فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨)
{ فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) } “Derken onu taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: 'Ey Meryem! Andolsun sen çok çirkin bir şeyle geldin! (27) Ey Harun'un kız kardeşi! Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz bir kadın değildi.' (28)”
فَأَتَتْ بِهِ أي مع ولدها. قَوْمَها راجعة إليهم بعد ما طهرت من النفاس. تَحْمِلُهُ حاملة إياه.
{ فَأَتَتْ بِهِ } Yani çocuğuyla birlikte geldi. { قَوْمَها } Nifas hâlinden temizlendikten sonra onlara geri dönerek [kavmine geldi]. { تَحْمِلُهُ } Onu kucağında taşır vaziyette.
قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا أي بديعاً منكراً من فري الجلد.
{ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا } Derinin kesilip biçilmesinden (fery) türetilmiş olup; benzeri görülmemiş, münker ve çirkin bir şey [yaptın demektir].
يَآ أُخْتَ هارُونَ يعنون هارون النبي ﵊ وكانت من أعقاب من كان معه في طبقة الأخوة، وقيل كانت من نسله وكان بينهما ألف سنة. وقيل هو رجل صالح أو طالح كان في زمانهم شبهوها به تهكماً أو لما رأوا قبل من صلاحها أو شتموها به. مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا تقرير لأن ما جاءت به فري، وتنبيه على أن الفواحش من أولاد الصالحين أفحش.
{ يَآ أُخْتَ هارُونَ } Bununla Harun Peygamber aleyhisselâm'ı kastetmektedirler. [Meryem de] onunla kardeşlik derecesinde olanların neslindendi. Onun soyundan olduğu ve aralarında bin yıl bulunduğu da söylenmiştir. Kendi zamanlarında yaşayan sâlih yahut fâsık bir adam olduğu da söylenmiştir; ya onunla alay etmek için ya da daha önce onda gördükleri sâlihlik sebebiyle yahut da ona hakaret etmek maksadıyla Meryem'i ona benzetmişlerdir. { مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } Onun getirdiği şeyin son derece çirkin olduğunu teyit ve sâlih kimselerin çocuklarından sâdır olan çirkin işlerin daha da çirkin olduğuna bir uyarıdır.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Meryem Suresi (19), Ayet 29-30]
فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠)
{ فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) } “Bunun üzerine ona işaret etti. 'Beşikteki bir çocukla nasıl konuşuruz?' dediler. (29) [Çocuk] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı.' (30)”
فَأَشارَتْ إِلَيْهِ إلى عيسى ﵊ أي كلموه ليجيبكم. قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي
{ فَأَشارَتْ إِلَيْهِ } Îsâ aleyhisselâm'a [işaret etti], yani: Size cevap vermesi için onunla konuşun [demek istedi]. { قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي
الْمَهْدِ صَبِيًّا
الْمَهْدِ صَبِيًّا } “'Beşikteki bir çocukla nasıl konuşuruz?' dediler”
ولم نعهد صبياً في المهد كلمه عاقل، وكانَ زائدة والظرف صلة من، وصَبِيًّا حال من المستكن فيه أو تامة أو دائمة كقوله تعالى: وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً أو بمعنى صار.
Biz, aklı başında bir kimsenin beşikteki bir çocukla konuştuğunu hiç görmedik. { كانَ } zâiddir ve zarf { مَنْ }'in sılasıdır; { صَبِيًّا } ise onun içindeki müstetir zamirden hâldir; yahut [kâne] tam fiildir ya da Yüce Allah'ın: { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” âyetindeki gibi süreklilik ifade eder veya sâre (oldu) anlamındadır.
قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ أنطقه الله تعالى به أولاً لأنه أول المقامات والرد على من يزعم ربوبيته. آتانِيَ الْكِتابَ الإِنجيل. وَجَعَلَنِي نَبِيًّا.
{ قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } Yüce Allah onu ilk olarak bu sözle konuşturdu; zira kulluk makamların ilkidir ve onun ilah olduğunu iddia edenlere bir reddiyedir. { آتانِيَ الْكِتابَ } İncil'i [verdi]. { وَجَعَلَنِي نَبِيًّا } “Ve beni peygamber yaptı.”
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣١ الى ٣٣]
[Meryem Suresi (19), Ayet 31-33]
وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)
{ وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣) } “'Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; hayatta kaldığım müddetçe bana namazı ve zekâtı emretti.' (31) 'Beni anneme saygılı kıldı; beni bir zorba ve bedbaht yapmadı.' (32) 'Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak diriltileceğim gün bana selâm olsun!' (33)”
وَجَعَلَنِي مُبارَكاً نفاعاً معلماً للخير، والتعبير بلفظ الماضي إما باعتبار ما سبق في قضائه، أو بجعل المحقق وقوعه كالواقع وقيل أكمل الله عقله واستنبأه طفلا. أَيْنَ ما كُنْتُ حيث كنت. وَأَوْصانِي وأمرني.
{ وَجَعَلَنِي مُبارَكاً } Çok faydalı, hayrı öğreten kıldı. Geçmiş zaman lafzıyla ifade edilmesi, ya O'nun takdirinde önceden geçtiği itibariyledir yahut gerçekleşmesi kesin olan şeyin vuku bulmuş gibi kabul edilmesindendir. Allah'ın onun aklını kemale erdirdiği ve henüz çocukken peygamber yaptığı da söylenmiştir. { أَيْنَ ما كُنْتُ } Nerede olursam olayım. { وَأَوْصانِي } Bana emretti.
بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ زكاة المال إن ملكته أو تطهير النفس عن الرذائل. مَا دُمْتُ حَيًّا.
{ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } Sahip olduğum takdirde malın zekâtını yahut nefsi rezilliklerden arındırmayı [emretti]. { مَا دُمْتُ حَيًّا } “Hayatta kaldığım müddetçe.”
وَبَرًّا بِوالِدَتِي وباراً بها عطف على مُبارَكاً، وقرئ بالكسر على أنه مصدر وصف به أو منصوب بفعل دل عليه أوصاني، أي وكلفني براً ويؤيده القراءة بالكسر والجر عطفاً على بِالصَّلاةِ. وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا عند الله من فرط تكبره.
