Binûn

(22) Hac Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ فإن تعظيمها منه من أفعال ذوي تقوى القلوب، فحذفت هذه المضافات والعائد إلى من وذكر القلوب لأنها منشأ التقوى والفجور أو الآمرة بهما.

{ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “...şüphesiz bu kalplerin takvasındandır.” Şüphesiz onları yüceltmek, kalpleri takvalı olan kimselerin fiillerindendir. Bu muzaflar hazfedilmiştir; zamir ise { مَنْ } lafzına dönmektedir. Kalplerin zikredilmesi ise takva ve fücurun menşei yahut her ikisini emredicisi olması sebebiyledir.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٣٣]

[Hac Suresi (22), Âyet 33]

لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣)

{ لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣) } “Sizin için onlarda belirlenmiş bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer, o Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir). (33)”

لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ أي لكم فيها منافع درها ونسلها وصوفها وظهرها إلى أن تنحر، ثم وقت نحرها منتهية إلى البيت أي ما يليه من الحرم، وثُمَّ تحتمل التراخي في الوقت والتراخي في الرتبة، أي لكم فيها منافع دنيوية إلى وقت النحر وبعده منافع دينية أعظم منها، وهو على الأولين إما متصل بحديث الْأَنْعامِ والضمير فيه لها أو المراد على الأول لكم فيها منافع دينية تنتفعون بها إلى أجل مسمى هو الموت، ثم محلها منتهية إلى البيت العتيق الذي ترفع إليه الأعمال أو يكون فيه ثوابها وهو البيت المعمور أو الجنة، وعلى الثاني لَكُمْ فِيها مَنافِعُ التجارات في الأسواق إلى وقت المراجعة ثم وقت الخروج منها منتهية إلى الكعبة بالإحلال بطواف الزيارة.

{ لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sizin için onlarda belirlenmiş bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer, o Beyt-i Atîk'tir.” Yani kurban edilinceye kadar sütlerinden, yavrularından, yünlerinden ve sırtlarından sizin için menfaatler vardır; sonra kurban edilme vakitleri Beyt'e, yani Harem'den ona bitişik olan yerlere varışla [son bulur]. { ثُمَّ } (sonra) lafzı hem zamanda terâhî (gecikme) hem de rütbede terâhî ihtimalini taşır; yani kurban vaktine kadar sizin için onlarda dünyevi menfaatler vardır, ondan sonra ise bunlardan daha büyük dini menfaatler vardır. Bu [anlam], ilk iki görüşe göre ya hayvanlar bahsine bitişiktir ve oradaki zamir onlara aittir; yahut birinci görüşe göre murad, “sizin için onlarda ecel-i müsemmâya yani ölüme kadar yararlanacağınız dini menfaatler vardır; sonra onların varacağı yer, amellerin kendisine yükseltildiği yahut sevabının onda bulunduğu Beyt-i Atîk'tir ki o da Beyt-i Ma'mur yahut Cennet'tir” [demektir]. İkinci görüşe göre ise: { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ } [ifadesi], dönme vaktine kadar çarşılardaki ticaretlerin [menfaatleridir]; sonra oradan çıkış vakti, ziyaret tavafı ile ihramdan çıkılarak Kâbe'ye varacaktır.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]

[Hac Suresi (22), Âyetler 34-35]

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥) } “Biz her ümmete, kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye bir ibadet yeri/kurban ibadeti kıldık. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun. [Ey Muhammed!] O ihlaslı ve mütevazı olanları müjdele! (34) Onlar ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelenlere sabredenler, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenlerdir. (35)”

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ ولكل أهل دين. جَعَلْنا مَنْسَكاً متعبداً أو قرباناً يتقربون به إلى الله، وقرأ حمزة والكسائي بالكسر أي موضع نسك. لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ دون غيره ويجعلوا نسيكتهم لوجهه، علل الجعل به تنبيهاً على أن المقصود من المناسك تذكر المعبود. عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ عند ذبحها، وفيه تنبيه على أن القربان يجب أن يكون نعماً. فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا أخلصوا التقرب أو الذكر ولا تشوبوه بالإِشراك. وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ المتواضعين أو المخلصين فإن الإِخبات صفتهم.

