[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 41-42]
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤١) قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢)
{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤١) قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢) } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de içlerinden alay edenleri, kendisiyle alay edip durdukları şey kuşatıverdi. (41) De ki: 'Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir?' Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler. (42)”
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ تسلية لرسول الله ﷺ. فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ وعد له بأن ما يفعلونه به يحيق بهم كما حاق بالمستهزئين بالأنبياء ما فعلوا يعني جزاءه.
{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi” [ifadesi], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. { فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “de içlerinden alay edenleri, kendisiyle alay edip durdukları şey kuşatıverdi” [ifadesi], peygamberlerle alay edenleri yaptıkları şey -yani onun cezası- nasıl kuşattıysa, onların kendisine yaptıklarının da kendilerini kuşatacağına dair ona bir vaaddir.
قُلْ يا محمد للمستهزئين. مَنْ يَكْلَؤُكُمْ يحفظكم. بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ من بأسه إن أراد بكم، وفي لفظ الرَّحْمنِ تنبيه على أن لا كالئ غير رحمته العامة وأن اندفاعه بمهلته بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ لا يخطرونه ببالهم فضلاً أن يخافوا بأسه حتى إذا كلؤا منه عرفوا الكالئ. وصلحوا للسؤال عنه.
{ قُلْ } “De ki” [ey Muhammed], o alay edenlere. { مَنْ يَكْلَؤُكُمْ } “sizi kim koruyabilir?” yani sizi kim muhafaza eder. { بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ } “Gece ve gündüz Rahmân'dan” yani size [azap] dilerse O'nun azabından [kim korur?]. { الرَّحْمنِ } lafzında, O'nun genel rahmetinden başka hiçbir koruyucu bulunmadığına ve bu azabın savuşturulmasının O'nun tanıdığı mühlet ile olduğuna bir dikkat çekme vardır. { بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ } “Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler” [Rablerini] hatırlarına bile getirmezler; nerede kaldı ki O'nun azabından korksunlar da O'ndan korunduklarında Koruyucuyu tanısınlar ve O'nun hakkında sorulacak bu soruya muhatap olmaya elverişli olsunlar.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 43-44]
أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لاَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣) بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ (٤٤)
{ أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لاَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣) بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ (٤٤) } “Yoksa kendilerini bize karşı savunacak ilahları mı var? Onlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de tarafımızdan sahip çıkılırlar. (43) Doğrusu biz onları da atalarını da ömürleri uzayıncaya kadar yaşatıp faydalandırdık. Peki onlar, bizim o yeryüzüne gelip onu etrafından eksilttiğimizi görmüyorlar mı? O hâlde galip gelenler onlar mıdır? (44)”
أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا بل ألهم آلهة تمنعهم من العذاب تتجاوز منعنا، أو من عذاب يكون من عندنا والإِضرابان عن الأمر بالسؤال على الترتيب، فإنه عن المعرض الغافل عن الشيء بعيد وعن المعتقد لنقيضه أبعد. لاَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ استئناف بإبطال ما اعتقدوه فإن من لا يقدر على نصر نفسه ولا يصحبه نصر من الله فكيف ينصر غيره.
{ أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا } “Yoksa kendilerini bize karşı savunacak ilahları mı var?” Yani bilakis bizim korumamızı aşıp da onları azaptan koruyacak veya katımızdan gelecek bir azaptan [onları savunacak] ilahları mı var? Sorma emrinden [yapılan] bu iki idrab (vazgeçme) sırasına göredir; zira [soruyu anlamak] bir şeyden yüz çeviren ve gafil olandan uzaktır, onun zıddına inanan kimseden ise daha da uzaktır. { لاَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } “Onlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de tarafımızdan sahip çıkılırlar” [ifadesi], inandıkları şeyi iptal eden yeni bir cümledir (isti'nâf). Zira kendi nefsine yardım etmeye gücü yetmeyen ve Allah'tan bir yardım kendisine eşlik etmeyen kimse, başkasına nasıl yardım edebilir?
بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ إضراب عما توهموا ببيان ما هو الداعي إلى حفظهم وهو الاستدراج والتمتيع بما قدر لهم من الأعمار، أو عن الدلالة على بطلانه ببيان ما أوهمهم ذلك، وهو أنه تعالى متعهم بالحياة الدنيا وأمهلهم حتى طالت أعمارهم فحسبوا أن لا يزالوا كذلك وأنه بسبب ما هم عليه ولذلك عقبه بما يدل على أنه أمل كاذب فقال: أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ أرض الكفرة. نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها بتسليط المسلمين عليها، وهو تصوير لما يجريه الله تعالى على أيدي المسلمين. أَفَهُمُ الْغالِبُونَ رسول الله والمؤمنين.
{ بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “Doğrusu biz onları da atalarını da ömürleri uzayıncaya kadar yaşatıp faydalandırdık” [ifadesi], onların korundukları zannına karşı, onları koruyan asıl saikin istidrac (derece derece helake yaklaştırma) ve kendileri için takdir edilen ömürler boyunca faydalandırma olduğunu açıklayan bir idrabdır (vazgeçme/düzeltme); yahut bu zannın bâtıl olduğuna, onlara bunu vehmettiren sebebi açıklayarak delalet eden bir idrabdır. O [sebep] de şudur: Allah Teâlâ onları dünya hayatıyla faydalandırmış ve ömürleri uzayıncaya kadar kendilerine mühlet vermiştir; onlar da hep böyle kalacaklarını ve bunun üzerinde bulundukları [inanç] sebebiyle olduğunu sanmışlardır. Bundan dolayı [Allah Teâlâ], bunun asılsız bir emel olduğuna delalet eden şu sözü onun peşinden getirerek şöyle buyurmuştur: { أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ } “Peki onlar, bizim o yeryüzüne [...] geldiğimizi görmüyorlar mı?” yani kâfirlerin yurduna. { نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “onu etrafından eksilttiğimizi” Müslümanları oraya musallat ederek [eksilttiğimizi]. Bu, Allah Teâlâ'nın Müslümanların eliyle gerçekleştirdiği şeyin tasviridir. { أَفَهُمُ الْغالِبُونَ } “O hâlde galip gelenler onlar mıdır?” yani Resûlullah'a ve müminlere [onlar mı galip gelecekler?].
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 45-46]
قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا ما يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦)
{ قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا ما يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦) } “De ki: 'Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.' Fakat sağırlar uyarıldıkları vakit çağrıyı işitmezler. (45) Yemin olsun ki, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa mutlaka, 'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz' diyeceklerdir. (46)”
قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ بما أوحي إلي. وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ وقرأ ابن عامر ولا تسمع الصم على خطاب النبي ﷺ، وقرئ بالياء على أن فيه ضميره، وإنما سماهم الصُّمُّ ووضعه موضع ضميرهم للدلالة على تصامهم وعدم انتفاعهم بما يسمعون. إِذا مَا يُنْذَرُونَ منصوب ب يَسْمَعُ أو ب الدُّعاءَ والتقييد به لأن الكلام في الإِنذار أو للمبالغة في تصامهم وتجاسرهم.
{ قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } “De ki: 'Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum'” yani bana vahyedilenle. { وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ } “Fakat sağırlar çağrıyı işitmezler”. İbn Âmir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olarak [tâ ile] “ve lâ tüsmiu's-summe” şeklinde okumuştur. Onun zamirini içermesi üzere yâ ile [yüsmiu] şeklinde de okunmuştur. Onları { الصُّمُّ } (sağırlar) diye isimlendirmesi ve bunu zamirlerinin yerine koyması, sağırlık taslamalarına ve işittiklerinden faydalanmamalarına delalet etmek içindir. { إِذا مَا يُنْذَرُونَ } “uyarıldıkları vakit” [ifadesi], { يَسْمَعُ } fiili ile veya { الدُّعاءَ } kelimesi ile mansubdur. Bununla kayıtlanması, sözün uyarı hakkında olması sebebiyle veya sağırlık taslamalarındaki ve cüretlerindeki mübalağa içindir.
وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ أدنى شيء، وفيه مبالغات ذكر المس وما في النفحة من معنى القلة، فإن أصل النفح هبوب رائحة الشيء والبناء الدال على المرة. مِنْ عَذابِ رَبِّكَ من الذي ينذرون به. لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ لدعوا على أنفسهم بالويل واعترفوا عليها بالظلم.
{ وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ } “Yemin olsun ki, onlara bir esinti dokunsa” yani en ufak bir şey. Bunda mübalağalar vardır: “Mes” (dokunma) kelimesinin zikredilmesi ve “nefha” kelimesindeki azlık manası; zira nefhin aslı bir şeyin kokusunun esmesidir ve kalıp da tek bir defaya (bina-i merre) delalet etmektedir. { مِنْ عَذابِ رَبِّكَ } “Rabbinin azabından” yani kendisiyle uyarıldıkları şeyden. { لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ } “mutlaka, 'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz' diyeceklerdir” helak ve hüsranı kendi aleyhlerine çağırırlar ve nefislerinin aleyhine zulmü itiraf ederler.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٤٧]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 47]
وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧)
{ وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧) } “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye en ufak bir haksızlık yapılmaz. Bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile onu getiririz. Hesap görücüler olarak biz yeteriz. (47)”
وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ العدل توزن بها صحائف الأعمال. وقيل وضع الموازين تمثيل لإِرصاد الحساب السوي والجزاء على حسب الأعمال بالعدل، وإفراد الْقِسْطَ لأنه مصدر وصف به للمبالغة. لِيَوْمِ الْقِيامَةِ لجزاء يوم القيامة أو لأهله، أو فيه كقولك: جئت لخمس خلون من الشهر. فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً من حقها أو من الظلم. وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أي وإن كان العمل أو الظلم مقدار حبة، ورفع نافع مِثْقالَ على كانَ التامة. أَتَيْنا بِها أحضرناها، وقرئ «آتينا» بمعنى جازينا بها من الإِيتاء فإنه قريب من أعطينا، أو من المؤاتاة فإنهم أتوه بالأعمال وأتاهم بالجزاء وأثبنا من الثواب وجئنا، والضمير للمثقال وتأنيثه لإِضافته إلى ال حَبَّةٍ. وَكَفى بِنا حاسِبِينَ إذ لا مزيد على علمنا وعدلنا.
{ وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ } “adalet terazilerini kurarız” yani adalet [terazilerini]; onlarla amel defterleri tartılır. Mizanların kurulmasının, düzgün bir hesabın ve amellere göre adaletle verilecek karşılığın hazırlanmasının bir temsili olduğu da söylenmiştir. { الْقِسْطَ } kelimesinin tekil getirilmesi, mübalağa için kendisiyle sıfat yapılan bir masdar olmasındandır. { لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü için” yani kıyamet gününün cezası/mükâfatı için yahut onun ehli için; veya 'ayın beş günü geçtikten sonra geldim' sözünde olduğu gibi [fi/içinde manasında] 'kıyamet gününde' [demektir]. { فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “artık hiçbir kimseye en ufak bir haksızlık yapılmaz” yani hakkından hiçbir şey eksiltilmez veya hiçbir zulüm yapılmaz. { وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } “Bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile” yani yapılan amel veya zulüm bir tane miktarı bile olsa. Nâfi, { مِثْقالَ } kelimesini tam kâneye binaen merfû okumuştur. { أَتَيْنا بِها } “onu getiririz” yani onu hazır ederiz. “Âteynâ” şeklinde de okunmuştur ki; 'vermek' anlamındaki îtâdan hareketle 'onunla cezalandırırız/karşılığını veririz' demektir; zira o 'a'taynâ' (verdik) lafzına yakındır. Yahut muâtâttandır (karşılıklı gelişten); zira onlar O'na amellerle gelmiş, O da onlara ceza ile gelmiştir. 'Sevaptan [türeyerek] mükâfatlandırdık' ve 'geldik' manasında da [kullanılmıştır]. Zamir “miskāl” içindir, müennes kılınması ise { حَبَّةٍ } kelimesine muzaf olmasındandır. { وَكَفى بِنا حاسِبِينَ } “Hesap görücüler olarak biz yeteriz” zira ilmimize ve adaletimize bir fazlalık olamaz.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤٨ الى ٥٠]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 48-50]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠) } “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a takva sahipleri için hak ile bâtılı ayıranı (Furkân), bir ışığı ve bir öğüdü verdik. (48) Onlar ki görmedikleri hâlde Rablerinden korkarlar ve onlar kıyamet saatinden de ürperip titrerler. (49) İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir (öğüttür). Şimdi siz onu mu inkâr ediyorsunuz? (50)”
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ أي الكتاب الجامع لكونه فارقاً بين الحق والباطل، وَضِياءً يستضاء به في ظلمات الحيرة والجهالة، وَذِكْراً يتعظ به المتقون أو ذكر ما يحتاجون إليه من الشرائع. وقيل الْفُرْقانَ النصر، وقيل فلق البحر وقرئ «ضِيَاء» . بغير واو على أنه حال من الْفُرْقانَ.
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a takva sahipleri için hak ile bâtılı ayıranı (Furkân), bir ışığı ve bir öğüdü verdik” yani hak ile bâtılın arasını ayıran, şaşkınlık ve cehalet karanlıklarında kendisiyle aydınlanılan { وَضِياءً } bir ışık, takva sahiplerinin kendisiyle öğüt aldığı yahut şeriatlerden ihtiyaç duydukları şeylerin zikri olan { وَذِكْراً } bir zikir olma vasıflarını kendisinde toplayan Kitab'ı [verdik]. { الْفُرْقانَ } lafzının zafer olduğu söylenmiştir; denizin yarılması olduğu da söylenmiştir. Vav harfi olmaksızın “Dıyâen” şeklinde, { الْفُرْقانَ } kelimesinden hâl olarak da okunmuştur.
الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ صفة لِلْمُتَّقِينَ أو مدح لهم منصوب أو مرفوع. بِالْغَيْبِ حال من الفاعل أو المفعول. وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ خائفون وفي تصدير الضمير وبناء الحكم عليه مبالغة وتعريض.
{ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Onlar ki [...] Rablerinden korkarlar” [ifadesi], { لِلْمُتَّقِينَ } kelimesinin sıfatıdır veya onlar için mansub yahut merfû bir övgüdür (medih). { بِالْغَيْبِ } “görmedikleri hâlde” fâilden veya mefulden hâldir. { وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ } “ve onlar kıyamet saatinden de ürperip titrerler” yani korkarlar. Zamirin başa getirilmesinde ve hükmün onun üzerine bina edilmesinde bir mübalağa ve üstü kapalı bir dokundurma (tariz) vardır.
وَهذا ذِكْرٌ يعني القرآن. مُبارَكٌ كثير خيره. أَنْزَلْناهُ على محمد ﵊. أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ استفهام توبيخ.
{ وَهذا ذِكْرٌ } “İşte bu da [...] bir zikirdir (öğüttür)” yani Kur'an'dır. { مُبارَكٌ } “mübarek” hayrı çok olan. { أَنْزَلْناهُ } “indirdiğimiz” Muhammed aleyhisselâm'a. { أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Şimdi siz onu mu inkâr ediyorsunuz?” azarlama bildiren bir soru cümlesidir (istifhâm-ı tevbîhî).
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥١ الى ٥٣]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 51-53]
وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣) } “Andolsun biz daha önce İbrâhim'e de rüşdünü (doğruyu bulma yeteneğini) vermiştik ve biz onu biliyorduk. (51) Hani o, babasına ve kavmine: 'Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller de nedir?' demişti. (52) 'Biz babalarımızı onlara tapıyor bulduk' dediler. (53)”
وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ الاهتداء لوجوه الصلاح وإضافته ليدل على أنه رشد مثله وأن له شأنا.
{ وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } “Andolsun biz [...] İbrâhim'e de rüşdünü vermiştik” yani salah (doğruluk ve iyilik) yollarını bulmayı. [Rüşd kelimesinin] ona izafe edilmesi, onun gibi birine layık bir rüşd olduğuna ve onun büyük bir şanı bulunduğuna delalet etmesi içindir.
وقرئ رُشْدَهُ وهو لغة. مِنْ قَبْلُ من قبل موسى وهارون أو محمّد ﵊. وقيل من قبل استنبائه أو بلوغه حيث قال: إِنِّي وَجَّهْتُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ علمنا أنه أهل لما آتيناه، أو جامع لمحاسن الأوصاف ومكارم الخصال وفيه إشارة إلى أن فعله ﷾ باختيار وحكمة وأنه عالم بالجزئيات.
Şin harfinin harekesiyle “Reşedehû” şeklinde de okunmuştur ki bir lehçedir. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” yani Mûsâ ve Hârûn'dan veya Muhammed aleyhisselâm'dan önce. Peygamber oluşundan yahut ergenliğe ermesinden önce -hani { إِنِّي وَجَّهْتُ } dediği vakit- olduğu da söylenmiştir. { وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } “ve biz onu biliyorduk” yani ona verdiğimiz şeye ehil olduğunu veya güzel vasıfları ve kerim hasletleri kendisinde topladığını biliyorduk. Bunda, O'nun -celle celâlüh- fiilinin bir ihtiyar ve hikmet ile olduğuna ve O'nun cüz'iyyâtı bildiğine bir işaret vardır.
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ متعلق ب آتَيْنا أو ب رُشْدَهُ أو بمحذوف: أي اذكر من أوقات رشده وقت قوله: مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ تحقير لشأنها وتوبيخ على إجلالها، فإن التمثال صورة لا روح فيها لا يضر ولا ينفع، واللام للاختصاص لا للتعدية فإن تعدية العكوف بعلى. والمعنى أنتم فاعلون العكوف لها ويجوز أن يؤول بعلى أو يضمن العكوف معنى العبادة.
{ إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ } “Hani o, babasına ve kavmine [...] demişti” [ifadesi], { آتَيْنا } fiiline yahut { رُشْدَهُ } kelimesine veya mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: Onun rüşd zamanlarından, { مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ } “'Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller de nedir?'” dediği vakti hatırla. [Bu ifade], heykellerin konumunu küçümseme ve onları yüceltmelerini azarlamadır; zira heykel (timsâl), içinde ruh olmayan, zarar da fayda da veremeyen bir surettir. Lam harf-i cerri geçişlilik (ta'diye) için değil ihtisas içindir; çünkü 'ukûf' fiilinin ta'diyesi 'alâ' harf-i cerriyledir. Mana: “Siz onlar için itikâf (kapanma/bağlanma) eylemini gerçekleştiren kimselersiniz” demektir. 'Alâ' manasına tevil edilmesi yahut ukûfe ibadet manasının tazmin edilmesi de caizdir.
قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ فقلدناهم وهو جواب عما لزم الاستفهام من السؤال عما اقتضى عبادتها وحملهم عليها.
{ قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ } “'Biz babalarımızı onlara tapıyor bulduk' dediler” yani 'biz de onları taklit ettik' [dediler]. Bu, soru cümlesinin gerektirdiği 'onlara tapınmayı neyin gerektirdiği ve kendilerini buna neyin sevk ettiği' sorusuna bir cevaptır.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥٤ الى ٥٦]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 54-56]
قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥) قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦)
{ قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥) قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) } “Dedi ki: 'Andolsun siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz.' (54) Dediler ki: 'Bize gerçeği mi getirdin yoksa sen oyun oynayanlardan (şaka yapanlardan) mısın?' (55) Dedi ki: 'Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır. Ben de buna şahitlik edenlerdenim.' (56)”
قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ منخرطين في سلك ضلال لا يخفى على عاقل لعدم استناد الفريقين إلى دليل، والتقليد إن جاز فإنما يجوز لمن علم في الجملة أنه على حق.
{ قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Dedi ki: 'Andolsun siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz'” akıl sahibi hiçbir kimseye gizli kalmayacak bir sapıklık çizgisine dâhil olmuş durumdasınız; çünkü her iki fırka da bir delile dayanmamaktadır. Taklit caiz olsa bile ancak genel olarak hak üzere olduğu bilinen kimse için caiz olur.
قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ كأنهم لاستبعادهم تضليله إياهم ظنوا أن ما قاله إنما قاله على وجه الملاعبة، فقالوا أبجد تقوله أم تلعب به.
{ قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ } “Dediler ki: 'Bize gerçeği mi getirdin yoksa sen oyun oynayanlardan mısın?'” Sanki onlar, [İbrâhim'in] kendilerini saptırmakla itham etmesini uzak gördükleri için, söylediği şeyi şaka/oyun yollu söylediğini zannettiler ve: “Bunu ciddi mi söylüyorsun yoksa dalga mı geçiyorsun?” dediler.
قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ إضراب عن كونه لاعباً بإقامة البرهان على ما ادعاه وهن للسموات والأرض أو للتماثيل، وهو أدخل في تضليلهم وإلزام الحجة عليهم. وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ أي المذكور من التوحيد. مِنَ الشَّاهِدِينَ من المتحققين له والمبرهنين عليه، فإن الشاهد من تحقق الشيء وحققه.
{ قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ } “Dedi ki: 'Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır'” [ifadesi], iddia ettiği şeye delil getirerek oyun oynayan biri olmaktan [yapılan] bir idrabdır (iddianın reddidir). { هُنَّ } zamiri göklere ve yere yahut heykellere aittir; bu [ikincisi], onları saptırmış göstermede ve aleyhlerine delil getirmede daha tesirlidir. { وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ } “Ben de buna” yani zikredilen tevhide { مِنَ الشَّاهِدِينَ } “şahitlik edenlerdenim” onu kesin olarak bilip doğrulayan ve ona delil getirenlerdenim; zira şahit, bir şeyi tam manasıyla bilip doğrulayan ve ortaya koyan kimsedir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 57-58]
وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨)
{ وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) } “'Allah'a yemin ederim ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım.' (57) Sonunda, belki ona başvururlar diye onların bir büyüğü hariç hepsini paramparça etti. (58)”
وَتَاللَّهِ وقرئ بالباء وهي الأصل والتاء بدل من الواو المبدلة منها وفيها تعجب. لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ لأجتهدن في كسرها، ولفظ الكيد وما في التاء من التعجب لصعوبة الأمر وتوقفه على نوع من الحيل. بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا عنها. مُدْبِرِينَ إلى عيدكم ولعله قال ذلك سراً.
{ وَتَاللَّهِ } “Allah'a yemin ederim ki”. Asıl olan bâ ile [Billâhi] okunmuştur; tâ ise ondan bedel olan vavın bedelidir ve onda bir şaşma (taaccüb) manası vardır. { لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” yani onları kırmak için var gücümle gayret edeceğim. 'Keyd' lafzı ve tâ harfindeki taaccüb, işin zorluğu ve bir tür hileye bağlı olması sebebiyledir. { بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا } “siz [...] dönüp gittikten sonra” onlardan [ayrılıp]. { مُدْبِرِينَ } “arkanızı” bayramınıza doğru; muhtemelen bunu gizlice söylemişti.
فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً قطاعاً فعال بمعنى مفعول كالحطام من الجذ وهو القطع. وقرأ الكسائي بالكسر وهو لغة، أو جمع جذيذ كخفاف وخفيف. وقرئ بالفتح و «جذذاً» جمع جذيذ و «جذذا» جمع جذة. إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ للأصنام كسر غيره واستبقاه وجعل الفأس على عنقه. لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ لأنه غلب على ظنه أنهم لا يرجعون إلا إليه لتفرده واشتهاره بعداوة آلهتهم فيحاجهم بقوله: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ فيحجهم، أو أنهم يرجعون إلى الكبير فيسألونه عن كاسرها إذ من شأن المعبود أن يرجع إليه في حل العقد فيبكتهم بذلك، أو إلى الله أي يَرْجِعُونَ إلى توحيده عند تحققهم عجز آلهتهم.
{ فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً } “onların [...] hepsini paramparça etti” yani parçalar hâline getirdi. “Fuâl” kalıbı, “hütâm” gibi “mef'ûl” anlamındadır; “cezz” kökünden gelir ki kesip parçalamak demektir. Kisâî kesre ile [cizâzen] okumuştur ki bu bir lehçedir yahut “hafîf”in çoğulu “hıfâf” gibi “cezîz”in çoğuludur. Fetha ile [cezâzen] ve “cezîz”in çoğulu olarak “cüzezen” ile “cüzze”nin çoğulu olarak “cüzzen” şeklinde de okunmuştur. { إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ } “onların bir büyüğü hariç” yani putların [büyüğü hariç]; diğerlerini kırdı, onu bıraktı ve baltayı onun boynuna astı. { لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ } “belki ona başvururlar diye”; zira [İbrâhim], tebliğinde yalnız olması ve ilahlarına düşmanlığıyla tanınması sebebiyle onların ancak kendisine başvuracaklarını kuvvetle tahmin etmişti; böylece { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ } “Bilakis onu şu büyükleri yapmıştır” sözüyle onlara karşı delil getirip onları susturacaktır; yahut onları kıranı büyük puta sorarlar -zira mabudun şanı zor meseleleri çözmede kendisine başvurulmaktır- böylece onları bununla ilzam edip susturur; yahut [zamir] Allah'a aittir, yani ilahlarının acziyetini kesin olarak anladıklarında O'nun tevhidini benimsemeye dönerler.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥٩ الى ٦١]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 59-61]
قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١)
{ قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) } “Dediler ki: 'İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerden biridir.' (59) 'Kendisine İbrâhim denilen bir gencin onları andığını (diline doladığını) işitmiştik' dediler. (60) Dediler ki: 'O hâlde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler.' (61)”
قالُوا حين رجعوا. مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ بجرأته على الآلهة الحقيقة بالإِعظام، أو بإفراطه في حطمها أو بتوريط نفسه للهلاك.
{ قالُوا } “Dediler ki” döndükleri vakit. { مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “'İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerden biridir'” yüceltilmeye layık ilahlara cüret etmesiyle yahut onları kırmada aşırı gitmesiyle ya da kendini helake sürüklemesiyle [zalimlerdendir].
قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يعيبهم فلعله فعله ويذكر ثاني مفعولي سمع، أو صفة ل فَتًى مصححة لأن يتعلق به السمع وهو أبلغ في نسبة الذكر إليه. يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ خبر محذوف أي هو إبراهيم، ويجوز أن يرفع بالفعل لأن المراد به الاسم.
{ قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } “'Bir gencin onları andığını işitmiştik' dediler” yani onları ayıpladığını [işitmiştik], muhtemelen bunu o yapmıştır. “Yezkürühüm”, “semia” fiilinin ikinci mefulüdür yahut işitmenin ona taalluk etmesini geçerli kılan { فَتًى } kelimesinin sıfatıdır; bu da anma işini ona isnat etmede daha beliğdir. { يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } “kendisine İbrâhim denilen” mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'o İbrâhim'dir'; kelimeden murat isim olduğu için fiille merfû kılınması da caizdir.
قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ بمرأى منهم بحيث تتمكن صورته في أعينهم تمكن الراكب على المركوب. لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ بفعله أو قوله أو يحضرون عقوبتنا له.
{ قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ } “Dediler ki: 'O hâlde onu insanların gözü önüne getirin'” binek üzerindeki binicinin yerleşmesi gibi sureti gözlerinde iyice yer edecek şekilde, onların göreceği bir yere [getirin]. { لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } “belki şahitlik ederler” onun yaptığına veya söylediğine şahitlik ederler yahut ona vereceğimiz cezaya tanık olurlar/hazır bulunurlar.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 62-63]
قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يَآ إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣)
{ قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يَآ إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) } “'İlahlarımıza bunu sen mi yaptın ey İbrâhim?' dediler. (62) Dedi ki: 'Bilakis onu şu büyükleri yapmıştır. Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!' (63)”
قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يَآ إِبْراهِيمُ حين أحضروه.
{ قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يَآ إِبْراهِيمُ } “'İlahlarımıza bunu sen mi yaptın ey İbrâhim?' dediler” onu getirdikleri vakit.
قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ أسند الفعل إليه تجوزاً لأن غيظه لما رأى من زيادة تعظيمهم له تسبب لمباشرته إياه، أو تقريراً لنفسه مع الاستهزاء والتبكيت على أسلوب تعريضي كما لو قال لك من لا يحسن الخط فيما كتبته بخط رشيق: أأنت كتبت هذا فقلت بل كتبته أنت، أو حكاية لما يلزم من مذهبهم جوازه، وقيل إنه في المعنى متعلق بقوله إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ وما بينهما اعتراض أو إلى ضمير فَتًى أو إِبْراهِيمُ، وقوله كَبِيرُهُمْ هذا مبتدأ وخبر ولذلك وقف على فعله. وما
{ قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } “Dedi ki: 'Bilakis onu şu büyükleri yapmıştır. Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!'” Fiili mecaz yoluyla ona isnat etti; zira onların o büyüğü daha fazla yücelttiklerini görünce duyduğu öfke, bu işi bizzat yapmasına sebep olmuştu. Yahut üstü kapalı bir üslupla (tariz yoluyla), alay etme ve susturma amacıyla fiili kendisi yapmış gibi ikrar etmedir; nitekim güzel yazı yazamayan biri senin zarif bir hatla yazdığın bir yazı hakkında: “Bunu sen mi yazdın?” dediğinde senin: “Hayır, sen yazdın” demen gibidir. Veya mezheplerine göre caiz olması gereken şeyin bir naklidir. Mana bakımından { إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } kavline taalluk ettiği, aralarındakinin ise bir itiraz cümlesi olduğu; yahut { فَتًى } veya { إِبْراهِيمُ } zamirine [taalluk ettiği] de söylenmiştir. { كَبِيرُهُمْ هذا } sözü mübteda ve haberdir; bundan dolayı “fe'alehû” üzerinde durulmuştur. Ve...
روي أنه ﵊ قال «لإِبراهيم ثلاث كذبات»
Onun aleyhisselâm: «İbrâhim'in üç yalanı vardır» buyurduğu rivayetine gelince,
تسمية للمعاريض كذباً لما شابهت صورتها صورته.
bu, sureti yalanın suretine benzediği için kinayeli/üstü kapalı ifadelerin (meârîz) yalan diye isimlendirilmesidir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 64-65]
فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥)
{ فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) } “Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: 'Doğrusu siz kendiniz zalimlersiniz' dediler. (64) Sonra yine baş aşağı döndüler (eski kafalarına döndüler): 'Andolsun bunların konuşamayacağını sen de biliyorsun' dediler. (65)”
فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ وراجعوا عقولهم. فَقالُوا فقال بعضهم لبعض. إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ بهذا السؤال أو بعبادة من لا ينطق ولا يضر ولا ينفع لا من ظلمتموه بقولكم إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ.
{ فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ } “Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp” akıllarına danıştılar. { فَقالُوا } “dediler” birbirlerine dediler ki: { إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } “'Doğrusu siz kendiniz zalimlersiniz'” bu soruyla yahut konuşamayan, zarar ve fayda vermeyen şeylere tapmakla [zalim olan sizsiniz]; yoksa { إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } diyerek haksızlık ettiğiniz kişi değildir.
ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ انقلبوا إلى المجادلة بعد ما استقاموا بالمراجعة، شبه عودهم إلى الباطل بصيرورة أسفل الشيء مستعلياً على أعلاه. وقرئ «نُكِّسُواْ» بالتشديد و «نكسوا» أي نكسوا أنفسهم. لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ فكيف تأمرنا بسؤالها وهو على إرادة القول.
{ ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ } “Sonra yine baş aşağı döndüler” [vicdanlarına] danışmak suretiyle doğru yola girdikten sonra tekrar tartışmaya ve inada döndüler. Onların bâtıla dönmeleri, bir şeyin altının üstüne çıkmasına benzetilmiştir. Şedde ile “Nükkisû” ve “nekesû” (yani kendilerini baş aşağı çevirdiler) şeklinde de okunmuştur. { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } “'Andolsun bunların konuşamayacağını sen de biliyorsun'” o hâlde bunları sorgulamamızı bize nasıl emredersin? Bu [ifade], [önceki ayette geçen “dediler” sözünün] kastı üzerinedir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٦ الى ٦٨]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 66-68]
قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨)
{ قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) } “[İbrâhim] dedi ki: 'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir şekilde fayda veya zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz? (66) Yuh olsun size de Allah'tan başka taptıklarınıza da! Hâlâ akıllanmayacak mısınız?' (67) Dediler ki: 'Eğer bir şey yapacaksanız, onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' (68)”
قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ إنكار لعبادتهم لها بعد اعترافهم بأنها جمادات لا تنفع ولا تضر فإنه ينافي الألوهية.
{ قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ } “[İbrâhim] dedi ki: 'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir şekilde fayda veya zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?'” [Putların] fayda ve zarar veremeyen cansız varlıklar olduğunu itiraf etmelerinin ardından onlara tapmalarını bir kınamadır; zira bu durum ilahlık vasfıyla bağdaşmaz.
أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ تضجر منه على إصرارهم بالباطل البين، وأُفٍّ صوت المتضجر ومعناه قبحاً ونتناً واللام لبيان المتأفف له. أَفَلا تَعْقِلُونَ قبح صنيعكم.
{ أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Yuh olsun size de Allah'tan başka taptıklarınıza da!” apaçık bâtılda ısrar etmelerinden dolayı ondan [İbrâhim'den] gelen bir bıkkınlık ve öfke ifadesidir. { أُفٍّ } (üff), bıkkınlık ve bezginlik bildiren bir sestir; anlamı ise çirkinlik ve pisliktir. Lam (لِ) harfi ise kime/neye karşı bıkkınlık duyulduğunu belirtmek içindir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” yaptığınız işin çirkinliğini [akletmeyecek misiniz]?
قالُوا أخذا في المضارة لما عجزوا عن المحاجة. حَرِّقُوهُ فإن النار أهول ما يعاقب به. وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ بالانتقام لها. إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ إن كنتم ناصرين لها نصراً مؤزراً، والقائل فيهم رجل من أكراد فارس اسمه هيون خسف به الأرض وقيل نمروذ.
{ قالُوا } “Dediler ki:” delil getirmekten âciz kalınca zarar verme yoluna girdiler. { حَرِّقُوهُ } “'Onu yakın...'” çünkü ateş, cezalandırmada en dehşetli olanıdır. { وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ } “'...ve ilahlarınıza yardım edin!'” onların intikamını alarak. { إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “'Eğer bir şey yapacaksanız'” eğer onlara güçlü bir zaferle yardım edecekseniz. Onların arasında bunu söyleyen kimse, Fars Kürtlerinden Heyyûn adında, yerin dibine geçirilen bir adamdı; Nemrud olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٦٩]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 69]
قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩)
{ قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) } “Biz de: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!' dedik. (69)”
قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ ذات برد وسلام أي ابردي بردا غير ضار، وفيه مبالغات جعل النار المسخرة لقدرته مأمورة مطيعة وإقامة كُونِي ذات برد مقام أبردي، ثم حذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه. وقيل نصب سَلاماً بفعله أي وسلمنا سلاماً عليه.
{ قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “Biz de: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!' dedik.” serinlik ve selamet sahibi ol, yani zarar vermeyecek şekilde soğuk ol, [demektir]. Bunda mübalağalar vardır: Kudretine boyun eğdirilmiş olan ateşin emredilen ve itaat eden kılınması, “ibredî” (soğuk ol) yerine { كُونِي } ذات برد (serinlik sahibi ol) ifadesinin konulması, ardından da muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun yerine ikâme edilmesidir. { سَلاماً } kelimesinin kendi fiiliyle mansub kılındığı, yani “ona selametle esenlik verdik” manasında olduğu da söylenmiştir.
روي أنهم بنوا حظيرة بكوثى وجمعوا فيها ناراً عظيمة ثم وضعوه في المنجنيق مغلولاً فرموا به فيها فقال له جبريل: هل لك حاجة، فقال:
Rivayet edildiğine göre Kûsâ'da bir çit/duvar ördüler, içine muazzam bir ateş yığdılar, sonra onu [İbrâhim'i] bağlı halde mancınığa koyup ateşin içine fırlattılar. Cibrîl ona: “Bir ihtiyacın var mı?” deyince o:
أما إليك فلا فقال: فسل ربك فقال: حسبي من سؤالي علمه بحالي، فجعل الله تعالى- ببركة قوله- الحظيرة
“Sana gelince hayır” dedi. [Cibrîl]: “O hâlde Rabbinden iste” deyince o: “Hâlimi bilmesi, bir şey istememe kâfidir” dedi. Yüce Allah da bu sözünün bereketiyle o çevrili yeri...
روضة ولم يحترق منه إلا وثاقه، فاطلع عليه نمروذ من الصرح فقال إني مقرب إلى إلهك فذبح أربعة آلاف بقرة وكف عن إبراهيم ﵇. وكان إذ ذاك ابن ست عشرة سنة وانقلاب النار هواء طيباً ليس ببدع غير أنه هكذا على خلاف المعتاد فهو إذن من معجزاته.
...bir bahçeye çevirdi ve onun sadece bağları yandı. Nemrud yüksek köşkten ona bakıp: “Ben senin ilahına kurban sunacağım” dedi, dört bin sığır kesti ve İbrâhim aleyhisselâm'a dokunmaktan vazgeçti. O sırada on altı yaşındaydı. Ateşin hoş bir havaya dönüşmesi imkânsız bir şey değildir; ancak bu şekilde alışılmışın dışında gerçekleşmesi hasebiyle onun mucizelerindendir.
وقيل كانت النار بحالها لكنه ﷾ دفع عنه أذاها كما ترى في السمندل ويشعر به قوله على إبراهيم.
Ateşin kendi hâlinde kaldığı, fakat Allah Teâlâ'nın semender hayvanında görüldüğü gibi ateşin zararını ondan defettiği de söylenmiştir. { عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'e karşı” buyruğu da bunu hissettirmektedir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 70-71]
وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١)
{ وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) } “Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık. (70) Onu da Lût'u da alemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık. (71)”
وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً مكراً في إضراره. فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ أخسر من كل خاسر لما عاد سعيهم برهاناً قاطعاً على أنهم على الباطل وإبراهيم على الحق وموجباً لمزيد درجته واستحقاقهم أشد العذاب.
{ وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً } “Ona bir tuzak kurmak istediler” ona zarar vermek için bir hile [kurmak istediler]. { فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ } “fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık” her hüsrana uğrayandan daha ziyade hüsrana düşenler [yaptık]; çünkü onların bu çabaları kendilerinin bâtıl üzere, İbrâhim'in ise hak üzere olduğuna kesin bir delile dönüştü ve onun derecesinin artmasına, kendilerinin ise en şiddetli azabı hak etmelerine sebep oldu.
وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ أي من العراق إلى الشام وبركاته العامة أن أكثر الأنبياء بعثوا فيه فانتشرت في العالمين شرائعهم التي هي مبادي الكمالات والخيرات الدينية والدنيوية. وقيل كثرة النعم والخصب الغالب.
{ وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ } “Onu da Lût'u da alemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık” yani Irak'tan Şam [bölgesine ulaştırdık]. Buranın genel bereketi, peygamberlerin çoğunun orada gönderilmiş olmasıdır; nitekim dini ve dünyevi kemalatın ve hayırların kaynağı olan şeriatları oradan alemlere yayılmıştır. Nimetlerin çokluğu ve bol verimlilik olduğu da söylenmiştir.
روي أنه ﵇ نزل بفلسطين ولوط ﵇ بالمؤتفكة وبينهما مسيرة يوم وليلة.
Rivayet edildiğine göre o [İbrâhim] aleyhisselâm Filistin'e, Lût aleyhisselâm ise Mü'tefike'ye yerleşti ve aralarında bir gün bir gecelik mesafe vardı.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 72-73]
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣)
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣) } “Ona İshâk'ı ve üstelik bir de Ya'kûb'u bağışladık ve her birini salih kimseler kıldık. (72) Onları buyruğumuzla doğru yolu gösteren önderler yaptık; onlara hayırlı işler yapmayı, namazı dosdoğru kılmayı ve zekâtı vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize ibadet eden kimselerdi. (73)”
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً عطية فهي حال منهما أو ولد ولد، أو زيادة على ما سأل وهو إسحاق فتختص بيعقوب ولا بأس به للقرينة. وَكُلًّا يعني الأربعة. جَعَلْنا صالِحِينَ بأن وفقناهم للصلاح وحملناهم عليه فصاروا كاملين.
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً } “Ona İshâk'ı ve üstelik bir de Ya'kûb'u bağışladık” bir ihsan/bağış olarak; bu durumda [nâfile kelimesi] ikisinden hâldir; yahut torun manasındadır veya dilediğinin fazlası demektir ki dilediği İshâk'tır; bu takdirde [nâfile] karine sebebiyle sadece Ya'kûb'a mahsustur ve bunda bir sakınca yoktur. { وَكُلًّا } “ve her birini” yani dördünü de. { جَعَلْنا صالِحِينَ } “salih kimseler kıldık” kendilerini salah yolunda muvaffak kılıp ona sevk etmek suretiyle [salih kıldık], böylece kâmil zatlar oldular.
وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يقتدى بهم. يَهْدُونَ الناس إلى الحق. بِأَمْرِنا لهم بذلك وإرسالنا إياهم حتى صاروا مكملين. وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ ليحثوهم عليها فيتم كمالهم بانضمام العمل إلى العلم، وأصله أن تفعل الخيرات ثم فعلا الخيرات ثم فِعْلَ الْخَيْراتِ وكذلك قوله: وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وهو من عطف الخاص على العام للتفضيل، وحذفت تاء الإِقامة المعوضة من إحدى الألفين لقيام المضاف إليه مقامها.