{ وَبَرًّا بِوالِدَتِي } Ve ona karşı itaatkâr kıldı. { مُبارَكاً } üzerine matuftur. Kendisiyle nitelenen bir mastar olarak yahut { أَوْصانِي } lafzının delalet ettiği bir fiille mensub kılınarak; yani “bana iyiliği yükledi/emretti” anlamında kesre ile de okunmuştur. Kesre ile mecrur olarak { بِالصَّلاةِ } üzerine atfedilen kıraat de bunu desteklemektedir. { وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا } Aşırı kibrinden ötürü Allah katında [bedbaht bir zorba yapmadı].
وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا كما هو على يحيى والتعريف للعهد والأظهر أنه للجنس والتعريض باللعن على أعدائه، فإنه لما جعل جنس السلام على نفسه عرض بأن ضده عليهم كقوله تعالى: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى فإنه تعريض بأن العذاب على من كذب وتولى.
{ وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } Tıpkı Yahyâ'nın üzerinde olduğu gibi. Belirlilik takısı (el-) ahd içindir; ancak daha açık olanı cins için olması ve düşmanlarına lanet dokundurmasıdır. Zira selâm cinsini kendi nefsine tahsis edince, onun zıddının da düşmanlarının üzerine olduğunu ima etmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selâm, doğru yola uyanların üzerine olsun” âyetinde olduğu gibi; çünkü bu, azabın yalanlayıp yüz çevirenlere olacağını ima etmektedir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٣٤]
[Meryem Suresi (19), Ayet 34]
ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤)
{ ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) } “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu Îsâ, hak söz olarak budur. (34)”
ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ أي الذي تقدم نعته هو عيسى ابن مريم لا ما يصفه النصارى، وهو تكذيب لهم فيما يصفونه على الوجه الأبلغ والطريق البرهاني حيث جعله موصوفاً بأضداد ما يصفونه ثم عكس الحكم.
{ ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } Yani niteliği geçen kimse Hristiyanların nitelediği gibi değil, Meryem oğlu Îsâ'dır. Bu, onların onu nitelendirdikleri hususta en beliğ şekilde ve burhanî bir yöntemle onları yalanlamaktır; zira onu onların nitelediklerinin zıtlarıyla nitelenmiş kılmış, sonra da hükmü tersine çevirmiştir.
قَوْلَ الْحَقِّ خبر محذوف أي هو قول الحق الذي لا ريب فيه، والإِضافة للبيان والضمير للكلام السابق أو لتمام القصة. وقيل صفة عِيسَى أو بدل أو خبر ثان ومعناه كلمة الله. وقرأ عاصم وابن عامر ويعقوب قَوْلَ بالنصب على أنه مصدر مؤكد. وقرئ «قال الحق» وهو بمعنى القول. الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ في أمره يشكون أو يتنازعون، فقالت اليهود ساحر وقالت النصارى ابن الله وقرئ بالتاء على الخطاب.
{ قَوْلَ الْحَقِّ } Mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “O, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan hak sözdür”. İzafet beyan içindir ve zamir önceki kelama yahut kıssanın tamamına aittir. { عِيسَى }'nın sıfatı, bedeli yahut ikinci haberi olduğu da söylenmiştir; anlamı ise “Allah'ın kelimesi”dir. Âsım, İbn Âmir ve Ya'kūb { قَوْلَ } kelimesini tekit edici mastar olarak nasb ile okumuşlardır. { قَوْلَ } manasında “kâle'l-hakku” şeklinde de okunmuştur. { الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ } Onun durumunda şüpheye düşüyorlar yahut çekişiyorlar; nitekim Yahudiler “büyücüdür”, Hristiyanlar ise “Allah'ın oğludur” dediler. Hitap olarak tâ harfi ile [temterûn şeklinde] de okunmuştur.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[Meryem Suresi (19), Ayet 35-36]
مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦)
{ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّi وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) } “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez; O bundan münezzehtir. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir. (35) 'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.' (36)”
مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ تكذيب للنصارى وتنزيه لله تعالى عما بهتوه. إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ تبكيت لهم، فإن من إذا أراد شيئاً أوجده ب كُنْ كان منزهاً عن شبه الخلق إلى الحاجة في اتخاذ الولد بإحبال الإِناث، وقرأ ابن عامر فَيَكُونَ بالنصب على الجواب.
{ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ } Hristiyanları yalanlama ve Yüce Allah'ı onların iftiralarından tenzih etmedir. { إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } Onları susturmaktır; zira bir şeyi dilediğinde onu { كُنْ } “Ol” [emriyle] var eden kimse, dişileri hamile bırakarak çocuk edinme ihtiyacı hususunda yaratılmışlara benzemekten münezzehtir. İbn Âmir, cevap makamında nasb ile { فَيَكُونَ } şeklinde okumuştur.
وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ سبق تفسيره في سورة «آل عمران» ، وقرأ الحجازيان والبصريان وَإِنَّ بالفتح على ولأن وقيل إنه معطوف على بِالصَّلاةِ.
{ وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } Bunun tefsiri daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. İki Hicazlı ve iki Basralı kıraat imamı, { وَإِنَّ } kelimesini “ve li-enne” (ve çünkü) manasında fetha ile [ve enne] okumuşlardır; { بِالصَّلاةِ } üzerine matuf olduğu da söylenmiştir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٣٧]
[Meryem Suresi (19), Ayet 37]
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧)
{ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) } “Fakat aralarındaki fırkalar ihtilafa düştüler. Artık o büyük günün görülüp yaşanmasından ötürü vay inkâr edenlerin hâline! (37)”
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ اليهود والنصارى أو فرق النصارى: نسطورية قالوا إنه ابن الله،
{ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } Yahudiler ve Hristiyanlar yahut Hristiyan fırkaları [ihtilafa düştüler]: Nasturîler onun Allah'ın oğlu olduğunu söylediler,
ويعقوبية قالوا هو الله هبط إلى الأرض ثم صعد إلى السماء، وملكانية قالوا هو عبد الله ونبيه. فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ من شهود يوم عظيم هوله وحسابه وجزاؤه، وهو يوم القيامة أو من وقت الشهود أو من مكانه فيه، أو من شهادة ذلك اليوم عليهم وهو أن تشهد عليهم الملائكة والأنبياء وألسنتهم وآرابهم وأرجلهم بالكفر والفسق، أو من وقت الشهادة أو من مكانها. وقيل هو ما شهدوا به في عيسى وأمه.
