قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦)
{ قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) } “[Allah] buyurdu ki: ‘Biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı.’ (85) Bunun üzerine Musa, öfkeli ve kederli bir halde kavmine döndü. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmamış mıydı? Yoksa üzerinizden çok uzun bir zaman mı geçti, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz de bana verdiğiniz sözden caydınız?’ (86)”
قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ ابتليناهم بعبادة العجل بعد خروجك من بينهم وهم الذين خلفهم مع هارون وكانوا ستمائة ألف ما نجا من عبادة العجل منهم إلا اثنا عشر ألفاً. وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ باتخاذ العجل والدعاء إلى عبادته، وقرئ «وَأَضَلَّهُمْ» أي أشدهم ضلالاً لأنه كان ضالاً مضلاً، وإن صح أنهم أقاموا على الدين بعد ذهابه عشرين ليلة وحسبوها بأيامها أربعين وقالوا قد أكملنا العدة ثم كان أمر العجل، وإن هذا الخطاب كان له عند مقدمه إذ ليس في الآية ما يدل عليه كان ذلك إخباراً من الله له عن المترقب بلفظ الواقع على عادته، فإن أصل وقوع الشيء أن يكون في علمه ومقتضى مشيئته، والسَّامِرِيُّ منسوب إلى قبيلة من بني إسرائيل يقال لها السامرة. وقيل كان علجا من كرمان. وقيل من أهل باجرما واسمه موسى بن ظفر وكان منافقاً.
{ قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّa قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ } “[Allah] buyurdu ki: ‘Biz senden sonra kavmini imtihan ettik...’”; senin onların arasından ayrılışından sonra onları buzağıya tapmakla sınadık. Bunlar Hârûn ile birlikte geride bıraktığı kimselerdi; altı yüz bin kişi idiler ve içlerinden sadece on iki bin kişi buzağıya tapmaktan kurtuldu. { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “ve Sâmirî onları saptırdı”; buzağıyı yapıp ona tapmaya çağırarak [saptırdı]. «وَأَضَلَّهُمْ» şeklinde de okunmuştur; yani sapkın ve saptırıcı olduğu için onların sapıklıkça en şiddetlisi [anlamında]. Eğer onların onun gidişinden sonra yirmi gece din üzere kaldıkları, günleriyle birlikte bunu kırk [vakit] sayıp 'Süreyi tamamladık' dedikleri ve ardından buzağı hadisesinin gerçekleştiği; bu hitabın da ayette aksine bir delil bulunmadığından [Musa'nın] gelişinde yapıldığı rivayeti doğruysa, bu durum Allah'ın âdeti üzere gerçekleşecek olanı gerçekleşmiş lafzıyla haber vermesidir. Zira bir şeyin vuku bulmasının aslı, O'nun ilminde ve meşietinin gereğinde olmasıdır. Sâmirî (السَّامِرِيُّ), İsrâiloğulları'ndan Samire denilen bir kabileye mensuptur. Kirmanlı bir zimmî kâfir olduğu da söylenmiştir. Bâcermâ halkından olduğu ve adının Mûsâ b. Zafer olup münafık bulunduğu da söylenmiştir.
فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ بعد ما استوفى الأربعين وأخذ التوراة غَضْبانَ عليهم. أَسِفاً حزيناً بما فعلوا. قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً وبأن يعطيكم التوراة فيها هدى ونور. أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أي الزمان يعني زمان مفارقته لهم. أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ يجب عليكم. غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ
{ فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ } “Bunun üzerine Musa... kavmine döndü”; kırk [günü] tamamlayıp Tevrat'ı aldıktan sonra. { غَضْبانَ } “öfkeli... bir halde”; onlara öfkeli olarak. { أَسِفاً } “ve kederli”; yaptıklarından dolayı üzgün bir halde. { قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً } “Dedi ki: ‘Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmamış mıydı?’”; ve içinde hidayet ile nur bulunan Tevrat'ı size vereceğini [vaat etmemiş miydi?] { أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Yoksa üzerinizden çok uzun bir zaman mı geçti?”; yani süre; onun onlardan ayrılış süresini kastetmektedir. { أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ } “yoksa... üzerinize inmesini mi istediniz?”; vacip olmasını, gerekli kılınmasını. { غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ }
بعبادة ما هو مثل في الغباوة. فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي وعدكم إياي بالثبات على الإِيمان بالله والقيام على ما أمرتكم به، وقيل هو من أخلفت وعده إذا وجدت الخلف فيه، أي فوجدتم الخلف في وعدي لكم بالعود بعد الأربعين، وهو لا يناسب الترتيب على الترديد ولا على الشق الذي يليه ولا جوابهم له.
“Rabbinizden bir gazabın...”; ahmaklıkta darbımesel olan bir şeye taparak. { فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “de bana verdiğiniz sözden caydınız?”; Allah'a iman üzere sebat etme ve size emrettiğim şeyleri yerine getirme hususunda bana verdiğiniz sözden [caydınız]. Sözde cayma bulmak anlamında gelen «أخلفت وعده» ifadesinden olduğu da söylenmiştir; yani 'Kırk günün ardından döneceğime dair size verdiğim sözümde bir cayma mı buldunuz?' [demektir]. Ancak bu, hem önceki şıklar arasındaki tereddütlü sıralamaya, hem takip eden kısma, hem de onların ona verdikleri cevaba uygun düşmez.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٧ الى ٨٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 87-89]
قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩)
{ قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) } “Dediler ki: ‘Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık; fakat biz o kavmin zinet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik de onları [ateşe] attık; nitekim Sâmirî de [kendi elindekini] attı.’ (87) Böylece o, onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı. Bunun üzerine: ‘İşte sizin ilahınız da Musa’nın ilahı da budur; fakat o unuttu!’ dediler. (88) Görmüyorlar mı ki o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda sağlamaya güç yetiremiyor! (89)”
قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا بأن ملكنا أمرنا إذ لو خلينا وأمرنا ولم يسول لنا السامري لما أخلفناه، وقرأ نافع وعاصم بِمَلْكِنا بالفتح وحمزة والكسائي بالضم وثلاثتها في الأصل لغات في مصدر ملكت الشيء. وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ حملنا أحمالاً من حلى القبط التي استعرناها منهم حين هممنا بالخروج من مصر باسم العرس. وقيل استعاروا لعيد كان لهم، ثم لم يردوا عند الخروج مخافة أن يعلموا به، وقيل: هي ما ألقاه البحر على الساحل بعد إغراقهم فأخذوه ولعلهم سموها أوزاراً لأنها آثام، فإن الغنائم لم تكن تحل بعد أو لأنهم كانوا مستأمنين وليس للمستأمن أن يأخذ مال الحربي. فَقَذَفْناها أي في النار.
{ قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا } “Dediler ki: ‘Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık...’”; kendi irademize sahip olarak [caymadık]; zira kendi halimize ve irademize bırakılsaydık ve Sâmirî aklımızı çelmeseydi sözümüzden caymazdık. Nâfi ve Âsım { بِمَلْكِنا } kelimesini fetha ile, Hamza ve Kisâî ise damme ile okumuştur; her üçü de aslen bir şeye malik olmak anlamındaki fiilin mastar lehçeleridir. { وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “fakat biz o kavmin zinet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik”; Mısır'dan çıkmaya niyetlendiğimizde düğün bahanesiyle Kıptîlerden ödünç aldığımız takılardan yükler taşımıştık. Kendi bayramları için ödünç aldıkları, sonra da çıkış esnasında öğrenirler korkusuyla geri vermedikleri söylenmiştir. Boğulmalarının ardından denizin kıyıya attığı ve kendilerinin aldığı şeyler olduğu da söylenmiştir. Onları 'ağırlıklar/günahlar' diye isimlendirmeleri belki de günah olduklarındandır; zira ganimetler o vakit henüz helal kılınmamıştı ya da kendileri eman verilmiş kimselerdi ve eman verilmiş birinin harbînin malını alması caiz değildir. { فَقَذَفْناها } “onları attık”; yani ateşe.
فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ أي ما كان معه منها.
{ فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } “nitekim Sâmirî de [kendi elindekini] attı”; yani yanında onlardan ne varsa.
روي أنهم لما حسبوا أن العدة قد كملت قال لهم السامري:
Rivayet edildiğine göre, sürenin tamamlandığını sandıklarında Sâmirî onlara şöyle dedi:
إنما أخلف موسى ميعادكم لما معكم من حلى القوم وهو حرام عليكم، فالرأي أن نحفر حفيرة ونسجر فيها ناراً ونقذف كل ما معنا فيها ففعلوا.
“Musa'nın size olan vaadinden geri kalması, yanınızda bulunan o kavmin zinet eşyaları sebebiyledir; o ise size haramdır. En uygun görüş, bir çukur kazıp içinde ateş yakmamız ve yanımızda ne varsa hepsini içine atmamızdır.” Onlar da bunu yaptılar.
وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي وأبو بكر وروح حُمِّلْنا بالفتح والتخفيف.
Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Ebû Bekr ve Ravh «حَمَلْنَا» şeklinde fetha ve tahfif ile okumuşlardır.
فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً من تلك الحلي المذابة. لَهُ خُوارٌ صوت العجل. فَقالُوا يعني السامري ومن افتتن به أول ما رآه. هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ أي فنسيه موسى وذهب يطلبه عند الطور، أو فنسي السامري أي ترك ما كان عليه من إظهار الإِيمان.
{ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً } “Böylece o, onlara... bir buzağı heykeli çıkardı”; o eritilmiş takılardan. { لَهُ خُوارٌ } “böğürmesi olan”; buzağının sesi. { فَقالُوا } “Bunun üzerine... dediler”; yani Sâmirî ve onu ilk gördüğünde fitneye kapılan kimseler. { هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ } “‘İşte sizin ilahınız da Musa’nın ilahı da budur; fakat o unuttu!’”; yani Musa onu unuttu da Tur'un yanında onu aramaya gitti; ya da Sâmirî unuttu, yani sergilediği imanı terk etti [demektir].
أَفَلا يَرَوْنَ أفلا يعلمون. أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا أنه لا يرجع إليهم كلاماً ولا يرد عليهم جواباً.
{ أَفَلا يَرَوْنَ } “Görmüyorlar mı ki...”; bilmezler mi ki? { أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا } “o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor”; onlara bir söz geri çevirmiyor, onlara bir cevap veremiyor.
وقرئ يَرْجِعُ بالنصب وفيه ضعف لأن أن الناصبة لا تقع بعد أفعال اليقين. وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً ولا يقدر على إنفاعهم وإضرارهم.
«يَرْجِعَ» şeklinde nasb ile de okunmuştur; ancak bu zayıftır, zira nasb eden «أنْ», yakin bildiren fiillerden sonra gelmez. { وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda sağlamaya güç yetiremiyor!”; onlara fayda sağlamaya da zarar vermeye de kadir olamıyor.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٠ الى ٩١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 90-91]
وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١)
{ وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١) } “Andolsun ki daha önce Hârûn onlara: ‘Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz; şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân’dır, öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin!’ demişti. (90) Onlar da: ‘Musa bize dönünceye kadar ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz!’ demişlerdi. (91)”
وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ من قبل رجوع موسى ﵊، أو قول السامري كأنه أول ما وقع عليه بصره حين طلع من الحفرة توهم ذلك وبادرَ تحذيرهم. يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ بالعجل. وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ لا غيره. فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي في الثبات على الدين.
{ وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun ki daha önce Hârûn onlara... demişti”; Musa aleyhisselâm'ın dönüşünden önce veya Sâmirî'nin sözünden önce. Sanki o [buzağı] çukurdan çıktığında gözü ona ilk iliştiğinde bunu sezip onları uyarmaya koşmuş gibiydi. { يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ } “‘Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz...’”; buzağı ile. { وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ } “‘ve şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân’dır...’”; başkası değil. { فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “‘öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin!’”; din üzere sebat etme hususunda.
قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ على العجل وعبادته. عاكِفِينَ مقيمين. حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى وهذا الجواب يؤيد الوجه الأول.
{ قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ } “Onlar da:... ona... devam etmekten asla [vazgeçmeyeceğiz]’ dediler”; buzağıya ve ona tapmaya. { عاكِفِينَ } “tapmaya”; devam edenler olarak. { حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى } “‘Musa bize dönünceye kadar...’”; bu cevap birinci ihtimali teyit etmektedir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٢ الى ٩٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 92-94]
قالَ يا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لاَ تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤)
{ قالَ يا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لاَ تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) } “[Musa] dedi ki: ‘Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi; (92) bana uymaktan? Yoksa emrime karşı mı geldin?’ (93) [Hârûn] dedi ki: ‘Ey anamın oğlu! Sakalım ve saçımdan tutma! Doğrusu ben senin: “İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözüme dikkat etmedin” demenden korktum.’ (94)”
قالَ يا هارُونُ أي قال له موسى حين رجع. مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا بعبادة العجل.
{ قالَ يا هارُونُ } “[Musa] dedi ki: ‘Ey Hârûn!...’”; yani döndüğünde Musa ona [böyle] dedi. { مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا } “‘Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi...’”; buzağıya tapmakla.
أَلَّا تَتَّبِعَنِ أن تتبعني في الغضب لله والمقاتلة مع من كفر به، أو أن تأتي عقبي وتلحقني و «لا» مزيدة كما في قوله مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ. أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي بالصلابة في الدين والمحاماة عليه.
{ أَلَّا تَتَّبِعَنِ } “bana uymaktan?”; Allah için öfkelenmek ve O'nu inkâr edenlerle savaşmak hususunda bana tâbi olmaktan; yahut benim ardımdan gelip bana katılmaktan. «لا» ise { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } ayetinde olduğu gibi zâiddir. { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Yoksa emrime karşı mı geldin?”; dinde sebat gösterme ve onu savunma hususundaki [emrime].
لَ يَا بْنَ أُمَ
{ لَ يَا بْنَ أُمَ } “...[Hârûn] ‘Ey anamın oğlu!’ [dedi]”
خص الأم استعطافاً وترقيقاً، وقيل لأنه كان أخاه من الأم والجمهور على أنهما كانا من أب وأم. تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي
“[Hârûn] dedi ki: ‘Ey anamın oğlu!...’”; şefkat ve merhamet celbetmek için anneyi tahsis etti; anne bir kardeşi olduğu için böyle söylediği de ileri sürülmüştür, fakat cumhur ikisinin de ana-baba bir kardeş olduğu görüşündedir. { لاَ تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي }
أي بشعر رأسي قبض عليهما يجره إليه من شدة غيظه وفرط غضبه لله، وكان ﵊ حديداً خشناً متصلباً في كل شيء فلم يتمالك حين رآهم يعبدون العجل.
“Sakalım ve saçımdan tutma!...”; yani başımın saçından; öfkesinin şiddetinden ve Allah için duyduğu aşırı gayretten ötürü ikisinden birden tutup kendine doğru çekiyordu. Kendisi aleyhisselâm sert mizaçlı, kaba ve her hususta tavizsiz biriydi; bu sebeple onların buzağıya taptıklarını görünce kendine hâkim olamadı.
ِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ
{ ِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “‘...Doğrusu ben senin: İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun demenden korktum’”
لو قاتلت أو فارقت بعضهم ببعض. لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي
“Doğrusu ben senin: ‘İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun...’ demenden korktum”; eğer savaşsaydım ya da bir kısmını diğerinden ayırsaydım. { وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي }
حين قلت اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ فإن الإِصلاح كان في حفظ الدهماء والمداراة لهم إلى أن ترجع إليهم فتتدارك الأمر برأيك.