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ } “Biz her ümmete...”, her din ehline. { جَعَلْنا مَنْسَكاً } “...bir kurban ibadeti kıldık...”, kendisiyle Allah'a yakınlaşacakları bir ibadet yahut bir kurban [kıldık]. Hamza ve Kisâî [sîn harfinin] kesresiyle (mensek) okumuşlardır ki bu da ibadet/kurban yeri demektir. { لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ } “...Allah'ın adını ansınlar diye...”, başkasının değil yalnızca O'nun adını ansınlar ve kurbanlarını sadece O'nun rızası için yapsınlar diye. [Bu hükmün] kılınışı bununla gerekçelendirilmiştir ki menasikten (ibadetlerden) maksadın Ma'bûd'u zikretmek olduğuna dikkat çekilsin. { عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “...kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine...”, onları boğazlarken. Bunda kurbanın mutlaka en'âm (koyun, keçi, sığır, deve) cinsinden olması gerektiğine dair bir uyarı vardır. { فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا } “İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun.” Yakınlaşmayı yahut zikri ihlasla yalnız O'na yapın, ona şirk karıştırmayın. { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } “...O ihlaslı ve mütevazı olanları müjdele!” Mütevazı olanları veya ihlaslıları; zira ihbât (alçakgönüllülük ve ihlas) onların vasfıdır.

الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ هيبة منه لإِشراق أشعة جلاله عليها. وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ من الكلف والمصائب. وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ في أوقاتها، وقرئ «والمقيمين الصلاة» على الأصل.

{ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlar ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir...”, celalinin nurları kalplerine doğduğu için O'na duydukları heybetten ötürü. { وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ } “...başlarına gelenlere sabredenler...”, külfetlere ve musibetlere. { وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ } “...namazı dosdoğru kılanlar...”, vakitlerinde; asıl üzere 've'l-mukîmîne's-salâte' şeklinde de okunmuştur.

وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ في وجوه الخير.

{ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “...ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenlerdir.”, hayır yollarına.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٣٦]

[Hac Suresi (22), Âyet 36]

وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦)

{ وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) } “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın şiarlarından kıldık; sizin için onlarda hayır vardır. O halde onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları yere yaslandığı (canları çıktığı) zaman onlardan yiyin, kanaat edip istemeyene de, isteyene de yedirin. Şükredesiniz diye onları işte böyle sizin hizmetinize verdik. (36)”

وَالْبُدْنَ جمع بدنة كخشب وخشبة، وأصله الضم وقد قرئ به وإنما سميت بها الإِبل لعظم بدنها مأخوذة من بدن بدانة، ولا يلزم من مشاركة البقرة لها في أجزائها عن سبعة

{ وَالْبُدْنَ } “Kurbanlık iri cüsseli develeri de...”, haşeb ve haşebe gibi bedene'nin çoğuludur. Aslı dammedir (büdün) ve böyle de okunmuştur. Develere bu ismin verilmesi, bedenlerinin büyüklüğünden dolayıdır; 'bedene bedâneten' (şişmanladı/irileşti) kökünden alınmıştır. Sığırın yedi kişi adına ortak olunabilme konusunda deveye ortak olması,

بقوله ﵇ «البدنة عن سبعة والبقرة عن سبعة»

onun aleyhisselâm: «Deve yedi kişi içindir, sığır da yedi kişi içindir» buyurmasından dolayı,

تناول اسم البدنة لها شرعاً، بل الحديث يمنع ذلك وانتصابه بفعل يفسره. جَعَلْناها لَكُمْ ومن رفعه جعله مبتدأ. مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ من أعلام دينه التي شرعها الله تعالى. لَكُمْ فِيها خَيْرٌ منافع دينية ودنيوية. فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها بأن تقولوا عند ذبحها الله أكبر لا إله إلا الله والله أكبر اللهم منك وإليك. صَوافَّ قائمات قد صففن أيديهن وأرجلهن، وقرئ «صوافن» من صفن الفرس إذا قام على ثلاث وعلى طرف حافر الرابعة لأن البدنة تعقل إحدى يديها فتقوم على ثلاث، وقرئ «صوافنا» بإبدال التنوين من حرف الإِطلاق عند الوقف و «صوافي» أي خوالص لوجه الله، و «صوافي» بسكون الياء على لغة من يسكن الياء مطلقاً كقولهم: أعط القوس باريها. فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها سقطت على الأرض وهو كناية عن الموت.