Yakubîler onun yeryüzüne inip sonra göğe yükselen Allah olduğunu söylediler, Melkâîler ise onun Allah'ın kulu ve peygamberi olduğunu söylediler. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } Korkusu, hesabı ve cezası pek büyük olan bir güne şahit olmaktan -ki o kıyamet günüdür- yahut o güne şahit olma vaktinden veya onun içindeki şahitlik mekânından; yahut o günün onların aleyhine şahitlik etmesinden -ki bu da meleklerin, peygamberlerin, dillerinin, uzuvlarının ve ayaklarının küfür ve fısklarına şahitlik etmesidir- yahut şahitlik vaktinden ya da onun mekânından dolayı [inkâr edenlerin vay hâline!]. Bunun, Îsâ ve annesi hakkında şahitlik ettikleri (ileri sürdükleri) şeyler olduğu da söylenmiştir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٣٨]
[Meryem Suresi (19), Ayet 38]
أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨)
{ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨) } “Bize gelecekleri gün onlar neler işitecekler, neler görecekler! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler. (38)”
أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ تعجب معناه أن استماعهم وأبصارهم. يَوْمَ يَأْتُونَنا أي يوم القيامة جدير بأن يتعجب منهما بعد ما كانوا صماً عمياً في الدنيا، أو التهديد بما سيسمعون ويبصرون يومئذ. وقيل أمر بأن يسمعهم ويبصرهم مواعيد ذلك اليوم وما يحيق بهم فيه، والجار والمجرور على الأول في موضع الرفع وعلى الثاني في موضع النصب لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ أوقع الظالمين موقع الضمير إشعاراً بأنهم ظلموا أنفسهم حيث أغفلوا الاستماع والنظر حين ينفعهم، وسجل على إغفالهم بأنه ضلال بين.
{ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } Taaccüb (şaşma) ifadesidir; anlamı: Dünyada sağır ve kör olduktan sonra, { يَوْمَ يَأْتُونَنا } yani kıyamet günü onların işitmeleri ve görmeleri şaşılmaya ne kadar da layıktır! Yahut o gün işitip görecekleri şeylerle bir tehdittir. Bunun, o günün vaatlerini ve başlarına gelecek olanları onlara işittirmesi ve göstermesi için bir emir olduğu da söylenmiştir. Câr ve mecrûr birinciye göre ref, ikinciye göre nasb mahallindedir. { لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } Kendilerine fayda vereceği vakitte işitmeyi ve bakmayı terk ettikleri için nefislerine zulmettiklerini hissettirmek amacıyla zamir yerine zâlimler lafzını koymuş ve bu ihmalkârlıklarının apaçık bir sapıklık olduğunu tescillemiştir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Meryem Suresi (19), Ayet 39-40]
وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)
{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠) } “İş bitirilmişken, onlar gaflet içindeyken ve iman etmezlerken onları o hasret günü ile uyar! (39) Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere ancak biz vâris oluruz ve onlar ancak bize döndürülürler. (40)”
وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ يوم يتحسر الناس المسيء على إساءته والمحسن على قلة إحسانه. إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ فرغ من الحساب وتصادر الفريقان إلى الجنة والنار، وإذ بدل من اليوم أو ظرف للحسرة. وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ حال متعلقة بقوله فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وما بينهما اعتراض، أو ب أَنْذِرْهُمْ أي أنذرهم غافلين غير مؤمنين، فتكون حالاً متضمنة للتعليل.
{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ } Kötülük yapanın kötülüğüne, iyilik yapanın da iyiliğinin azlığına hayıflanacağı günle [onları uyar]. { إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } Hesap bitirilip iki grup cennete ve cehenneme sevk edildiğinde. { إِذْ } kelimesi { يَوْمَ }'den bedeldir yahut { الْحَسْرَةِ } için zarftır. { وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ } cümlesi { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } sözüne bağlı bir hâldir ve aralarındaki ifade itiraziyedir (ara cümledir); yahut { أَنْذِرْهُمْ } lafzına bağlıdır, yani: Onları gaflet içinde ve iman etmez bir hâldeyken uyar [demektir]; bu durumda gerekçelendirme içeren bir hâl olur.
إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها لا يبقى غيرنا عليها وعليهم ملك ولا ملك، أو نتوفى الأرض ومن عليها بالإِفناء والإِهلاك توفي الوارث لإِرثه. وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ يردون للجزاء.
{ إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها } Yeryüzünde ve onların üzerinde bizden başka ne bir hükümdar ne de bir mülk kalır; yahut bir vârisin mirasını teslim alması gibi, yeryüzünü ve üzerindekileri yok ederek ve helak ederek kabzederiz. { وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } Cezalandırılmak/karşılıklarını görmek için döndürülürler.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Meryem Suresi (19), Ayet 41-42]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لاَ يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لاَ يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) } “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse, bir peygamberdi. (41) Hani o babasına şöyle demişti: 'Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?' (42)”
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً ملازماً للصدق، أو كثير التصديق لكثرة ما صدق به من غيوب الله تعالى وآياته وكتبه ورسله. نَبِيًّا استنبأه الله.
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً } Doğruluktan ayrılmayan yahut Yüce Allah'ın gayblarını, âyetlerini, kitaplarını ve peygamberlerini çokça tasdik ettiği için son derece tasdik edici olan biriydi. { نَبِيًّا } Allah'ın kendisini peygamber kıldığı bir zat idi.
