لأنه جواب الشرط. يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى أعمى البصر أو القلب ويؤيد الأول.
şartın cevabı olduğu için [böyle okunmuştur]. { يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “...ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz”; gözü kör veya kalbi kör olarak [haşrederiz]. Birincisini [şu ayet] desteklemektedir:
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٧]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 125-127]
قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧)
{ قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧) } “[O da] der ki: 'Rabbim! Ben gören bir kimse olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?' (125) [Allah] buyurur ki: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun. Aynı şekilde bugün sen de unutulursun.' (126) İşte haddi aşan ve Rabbinin ayetlerine inanmayan kimseyi biz böyle cezalandırırız. Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha kalıcıdır. (127)”
قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً وقد أمالهما حمزة والكسائي لأن الألف منقلبة من الياء، وفرق أبو عمرو بأن الأول رأس الآية ومحل الوقف فهو جدير بالتغيير.
{ قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً } “[O da] der ki: 'Rabbim! Ben gören bir kimse olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?'”; Hamza ve Kisâî, elif yâ harfinden dönüştüğü için her iki kelimede imâle yapmışlardır. Ebû Amr ise birincisinin ayet sonu ve durak yeri olması sebebiyle değişime daha layık olduğunu belirterek [ikisini] birbirinden ayırmıştır.
قالَ كَذلِكَ أي مثل ذلك فعلت ثم فسره فقال: أَتَتْكَ آياتُنا واضحة نيرة. فَنَسِيتَها فعميت عنها وتركتها غير منظور إليها. وَكَذلِكَ ومثل تركك إياها. الْيَوْمَ تُنْسى تترك في العمى والعذاب.
{ قالَ كَذلِكَ } “[Allah] buyurur ki: 'İşte böyle...'”; yani 'Bunun gibi yaptın' [demektir]. Sonra bunu açıklayarak şöyle buyurdu: { أَتَتْكَ آياتُنا } “'...sana ayetlerimiz geldi...'”; açık ve nurlu olarak [geldi]. { فَنَسِيتَها } “'...de sen onları unuttun...'”; onlara karşı körleştin ve kendilerine hiç bakılmayacak şekilde onları terk ettin. { وَكَذلِكَ } “'...Aynı şekilde...'”; senin onları terk ettiğin gibi. { الْيَوْمَ تُنْسى } “'...bugün sen de unutulursun'”; körlükte ve azapta terk edilirsin.
وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ بالانهماك في الشهوات والإِعراض عن الآيات. وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ بل كذب بها وخالفها. وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ وهو الحشر على العمى، وقيل عذاب النار أي وللنار بعد ذلك أَشَدُّ وَأَبْقى من ضنك العيش أو منه ومن العمى، ولعله إذا دخل النار زال عماه ليرى محله وحاله أو مما فعله من ترك الآيات والكفر بها.
{ وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } “İşte haddi aşan... kimseyi biz böyle cezalandırırız”; şehvetlere dalıp ayetlerden yüz çevirerek [haddi aşanı]. { وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ } “...ve Rabbinin ayetlerine inanmayan...”; bilakis onları yalanlayıp onlara muhalefet eden [kimseyi]. { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ } “...Ahiret azabı ise elbette...”; o da kör olarak haşredilmektir. Cehennem azabı olduğu da söylenmiştir; yani bundan sonra cehennem [azabı], { أَشَدُّ وَأَبْقى } “...daha şiddetli ve daha kalıcıdır”; dar geçimden yahut hem ondan hem de körlükten daha şiddetli ve daha kalıcıdır. Belki de cehenneme girdiğinde yerini ve halini görmesi için körlüğü zail olur; yahut ayetleri terk etmekten ve onları inkâr etmekten ibaret olan kendi fiilinden [daha şiddetli ve daha kalıcıdır].
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 128-129]
أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩)
{ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimiz, onların da yurtlarında gezip dolaştıkları kendilerine kılavuzluk etmedi mi? Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. (128) Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, muhakkak [azap] kaçınılmaz olurdu. (129)”
أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ مسند إلى الله تعالى أو الرسول أو ما دل عليه. كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أي إهلاكنا إياهم أو الجملة بمضمونها، والفعل على الأولين معلق يجري مجرى أعلم ويدل عليه القراءة بالنون.
{ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } “...onlara kılavuzluk etmedi mi?”; [fiil] Allah Teâlâ'ya, Resûl'e yahut { كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimiz...” ifadesinin delalet ettiği manaya yani onları helak etmemize veya içerdiği anlamıyla cümlenin kendisine isnad edilmiştir. İlk iki ihtimale göre fiil ta‘lîk edilmiştir (işlevsizleşmiştir), «أعلم» (bildiriyorum) gibi cereyan eder; nun harfiyle yapılan kıraat da buna delalet etmektedir.
يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ ويشاهدون آثار هلاكهم. إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى لذوي العقول الناهية عن التغافل والتعامي.
{ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ } “...onların yurtlarında gezip dolaştıkları...”; helak oluşlarının kalıntılarına bizzat şahit olurlar. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى } “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır”; gafletten ve görmezden gelmekten alıkoyan akıl sahipleri için.
وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ وهي العدة بتأخير عذاب هذه الأمة إلى الآخرة. لَكانَ لِزاماً لكان مثل ما نزل بعاد وثمود لازماً لهؤلاء الكفرة، وهو مصدر وصف به أو اسم آلة سمي به اللازم لفرط لزومه كقولهم لزاز خصم. وَأَجَلٌ مُسَمًّى عطف على كلمة أي ولولا العدة بتأخير العذاب وأجل مسمى لأعمارهم، أو لعذابهم وهو يوم القيامة أو يوم بدر لكان العذاب لزاماً والفصل للدلالة على استقلال كل منهما بنفي لزوم العذاب، ويجوز عطفه على المستكن في كان أي لكان الأخذ العاجل وأجل مسمى لازمين له.
{ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz... olmasaydı”; bu ümmetin azabının ahirete ertelenmesine dair vaaddir. { لَكانَ لِزاماً } “...muhakkak [azap] kaçınılmaz olurdu”; Âd ve Semûd kavimlerinin başına gelenin bir benzeri bu kâfirler için kaçınılmaz olurdu. Bu kelime, kendisiyle sıfat yapılmış bir masdardır yahut 'düşmanın yakasını bırakmayan hasım' sözlerinde olduğu gibi, ayrılmazlığının aşırılığından ötürü ayrılmayan şeye isim kılınmış bir alet ismidir. { وَأَجَلٌ مُسَمًّى } “...ve belirlenmiş bir ecel...”; { كَلِمَةٌ } üzerine matuftur. Yani azabın ertelenmesine dair vaad ve onların ömürleri veya azapları için belirlenmiş bir ecel -ki o kıyamet günü yahut Bedir günüdür- olmasaydı azap kaçınılmaz olurdu. [İki kelimenin] birbirinden ayrılması, her birinin azabın kaçınılmazlığını nefyetmede müstakil olduğuna delalet etmek içindir. { كَانَ } fiilinin içindeki gizli zamire matuf olması da caizdir; yani çarçabuk yakalanmak ve belirlenmiş bir ecel onun için kaçınılmaz olurdu.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣٠]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 130]
فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠)
{ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠) } “O halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğmasından önce de batmasından önce de Rabbini överek tesbih et. Gecenin bir kısım saatlerinde ve gündüzün etrafında da tesbih et ki hoşnutluğa eresin. (130)”
فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وصل وأنت حامد لربك على هدايته وتوفيقه، أو نزهه عن الشرك وسائر ما يضيفون إليه من النقائص حامداً له على ما ميزك بالهدى معترفاً بأنه المولى للنعم كلها. قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ يعني الفجر. وَقَبْلَ غُرُوبِها يعني الظهر والعصر لأنهما في آخر النهار أو العصر وحده.
{ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “O halde onların söylediklerine sabret; ...Rabbini överek tesbih et”; hidayetine ve muvaffakiyetine karşılık Rabbine hamd edici olarak namaz kıl; yahut seni hidayetle mümtaz kıldığı için O'na hamd edip bütün nimetlerin gerçek sahibinin O olduğunu itiraf ederek, O'nu şirkten ve O'na isnad ettikleri diğer noksanlıklardan tenzih et. { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “...güneşin doğmasından önce...”; yani sabah namazını [kastediyor]. { وَقَبْلَ غُرُوبِها } “...ve batmasından önce...”; gündüzün sonunda oldukları için öğle ve ikindi namazlarını yahut sadece ikindi namazını [kastediyor].
وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ ومن ساعاته جمع أنا بالكسر والقصر، أو أناء بالفتح والمد. فَسَبِّحْ يعني المغرب والعشاء وإنما قدم زمان الليل لاختصاصه بمزيد الفضل فإن القلب فيه أجمع والنفس أميل إلى الاستراحة فكانت العبادة فيه أحمز ولذلك قال ﷾: إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا. وَأَطْرافَ النَّهارِ تكرير لصلاتي الصبح والمغرب إرادة الاختصاص، ومجيئه بلفظ الجمع لأمن الإِلباس كقوله:
{ وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ } “...Gecenin bir kısım saatlerinde...”; onun saatlerinde [tesbih et]; kesre ve maksûr olarak inâ (إِنى) kelimesinin yahut fetha ve med ile enâ (أَنَاء) kelimesinin çoğuludur. { فَسَبِّحْ } “...tesbih et...”; yani akşam ve yatsı namazlarını [kıl]. Gece vaktinin öne alınması faziletinin fazlalığındandır; zira o vakitte kalp daha derli topludur ve nefis dinlenmeye daha meyillidir, bu yüzden onda ibadet daha meşakkatlidir (daha sevaplıdır). Nitekim Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: { إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا }. { وَأَطْرافَ النَّهارِ } “...ve gündüzün etrafında...”; hususi kılınması murad edildiği için sabah ve akşam namazlarının tekrarlanmasıdır. İltibas tehlikesi bulunmadığından çoğul lafzıyla gelmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
ظهرا هما مِثْل ظُهُورِ التِرْسَيْنِ
İkisinin sırtı iki kalkanın sırtları gibidir.
أو أمر بصلاة الظهر فإنه نهاية النصف الأول من النهار وبداية النصف الآخر وجمعه باعتبار النصفين أو لأن النهار جنس، أو بالتطوع في أجزاء النهار. لَعَلَّكَ تَرْضى متعلق ب سَبِّحْ أي سبح في هذه الأوقات طمعاً أن تنال عند الله ما به ترضي نفسك. وقرأ الكسائي وأبو بكر بالبناء للمفعول أي يرضيك ربك.
Yahut öğle namazı emredilmiştir; zira o gündüzün ilk yarısının sonu, diğer yarısının başlangıcıdır. Çoğul getirilmesi iki yarıya itibar edildiğindendir veya gündüzün cins ismi olmasındandır; yahut gündüzün kısımlarında nafile ibadet etme emridir. { لَعَلَّكَ تَرْضى } “...ki hoşnutluğa eresin”; { سَبِّحْ } kelimesine müteallıktır; yani Allah katında nefsini hoşnut kılacak şeylere nail olmayı umarak bu vakitlerde tesbih et. Kisâî ve Ebû Bekir meçhul sîga ile [turdâ şeklinde] okumuşlardır; yani 'Rabbin seni hoşnut etsin' [demektir].