'bedene' isminin şer'an sığırı da kapsamasını gerektirmez; aksine hadis buna engeldir. [Kelimenin] mansub oluşu, onu tefsir eden bir fiil sebebiyledir. { جَعَلْناها لَكُمْ } “...sizin için kıldık.” Kim onu merfu okursa mübteda yapmış olur. { مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “...Allah'ın şiarlarından...”, Yüce Allah'ın teşri kıldığı dininin alametlerinden. { لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } “...sizin için onlarda hayır vardır.”, dini ve dünyevi menfaatler vardır. { فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها } “...O halde onlar... üzerlerine Allah'ın adını anın.”, onları keserken: "Allahu ekber, lâ ilâhe illallâhu vallahu ekber, Allâhümme minke ve ileyke" diyerek. { صَوافَّ } “...saf saf dururken...”, ayaklarını saf tutmuş olarak ayakta dururken. «Savâfine» şeklinde de okunmuştur ki bu, atın üç ayağı ve dördüncüsünün tırnak ucu üzerinde durması anlamına gelen 'safene' kökündendir; çünkü kurbanlık devenin bir ön ayağı bağlanır ve üç ayağı üzerinde durur. Vakıf halinde itlâk harfinden tenvin bedeli olarak «savâfine» şeklinde; Allah rızası için ihlasla kesilenler manasında «savâfiye» ve mutlak olarak yâ harfini sakin kılanların lügatine göre «savâfî» şeklinde de okunmuştur; nitekim "A'ti'l-kavse bâriyehâ" (Yayı onu yontana ver) sözlerinde olduğu gibi. { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları yere yaslandığı... zaman...”, yere düştüğü zaman; bu da ölümden kinayedir.

فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ الراضي بما عنده وبما يعطى من غير مسألة ويؤيده قراءة «القنع» ، أو السائل من قنعت إليه قنوعاً إذا خضعت له في السؤال. وَالْمُعْتَرَّ والمعترض بالسؤال، وقرئ «والمعتري» يقال عره وعراه واعتره واعتراه. كَذلِكَ مثل ما وصفنا من نحرها قياماً. سَخَّرْناها لَكُمْ مع عظمها وقوتها حتى تأخذوها منقادة فتعقلوها وتحبسوها صافة قوائمها ثم تطعنون في لبانها. لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ إنعامنا عليكم بالتقرب والإخلاص.

{ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ } “...onlardan yiyin, kanaat edip istemeyene... yedirin.”, istemeksizin elindekine ve kendisine verilene razı olana; «el-Kani'» kıraati de bunu destekler; yahut birine istemek üzere boyun eğdiğinde söylenen 'kana'tü ileyhi kunûan' ifadesinden hareketle 'isteyen kimseye' [demektir]. { وَالْمُعْتَرَّ } “...ve isteyene de...”, istemek için karşına çıkana; «ve'l-mu'terî» şeklinde de okunmuştur; 'arrahu', 'arâhu', 'i'tarrahu' ve 'i'terâhu' denir. { كَذلِكَ } “...işte böyle...”, ayakta kesilmeleri şeklinde vasfettiğimiz gibi. { سَخَّرْناها لَكُمْ } “...onları sizin hizmetinize verdik.”, büyüklüklerine ve güçlerine rağmen, boyun eğmiş olarak onları yakalayasınız, bağlayasınız, ayaklarını saf saf tutturup sonra boğazlarını kesesiniz diye. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Şükredesiniz diye...”, yakınlaşma ve ihlas ile üzerinizdeki nimetlerimize [şükredesiniz diye].

[سورة الحج (٢٢) : آية ٣٧]

[Hac Suresi (22), Âyet 37]

لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)

{ لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧) } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sizden olan takva ulaşır. Sizi doğru yola ilettiği için Allah'ı tekbir edesiniz (büyüklüğünü anasınız) diye onları işte böyle sizin hizmetinize verdi. [Ey Muhammed!] İyilik ve ihsan sahiplerini müjdele! (37)”