إِذْ قالَ
{ إِذْ قالَ } “Hani demişti ki:”
بدل من إِبْراهِيمَ وما بينهما اعتراض، أو متعلق ب كانَ أو ب صِدِّيقاً نَبِيًّا. لِأَبِيهِ يا أَبَتِ
{ إِبْراهِيمَ } kelimesinden bedeldir ve aralarındaki ifade itiraziyedir (ara cümledir); yahut { كانَ } lafzına veya { صِدِّيقاً نَبِيًّا } lafzına mütealliktir. { لِأَبِيهِ يا أَبَتِ }
التاء معوضة من ياء الإِضافة ولذلك لا يقال يا أبتي ويقال يا أبتا، وإنما تذكر للاستعطاف ولذلك كررها. لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ
[Buradaki] tâ harfi izafet yâ'sının yerine getirilmiştir; bundan dolayı “yâ ebetî” denmez, “yâ ebetâ” denir. Bu ifade ancak şefkat ve sevgi göstermek için zikredilir; bu yüzden onu tekrarlamıştır. { لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ }
فيعرف حالك ويسمع ذكرك ويرى خضوعك. وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
Ki hâlini bilsin, zikrini işitsin ve boyun eğişini görsün! { وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }
في جلب نفع أو دفع ضر، دعاه إلى الهدى وبين ضلاله واحتج عليه أبلغ احتجاج وأرشقه برفق وحسن أدب، حيث لم يصرح بضلاله بل طلب العلة التي تدعوه إلى عبادة ما يستخف به العقل الصريح ويأبى الركون إليه، فضلاً عن عبادته التي هي غاية التعظيم، ولا تحق إلا لمن له الاستغناء التام والإِنعام العام وهو الخالق الرازق المحيي المميت المعاقب المثيب، ونبه على أن العاقل ينبغي أن يفعل ما يفعل لغرض صحيح، والشيء لو كان حياً مميزاً سميعاً بصيراً مقتدراً على النفع والضر ولكن كان ممكناً، لاستنكف العقل القويم من عبادته وإن كان أشرف الخلق كالملائكة والنبيين لما يراه مثله في الحاجة والانقياد للقدرة الواجبة، فكيف إذا كان جماداً لا يسمع ولا يبصر، ثم دعاه إلى أن يتبعه ليهديه إلى الحق القويم والصراط المستقيم لما لم يكن محظوظاً من العلم الإِلهي مستقلاً بالنظر السوي فقال:
Fayda sağlamada veya zararı defetmede [hiçbir faydası olmayan şeylere]. Onu doğru yola davet etti, sapıklığını açıkladı; onun aleyhine en beliğ ve en zarif şekilde, nezaket ve güzel bir edeple delil getirdi; zira onun sapıklığını açıkça yüzüne vurmadı, bilakis açık aklın hafife alacağı ve meyletmekten kaçınacağı bir şeye -kaldı ki ona ibadet etmek saygının en son noktasıdır ve bu da ancak mutlak zenginlik ve genel ihsan sahibi olan, yaratan, rızık veren, dirilten, öldüren, cezalandıran ve mükâfatlandıran zata layıktır- tapmaya onu sevk eden sebebi sordu. Akıllı kimsenin yaptığı şeyi geçerli bir amaç için yapması gerektiğine dikkat çekti. Bir varlık diri, temyiz gücüne sahip, işiten, gören, fayda ve zarara güç yetiren olsa fakat varlığı mümkün (yaratılmış) olsa; melekler ve peygamberler gibi mahlûkatın en şereflisi dahi olsa, doğru akıl onun da ihtiyaç içinde olduğunu ve Zorunlu Kudret'e boyun eğdiğini gördüğü için ona tapmaktan kaçınır; nerede kaldı ki işitmeyen ve görmeyen bir cansız olsun! Sonra ilahî ilimden nasibi olmadığı ve doğru düşünceye tek başına muktedir olamadığı için, kendisini dosdoğru hakka ve müstakim yola iletmesi amacıyla onu kendisine tabi olmaya çağırarak şöyle dedi:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Meryem Suresi (19), Ayet 43-44]
يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤)
{ يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) } “'Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi. Öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim.' (43) 'Babacığım! Şeytana tapma! Şüphesiz şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur.' (44)”
يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا ولم يسم أباه بالجهل المفرط ولا نفسه بالعلم الفائق، بل جعل نفسه كرفيق له في مسير يكون أعرف بالطريق، ثم ثبطه عما كان عليه بأنه مع خلوه عن النفع مستلزم للضر، فإنه في الحقيقة عبادة الشيطان من حيث إنه الآمر به فقال:
{ يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا } Babasını aşırı cehaletle, kendisini de üstün ilimle nitelemedi; bilakis kendisini bir yolculukta yolu daha iyi bilen bir yoldaş gibi kıldı. Sonra onu bulunduğu durumdan, faydadan uzak olmasıyla birlikte zararı da gerektirdiği gerekçesiyle vazgeçirmeye çalıştı; zira bu, onu emretmesi bakımından gerçekte şeytana tapmaktır. Nitekim şöyle dedi:
يا أَبَتِ لاَ تَعْبُدِ الشَّيْطانَ ولما استهجن ذلك بين وجه الضر فيه بأن الشيطان مستعص على ربك المولي للنعم كلها بقوله: إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا ومعلوم أن المطاوع للعاصي عاص وكل عاص حقيق بأن تسترد منه النعم وينتقم منه، ولذلك عقبه بتخويفه سوء عاقبته وما يجر إليه فقال:
{ يا أَبَتِ لاَ تَعْبُدِ الشَّيْطانَ } Bunu çirkin gösterdikten sonra, { إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا } sözüyle şeytanın bütün nimetleri veren Rabbine karşı başkaldıran biri olduğunu belirterek bundaki zarar yönünü açıkladı. Bilinmektedir ki âsiye itaat eden kimse de âsidir ve her âsi, nimetlerin kendisinden geri alınmasına ve kendisinden intikam alınmasına müstahaktır. Bundan dolayı bunu, kötü akıbetinden ve sürükleyeceği durumdan onu korkutarak takip etti ve şöyle dedi:
[سورة مريم (١٩) : آية ٤٥]
[Meryem Suresi (19), Ayet 45]
يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)
{ يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥) } “'Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost olmandan korkuyorum.' (45)”
يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا قريناً في اللعن والعذاب تليه ويليك، أو ثابتاً في موالاته فإنه أكبر من العذاب كما أن رضوان الله أكبر من الثواب. وذكر الخوف والمس وتنكير العذاب إما للمجاملة أو لخفاء العاقبة، ولعل اقتصاره على عصيان الشيطان من بين جناياته لإِرتقاء همته في الربانية، أو لأنه ملاكها أو لأنه من حيث إنه نتيجة معاداته لآدم وذريته منبه عليها.
{ يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا } Lanette ve azapta bir yoldaş [olmandan], yani senin ona, onun da sana yakın olmasından; yahut onun dostluğunda sabit kalmandan [korkuyorum]; zira bu, azaptan daha büyüktür, nitekim Allah'ın rızası da sevaptan daha büyüktür. Korkunun, dokunmanın (mess) zikredilmesi ve azap kelimesinin belirsiz (nekre) bırakılması ya nezakettendir yahut akıbetin gizli olmasındandır. Günahları arasından sadece şeytana isyanla yetinmesi, belki de İbrahim'in rabbanîlikteki himmetinin yüceliğindendir yahut işin esasının bu olmasındandır veya şeytanın Âdem'e ve nesline düşmanlığının bir neticesi olması hasebiyle buna dikkat çekmek içindir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٤٦]
[Meryem Suresi (19), Ayet 46]
قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)
{ قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) } “[Babası] dedi ki: 'Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun ki eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım. Uzun bir süre benden uzak dur!' (46)”
قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ قابل استعطافه ولطفه في الارشاد بالفظاظة وغلظة العناد فناداه باسمه ولم يقابل يَا أَبَتِ: بيا بني، وأخره وقدم الخبر على المبتدأ وصدره بالهمزة لإِنكار نفس الرغبة على ضرب من التعجب، كأنها مما لا يرغب عنها عاقل ثم هدده فقال: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ عن مقالك فيها أو الرغبة عنها. لَأَرْجُمَنَّكَ بلساني يعني الشتم والذم أو بالحجارة حتى تموت، أو تبعد مني. وَاهْجُرْنِي عطف على ما دل عليه لَأَرْجُمَنَّكَ أي فاحذرني واهجرني. مَلِيًّا زماناً طويلاً من الملاوة أو ملياً بالذهاب عني.
{ قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ } [Babası], onun şefkat talebine ve irşattaki nezaketine kabalık ve inatçılığın katılıyla karşılık verdi; ona ismiyle hitap etti, onun { يَا أَبَتِ } “Ey babacığım!” hitabına “Ey oğulcuğum” diye karşılık vermedi. [Hitabı] sona bıraktı, haberi mübtedanın önüne geçirdi ve bunu bir tür hayretle bizzat yüz çevirmenin kendisini inkâr etmek için hemze ile başlattı; sanki bu [ilahlar], akıllı bir kimsenin kendilerinden yüz çevirmeyeceği şeylermiş gibi. Sonra onu tehdit edip şöyle dedi: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ } Onlar hakkında söylediklerinden yahut onlardan yüz çevirmekten [vazgeçmezsen]. { لَأَرْجُمَنَّكَ } Dilimle yani sövüp kınayarak, yahut ölünceye veya benden uzaklaşıncaya kadar taşlarla [seni taşlarım]. { وَاهْجُرْنِي } { لَأَرْجُمَنَّكَ } ifadesinin delalet ettiği manaya atıftır; yani “benden sakın ve beni terk et”. { مَلِيًّا } [Kelime anlamı], ملاوة (uzun zaman) kökünden uzun bir zaman demektir; yahut “benden uzaklaşıp gitmekte kararlı olarak” [anlamındadır].
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 47-48]
قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)
{ قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) } “[İbrahim] dedi ki: 'Sana selam olsun. Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim. Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır.' (47) 'Sizi ve Allah'tan başka yalvardıklarınızı terk edip ayrılıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime dua etmekle mahrum ve bedbaht olmam.' (48)”
قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ توديع ومتاركة ومقابلة للسيئة بالحسنة، أي لا أصيبك بمكروه ولا أقول لك بعد ما يؤذيك ولكن: سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي لعله يوفقك للتوبة والإِيمان، فإن حقيقة الاستغفار للكافر إستدعاء التوفيق لما يوجب مغفرته وقد مر تقريره في سورة التوبة إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا بليغاً في البر والإِلطاف.
{ قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ } Bu bir veda, ilişkiyi kesme ve kötülüğe iyilikle karşılık vermedir; yani “benden sana hoşlanmayacağın bir şey gelmeyecek, bundan sonra seni incitecek bir söz söylemeyeceğim, fakat: { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } tevbe ve imana seni muvaffak kılması umuduyla [senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim].” Zira kâfir için istiğfarın hakikati, bağışlanmasını gerektirecek şeye [imana] muvaffakiyet dilemektir ve bunun açıklaması Tevbe Suresi'nde geçmişti. { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } İyilik ve lütufta son derece cömerttir.
وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بالمهاجرة بديني. وَأَدْعُوا رَبِّي وأعبده وحده. عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا خائباً ضائع السعي مثلكم في دعاء آلهتهم، وفي تصدير الكلام ب عَسى التواضع وهضم النفس، والتنبيه على أن الإِجابة والإِثابة تفضل غير واجبتين، وأن ملاك الأمر خاتمته وهو غيب.
{ وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } Dinim uğruna hicret ederek [sizden ayrılacağım]. { وَأَدْعُوا رَبِّي } Yalnız O'na ibadet ederim. { عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا } İlahlarına dua etmede sizin olduğunuz gibi [Rabbime ettiğim duada] eli boş, çabası boşa çıkmış olmamayı [umarım]. Sözün { عَسى } ile başlatılmasında tevazu, nefsi kırma ve icabet ile sevap vermenin zorunlu olmayıp bir lütuf olduğuna, asıl meselenin ise gayb olan sonuca bağlı bulunduğuna dikkat çekme vardır.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 49-50]
فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)
{ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) } “Vaktaki onları ve Allah'tan başka taptıklarını terk edip ayrıldı, biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık. (49) Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüce bir doğruluk dili kıldık (güzel bir nam bıraktık). (50)”
فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بالهجرة إلى الشام. وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ بدل من فارقهم من الكفرة، قيل إنه لما قصد الشام أتى أولاً حران وتزوج بسارة وولدت له إسحاق وولد منه يعقوب، ولعل
{ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } Şam'a hicret ederek [ayrıldığında]. { وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } Ayrıldığı o kâfirlerin yerine [onları verdik]. Denildi ki: Şam'a yöneldiğinde önce Harran'a geldi, Sâre ile evlendi; Sâre ona İshak'ı doğurdu, ondan da Yakub doğdu. Belki de
تخصيصهما بالذكر لأنهما شجرتا الأنبياء أو لأنه أراد أن يذكر إسماعيل بفضله على الانفراد. وَكُلًّا جَعَلْنا نَبِيًّا وكلا منهما أو منهم.
bu ikisinin özellikle zikredilmesi, peygamberler ağacının kökleri olmalarındandır yahut İsmail'i faziletiyle tek başına anmak istediğindendir. { وَكُلًّا جَعَلْنا نَبِيًّا } O ikisinden veya onların hepsinden her birini [peygamber kıldık].
وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا النبوة والأموال والأولاد. وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا يفتخر بهم الناس ويثنون عليهم، استجابة لدعوته وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ والمراد باللسان ما يوجد به، ولسان العرب لغتهم وإضافته إلى الصدق وتوصيفه بالعلو للدلالة على أنهم أحقاء بما يثنون عليهم، وأن محامدهم لا تخفى على تباعد الأعصار وتحول الدول وتبدل الملل.
{ وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا } Peygamberlik, mallar ve evlatlar [verdik]. { وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا } İnsanlar onlarla övünür ve onları överler; bu, onun { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl” duasına icabettir. Lisan ile kastedilen, onunla meydana gelen şeydir; nitekim Arap lisanı onların dili demektir. Sıdka izafe edilmesi ve yücelikle nitelenmesi, onların kendilerine yapılan övgülere layık olduklarına ve övgüye değer vasıflarının asırların uzaklaşması, devletlerin değişmesi ve milletlerin başkalaşmasıyla gizli kalmayacağına delalet etmek içindir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥١ الى ٥٣]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 51-53]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) } “Kitap'ta Musa'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmiş (seçkin) bir kuldu; bir resul, bir nebi idi. (51) Ona Tur'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir yakarışçı olarak yaklaştırdık. (52) Rahmetimizden ona, bir nebi olarak kardeşi Harun'u bağışladık. (53)”
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً موحداً أخلص عبادته عن الشرك والرياء، أو أسلم وجهه لله وأخلص نفسه عما سواه، وقرأ الكوفيون بالفتح على أن الله أخلصه. وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا أرسله الله إلى الخلق فأنبأهم عنه ولذلك قدم رَسُولًا مع أنه أخلص وأعلى.
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً } Bir muvahhid idi; ibadetini şirk ve riyadan arındırmıştı yahut yüzünü Allah'a teslim etmiş, nefsini O'ndan başkasından soyutlamıştı. Kûfeliler, Allah'ın onu seçkin kıldığı anlamında fetha ile [muhlasan olarak] okumuşlardır. { وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا } Allah onu yaratılmışlara gönderdi, o da O'ndan haberler verdi. Bundan dolayı, daha hususi ve daha üstün olmasına rağmen { رَسُولًا } lafzı öne geçirilmiştir.
وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ من ناحيته اليمنى من اليمين، وهي التي تلي يمين موسى من جانبه الميمون من اليمن بأن تمثل له الكلام من تلك الجهة. وَقَرَّبْناهُ تقريب تشريف شبهه بمن قربه الملك لمناجاته. نَجِيًّا مناجياً حال من أحد الضميرين. وقيل مرتفعاً من النجوة وهو الارتفاع. لما
{ وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } Sağ tarafından, ki bu Musa'nın sağına denk gelen taraftır; yahut uğur (yümn) kökünden bereketli tarafından, o cihetten kelam ona tecessüm ettirilerek [seslenildi]. { وَقَرَّبْناهُ } Bir şereflendirme yakınlaştırmasıdır; hükümdarın gizli konuşmak için kendine yaklaştırdığı kimseye benzetilmiştir. { نَجِيًّا } Gizlice konuşan olarak; iki zamirden birinin halidir. Necve (yükseklik) kökünden 'yükseltilmiş olarak' anlamında olduğu da söylenmiştir. Zira
روي أنه رفع فوق السموات حتى سمع صرير القلم.
onun semaların üstüne yükseltilip kalemin cızırtısını işittiği rivayet edilmiştir.
وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا من أجل رحمتنا أو بعض رحمتنا. أَخاهُ معاضدة أخيه وموازرته إجابة لدعوته وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي فإنه كان أسن من موسى، وهو مفعول أو بدل على تقدير أن تكون مِنْ للتبعيض. هارُونَ عطف بيان له. نَبِيًّا حال منه.
{ وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا } Rahmetimiz sebebiyle yahut rahmetimizden bir parça olarak. { أَخاهُ } { وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي } “Bana ailemden bir vezir kıl” duasına icabetle kardeşinin desteğini ve yardımcılığını [bağışladık]; zira o, Musa'dan yaşça büyüktü. Bu kelime mef'uldür yahut مِنْ edatının teb'iz (kısmilik) ifade ettiği takdire göre bedeldir. { هارُونَ } Onun atf-ı beyanıdır. { نَبِيًّا } Ondan haldir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 54-55]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) } “Kitap'ta İsmail'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı; bir resul, bir nebi idi. (54) Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbi katında rızaya ermişti. (55)”
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ ذكره بذلك لأنه المشهور به والموصوف بأشياء في هذا الباب لم تعهد من غيره، وناهيك أنه وعد الصبر على الذبح فقال: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ فوفى. وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا يدل على أن الرسول لا يلزم أن يكون صاحب شريعة، فإن أولاد إبراهيم كانوا على شريعته.
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } Bununla anıldı; çünkü o bununla meşhurdu ve bu konuda başkasında görülmemiş şeylerle vasıflanmıştı. Kurban edilmeye sabretmeyi vaat edip { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” demesi ve sözünde durması sana yeter! { وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا } Resulün mutlaka müstakil bir şeriat sahibi olmasının gerekmediğine delalet eder; zira İbrahim'in çocukları onun şeriatı üzere idiler.
وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ اشتغالاً بالأهم وهو أن يقبل الرجل على نفسه ومن هو أقرب الناس إليه بالتكميل، قال الله تعالى وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ. وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ، قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً. وقيل أهله أمته فإن الأنبياء آباء الأمم. وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا لاستقامة أقواله وأفعاله.
{ وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } En mühim olanla meşgul olmak için böyle yapardı; bu da kişinin kendisini ve insanlardan kendisine en yakın olanları olgunlaştırmaya yönelmesidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar”, { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } “Ailene namazı emret”, { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً } “Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlarla taşlar olan bir ateşten koruyun”. Ailesinden maksadın ümmeti olduğu da söylenmiştir; zira peygamberler ümmetlerin babalarıdır. { وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا } Söz ve fiillerinin doğruluğundan ötürü [hoşnut olunmuştu].