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 131]
وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١)
{ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) } “Kendilerini sınamak için onlardan bazı zümrelere dünya hayatının süsü olarak verdiğimiz şeylere gözlerini dikme! Rabbinin rızkı daha hayırlı ve daha kalıcıdır. (131)”
وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ أي نظر عينيك. إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ استحساناً له وتمنيا أن يكون لك مثله. أَزْواجاً مِنْهُمْ وأصنافاً من الكفرة، ويجوز أن يكون حالاً من الضمير في به والمفعول منهم أي إلى الذي متعنا به، وهو أصناف بعضهم أو ناساً منهم. زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا منصوب بمحذوف دل عليه مَتَّعْنا أو بِهِ على تضمينه معنى أعطينا، أو بالبدل من محل بِهِ أو من أَزْواجاً بتقدير مضاف ودونه، أو بالذم وهي الزينة والبهجة. وقرأ يعقوب بالفتح وهو لغة كالجهرة في الجهرة، أو جمع زاهر وصف لهم بأنهم زاهرو الدنيا لتنعمهم وبهاء زيهم بخلاف ما عليه المؤمنون الزهاد. لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ لنبلوهم ونختبرهم فيه، أو لنعذبهم في الآخرة بسببه. وَرِزْقُ رَبِّكَ وما ادخر لك في الآخرة، أو ما رزقك من الهدى والنبوة. خَيْرٌ مما منحهم في الدنيا. وَأَبْقى فإنه لا ينقطع.
{ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “...gözlerini dikme!”; yani gözlerinin bakışını [dikme]. { إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ } “...verdiğimiz şeylere...”; onu beğenerek ve bir benzerinin senin olmasını temenni ederek [bakma]. { أَزْواجاً مِنْهُمْ } “...onlardan bazı zümrelere...”; kâfirlerden birtakım sınıflara [verdiğimiz şeylere]. [Bu kelimenin] { بِهِ } içindeki zamirden hâl olması caizdir; mef'ûl ise { مِنْهُمْ } ifadesidir. Yani 'kendilerini faydalandırdığımız şeye; o da bazılarının sınıflarıdır veya onlardan birtakım insanlardır' demektir. { زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “...dünya hayatının süsü olarak...”; { مَتَّعْنا } fiilinin veya [kendisine] 'verdik' manası yüklenmesiyle { بِهِ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mensubdur; yahut { بِهِ } lafzının mahallinden veya bir muzâf takdiriyle yahut muzâfsız olarak { أَزْواجاً } kelimesinden bedel yapılarak mensubdur; yahut zemm üzere mensubdur. O, süs ve parlaklık demektir. Ya'kûb fetha ile okumuştur; bu da 'cehre' kelimesinde olduğu gibi bir lügattir; yahut nimet içinde yüzmeleri ve zâhid müminlerin halinin aksine kılık kıyafetlerinin gösterişli olması sebebiyle dünya parıltısına sahip kimseler olarak vasıflanmış biçimde 'zâhir' kelimesinin çoğuludur. { لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “Kendilerini sınamak için...”; onunla onları imtihan edip denemek için; yahut onun sebebiyle ahirette onlara azap etmek için. { وَرِزْقُ رَبِّكَ } “Rabbinin rızkı...”; ahirette senin için biriktirdiği şeyler yahut sana lütfettiği hidayet ve nübüvvettir. { خَيْرٌ } “...daha hayırlıdır...”; dünyada onlara bağışladığı şeylerden [daha hayırlıdır]. { وَأَبْقى } “...ve daha kalıcıdır”; çünkü o kesintiye uğramaz.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 132]
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢)
{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢) } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir. (132)”
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ أمره بأن يأمر أهل بيته أو التابعين له من أمته بالصلاة بعد ما أمر بها ليتعاونوا على الاستعانة بها على خصاصتهم ولا يهتموا بأمر المعيشة ولا يلتفتوا لفت أرباب الثروة. وَاصْطَبِرْ عَلَيْها وداوم عليها. لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً أي أن ترزق نفسك ولا أهلك. نَحْنُ نَرْزُقُكَ وإياهم ففرغ بالك لأم الآخرة. وَالْعاقِبَةُ المحمودة. لِلتَّقْوى لذوي التقوى.