لَنْ يَنالَ اللَّهَ لن يصيب رضاه ولن يقع منه موقع القبول. لُحُومُها المتصدق بها. وَلا دِماؤُها المهراقة بالنحر من حيث إنها لحوم ودماء. وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ ولكن يصيبه ما يصحبه من تقوى قلوبكم التي تدعوكم إلى تعظيم أمره تعالى والتقرب إليه والإِخلاص له، وقيل كان أهل الجاهلية إذا ذبحوا القرابين لطخوا الكعبة بدمائها قربة إلى الله تعالى فهم به المسلمون فنزلت. كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ كرره تذكيراً للنعمة وتعليلاً له بقوله: لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ أي لتعرفوا عظمته باقتداره على ما لا يقدر عليه غيره فتوحدوه بالكبرياء. وقيل هو التكبير عند الإِحلال أو الذبح. عَلى مَا هَداكُمْ أرشدكم إلى طريق تسخيرها وكيفية التقرب بها، وما تحتمل المصدرية والخبرية وعَلى متعلقة ب لِتُكَبِّرُوا لتضمنه معنى الشكر. وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ المخلصين فيما يأتونه ويذرونه.

{ لَنْ يَنالَ اللَّهَ } “...Allah'a asla ulaşmaz...”, O'nun rızasına asla erişmez ve O'nun katında kabul görmez. { لُحُومُها } “Onların... etleri...”, sadaka olarak verilen [etleri]. { وَلا دِماؤُها } “...ne de kanları...”, kurban edilerek akıtılan kanları; sadece et ve kan olmaları bakımından [ulaşmaz]. { وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ } “...fakat O'na sizden olan takva ulaşır.” Fakat O'na, sizi Yüce Allah'ın emrini yüceltmeye, O'na yaklaşmaya ve O'na ihlasla yönelmeye sevk eden kalplerinizin takvası ve ona eşlik eden şeyler ulaşır. Denildi ki: Cahiliye ehli kurban kestikleri zaman Allah'a yakınlaşmak amacıyla Kâbe'ye kurbanların kanlarını sürerlerdi; Müslümanlar da buna niyetlenince bu âyet indi. { كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ } “...onları işte böyle sizin hizmetinize verdi.” Nimeti hatırlatmak ve şu sözüyle gerekçelendirmek için bunu tekrarladı: { لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ } “...Allah'ı tekbir edesiniz diye...”, yani başkasının güç yetiremeyeceği şeylere güç yetirmesiyle O'nun büyüklüğünü bilesiniz ve O'nu kibriyâ ile birleyesiniz diye. İhramdan çıkarken veya kurban keserken tekbir getirmektir de denilmiştir. { عَلى مَا هَداكُمْ } “...Sizi doğru yola ilettiği için...”, onları boyun eğdirme yoluna ve onlarla nasıl yakınlaşılacağına sizi irşad ettiği için. { مَا } masdariyet veya haberiyyet ihtimali taşır; { عَلى } ise şükür anlamı içerdiğinden { لِتُكَبِّرُوا } ifadesine mütealliktir. { وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ } “...İyilik ve ihsan sahiplerini müjdele!”, yapıp ettiklerinde ve terk ettiklerinde ihlaslı olanları.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٣٨]

[Hac Suresi (22), Âyet 38]

إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨)

{ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) } “Şüphesiz Allah, iman edenleri müdafaa eder (korur). Şüphesiz Allah, hainlikte ileri giden hiçbir nankörü sevmez. (38)”

إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا غائلة المشركين، وقرأ نافع وابن عامر والكوفيون يُدافِعُ أي يبالغ في الدفع مبالغة من يغالب فيه. إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ في أمانة الله. كَفُورٍ لنعمته كمن يتقرب إلى الأصنام بذبيحته فلا يرتضي فعلهم ولا ينصرهم.

{ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri korur...”, müşriklerin kötülüklerini [onlardan savar]. Nâfi', İbn Âmir ve Kûfeliler 'yudâfiu' şeklinde okumuşlardır; yani bir şeyde baskın gelen kimsenin mübalağası gibi defetmede mübalağa eder. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ } “Şüphesiz Allah... hiçbir haini sevmez.”, Allah'ın emanetine [hıyanet eden]. { كَفُورٍ } “...nankörü...”, kestiği kurbanla putlara yaklaşan kimse gibi nimetine karşı nankör olanı; dolayısıyla onların fiilinden razı olmaz ve onlara yardım etmez.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٣٩]

[Hac Suresi (22), Âyet 39]

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩).

{ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) } “Kendileriyle savaşılanlara, haksızlığa uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kādirdir. (39)”.

أُذِنَ رخص، وقرأ ابن كثير وابن عامر وحمزة والكسائي على البناء للفاعل وهو الله. لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ المشركين والمأذون فيه محذوف لدلالته عليه، وقرأ نافع وابن عامر وحفص بفتح التاء أي للذين يقاتلهم المشركون. بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا بسبب أنهم ظلموا وهم أصحاب رسول الله ﷺ كان المشركون يؤذونهم وكانوا يأتونه من بين مضروب ومشجوج يتظلمون إليه فيقول لهم: اصبروا فإني لم أومر بالقتال حتى هاجر فأنزلت. وهي أول آية نزلت في القتال بعد ما نهي عنه في نيف وسبعين آية. وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ وعد لهم بالنصر كما وعد بدفع أذى الكفار عنهم.

{ أُذِنَ } “...izni verildi.”, ruhsat verildi. İbn Kesîr, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî etken fiil olarak [üzine şeklinde] okumuşlardır ki fâili Allah'tır. { لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ } “Kendileriyle savaşılanlara...”, müşriklerle [savaşanlara]. Kendisine izin verilen şey, ifadenin delaletinden dolayı hazfedilmiştir. Nâfi', İbn Âmir ve Hafs tâ harfinin fethasıyla (yukâtelûne) okumuşlardır; yani müşriklerin kendileriyle savaştığı kimselere. { بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “...haksızlığa uğramış olmaları sebebiyle...”, zulme uğramış olmaları yüzünden. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Müşrikler onlara eziyet ediyorlardı; onlar da dövülmüş ve yaralanmış halde O'na gelip durumdan şikayet ediyorlardı. O da onlara: "Sabredin, çünkü ben savaşla emrolunmadım" buyuruyordu; nihayet hicret etti ve bu âyet indirildi. Bu âyet, yetmiş küsur âyette savaştan nehyedildikten sonra savaş hakkında inen ilk âyettir. { وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kādirdir.”, kâfirlerin eziyetini onlardan defedeceğini vadettiği gibi, onlara yardım vaadidir.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٤٠]

[Hac Suresi (22), Âyet 40]

الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠)

{ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) } “Onlar, sırf “Rabbimiz Allah'tır” dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarılan kimselerdir. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı, içlerinde Allah'ın adının çokça anıldığı manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler muhakkak yıkılıp giderdi. Allah, kendi [dini]ne yardım edene elbette yardım edecektir. Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir. (40)”

الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ يعني مكة. بِغَيْرِ حَقٍّ بغير موجب استحقوه به. إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ على طريقة قول النابغة:

{ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Onlar... yurtlarından çıkarılan kimselerdir.”, yani Mekke'den. { بِغَيْرِ حَقٍّ } “...haksız yere...”, bunu hak edecekleri hiçbir gerekçe olmaksızın. { إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “...sırf “Rabbimiz Allah'tır” dedikleri için...”, Nâbiga'nın şu sözü tarzında [istisna-i munkatı' olarak]:

وَلاَ عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُم ... بِهِنَّ فُلُولٌ من قراع الكتائب

Onlarda, kılıçlarının birliklerle çarpışmaktan çentilmiş olması dışında hiçbir kusur yoktur.

وقيل منقطع. وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ بتسليط المؤمنين منهم على الكافرين. لَهُدِّمَتْ لخربت باستيلاء المشركين على أهل الملل، وقرأ نافع دفاع وقرأ نافع وابن كثير لَهُدِّمَتْ بالتخفيف.

Munkatı' olduğu söylenmiştir. { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı...”, onlardan mümin olanları kâfirlerin üzerine musallat kılmasıyla. { لَهُدِّمَتْ } “...muhakkak yıkılıp giderdi.”, müşriklerin diğer din mensuplarına üstün gelmesi sebebiyle harabeye dönerdi. Nâfi' 'difâu' okumuş; Nâfi' ve İbn Kesîr { لَهُدِّمَتْ } kelimesini şeddesiz (hudemet) okumuşlardır.

