ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ } Onu okumak istediğin zaman; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalktığınız zaman...” buyruğunda olduğu gibi. { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } Okuma esnasında sana vesvese vermesin diye onun vesveselerinden seni korumasını Allah'tan iste. Âlimlerin çoğunluğu bunun müstehap olduğu görüşündedir. Bunda, namaz kılanın her rekâtta istiazede bulunacağına delil vardır; çünkü bir şarta bağlanan hüküm, kıyasen o şartın tekrarlanmasıyla tekrarlanır. Bunun salih amelin zikrinin ve ona vadedilen mükâfatın ardından getirilmesi, okuma sırasındaki istiazenin de bu kabilden olduğunu bildirmek içindir.