{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } “Ailene namazı emret...”; kendisine emredildikten sonra, yoksulluklarına karşı namaz ile yardımlaşmaları, geçim derdine düşmemeleri ve servet sahiplerinin yöneldiği şeylere iltifat etmemeleri için ev halkına veya ümmetinden kendisine tabi olanlara namazı emretmesi buyrulmuştur. { وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “...ve kendin de ona sabırla devam et”; ona devamlı ol. { لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً } “Biz senden bir rızık istemiyoruz...”; yani ne kendini ne de aileni rızıklandırmanı istemiyoruz. { نَحْنُ نَرْزُقُكَ } “...seni biz rızıklandırıyoruz”; seni de onları da [biz rızıklandırıyoruz]; o halde zihnini ahiret işi için boşalt. { وَالْعاقِبَةُ } “...akıbet...”; övülen akıbet. { لِلتَّقْوى } “...takva sahiplerinindir”; takva ehlinindir.
روي «أنه ﵊ كان إذا أصاب أهله ضرٌ أمرهم بالصلاة وتلا هذه الآية» .
Rivayet edildiğine göre «O [aleyhisselâm] ailesine bir darlık ve sıkıntı isabet ettiğinde onlara namaz kılmayı emreder ve bu ayeti okurdu».
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣٣]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 133]
وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣)
{ وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣) } “'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!' dediler. Önceki sahifelerdeki açık delil kendilerine gelmedi mi? (133)”
وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ بآية تدل على صدقه في ادعاء النبوة، أو بآية مقترحة إنكاراً لما جاء به من الآيات، أو للاعتداد به تعنتاً وعناداً فألزمهم بإتيانه بالقرآن الذي هو أم المعجزات وأعظمها وأبقاها، لأن حقيقة المعجزة اختصاص مدعي النبوة بنوع من العلم أو العمل على وجه خارق للعادة، ولا شك أن العلم أصل العمل وأعلى منه قدراً وأبقى أثراً فكذا ما كان من هذا القبيل، ونبههم أيضاً على وجه أبين من وجوه إعجاز المختصة بهذا الباب فقال: أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى من التوراة والإِنجيل وسائر الكتب السماوية، فإن اشتمالها على زبدة ما فيها من العقائد والأحكام الكلية مع أن الآتي بها أُميّ لم يرها ولم يتعلم ممن علمها إعجاز بين، وفيه إشعار بأنه كما يدل على نبوته برهان لما تقدمه من الكتب من حيث أنه معجز وتلك ليست كذلك، بل هي مفتقرة إلى ما يشهد على صحتها. وقرئ «الصحف» بالتخفيف وقرأ نافع وأبو عمرو وحفص عن عاصم أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بالتاء والباقون بالياء.
{ وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!' dediler”; peygamberlik iddiasındaki doğruluğuna delalet eden bir mucize veya getirdiği mucizeleri inkâr etmek yahut inatlaşma ve dikbaşlılık olsun diye mucize saymak amacıyla teklif ettikleri bir mucize getirmesini [istediler]. Bunun üzerine mucizelerin anası, en büyüğü ve en kalıcısı olan Kur'an'ı getirmesini onlara bağlayıcı bir delil kıldı; zira mucizenin hakikati, peygamberlik iddia eden kişinin adetleri aşacak biçimde bir ilim veya amel türüyle mümtaz kılınmasıdır. Şüphe yok ki ilim amelin aslıdır, kadr ü kıymeti daha yücedir ve eseri daha kalıcıdır; bu kabilden olan şeyler de böyledir. Ayrıca bu bapla ilgili mucizevi yönlerin en açığına da dikkat çekerek şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } “Önceki sahifelerdeki açık delil kendilerine gelmedi mi?”; Tevrat, İncil ve diğer semavi kitaplardaki [delil gelmedi mi?]. Getiren kişinin ümmî olup o kitapları görmemiş ve onları bilen kimseden öğrenmemiş olmasına rağmen, Kur'an'ın o kitaplardaki inanç esaslarının ve küllî hükümlerin özünü içermesi apaçık bir mucizedir. Bunda, mucize olması bakımından nübüvvetine delalet ettiği gibi, kendisinden önceki kitaplar için de bir burhan olduğuna bir işaret vardır; zira o kitaplar mucize değildir, bilakis kendi sıhhatlerine şahitlik edecek bir delile muhtaçtırlar. «الصحف» kelimesi hafifletilerek de okunmuştur. Nâfi‘, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ } kelimesini tâ harfiyle, diğerleri ise yâ harfiyle okumuşlardır.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٣٤ الى ١٣٥]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 134-135]
وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥)
{ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥) } “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik, muhakkak şöyle derlerdi: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!' (134) De ki: 'Herkes beklemektedir; siz de bekleyin! Düzgün yolun sahiplerinin kimler olduğunu ve kimin doğru yola erdiğini yakında bileceksiniz!' (135)”
وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ من قبل محمّد ﵊ أو البينة والتذكير لأنها في معنى
{ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ } “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik...”; Muhammed [aleyhisselâm]'dan önce yahut açık delilden ve hatırlatmadan önce [helak etseydik]; [zamirin] müzekker gelmesi burhan manasında olmasından
البرهان، أو المراد بها القرآن. لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ بالقتل والسبي في الدنيا. وَنَخْزى بدخول النار يوم القيامة، وقد قرئ بالبناء للمفعول فيهما.