{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً } “Onları... önderler yaptık” kendilerine uyulan [önderler]. { يَهْدُونَ } “doğru yolu gösteren” insanları hakka [yönlendiren]. { بِأَمْرِنا } “buyruğumuzla” onlara bunu emretmemiz ve onları göndermemizle [önderler yaptık], böylece başkalarını da kemale erdiren zatlar oldular. { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ } “onlara hayırlı işler yapmayı vahyettik” insanları bunlara teşvik etsinler diye; böylece amelin ilme eklenmesiyle kemalleri tamamlanmış olur. Bunun aslı “en tef'ale'l-hayrât”, sonra “fi'len el-hayrât”, sonra da { فِعْلَ الْخَيْراتِ } şeklindedir. Aynı şekilde { وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ } “namazı dosdoğru kılmayı ve zekâtı vermeyi” buyruğu da böyledir; bu, faziletini belirtmek için hususinin umumiye atfedilmesidir. “İkâme” kelimesindeki iki eliften birinin yerine gelen tâ harfi, muzâfun ileyh onun yerine geçtiği için hazfedilmiştir.
وَكانُوا لَنا عابِدِينَ موحدين في العبادة ولذلك قدم الصلة.
{ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ } “Onlar sadece bize ibadet eden kimselerdi” kullukta muvahhid kimselerdi; bundan dolayı sıla [yani mef'ûl olan “lenâ” lâfzı] öne geçirilmiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 74-75]
وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)
{ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) } “Lût'a da bir hüküm ve ilim verdik; onu çirkin işler yapmakta olan o şehirden kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. (74) Onu rahmetimizin içine aldık; doğrusu o, salihlerdendi. (75)”
وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً حكمة أو نبوة أو فصلاً بين الخصوم. وَعِلْماً بما ينبغي علمه للأنبياء.
{ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً } “Lût'a da bir hüküm... verdik” hikmet, peygamberlik yahut hasımlar arasında hüküm verme kabiliyeti [verdik]. { وَعِلْماً } “ve ilim [verdik]” peygamberlerin bilmesi gereken hususlarda.
وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ قرية سدوم. الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ يعني اللواطة وصفها بصفة أهلها أو أسندها إليها على حذف المضاف وإقامتها مقامه ويدل عليه: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ فإنه كالتعليل له.
{ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ } “onu o şehirden kurtardık” Sedûm kasabasından. { الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ } “çirkin işler yapmakta olan” yani livâta işleyen; şehri halkının sıfatıyla vasıflamış yahut muzâfın hazfedilip kasabanın onun yerine ikâme edilmesi suretiyle fiili şehre isnad etmiştir. Buna: { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ } “Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi” buyruğu delalet etmektedir; zira bu ifade onun bir gerekçesi gibidir.
وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا في أهل رحمتنا أو جنتنا. إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ الذين سَبَقَتْ لَهُمْ مّنَّا الحسنى.
{ وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا } “Onu rahmetimizin içine aldık” rahmetimize layık kıldıklarımızın yahut cennetimizin içine [aldık]. { إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “doğrusu o, salihlerdendi” tarafımızdan kendilerine en güzel son takdir edilmiş olan [salihlerdendi].
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 76-77]
وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)
{ وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) } “Nûh'u da [an]. Hani o, daha önce yakarmıştı da biz onun duasını kabul etmiş, onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. (76) Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım etmiştik. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; biz de onların hepsini suda boğduk. (77)”
وَنُوحاً إِذْ نادى إذ دعا الله سبحانه على قومه بالهلاك. مِنْ قَبْلُ من قبل المذكورين. فَاسْتَجَبْنا
{ وَنُوحاً إِذْ نادى } “Nûh'u da [an]. Hani o... yakarmıştı” hani o, kavminin helak olması için Sübhânehu olan Allah'a dua etmişti. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” adı geçenlerden daha önce. { فَاسْتَجَبْنا } “biz de... kabul etmiş[tik]”
لَهُ
{ لَهُ } “onun”
دعاءه. فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ من الطوفان أو أذى قومه، والكرب الغم الشديد.
duasını [kabul etmiştik]. { فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık” tufandan yahut kavminin eziyetinden [kurtarmıştık]. Kerb (الْكَرْب), şiddetli keder demektir.
وَنَصَرْناهُ مطاوع انتصر أي جعلناه منتصراً. مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ لاجتماع الأمرين تكذيب الحق والانهماك في الشر، ولعلهما لم يجتمعا في قوم إلا وأهلكهم الله تعالى.
{ وَنَصَرْناهُ } “ona yardım etmiştik” “intasara” fiilinin mutâvaatı olup yani onu muzaffer kıldık, [demektir]. { مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ } “Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı... Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; biz de onların hepsini suda boğduk” her iki durumun, yani hakkı yalanlama ile kötülüğe dalmanın bir arada bulunmasından dolayı [onları boğduk]. Bu iki vasıf bir kavimde bir araya gelmeye görsün, muhakkak Allah Teâlâ onları helak etmiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 78-79]
وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩)
{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) } “Dâvûd ile Süleymân'ı da [an]. Hani bir topluluğun koyunları geceleyin bir ekin tarlasına yayılıp zarar verdiğinde, o ekin hakkında hüküm veriyorlardı; biz de onların hükmüne şahittik. (78) Biz hükmün doğrusunu Süleymân'a kavrattık. Her birine bir hüküm ve ilim verdik. Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Biz [bütün bunları] yapanlarız. (79)”
وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ في الزرع، وقيل في كرم تدلت عناقيده. إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ رعته ليلاً. وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ لحكم الحاكمين والمتحاكمين إليهما عالمين.
{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd ile Süleymân'ı da [an]. Hani... o ekin hakkında hüküm veriyorlardı” ekinde, salkımları sarkmış bir bağda olduğu da söylenmiştir. { إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ } “Hani bir topluluğun koyunları geceleyin... yayılıp zarar verdiğinde” geceleyin onu otlayıp yaydığında. { وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ } “biz de onların hükmüne şahittik” o iki hâkimin ve onlara başvuran tarafların hükmünü/durumunu hakkıyla biliyorduk.
فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ الضمير للحكومة أو للفتوى وقرئ «فأفهمناها» .
{ فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz [hükmün doğrusunu] Süleymân'a kavrattık” Zamir hükme yahut fetvaya racidir; “fe-efhemnâhâ” şeklinde de okunmuştur.
روي أن داود حكم بالغنم لصاحب الحرث فقال سليمان وهو ابن إحدى عشرة سنة: غير هذا أرفق بهما فأمر بدفع الغنم إلى أهل الحرث ينتفعون بألبانها وأولادها وأشعارها والحرث إلى أرباب الغنم يقومون عليه حتى يعود إلى ما كان ثم يترادان.