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 56-57]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧) } “Kitap'ta İdris'i de an. Şüphesiz o, son derece doğru bir kimse, bir nebi idi. (56) Onu yüce bir mekâna yükselttik. (57)”
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ وهو سبط شيث وجد أبي نوح ﵈، واسمه أخنوخ واشتقاق إدريس من الدرس يرده منع صرفه، نعم لا يبعد أن يكون معناه في تلك اللغة قريباً من ذلك فلقب به لكثرة درسه، إذ
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ } O, Şis'in torunu ve Nuh'un babasının dedesidir [aleyhisselâm]. İsmi Ahnûh'tur. İdris isminin ders (دَرْس) kelimesinden türediği görüşünü gayr-i munsarif oluşu reddeder; evet, o dildeki anlamının buna yakın olması ve çokça ders okumasından dolayı bu lakabı almış olması uzak bir ihtimal değildir; zira
روي أنه تعالى أنزل عليه ثلاثين صحيفة، وأنه أول من خط بالقلم ونظر في علم النجوم والحساب.
Allah Teâlâ'nın ona otuz sayfa indirdiği, kalemle ilk yazı yazan, yıldızlar ve hesap ilmine ilk bakan kişinin o olduğu rivayet edilmiştir.
إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا.
{ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi.”
وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا يعني شرف النبوة والزلفى عند الله، وقيل الجنة، وقيل السماء السادسة أو الرابعة.
{ وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } Yani peygamberliğin şerefi ve Allah katındaki yakınlık [kastedilmiştir]. Cennet olduğu da söylenmiştir; altıncı veya dördüncü kat sema olduğu da söylenmiştir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٥٨]
[Meryem Suresi (19), Ayet 58]
أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨) } “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden, Âdem'in soyundan, Nuh ile beraber [gemide] taşıdıklarımızdan, İbrahim ve İsrail'in soyundan, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı. (58)”
أُولئِكَ إشارة إلى المذكورين في السورة من زكريا إلى إدريس ﵈. الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بأنواع النعم الدينية والدنيوية مِنَ النَّبِيِّينَ بيان للموصول. مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ بدل منه بإعادة الجار، ويجوز أن تكون مِنَ فيه للتبعيض لأن المنعم عليهم أعم من الأنبياء وأخص من الذرية. وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ أي ومن ذرية من حملنا خصوصاً، وهم من عدا إدريس فإن إبراهيم كان من ذرية سام بن نوح. وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ الباقون. وَإِسْرائِيلَ عطف على إِبْراهِيمَ أي ومن ذرية إسرائيل، وكان منهم موسى وهارون وزكريا ويحيى وعيسى، وفيه دليل على أن أولاد البنات من الذرية. وَمِمَّنْ هَدَيْنا ومن جملة من هديناهم إلى الحق. وَاجْتَبَيْنا للنبوة والكرامة. إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا خبر ل أُولئِكَ إن جعلت الموصول صفته، واستئناف إن جعلته خبره لبيان خشيتهم من الله وإخباتهم له مع ما لهم من علو الطبقة في شرف النسب وكمال النفس والزلفى من الله تعالى.
{ أُولئِكَ } Bu surede Zekeriyya'dan İdris'e kadar anılanlara [aleyhimüsselâm] işarettir. { الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } Dini ve dünyevi nimetlerin çeşitleriyle [nimet verdiği kimselerdir]. { مِنَ النَّبِيِّينَ } İsmi mevsulün beyanıdır. { مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ } Harf-i cerin tekrarıyla ondan bedeldir; buradaki { مِنَ } edatının teb'iz (kısmilik) için olması da caizdir, çünkü kendilerine nimet verilenler peygamberlerden daha genel, zürriyetten ise daha özeldir. { وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } Yani bilhassa taşıdıklarımızın soyundan; bunlar İdris dışındakilerdir, zira İbrahim Nuh'un oğlu Sam'ın soyundandı. { وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ } Geriye kalanlardır. { وَإِسْرائِيلَ } { إِبْراهِيمَ } kelimesine atıftır; yani İsrail'in soyundan; Musa, Harun, Zekeriyya, Yahya ve İsa onlardandı. Bunda kız çocuklarının evlatlarının da zürriyetten olduğuna dair bir delil vardır. { وَمِمَّنْ هَدَيْنا } Hakka ilettiğimiz kimseler cümlesinden. { وَاجْتَبَيْنا } Peygamberlik ve keramet için [seçtiklerimizden]. { إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا } Şayet ismi mevsulü sıfat yaparsan { أُولئِكَ } mübtedasının haberidir; haber yaparsan, nesep şerefinde, nefis kemalinde ve Allah Teâlâ'ya yakınlıkta yüksek mertebelere sahip olmalarıyla birlikte Allah'tan korkularını ve O'na boyun eğişlerini açıklamak için bir istinaftır (yeni cümledir).
وعن النبي ﵊ «اتلوا القرآن وابكوا فإن لم تبكو فتباكوا» .
Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle rivayet edilmiştir: “Kur'an'ı okuyun ve ağlayın, eğer ağlayamazsanız ağlar gibi yapın (ağlamaya çalışın).”
والبكي جمع باك كالسجود في جمع ساجد. وقرئ «يتلى» بالياء لأن التأنيث غير حقيقي، وقرأ حمزة والكسائي بُكِيًّا بكسر الباء.
Bükiyy (بُكِيًّا), 'sâcid'in çoğulunun 'sücced' olması gibi 'bâkî'nin çoğuludur. Müenneslik hakiki olmadığı için [tütlâ fiili] ya ile “yütlâ” şeklinde de okunmuştur. Hamza ve Kisâî ise { بُكِيًّا } kelimesini bâ harfinin kesresiyle (bikiyyen) okumuştur.
[سورة مريم (١٩) : آية ٥٩]
[Meryem Suresi (19), Ayet 59]
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩)
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) } “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Onlar yakında gayyâya (cehennem azabına/hüsrana) uğrayacaklardır. (59)”
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ فعقبهم وجاء بعدهم عقب سوء يقال خلف صدق بالفتح، وخلف سوء بالسكون. أَضاعُوا الصَّلاةَ تركوها أو أخروها عن وقتها. وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ كشرب الخمر واستحلال نكاح الأخت من الأب والانهماك في المعاصي.
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } Onların peşinden kötü bir nesil geldi ve onların yerini aldı. İyi nesil için fetha ile (halef), kötü nesil için sükûn ile (half) denir. { أَضاعُوا الصَّلاةَ } Onu terk ettiler yahut vaktinden sonraya bıraktılar. { وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } Şarap içmek, baba bir kız kardeşle nikâhı helal saymak ve günahlara dalmak gibi.