“‘...sözüme dikkat etmedin’ [demenden korktum]”; bana { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ } dediğin zamanki [sözüne]. Zira ıslah, sen onlara dönünceye ve kendi görüşünle durumu telafi edinceye kadar kalabalığın birliğini korumakta ve onları idare etmekte idi.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 95-96]
قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦)
{ قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) } “[Musa] dedi ki: ‘Ya senin meselen nedir ey Sâmirî?’ (95) Dedi ki: ‘Ben onların görmediklerini gördüm de o elçinin izinden bir avuç [toprak] alıp onu [eriyen takıların içine] attım; işte nefsim bana böyle hoş gösterdi.’ (96)”
قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ أي ثم أقبل عليه وقال له منكراً ما خطبك أي ما طلبك له وما الذي حملك عليه، وهو مصدر خطب الشيء إذا طلبه.
{ قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ } “[Musa] dedi ki: ‘Ya senin meselen nedir ey Sâmirî?’”; yani sonra ona yönelip yaptıklarını kınayarak ona: 'Meselen nedir?' yani 'Bunu yapmaktaki talebin nedir ve seni buna sevk eden şey nedir?' dedi. Hatb (الخطب), bir şeyi talep etmek anlamındaki «خطب الشيء» ifadesinin masdarıdır.
قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ وقرأ حمزة والكسائي بالتاء على الخطاب أي علمت بما لم تعلموه وفطنت لما لم تفطنوا له، وهو أن الرسول الذي جاءك روحاني لا يمس أثره شيئاً إلا أحياه، أو رأيت ما لم تروه وهو أن جبريل ﵊ جاءك على فرس الحياة. وقيل إنما عرفه لأن أمه ألقته حين ولدته خوفاً من فرعون وكان جبريل يغذوه حتى استقل. فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ من تربة موطئه والقبضة المرة من القبض فأطلق على المقبوض كضرب الأمير، وقرئ بالصاد والأول للأخذ بجميع الكف والثاني للأخذ بأطراف الأصابع ونحوهما الخضم والقضم، والرسول جبريل ﵊ ولعله لم يسمه لأنه لم يعرف أنه جبريل أو أراد أن ينبه على الوقت وهو حين أرسل إليه ليذهب به إلى الطور. فَنَبَذْتُها في الحلي المذاب أو في جوف العجل حتى حيي. وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي زينته وحسنته لي.
{ قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } “Dedi ki: ‘Ben onların görmediklerini gördüm...’”; Hamza ve Kisâî hitap kipi olarak «تَ» ile okumuşlardır; yani 'Sizin bilmediğiniz şeyi bildim ve sizin kavrayamadığınız şeyi kavradım; o da sana gelen elçinin ruhanî olduğu ve izinin temas ettiği her şeye hayat verdiğidir.' Yahut 'Sizin görmediğiniz şeyi gördüm ki o da Cebrail aleyhisselâm'ın hayat atı üzerinde sana gelmiş olduğudur' [demektir]. Onu tanımasının sebebinin ise, annesi Firavun korkusundan onu doğurduğunda bıraktığında Cebrail'in o kendi kendine yetinceye kadar onu beslemesi olduğu söylenmiştir. { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “o elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım”; bastığı yerin toprağından. Kabza (القَبْضَة) bir defa tutmak demektir; mastar-ı merre olup «ضرب الأمير» (emirin dövmesi) tabirinde olduğu gibi tutulan şey (toprak) için kullanılmıştır. «ص» harfiyle «قَبْصَةً» şeklinde de okunmuştur. Birincisi bütün avuç içiyle almak, ikincisi ise parmak uçlarıyla almaktır; «الخضم» ve «القضم» (çiğneme şekilleri) kelimeleri de böyledir. 'Elçi'den kasıt Cebrail aleyhisselâm'dır; onu ismiyle anmaması Cebrail olduğunu bilmediğinden yahut gönderildiği vakte, yani onu Tur'a götürmek üzere gönderildiği zamana dikkat çekmek istemesindendir. { فَنَبَذْتُها } “onu attım”; eritilmiş takıların içine veya canlanıncaya kadar buzağının içine [attım]. { وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “işte nefsim bana böyle hoş gösterdi”; onu bana süsledi ve güzel gösterdi.
[سورة طه (٢٠) : آية ٩٧]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 97]
قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لاَ مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧)
{ قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لاَ مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) } “[Musa] dedi ki: ‘Defol git! Artık hayat boyunca senin nasibin: “Bana dokunmayın!” demendir. Ayrıca senin için asla kaçıp kurtulamayacağın bir ceza günü vardır. O sürekli tapıp durduğun ilahına da bir bak; biz onu mutlaka yakacağız, sonra da onu denize savurup darmadağın edeceğiz!’ (97)”
قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ عقوبة على ما فعلت. أَنْ تَقُولَ لاَ مِساسَ خوفاً من أن يمسك أحد فتأخذك الحمى ومن مسك فتتحامى الناس ويتحاموك وتكون طريداً وحيدا كالوحش النافر، وقرئ «لاَ مِسَاسَ» كفجار وهو علم للمسة. وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً في الآخرة. لَنْ تُخْلَفَهُ لن يخلفكه الله وينجزه لك في الآخرة بعد ما عاقبك في الدنيا، وقرأ ابن كثير والبصريان بكسر اللام أي لن تخلف الواعد إياه وسيأتيك لا محالة، فحذف المفعول الأول لأن المقصود هو الموعد ويجوز أن يكون من أخلفت الموعد إذا وجدته خلفا، وقرئ بالنون على حكاية قول الله. وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً ظللت على عبادته مقيماً فحذف اللام الأولى تخفيفاً، وقرئ بكسر الظاء على نقل حركة اللام إليها. لَنُحَرِّقَنَّهُ أي بالنار ويؤيده قراءة لَنُحَرِّقَنَّهُ، أو بالمبرد على أنه مبالغة في حرق إذ برد بالمبرد ويعضده قراءة لَنُحَرِّقَنَّهُ. ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ ثم لنذرينه رماداً أو مبرودا وقرئ بضم السين. فِي الْيَمِّ نَسْفاً فلا يصادف منه شيء والمقصود من ذلك زيادة عقوبته وإظهار غباوة المفتتنين به لمن له أدنى نظر.
{ قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ } “[Musa] dedi ki: ‘Defol git! Artık hayat boyunca senin nasibin...’”; yaptığın şeye bir ceza olarak. { أَنْ تَقُولَ لاَ مِساسَ } “‘Bana dokunmayın!’ demendir”; birinin sana dokunup da hummaya yakalanmandan ve sana dokunanın da yakalanmasından korkarak; böylece sen insanlardan kaçacaksın, onlar da senden kaçacak ve ürkek vahşi bir hayvan gibi tek başına sürgün kalacaksın. «فجارِ» vezninde «لاَ مِسَاسِ» şeklinde de okunmuştur ki bu dokunma fiili için bir özel isimdir. { وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً } “Ayrıca senin için... bir ceza günü vardır”; ahirette. { لَنْ تُخْلَفَهُ } “asla kaçıp kurtulamayacağın”; Allah'ın sana dünyada ceza verdikten sonra ahirette caymayıp mutlaka gerçekleştireceği [bir ceza günü]. İbn Kesîr ve iki Basralı (Ebû Amr ve Ya'kûb) lâm harfinin kesresiyle [«لَنْ تَخْلِفَهُ»] okumuşlardır; yani sen vaat edene karşı asla hilaf edemeyeceksin ve o sana mutlaka gelecektir. Burada birinci meful hazfedilmiştir, çünkü asıl kastedilen 'vaat'tir (mev'id). Bu fiilin, vaadi boşa çıkmış bulmak anlamındaki «أخلفت الموعد» ifadesinden olması da caizdir. Allah'ın sözünü hikâye etme babından nûn ile [«لَنْ نُخْلِفَهُ»] şeklinde de okunmuştur. { وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً } “O sürekli tapıp durduğun ilahına da bir bak”; tapınması üzere devam edip durduğun. Burada hafifletmek maksadıyla birinci lâm hazfedilmiştir. Lâmın harekesini ona naklederek zâ harfinin kesresiyle de okunmuştur. { لَنُحَرِّقَنَّهُ } “biz onu mutlaka yakacağız”; yani ateşle; nitekim «لَنُحَرِّقَنَّهُ» kıraati de bunu teyit eder. Yahut eğe ile eğeleyerek yakacağız; zira eğe ile eğelemek anlamındaki «حَرَقَ» fiilinde mübalağadır; «لَنَحْرُقَنَّهُ» kıraati de bunu destekler. { ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ } “sonra da onu... savuracağız”; sonra onu kül veya talaş haline getirip savuracağız. Sîn harfinin dammesiyle de okunmuştur. { فِي الْيَمِّ نَسْفاً } “denize savurup darmadağın edeceğiz!”; öyle ki ondan hiçbir şeye rastlanmayacak. Bundan maksat, onun cezasını artırmak ve en ufak bir basirete sahip olana ona kapılanların ahmaklığını göstermektir.