Rivayet edildiğine göre Dâvûd, koyunların tarla sahibine verilmesine hükmetti. Süleymân ise -on bir yaşında iken- şöyle dedi: “Bundan başkası her iki taraf için de daha lütufkârcadır.” Böylece koyunların tarla sahiplerine verilmesini ve onların sütlerinden, yavrularından ve yünlerinden faydalanmalarını; tarlanın da koyun sahiplerine verilip eski hâline dönünceye kadar bakımını üstlenmelerini, sonra da karşılıklı olarak mallarını geri vermelerini emretti.
ولعلهما قالا اجتهادا والأول نظير قول أبي حنيفة في العبد الجاني والثاني مثل قول الشافعي بغرم الحيلولة في العبد المغصوب إذا أبق، وحكمه في شرعنا عند الشافعي وجوب ضمان المتلف بالليل إذ المعتاد ضبط الدواب ليلاً
İkisinin de ictihad ederek böyle söylemiş olmaları muhtemeldir. Birincisi, Ebû Hanîfe'nin cinayet işleyen köle hakkındaki görüşünün benzeridir; ikincisi ise Şâfiî'nin kaçan gasbedilmiş köle hakkındaki 'araya engelin girmesi tazminatı' (ğurmü'l-haylûle) görüşü gibidir. Şeriatımızda bunun hükmü, Şâfiî'ye göre geceleyin telef edilen şeyin tazmin edilmesinin vacip olmasıdır; zira hayvanların geceleyin zapturapt altına alınması âdettendir.
وهكذا قضى النبي ﷺ لما دخلت ناقة البراء حائطاً وأفسدته فقال «على أهل الأموال حفظها بالنهار وعلى أهل الماشية حفظها بالليل» .
Nitekim Berâ'nın devesi bir bahçeye girip onu ifsat ettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle hükmetmiş ve: «Mal sahiplerinin gündüzün mallarını koruması, davar sahiplerinin ise geceleyin [hayvanlarını] koruması gerekir» buyurmuştur.
وعند أبي حنيفة لا ضمان إِلاَّ أن يكون معها حافظ
Ebû Hanîfe'ye göre ise yanında bir gözeten bulunmadıkça tazminat gerekmez;
لقوله ﷺ «جرح العجماء جبار» .
zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayvanın açtığı yara/zarar hederdir (tazmini gerekmez)» buyruğu vardır.
وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً دليل على أن خطأ المجتهد لا يقدح فيه. وقيل على أن كل مجتهد مصيب وهو مخالف لمفهوم قوله تعالى: فَفَهَّمْناها ولولا النقل لاحتمل توافقهما على أن قوله ففهمناها لإِظهار ما تفضل عليه في صغره. وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ يقدسن الله معه إما بلسان الحال أو بصوت يتمثل له، أو بخلق الله تعالى فيها الكلام. وقيل يسرن معه من السباحة وهو حال أو استئناف لبيان وجه التسخير ومَعَ متعلقة ب سَخَّرْنا أو يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ عطف على الْجِبالَ أو مفعول معه.
{ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hüküm ve ilim verdik” [ayeti], müctehidin yanılmasının onun değerine halel getirmeyeceğine bir delildir. Her müctehidin isabet etmiş olduğuna delil olduğu da söylenmiştir; ancak bu, Yüce Allah'ın { فَفَهَّمْناها } buyruğunun mefhumuna aykırıdır. Nakil olmasaydı, { ففهمناها } sözünün küçüklüğünde ona bahşedilen lütfu ortaya koymak için olduğu kabul edilerek ikisinin mutabık olması muhtemel olurdu. { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ } “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları... boyun eğdirdik” gerek hâl diliyle gerekse kendisi için belirginleşen bir sesle yahut Allah Teâlâ'nın onlarda kelam yaratmasıyla onunla birlikte Allah'ı takdis ederlerdi. Yüzmek (sibâhat) kökünden hareketle onunla birlikte yürüdükleri de söylenmiştir; bu [ifade] hâl cümlesidir yahut boyun eğdirmenin keyfiyetini açıklayan bir istînâftır. { مَعَ } edatı { سَخَّرْنا } fiiline yahut { يُسَبِّحْنَ } fiiline taalluk etmektedir. { وَالطَّيْرَ } “ve kuşları” kelimesi { الْجِبالَ } üzerine matuftur yahut mef'ûlün maah'tır.
وقرئ بالرفع على الإِبتداء أو العطف على الضمير على ضعف. وَكُنَّا فاعِلِينَ لأمثاله فليس ببدع منا وإن كان عجبا عندكم.
Mübteda olarak yahut zayıf bir kavle göre zamire atıfla merfû olarak da okunmuştur. { وَكُنَّا فاعِلِينَ } “Biz [bütün bunları] yapanlarız” benzeri şeyleri yapmaya kadiriz; her ne kadar size göre şaşırtıcı olsa da bizim katımızda görülmedik/akıl almaz bir şey değildir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٨٠]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 80]
وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠)
{ وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) } “Ona, sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye zırh yapma sanatını öğrettik. Peki, siz şükredenler misiniz? (80)”
وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ عمل الدرع وهو في الأصل اللباس قال:
{ وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ } “Ona... zırh yapma sanatını öğrettik” zırh imalatını [öğrettik]. Lebûs (لَبُوس) aslen giysi demektir. Şair şöyle demiştir:
البِسْ لَكُل حَالَة لَبُوسهَا ... إِمَّا نعيمها وَإِمَا بُوسها
“Giy her durumun elbisesini kendine göre... İster nimeti olsun isterse sefaleti!”
قيل كانت صفائح فحلقها وسردها. لَكُمْ متعلق بعلم أو صفة ل لَبُوسٍ ليحصنكم مّن بَأْسِكُمْ بدل منه بدل الاشتمال بإعادة الجار، والضمير لداود ﵇ أو ل لَبُوسٍ وفي قراءة ابن عامر وحفص بالتاء للصنعة أو ل لَبُوسٍ على تأويل الدرع وفي قراءة أبي بكر ورويس بالنون لله ﷿ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ ذلك أمر أخرجه في صورة الاستفهام للمبالغة والتقريع.
[Zırhların önceden] levha halinde olduğu, onun ise bunu halkalara bölüp ördüğü söylenmiştir. { لَكُمْ } “sizi... diye” ifadesi “alleme” fiiline taalluk eder yahut { لَبُوسٍ } için sıfattır. { لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ } “sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye” buyruğu, harf-i cerrin tekrarıyla ondan bedel-i iştimaldir. Zamir Dâvûd aleyhisselâm'a yahut { لَبُوسٍ } kelimesine aittir. İbn Âmir ve Hafs kıraatinde [fiil] zanaata yahut zırh teviliyle { لَبُوسٍ } kelimesine raci olarak tâ (ت) harfiyle okunmuştur. Ebû Bekr ve Ruveys kıraatinde ise Allah Azze ve Celle'ye raci olarak nûn (ن) harfiyle okunmuştur. { فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ } “Peki, siz şükredenler misiniz?” bunu [şükredin]; bu, mübalağa ve kınama maksadıyla istifham (soru) şeklinde ifade edilmiş bir emirdir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨١ الى ٨٢]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 81-82]