صَوامِعُ صوامع الرهبانية. وَبِيَعٌ بيع النصارى. وَصَلَواتٌ كنائس اليهود، سميت بها لأنها يصلى فيها، وقيل أصلها صلوتا بالعبرانية فعربت. وَمَساجِدُ مساجد المسلمين. يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً صفة للأربع أو لمساجد خصت بها تفضيلاً. وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ من ينصر دينه، وقد أنجز وعده بأن سلط المهاجرين والأنصار على صناديد العرب وأكاسرة العجم وقياصرتهم وأورثهم أرضهم وديارهم. إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ على نصرهم. عَزِيزٌ لا يمانعه شيء.

{ صَوامِعُ } “manastırlar...”, rahiplerin manastırları. { وَبِيَعٌ } “...kiliseler...”, Hristiyanların kiliseleri. { وَصَلَواتٌ } “...havralar...”, Yahudilerin havraları; içlerinde namaz kılındığı için bu ad verilmiştir; aslı İbranice 'salutâ' olup Arapçalaştırıldığı da söylenmiştir. { وَمَساجِدُ } “...ve mescitler...”, Müslümanların mescitleri. { يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً } “...içlerinde Allah'ın adının çokça anıldığı...”, dördünün birden sıfatıdır yahut bir üstünlük ifadesi olarak mescitlere tahsis edilmiştir. { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Allah, kendi [dini]ne yardım edene elbette yardım edecektir.”, dinine yardım edene. Nitekim Muhacirleri ve Ensar'ı Arapların ileri gelenlerine, Acemlerin Kisrâlarına ve Kayserlerine musallat kılıp onların topraklarını ve yurtlarını kendilerine miras bırakmak suretiyle vaadini yerine getirmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ } “Şüphesiz Allah güçlüdür...”, onlara yardım etmeye. { عَزِيزٌ } “...mutlak galiptir.”, hiçbir şey O'na engel olamaz.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٤١]

[Hac Suresi (22), Âyet 41]

الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١)

{ الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) } “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten sakındırırlar. Bütün işlerin sonu Allah'a aittir. (41)”

الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وصف للذين أخرجوا وهو ثناء قبل بلاء، وفيه دليل على صحة أمر الخلفاء الراشدين إذ لم يستجمع ذلك غيرهم من المهاجرين. وقيل بدل ممن ينصره. وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ فإن مرجعها إلى حكمه، وفيه تأكيد لما وعده.

{ الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten sakındırırlar.”, yurtlarından çıkarılanların vasfıdır; bu da imtihandan önceki bir övgüdür. Bunda Hulefâ-yi Râşidîn'in hilafetinin sıhhatine delil vardır; zira Muhacirler arasından bunu onlar dışında bütünüyle toplayan olmamıştır. { مَنْ يَنْصُرُهُ } ifadesinden bedel olduğu da söylenmiştir. { وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } “Bütün işlerin sonu Allah'a aittir.”, zira onların dönüşü O'nun hükmünedir; bunda vaadettiği şeyin teyidi vardır.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]

[Hac Suresi (22), Âyetler 42-44]

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤)

{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤) } “[Ey Muhammed!] Eğer seni yalanlıyorlarsa [bil ki], onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı. (42) İbrâhim'in kavmi ve Lût'un kavmi de. (43) Medyen halkı da [yalanlamıştı]. Mûsâ da yalanlandı. Ben de o kâfirlere süre tanıdım, sonra onları yakalayıverdim. Benim inkârım (cezalandırmam) nasılmış [görsünler]! (44)”

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحابُ مَدْيَنَ تسلية له ﷺ بأن قومه إن كذبوه فهو ليس بأوحدي في التكذيب، فإن هؤلاء قد كذبوا رسلهم قبل قومه.

{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحابُ مَدْيَنَ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa, onlardan önce Nûh kavmi, Âd, Semûd, İbrâhim'in kavmi, Lût'un kavmi ve Medyen halkı da yalanlamıştı.” Kavmi kendisini yalanlasa da yalanlanma hususunda tek başına olmadığı hususunda O'na sallallâhu aleyhi ve sellem bir tesellidir; zira bunlar da kendi kavimlerinden önce peygamberlerini yalanlamışlardı.