[سورة طه (٢٠) : آية ٩٨]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 98]
إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨).
{ إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨) } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah’tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. (98)”.
إِنَّما إِلهُكُمُ المستحق لعبادتكم. اللَّهُ الَّذِي لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ إذ لا أحد يماثله أو يدانيه في كمال العلم والقدرة. وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً وسع علمه كل ما يصح أن يعلم لا العجل الذي يصاغ ويحرق وإن كان حياً في نفسه كان مثلاً في الغباوة، وقرئ وَسِعَ فيكون انتصاب عِلْماً على المفعولية لأنه وإن انتصب على التمييز في المشهورة لكنه فاعل في المعنى فلما عدي الفعل بالتضعيف إلى المفعولين صار مفعولا.
{ إِنَّما إِلهُكُمُ } “Sizin ilahınız ancak...”; ibadetinize layık olan. { اللَّهُ الَّذِي لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ } “kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah’tır”; zira ilim ve kudret kemalinde O'na benzer veya O'na yakın hiçbir kimse yoktur. { وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır”; O'nun ilmi, bilinmesi sahih olan her şeyi kuşatmıştır. Şekil verilen ve yakılan, bizzat canlı olsa dahi ahmaklıkta darbımesel olan buzağı gibi değildir. «وَسَّعَ» şeklinde de okunmuştur; bu durumda { عِلْماً } kelimesinin nasbı meful oluşundandır. Çünkü meşhur kıraatte temyiz olarak mansub olsa da mana bakımından faildir; fiil şedde ile iki mefule geçişli kılınınca bu kelime de meful olmuştur.
[سورة طه (٢٠) : آية ٩٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 99]
كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩)
{ كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) } “İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz sana katımızdan bir zikir (Kur'an) verdik. (99)”
كَذلِكَ مثل ذلك الاقتصاص يعني اقتصاص قصة موسى ﵊. نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ من أخبار الأمور الماضية والأمم الدارجة تبصرة لك وزيادة في علمك وتكثيراً لمعجزاتك وتنبيهاً وتذكيراً للمستبصرين من أمتك. وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً كتاباً مشتملاً على هذه الأقاصيص والأخبار حقيقاً بالتفكر والاعتبار، والتنكير فيه للتعظيم. وقيل ذكراً جميلاً وصيتاً عظيماً بين الناس.
{ كَذلِكَ } “İşte böylece...”; bu anlatış gibi; yani Musa aleyhisselâm'ın kıssasını anlattığımız gibi. { نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ } “geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz”; sana bir basiret, ilminde bir artış, mucizelerini çoğaltma ve ümmetinden basiret sahiplerine bir uyarı ve hatırlatma olsun diye geçmiş meselelerin ve gelip geçmiş ümmetlerin haberlerinden [anlatıyoruz]. { وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً } “Şüphesiz sana katımızdan bir zikir verdik”; bu kıssaları ve haberleri içeren, tefekkür ve ibret almaya layık bir kitap [verdik]. Buradaki tenvin tazim içindir. İnsanlar arasında güzel bir yâd ve büyük bir şöhret [verdik] şeklinde de açıklanmıştır.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٠ الى ١٠١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 100-101]
مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١)
{ مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) } “Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. (100) Onda ebedî kalacaklardır. Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür! (101)”
مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ عن الذكر الذي هو القرآن الجامع لوجوه السعادة والنجاة وقيل عن الله. فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً عقوبة ثقيلة فادحة على كفره، وذنوبه سماها وِزْراً تشبيهاً في ثقلها على المعاقب وصعوبة احتمالها بالحمل الذي يفدح الحامل وينقض ظهره، أو إثماً عظيماً.
{ مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ } “Kim ondan yüz çevirirse...”; mutluluk ve kurtuluş yollarını kendisinde toplayan Kur'an olan o zikirden; Allah'tan da denilmiştir. { فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً } “şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir”; küfrü sebebiyle ağır ve ezici bir ceza [yüklenecektir]. Cezalandırılana ağırlığı ve taşınmasının zorluğu bakımından taşıyanı ezen ve belini büken bir yüke benzetilerek günahlarına { وِزْراً } (ağır yük) denilmiştir; yahut büyük bir günah [demektir].
خالِدِينَ فِيهِ في الوزر أو في حمله، والجمع فيه والتوحيد في أعرض للحمل على المعنى واللفظ.
{ خالِدِينَ فِيهِ } “Onda ebedî kalacaklardır”; cezada veya onun taşınmasında [ebedî kalacaklardır]. Buradaki çoğul kalıp ve { أَعْرَضَ } kelimesindeki tekil kalıp, [men lafzının] mana ve lafzına itibar edilmesindendir.
وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا أي بئس لهم ففيه ضمير مبهم يفسره حِمْلًا، والمخصوص بالذم محذوف أي ساء حملاً وزرهم، واللام في لَهُمْ للبيان كما في هَيْتَ لَكَ ولو جعلت ساءَ بمعنى أحزن والضمير الذي فيه للوزر أشكل أمر اللام ونصب حِمْلًا ولم يفد مزيد معنى.
{ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا } “Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!”; yani onlar için ne kötüdür! Burada { حِمْلًا } kelimesinin tefsir ettiği kapalı bir zamir vardır; zemmedilen şey ise hazfedilmiştir, yani onların yüklendiği günah ne kötü bir yüktür! { لَهُمْ } ifadesindeki lâm, { هَيْتَ لَكَ } ayetinde olduğu gibi beyan içindir. Şayet { ساءَ } fiili 'üzdü' manasında kılınır ve içindeki zamir de günah yüküne raci kılınırsa, lâmın durumu ve { حِمْلًا } kelimesinin mansub oluşu müşkül hale gelir ve artı bir mana da ifade etmez.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٠٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 102]
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢)
{ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) } “Sûr’a üfleneceği gün... Ve biz o gün günahkârları [korkudan gözleri] gömgök bir halde toplayacağız. (102)”
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وقرأ أبو عمرو بالنون على إسناد النفخ إلى الآمر به تعظيماً له أو للنافخ. وقرئ بالياء المفتوحة على أن فيه ضمير الله أو ضمير إسرافيل وإن لم يجر ذكره لأنه المشهور بذلك، وقرئ «فِى الصور» وهو جمع صورة وقد سبق بيان ذلك وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ وقرئ «ويحشر المجرمون» زُرْقاً زرق العيون وصفوا بذلك لأن الزرقة أسوأ ألوان العين وأبغضها إلى العرب، لأن الروم كانوا أعدى أعدائهم وهم زرق العين ولذلك قالوا في صفة العدو: أسود الكيد، أصهب السبال، أزرق العين أو عمياً، فإن حدقة الأعمى تزراق.
{ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûr’a üfleneceği gün...”; Ebû Amr O'nu tazim etmek amacıyla üfürmeyi emredene yahut üfürene isnat ederek nûn ile [«نَنْفُخُ»] okumuştur. Bu işle meşhur olduğu için önceden zikri geçmemiş olsa bile içinde Allah'ın yahut İsrâfil'in zamiri bulunması üzere fethalı yâ ile de [«يَنْفُخُ»] okunmuştur. Suret kelimesinin çoğulu olarak «فِى الصُوَرِ» şeklinde de okunmuştur ve bunun açıklaması daha önce geçmiştir. { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ } “Ve biz o gün günahkârları... toplayacağız”; «ويُحشر المجرمون» şeklinde de okunmuştur. { زُرْقاً } “[korkudan gözleri] gömgök bir halde”; gözleri gömgök olarak [toplayacağız]. Böyle nitelenmelerinin sebebi, maviliğin göz renklerinin en kötüsü ve Araplara en sevimsiz geleni olmasıdır; zira Rumlar onların en amansız düşmanlarıydı ve mavi gözlüydüler. Bu sebeple düşmanın vasfında: 'Tuzağı kara, bıyığı kızıl, gözü mavidir' demişlerdir; yahut körler olarak [toplayacağız demektir], zira körün gözbebeği maviye döner.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٤]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 103-104]
يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤)
{ يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤) } “Aralarında fısıldaşarak: 'Sadece on [gün] kaldınız' derler. (103) En tutarlı fikirliye sahip olanları: 'Sadece bir gün kaldınız' dediği zaman, onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz. (104)”
يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ يخفضون أصواتهم لما يملأ صدورهم من الرعب والهول والخفت خفض الصوت وإخفاؤه. إِنْ ما لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً أي في الدنيا يستقصرون مدة لبثهم فيها لزوالها، أو لاستطالتهم مدة الآخرة أو لتأسفهم عليها لما عاينوا الشدائد وعلموا أنهم استحقوها على إضاعتها في قضاء الأوطار واتباع الشهوات، أو في القبر لقوله وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ إلى آخر الآيات.
{ يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında fısıldaşarak...”; göğüslerini kaplayan dehşet ve korkudan ötürü seslerini alçaltırlar. El-Haft (الخفت), sesi kısmak ve gizlemektir. { إِنْ } “...sadece...”; [yani] { ما } (değil). { لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } “...on [gün] kaldınız [derler]”; yani dünyada. Geçip gittiği için dünyada kalış sürelerini kısa bulurlar; yahut ahiretin süresini pek uzun bulduklarından dolayı veya şiddetli azapları görüp, dünyayı nefsin arzularını yerine getirmek ve şehvetlerin peşinden gitmek suretiyle heba ettikleri için bu azabı hak ettiklerini anladıklarında dünyaya duydukları esef ve pişmanlıktan ötürü [böyle derler]; yahut { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ } ayetinden itibaren devam eden ayetler sebebiyle kabirde [kalış sürelerini kısa bulurlar].
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وهو مدة لبثهم. إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً أعدلهم رأياً أو عملاً. إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً استرجاح لقول من يكون أشد ثقالا منهم.
{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ } “Onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz”; bu da onların kalış süreleridir. { إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً } “En tutarlı fikirliye sahip olanları... dediği zaman”; görüş veya amel bakımından en isabetlileri. { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } “'Sadece bir gün kaldınız'”; bu, kendilerinden daha ağır [hesaba/azaba maruz kalacak] olan kimsenin sözünün tercih edilmesidir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٧]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 105-107]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً (١٠٦) لاَّ تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً (١٠٦) لاَّ تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) } “Sana dağları soruyorlar. De ki: 'Rabbim onları un ufak edip savuracak.' (105) 'Böylece onların yerini dümdüz, bomboş bir alan olarak bırakacak.' (106) 'Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin.' (107)”
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ عن مآل أمرها وقد سأل عنها رجل من ثقيف. فَقُلْ لهم. يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً يجعلها كالرمل ثم يرسل عليها الرياح فتفرقها.
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } “Sana dağları soruyorlar”; akıbetlerinin ne olacağını soruyorlar. Onları Sakîf kabilesinden bir adam sormuştu. { فَقُلْ } “De ki”; onlara [şöyle de]: { يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } “'Rabbim onları un ufak edip savuracak'”; onları kum gibi yapar, sonra üzerlerine rüzgârlar gönderir ve onları darmadağın eder.
فَيَذَرُها فيذر مقارها، أو الأرض وإضمارها من غير ذكر لدلالة الْجِبالِ عليها كقوله: مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ. قَاعاً خالياً صَفْصَفاً مستوياً كأن أجزاءها على صف واحد.
{ فَيَذَرُها } “'Böylece... bırakacak'”; yani onların yerlerini [bırakacak]; yahut { مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } sözünde olduğu gibi zikredilmeksizin { الْجِبالِ } kelimesinin delaletiyle yeri ve yeryüzünü [bırakacaktır]. { قَاعاً } “...bomboş...”; çıplak, { صَفْصَفاً } “...dümdüz bir alan olarak...”; parçaları tek bir hiza üzerindeymiş gibi düz bir halde.
لاَّ تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً اعوجاجاً ولا نتواً إن تأملت فيها بالقياس الهندسي، وثلاثتها أحوال مترتبة فالأولان باعتبار الإِحساس والثالث باعتبار المقياس ولذلك ذكر العوج بالكسر وهو يخص بالمعاني، والأمت وهو النتوء اليسير وقيل لا ترى استئناف مبين للحالين.
{ لاَّ تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً } “'Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin'”; hendesî (geometrik) ölçümle dikkatlice baksan dahi bir eğrilik ve bir çıkıntı göremezsin. Bu üç ifade birbiri ardınca gelen durumlardır: İlk ikisi duyu algısı açısından, üçüncüsü ise ölçüm açısındandır. Bu sebeple sadece manalara mahsus olan kesreli ivec (عِوَج) ile çok az bir çıkıntı manasına gelen emt (أَمْت) zikredilmiştir. { لاَّ تَرى } ifadesinin iki hâli açıklayan müste'nef (yeni bir başlangıç) cümle olduğu da söylenmiştir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 108-109]
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لاَّ تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩)
{ يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لاَّ تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩) } “O gün, hiçbir yana sapmadan o çağırıcıya uyarlar. Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır; fısıltıdan başka bir şey işitemezsin. (108) O gün, Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez. (109)”
يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ نسفت على إضافة اليوم إلى وقت النسف، ويجوز أن يكون بدلاً ثانياً من يوم القيامة. يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ داعي الله إلى المحشر، قيل هو إسرافيل يدعو الناس قائماً على صخرة بيت المقدس فيقبلون من كل أوب إلى صوبه لاَ عِوَجَ لَهُ لا يعوج له مدعو ولا يعدل عنه. وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ خفضت لمهابته. فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً صوتاً خفياً ومنه الهميس لصوت أخفاف الإِبل، وقد فسر الهمس بخفق أقدامهم ونقلها إلى المحشر.
{ يَوْمَئِذٍ } “O gün...”; yani 'yevme izin nüsifet' (savrulduğu gün), 'yevm' kelimesinin savrulma vaktine izafe edilmesidir; 'kıyamet günü'nden ikinci bir bedel olması da caizdir. { يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } “...o çağırıcıya uyarlar”; Allah'ın mahşere çağıran davetçisine [uyarlar]. Denildi ki: O İsrâfil'dir, Beyt-i Makdis kayası üzerinde dikilip insanları çağırır; onlar da her taraftan onun yönüne doğru gelirler. { لا عِوَجَ لَهُ } “...hiçbir yana sapmadan...”; çağrılan hiç kimse ona karşı eğrilik/sapma gösteremez ve ondan başka yöne dönemez. { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ } “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır”; O'nun heybetinden ötürü alçalmıştır. { فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } “...fısıltıdan başka bir şey işitemezsin”; gizli bir ses [işitirsin]. Develerin ayak sesine hemîs (الهميس) denmesi de bundandır. Hems (هَمْس), ayaklarının hışırtısı ve mahşere doğru adımları olarak da tefsir edilmiştir.