وعن علي ﵁ في قوله وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ: من بنى الشديد، وركب المنظور، ولبس المشهور.
Ali'den [radıyallâhu anh] { وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “şehvetlerine uydular” ayeti hakkında şöyle rivayet edilmiştir: “Muhkem bina yapan, gösterişli binitlere binen ve şöhret elbisesi giyen kimsedir.”
فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا شراً كقوله:
{ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } Şer [bulacaklardır], şairin şu sözündeki gibi:
فَمَنْ يَلْقَ خَيْراً يَحْمِد النَاس أَمْرَه ... وَمَنْ يَغْو لاَ يعْدَمْ عَلَى الغَيِّ لاَئِماً
“Kim hayırla karşılaşırsa insanlar onun işini över... Kim de azarsa, azgınlığı yüzünden kınayansız kalmaz.”
أو جزاء غي كقوله تعالى: يَلْقَ أَثاماً أو غياً عن طريق الجنة، وقيل هو واد في جهنم يستعيذ منه أوديتها.
Yahut Allah Teâlâ'nın { يَلْقَ أَثاماً } “cezayla karşılaşır” ayetindeki gibi sapıklığın cezasını [bulacaklardır]; yahut cennet yolundan bir sapma [bulacaklardır]. Gayyâ'nın, cehennemin diğer vadilerinin kendisinden sığındığı bir vadi olduğu da söylenmiştir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦٠ الى ٦١]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 60-61]
إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١)
{ إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) } “Ancak tevbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır. (60) O Adn cennetlerine ki Rahmân, kullarına görmedikleri halde onu vadetmiştir. Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir. (61)”
إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً يدل على أن الآية في الكفرة. فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو بكر ويعقوب على البناء للمفعول من أدخل. وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً ولا ينقصون شيئاً من جزاء أعمالهم، ويجوز أن ينصب شَيْئاً على المصدر، وفيه تنبيه على أن كفرهم السابق لا يضرهم ولا ينقص أجورهم.
{ إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } Ayetin kâfirler hakkında olduğuna delalet eder. { فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } İbn Kesir, Ebu Amr, Ebu Bekir ve Yakub, edilgen (meçhul) çatı ile 'girdirilirler' şeklinde okumuşlardır. { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } Amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmez; { شَيْئاً } kelimesinin masdar olarak nasb edilmesi de caizdir. Bunda, onların önceki küfürlerinin kendilerine zarar vermeyeceğine ve ecirlerini eksiltmeyeceğine dair bir dikkat çekme vardır.
جَنَّاتِ عَدْنٍ بدل من الجنة بدل البعض لاشتمالها عليها، أو منصوب على المدح، وقرئ بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف، وعدن لأنه المضاف إليه في العلم أو علم للعدن بمعنى الإِقامة كبرة ولذلك صح وصف ما أضيف إليه بقوله: الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ أي وعدها إياهم وهي غائبة عنهم، أو وهم غائبون عنها، أو وعدهم بإيمانهم بالغيب. إِنَّهُ إن الله. كانَ وَعْدُهُ الذي هو الجنة. مَأْتِيًّا يأتيها أهلها الموعود لهم لا محالة، وقيل هو من أتى إليه إحساناً أي مفعولاً منجزاً.
{ جَنَّاتِ عَدْنٍ } Onu kapsadığı için 'el-Cennet'ten bedel-i ba'zdır yahut medih üzere mansubdur. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû da okunmuştur. Adn, alemde muzâfun ileyh olduğu için yahut 'Berra' gibi ikamet anlamında bir alem olduğu için [marifedir]; bu sebeple kendisine muzâf olan şeyin { الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ } sözüyle nitelenmesi sahih olmuştur; yani cennet onlardan gayb iken (görmedikleri halde) yahut onlar cennetten uzakta iken, yahut gayba iman etmeleri sebebiyle bunu onlara vadetmiştir. { إِنَّهُ } Şüphesiz Allah. { كانَ وَعْدُهُ } Cennet olan vaadi. { مَأْتِيًّا } Kendilerine vaat edilen ehli oraya mutlaka varacaktır; 'birine ihsanda bulundu' (أتى إليه إحساناً) ifadesinden türemiş olup 'yapılmış, yerine getirilmiş' anlamında olduğu da söylenmiştir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٦٢]
[Meryem Suresi (19), Ayet 62]
لاَّ يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢)
{ لاَّ يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) } “Orada boş bir söz işitmezler; ancak 'selam' işitirler. Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır. (62)”
لاَّ يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً فضول كلام. إِلَّا سَلاماً ولكن يسمعون قولاً يسلمون فيه من العيب والنقيصة، أو تسليم الملائكة عليهم أو تسليم بعضهم، على بعض على الاستثناء المنقطع، أو على أن معنى التسليم إن كان لغواً فلا يسمعون لغواً سواه كقوله:
{ لاَّ يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً } Boş söz [işitmezler]. { إِلَّا سَلاماً } Fakat içinde ayıptan ve noksanlıktan esen kaldıkları söz işitirler; yahut meleklerin onlara selamını veya bazılarının bazısına selamını işitirler; bu, munkatı' istisna iledir. Yahut selamın manası şayet bir lağv olsaydı, bundan başka bir lağv işitmezlerdi anlamındadır; tıpkı şairin şu sözündeki gibi:
وَلاَ عَيْبَ فِيهِم غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُم ... بِهِنَّ فُلُولٌ من قراع الكتائب
“Onlarda, kılıçlarının birliklerle çarpışmaktan çentilmiş olmasından başka hiçbir kusur yoktur.”
أو على أن معناه الدعاء بالسلامة وأهلها أغنياء عنه فهو من باب اللغو ظاهراً وإنما فائدته الإِكرام.
Yahut onun manasının esenlik duası olması üzerinedir; oysa cennet ehli bundan müstağnidir, dolayısıyla zahiren lağv kabilindendir, fakat asıl faydası ikramdır.
وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا على عادة المتنعمين والتوسط بين الزهادة والرغابة، وقيل المراد دوام الرزق ودروره.
{ وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } Nimet içinde yaşayanların âdeti üzere ve tokluk ile açlık arasında bir ölçüde [verilir]. Rızkın devamlılığı ve kesintisiz bolluğunun kastedildiği de söylenmiştir.