ötürüdür yahut bununla kastedilen Kur'an'dır. { لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ } “...muhakkak şöyle derlerdi: 'Rabbimiz! ...alçalmadan... önce bize bir elçi gönderseydin de ayetlerine uysaydık ya!'”; dünyada öldürülme ve esir edilmeyle [alçalmadan önce]. { وَنَخْزى } “...ve rezil olmadan [önce]”; kıyamet gününde ateşe girmekle [rezil olmadan önce]. Her iki fiil meçhul sîga ile de okunmuştur.
قُلْ كُلٌّ أي كل واحد منا ومنكم. مُتَرَبِّصٌ منتظر لما يؤول إليه أمرنا وأمركم. فَتَرَبَّصُوا وقرئ «فتمتعوا» . فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ المستقيم، وقرئ «السواء» أي الوسط الجيد و «السوءى» و «السوء» أي الشر، و «السوي» هو تصغيره. وَمَنِ اهْتَدى من الضلالة ومَنْ في الموضعين للاستفهام ومحلها الرفع بالابتداء، ويجوز أن تكون الثانية موصولة بخلاف الأولى لعدم العائد فتكون معطوفة على محل الجملة الاستفهامية المعلق عنها الفعل على أن العلم بمعنى المعرفة أو على أصحاب أو على الصراط على أن المراد به النبي ﷺ.
{ قُلْ كُلٌّ } “De ki: 'Herkes...'”; yani bizden ve sizden her birimiz. { مُتَرَبِّصٌ } “...beklemektedir...”; bizim ve sizin işinizin varacağı akıbeti bekleyendir. { فَتَرَبَّصُوا } “...siz de bekleyin!...”; «فتمتعوا» (faydalanın) şeklinde de okunmuştur. { فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ } “...Düzgün yolun sahiplerinin kimler olduğunu... yakında bileceksiniz!”; dosdoğru yolun [sahiplerini]. «السواء» yani 'orta ve iyi', «السوءى» ve «السوء» yani 'şer' şeklinde de okunmuştur; «السوي» ise onun ism-i tasğîridir. { وَمَنِ اهْتَدى } “...ve kimin doğru yola erdiğini...”; sapıklıktan kurtulup doğru yolu bulduğunu [yakında bileceksiniz]. Her iki yerdeki «مَنْ» istifham içindir ve mübteda olarak mahallen merfûdur. İkincisinin birinciden farklı olarak âid zamir bulunmadığı için ism-i mevsûl olması da caizdir; bu durumda fiilin kendisinden ta‘lîk edildiği istifham cümlesinin mahalline matuf olur ki bu ilim lafzının marifet manasında olmasına dayanır; yahut { أَصْحابُ } kelimesine veya yol ile kastedilenin Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] olması takdiriyle { الصِّراطِ } kelimesine matuf olur.
وعنه ﷺ «من قرأ طه أعطي يوم القيامة ثواب المهاجرين والأنصار رضوان الله عليهم أجمعين» .
Ondan [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Kim Tâhâ suresini okursa, kıyamet gününde ona Muhacirlerin ve Ensar'ın -Allah hepsinden razı olsun- sevabı verilir».