يَوْمَئِذٍ لاَّ تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ الاستثناء من الشفاعة أي إلا شفاعة من أذن له أو من أعم المفاعيل، أي إلا من أذن في أن يشفع له فإن الشفاعة تنفعه، فَ مَنْ على الأول مرفوع على البدلية وعلى الثاني منصوب على المفعولية وأَذِنَ يحتمل أن يكون من الاذن ومن الأذن. وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا أي ورضي لمكانه عند الله قوله في الشفاعة أو رضي لأجله قول الشافع في شأنه، أو قوله لأجله وفي شأنه.
{ يَوْمَئِذٍ لاَّ تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } “O gün, Rahmân'ın izin verdiği... kimseden başkasının şefaati fayda vermez”; istisna şefaatten yapılmıştır; yani 'izin verilen kimsenin şefaati müstesna' demektir; yahut en umumi mef'ûllerden [müstesnadır], yani 'şefaat edilmesine izin verilen kimse müstesna, zira şefaat ona fayda verir' demektir. { مَنْ } kelimesi birinciye göre bedel olarak merfû, ikinciye göre mef'ûl olarak mansubdur. { أَذِنَ } kelimesinin hem el-izn (izin) hem de el-üzn (dinleme/kulak verme) kökünden gelme ihtimali vardır. { وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } “...ve sözünden hoşnut olduğu [kimseden başkasının...]”; yani Allah katındaki makamından ötürü şefaat konusundaki sözünden razı olduğu yahut onun hatırına şefaatçinin onun hakkındaki sözünden razı olduğu veya onun hatırına ve onun hakkında söylenen sözden razı olduğu [kimseden başkası fayda vermez].
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١١٠ الى ١١١]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 110-111]
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١)
{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar. (110) Yüzler Hayy ve Kayyûm olana boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır. (111)”
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ما تقدمهم من الأحوال. وَما خَلْفَهُمْ وما بعدهم مما يستقبلونه. وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً ولا يحيط علمهم بمعلوماته، وقيل بذاته وقيل الضمير لأحد الموصولين أو لمجموعهما، فإنهم لم يعلموا جميع ذلك ولا تفصيل ما علموا منه.
{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “O, onların önlerindekini... bilir”; geçmişlerindeki hallerini [bilir]. { وَما خَلْفَهُمْ } “...ve arkalarındakini de...”; ve kendilerinden sonra karşılaşacakları şeyleri [bilir]. { وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } “...onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar”; onların ilmi O'nun malumatını kuşatamaz; O'nun zatını [kuşatamaz] da denilmiştir. Zamirin iki mevsûlden birine veya her ikisine ait olduğu da söylenmiştir; zira onlar bütün bunları ve bildiklerinin ayrıntılarını tam olarak bilemezler.
وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ ذلت وخضعت له خضوع العناة وهم الأساري في يد الملك القهار، وظاهرها يقتضي العموم ويجوز أن يراد بها وجوه المجرمين فتكون اللام بدل الإِضافة ويؤيده. وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً وهو يحتمل الحال والاستئناف لبيان ما لأجله عنت وجوههم.
{ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } “Yüzler Hayy ve Kayyûm olana boyun eğmiştir”; O'na zelil olmuş ve boyun eğmiştir; tıpkı kahhâr bir hükümdarın elindeki esirler olan 'unât'ın (العناة) boyun eğişi gibi. İfadenin zahiri umum ifade eder; bununla suçluların yüzlerinin kastedilmiş olması da caizdir, bu durumda lam-ı tarif izafet yerine geçmiş olur. Bunu şu ayet de desteklemektedir: { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } “Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır”; bu cümle yüzlerin boyun eğiş sebebini açıklamak üzere hal veya istînâf olma ihtimalini taşır.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١١٢ الى ١١٣]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 112-113]
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢) وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣)
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢) وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) } “Kim de mümin olarak salih amellerden işlerse, o ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar. (112) İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık; umulur ki sakınırlar yahut [Kur'an] onlara bir öğüt verir. (113)”
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ بعض الطاعات. وَهُوَ مُؤْمِنٌ إذ الإِيمان شرط في صحة الطاعات وقبول
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “Kim de... salih amellerden işlerse”; itaatlerden bir kısmını [işlerse]. { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “...mümin olarak...”; zira iman, itaatlerin sahih olmasının ve hayırların kabul edilmesinin şartıdır.
الخيرات. فَلا يَخافُ ظُلْماً منع ثواب مستحق بالوعد وَلا هَضْماً ولا كسراً منه بنقصان أو جزاء ظلم وهضم لأنه لم يظلم غيره ولم يهضم حقه، وقرئ «فلا يخف» على النهي.
{ فَلا يَخافُ ظُلْماً } “...o ne bir haksızlıktan... korkar”; vaat ile hak edilen sevaptan mahrum bırakılmaktan [korkmaz]. { وَلا هَضْماً } “...ne de hakkının eksiltilmesinden [korkar]”; ne de onun noksanlaştırılarak kırpılmasından [korkar]; yahut zulüm ve haksızlığın cezasından [korkmaz], zira o başkasına zulmetmemiş ve kimsenin hakkını yememiştir. Nehiy üzere «فلا يخَفْ» şeklinde de okunmuştur.
وَكَذلِكَ عطف على كذلك نقص أي مثل ذلك الإِنزال أو مثل إنزال هذه الآيات المتضمنة للوعيد.
{ وَكَذلِكَ } “İşte böylece...”; [önceki] 'böylece anlatıyoruz' ifadesine matuftur; yani böylesi bir indirişle yahut tehdidi içeren bu ayetlerin indirilişi gibi.
أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا كله على هذه الوتيرة. وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ مكررين فيه آيات الوعيد. لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ المعاصي فتصير التقوى لهم ملكة. أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً عظة واعتباراً حين يسمعونها فتثبطهم عنها، ولهذه النكتة أسند التقوى إليهم والإحداث إلى القرآن.
{ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } “...biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik”; tamamını bu üslup üzere [indirdik]. { وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ } “...ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık”; tehdit ayetlerini onda tekrar tekrar açıklayarak [indirdik]. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “...umulur ki sakınırlar”; günahlardan sakınırlar da takva onlara bir meleke haline gelir. { أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً } “...yahut [Kur'an] onlara bir öğüt verir”; onları işittikleri zaman bir vaaz ve ibret meydana getirir de onları günahlardan alıkoyar. İşte bu ince nükteden dolayı takva onlara, ihdas (meydana getirme) ise Kur'an'a isnat edilmiştir.
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٤]
[Tâhâ Suresi (20), Âyet 114]
فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤)
{ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤) } “Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. Vahyi sana tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme ve: 'Rabbim, benim ilmimi artır' de. (114)”
فَتَعالَى اللَّهُ في ذاته وصفاته عن مماثلة المخلوقين لا يماثل كلامه كلامهم كما لا تماثل ذاته ذاتهم.
{ فَتَعالَى اللَّهُ } “...Allah pek yücedir”; Zatında ve sıfatlarında yaratılmışlara benzemekten yücedir; Zatının onların zatına benzemediği gibi kelamı da onların kelamına benzemez.
الْمَلِكُ النافذ أمره ونهيه الحقيق بأن يرجى وعده ويخشى وعيده. الْحَقُّ في ملكوته يستحقه لذاته، أو الثابت في ذاته وصفاته وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ نهي عن الاستعجال في تلقي الوحي من جبريل ﵇ ومساوقته في القراءة حتى يتم وحيه بعد ذكر الإِنزال على سبيل الاستطراد. وقيل نهي عن تبليغ ما كان مجملاً قبل أن يأتي بيانه. وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً أي سل الله زيادة العلم بدل الاستعجال فإن ما أوحى إليك تناله لا محالة.
{ الْمَلِكُ } “...hükümdar [olan]...”; emri ve nehyi geçerli olan, vaadinin umulmasına ve tehdidinden korkulmasına layık olandır. { الْحَقُّ } “Gerçek...”; mülkünde [hükümranlığı] zatı gereği hak eden yahut zatında ve sıfatlarında sabit olan [anlamındadır]. { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Vahyi sana tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme”; vahyin indirilmesi zikredildikten sonra istitrad (konu arası bir münasebet) yoluyla, Cebrail aleyhisselâm'dan vahyi alırken acele etmekten ve vahyi tamamlanıncaya kadar okurken onunla yarışmaktan nehiydir. Beyanı gelmeden önce mücmel olan şeyleri tebliğ etmekten nehiydir de denilmiştir. { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “...ve: 'Rabbim, benim ilmimi artır' de”; yani acele etmek yerine Allah'tan ilim artışı iste; zira sana vahyedilen şeye muhakkak ulaşacaksın.
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٥]
[Tâhâ Suresi (20), Âyet 115]
وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥)
{ وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥) } “Andolsun ki bundan önce Âdem'e ahitte bulunmuştuk; fakat o unuttu ve biz onda bir azim bulamadık. (115)”
وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ ولقد أمرناه يقال تقدم الملك إليه وأوعز إليه وعزم عليه وعهد إليه إذا أمره، واللام جواب قسم محذوف وإنما عطف قصة آدم على قوله وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ
{ وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ } “Andolsun ki... Âdem'e ahitte bulunmuştuk”; andolsun ki ona emretmiştik. Hükümdar bir kimseye emrettiğinde, 'ona buyruk verdi, tenbihte bulundu, kesin olarak emretti ve ahdetti' denir. Başındaki lâm hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır. Âdem'in kıssasının { وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ } sözüne atfedilmesi,
للدلالة على أن أساس بني آدم على العصيان وعرقهم راسخ في النسيان. مِنْ قَبْلُ من قبل هذا الزمان. فَنَسِيَ العهد ولم يعن به حتى غفل عنه، أو ترك ما وصي به من الاحتراز عن الشجرة. وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً تصميم رأي وثباتاً على الأمر إذ لو كان ذا عزيمة وتصلب لم يزله الشيطان ولم يستطع تغريره، ولعل ذلك كان في بدء أمره قبل أن يجرب الأمور ويذوق شريها وأريها.
Âdemoğullarının mayasının isyan üzerine kurulu olduğuna ve köklerinin unutkanlıkta kökleşmiş bulunduğuna delalet etmek içindir. { مِنْ قَبْلُ } “...bundan önce...”; bu zamandan önce. { فَنَسِيَ } “...fakat o unuttu...”; ahdi unuttu ve onu önemsemedi de ondan gafil oldu; yahut ağaçtan sakınma hususunda kendisine vasiyet edilen şeyi terk etti. { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “...ve biz onda bir azim bulamadık”; görüş kararlılığı ve iş üzerinde sebat [bulamadık]. Zira o azim ve sebat sahibi olsaydı, şeytan onun ayağını kaydıramaz ve onu aldatmaya güç yetiremezdi. Muhtemelen bu durum, onun işlerinin başında, olayları tecrübe edip acısını tatlısını tatmadan önceydi.
وعن النبي ﷺ «لو وزنت أحلام بني آدم بحلم آدم لرجح حلمه وقد قال الله تعالى وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» .
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: “Âdemoğullarının hilmi Âdem'in hilmi ile tartılsaydı muhakkak onun hilmi ağır basardı; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Biz onda bir azim bulamadık” buyurmuştur.”
وقيل عزماً على الذنب لأنه أخطأ ولم يتعمده ونَجِدْ وإن كان من الوجود الّذي بمعنى العلم ف لَهُ عَزْماً مفعولاه، وإن كان من الوجود المناقض للعدم فله حال من عزماً أو متعلق بنجد.
Bunun günah işlemeye yönelik bir azim [olmadığı] da söylenmiştir; zira o kasten değil, hataen işlemişti. { نَجِدْ } fiili ilim manasındaki vücuddan ise { لَهُ } ve { عَزْماً } onun iki mef'ûlüdür; şayet yokluğun zıddı olan vücuddan ise { لَهُ } ifadesi { عَزْماً } kelimesinin hali veya { نَجِدْ } fiiline müteallıktır.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١١٦ الى ١١٧]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 116-117]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧) } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi; o direndi. (116) Bunun üzerine: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın; sonra zahmet çekersin' dedik. (117)”
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ مقدر باذكر أي اذكر حاله في ذلك الوقت ليتبين لك أنه نسي ولم يكن من أولي العزيمة والثبات. فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قد سبق القول فيه. أَبى جملة مستأنفة لبيان ما منعه من السجود وهو الاستكبار وعلى هذا لا يقدر له مفعول مثل السجود المدلول عليه بقوله فَسَجَدُوا لأن المعنى أظهر الإباءة عن المطاوعة.
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik...”; 'hatırla' takdirindedir; yani onun o vakitteki halini hatırla ki onun unuttuğu ve azim ve sebat sahiplerinden olmadığı senin için açıklığa kavuşsun. { فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ } “...İblis hariç hepsi secde etmişlerdi...”; bunun açıklaması daha önce geçmişti. { أَبى } “...o direndi”; onu secdeden alıkoyan şeyin kibir olduğunu beyan eden müste'nef bir cümledir. Buna göre { فَسَجَدُوا } ifadesinin delalet ettiği 'secde' gibi bir mef'ûl takdir edilmez; çünkü anlam, itaatten kaçındığını ortaya koydu demektir.
فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما فلا يكونن سبباً لإِخراجكما، والمراد نهيهما عن أن يكون بحيث يتسبب الشيطان إلى إخراجهما. مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى أفرده بإسناد الشقاء إليه بعد إشراكهما في الخروج اكتفاء باستلزام شقائه شقاءها من حيث إنه قيم عليها ومحافظة على الفواصل، أو لأن المراد بالشقاء التعب في طلب المعاش وذلك وظيفة الرجال ويؤيده قوله.
{ فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما } “Bunun üzerine: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır. Sakın sizi... çıkarmasın' [dedik]”; yani ikinizin çıkarılmasına kesinlikle sebep olmasın. Burada kastedilen, ikisini şeytanın çıkarılmalarına sebep olacağı bir konuma düşmekten nehyetmektir. { مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى } “...cennetten... sonra zahmet çekersin”; ikisi çıkış hususunda ortak oldukları halde, Âdem'in zahmet çekmesinin onun da zahmet çekmesini gerektirmesi —onun yöneticisi ve koruyucusu olması hasebiyle— ile yetinerek ve ayet sonlarındaki uyumu muhafaza ederek zahmeti tek başına ona isnat etmiştir; yahut zahmetten maksat maişet teminindeki yorgunluk olup bu da erkeklerin görevi olduğu içindir. Nitekim şu ayet de bunu desteklemektedir:
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١١٨ الى ١١٩]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 118-119]
إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لاَ تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩)
{ إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لاَ تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩) } “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman [garanti edilmiştir]. (118) Ve sen orada susamayacaksın ve sıcaktan da yanmayacaksın. (119)”
إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى.
{ إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى } “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman [garanti edilmiştir]”.
وَأَنَّكَ لاَ تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى فإنه بيان وتذكير لما له في الجنة من أسباب الكفاية وأقطاب الكفاف التي هي الشبع والري والكسوة والسكن مستغنياً عن اكتسابها والسعي في تحصيل أغراض ما عسى ينقطع ويزول منها بذكر نقائضها، ليطرق سمعه بأصناف الشقوة المحذر عنها، والعاطف وإن ناب عن أن لكنه ناب من حيث إنه عامل لا من حيث إنه حرف تحقيق فلا يمتنع دخوله على أن امتناع دخول إن عليه. وقرأ نافع وأبو بكر وَأَنَّكَ لاَ تَظْمَؤُا بكسر الهمزة والباقون بفتحها.
{ وَأَنَّكَ لاَ تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى } “Ve sen orada susamayacaksın ve sıcaktan da yanmayacaksın”; bu, doymak, suya kanmak, giyinmek ve barınmaktan ibaret olan cennetteki yetinme sebeplerini ve asgari geçim şartlarını —onları kazanma külfetine ve zail olup kesiliverecek gayelerini elde etme çabasına ihtiyaç duymaksızın— zıtlarını zikretmek suretiyle bir beyan ve hatırlatmadır; ta ki sakındırıldığı zahmet çeşitleri kulağına çalınsın. Atıf harfi her ne kadar 'en' yerine kaim olsa da, tahkik harfi olması bakımından değil amil olması bakımından yerine kaim olmuştur; bu yüzden 'in'in onun üzerine girmesinin engellendiği gibi 'en'in üzerine girmesi engellenmez. Nâfi ve Ebû Bekr, { وَأَنَّكَ لاَ تَظْمَؤُا } kısmını hemzenin kesresiyle [«وَإِنَّكَ»], diğerleri ise fethasıyla okumuştur.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٢]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 120-122]
فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لاَّ يَبْلى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١) ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢)
{ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لاَّ يَبْلى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١) ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢) } “Nihayet şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir saltanatı göstereyim mi?' dedi. (120) Bunun üzerine ikisi de ondan yediler; hemen ayıp yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarıyla üzerlerini örtmeye başladılar. Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı. (121) Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti. (122)”
فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ فانتهى إليه وسوسته. قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ الشجرة التي من أكل منها خلد ولم يمت أصلاً. فأضافها إلى الخلد أي الخلود لأنها سببه بزعمه. وَمُلْكٍ لاَّ يَبْلى لا يزول ولا يضعف.
{ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ } “Nihayet şeytan ona vesvese verip...”; vesvesesi ona ulaştı. { قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } “...: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını... göstereyim mi?' dedi”; ondan yiyenin ebedî kaldığı ve asla ölmediği ağacı. Kendi iddiasına göre sebebi olduğu için onu hulde (ebedîliğe) izafe etti. { وَمُلْكٍ لاَّ يَبْلى } “...ve yok olmayacak bir saltanatı...”; zail olmayan ve zayıflamayan [bir saltanatı].
فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ أخذا يلزقان الورق على سوآتهما للتستر وهو ورق التين وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ بأكل الشجرة. فَغَوى فضل عن المطلوب وخاب حيث طلب الخلد بأكل الشجرة، أو عن المأمور به أو عن الرشد حيث اغتر بقول العدو. وقرئ «فغوى» من غوى الفصيل إذا أتخم من اللبن وفي النعي عليه بالعصيان والغواية مع صغر زلته تعظيم للزلة وزجر بليغ لأولاده عنها.
{ فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } “Bunun üzerine ikisi de ondan yediler; hemen ayıp yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarıyla üzerlerini örtmeye başladılar”; örtünmek maksadıyla avret yerlerinin üzerine yaprak yapıştırmaya başladılar ki o da incir yaprağıydı. { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ } “Âdem Rabbine karşı geldi...”; o ağaçtan yemek suretiyle. { فَغَوى } “...de yolunu şaşırdı”; ağaçtan yiyerek ebedîliği aramak suretiyle arzuladığı şeyden saptı ve hüsrana uğradı; yahut emrolunduğu şeyden veya düşmanın sözüne aldanmak suretiyle doğru yoldan saptı. Sütü fazla emip hastalanan yavru deve için 'gave'l-fasîl' (غوى الفصيل) denmesinden hareketle «فغَوِيَ» şeklinde de okunmuştur. Âdem'in zellesinin küçüklüğüne rağmen ona isyan ve gayy (sapma) isnat edilerek kınanmasında zellenin büyütülmesi ve çocuklarının bundan son derece sakındırılması vardır.
ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ اصطفاه وقربه بالحمل على التوبة والتوفيق لها من أجبى إلى كذا فاجتبيته مثل جليت على العروس فاجتليتها، وأصل معنى الكلمة الجمع. فَتابَ عَلَيْهِ فقبل توبته لما تاب. وَهَدى إلى الثبات على التوبة والتشبث بأسباب العصمة.
{ ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ } “Sonra Rabbi onu seçti...”; tövbeye sevk ederek ve buna muvaffak kılarak onu seçti ve kendine yaklaştırdı. Bu kelime, 'gelini süsledim ve onu kendime çektim' manasındaki ifadeden türemiştir; kelimenin asıl manası ise toplamaktır. { فَتابَ عَلَيْهِ } “...tövbesini kabul etti...”; tövbe ettiği zaman onun tövbesini kabul etti. { وَهَدى } “...ve doğru yola iletti”; tövbede sebat etmeye ve ismet sebeplerine sarılmaya iletti.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٤]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler 123-124]
قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤)
{ قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) } “[Allah] buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve sıkıntı çekmez. (123) Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.' (124)”
قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً الخطاب لآدم وحواء، أوله ولإِبليس ولما كانا أصليَّ الذرية خاطبهما مخاطبتهم فقال: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ لأمر المعاش كما عليه الناس من التجاذب والتحارب، أو لاختلال حال كل من النوعين بواسطة الآخر ويؤيد الأول قوله: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً كتاب ورسول. فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ في الدنيا. وَلا يَشْقى في الآخرة.
{ قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً } “[Allah] buyurdu ki: '...hepiniz oradan inin!'”; hitap Âdem ile Havva'yadır; yahut ona ve İblis'edir. Onlar zürriyetin aslı oldukları için zürriyete hitap eder gibi onlara hitap edip şöyle buyurdu: { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “'Birbirinize düşman olarak...'”; insanların birbiriyle çekişmesi ve savaşması gibi maişet işlerinden ötürü [düşmandır]; yahut her iki türün halinin diğeri vasıtasıyla bozulmasından ötürü [düşmandır]. Birincisini şu buyruk desteklemektedir: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } “'Artık benden size bir hidayet geldiğinde...'”; kitap ve elçi [geldiğinde]. { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ } “'...kim benim hidayetime uyarsa o... sapmaz...'”; dünyada [sapmaz]. { وَلا يَشْقى } “'...ve sıkıntı çekmez'”; ahirette [sıkıntı çekmez].
وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي عن الهدى الذاكر لي والداعي إلى عبادتي. فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً ضيقاً مصدر وصف به ولذلك يستوي فيه المذكر والمؤنث، وقرئ «ضنكى» كسكرى، وذلك لأن مجامع همته ومطامح نظره تكون إلى أعراض الدنيا متهالكاً على ازديادها خائفاً على انتقاصها، بخلاف المؤمن الطالب للآخرة مع أنه تعالى قد يضيق بشؤم الكفر ويوسع ببركة الإِيمان كما قال وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا الآيات، وقيل هو الضريع والزقوم في النار، وقيل عذاب القبر وَنَحْشُرُهُ قرئ بسكون الهاء على لفظ الوقف وبالجزم عطفاً على محل فَإِنَّ لَهُ
{ وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي } “'Kim de benim zikrimden yüz çevirirse...'”; beni hatırlatan ve bana ibadete çağıran hidayetten [yüz çevirirse]. { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “'...şüphesiz onun için dar bir geçim vardır...'”; dar [bir geçim]; masdardır, onunla sıfat yapılmıştır, bu sebeple onda müzekker ve müennes eşittir. «sekrâ» vezninde «ضنكى» şeklinde de okunmuştur. Bunun sebebi, onun bütün gayretinin ve bakışının hedefinin dünya metaı olması, onun artması üzerine helakrcasına düşkün olması ve eksilmesinden korkmasıdır; ahireti arayan müminin durumu ise bunun aksinedir. Bununla birlikte Allah Teâlâ, { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ }, { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } ve { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا } ayetlerinde buyurduğu gibi küfrün uğursuzluğuyla [rızkı] daraltabilir ve imanın bereketiyle genişletebilir de. Bunun cehennemdeki darî' ve zakkum olduğu da söylenmiştir; kabir azabı olduğu da söylenmiştir. { وَنَحْشُرُهُ } ifadesi vakıf lafzı üzere he harfinin sükûnu ile okunmuştur; { فَإِنَّ لَهُ } ifadesinin mahalline matuf olarak meczûm da okunmuştur.
مَعِيشَةً ضَنْكاً
{ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “dar bir geçim”