وَكُذِّبَ مُوسى غير فيه النظم وبنى الفعل للمفعول لأن قومه بنو إسرائيل، ولم يكذبوه وإنما كذبه القبط ولأن تكذيبه كان أشنع وآياته كانت أعظم وأشيع. فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ فأمهلتهم حتى انصرمت آجالهم المقدرة. ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ أي إنكاري عليهم بتغيير النعمة محنة والحياة هلاكاً والعمارة خراباً.

{ وَكُذِّبَ مُوسى } “Mûsâ da yalanlandı.” Burada nazmı değiştirip fiili meçhul kıldı; çünkü onun kavmi İsrâiloğulları idi ve onlar onu yalanlamamışlardı, onu ancak Kıptîler yalanlamıştı. Bir de onun yalanlanması daha çirkin, mucizeleri ise daha büyük ve daha yaygındı. { فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ } “Ben de o kâfirlere süre tanıdım...”, takdir edilen ecelleri sona erinceye kadar onlara mühlet verdim. { ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “...sonra onları yakalayıverdim. Benim inkârım (cezalandırmam) nasılmış!”, yani nimeti mihnete, hayatı helake, imarı harabeye dönüştürmek suretiyle onları inkârım (cezalandırmam) nasılmış!

[سورة الحج (٢٢) : آية ٤٥]

[Hac Suresi (22), Âyet 45]

فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥)

{ فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) } “Halkı zulmetmekteyken helak ettiğimiz nice kentler vardır ki, çatıları çökmüş, duvarları onların üzerine yıkılmıştır; nice terkedilmiş kuyu ve nice muhkem köşkler [vardır]! (45)”

فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها بإهلاك أهلها، وقرأ البصريان بغير لفظ التعظيم. وَهِيَ ظالِمَةٌ أي أهلها.

{ فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “...helak ettiğimiz nice kentler vardır ki...”, halkını helak etmek suretiyle. İki Basralı tâzim lafzı olmaksızın (ehlektühâ şeklinde) okumuşlardır. { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “...halkı zulmetmekteyken...”, yani halkı zalimken.

فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها ساقطة حيطانها على سقوفها بأن تعطل بنيانها فخرت سقوفها ثم تهدمت حيطانها فسقطت فوق السقوف، أو خالية مع بقاء عروشها وسلامتها فيكون الجار متعلقاً ب خاوِيَةٌ، ويجوز أن يكون خبراً بعد خبر أي هي خالية وهي على عروشها أي: مطلة عليها بأن سقطت وبقيت الحيطان مائلة مشرفة عليها، والجملة معطوفة على أَهْلَكْناها لا على وَهِيَ ظالِمَةٌ فإنها حال والإِهلاك ليس حال خوائها فلا محل لها إن نصبت كأي بمقدر يفسره أَهْلَكْناها وإن رفعته بالإِبتداء فمحلها الرفع. وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ عطف على قَرْيَةٍ أي وكم بئر عامرة في البوادي تركت لا يستقى منها لهلاك أهلها، وقرئ بالتخفيف من أعطله بمعنى عطله. وَقَصْرٍ مَشِيدٍ مرفوع أو مجصص أخليناه عن ساكنيه، وذلك يقوي أن معنى خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها خالية مع بقاء عروشها، وقيل المراد ب بِئْرٍ بئر في سفح جبل بحضرموت وبقصر قصر مشرف على قلته كانا لقوم حنظلة بن صفوان من قوم صالح فلما قتلوه أهلكهم الله تعالى وعطلهما.

{ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “...çatıları çökmüş, duvarları onların üzerine yıkılmıştır...”, binaları metruk kalıp önce tavanları çökmüş, sonra duvarları yıkılarak tavanların üstüne düşmüştür; yahut tavanları kalıp sağlam dururken [içleri] bomboştur; bu takdirde câr-mecrûr { خاوِيَةٌ } kelimesine mütealliktir. Haber üstüne haber olması da caizdir; yani o boştur ve tavanlarının üzerindedir, yani tavanları çökmüş olup duvarları da onun üzerine eğik ve sarkar vaziyette kalmıştır. Bu cümle { أَهْلَكْناها } üzerine matuftur, { وَهِيَ ظالِمَةٌ } üzerine değil; zira o haldir, helak ise harabiyet anında değildir. Eğer 'keeyyin' lafzını { أَهْلَكْناها } fiilinin tefsir ettiği takdiri bir fiille mansub kılarsan bu cümlenin iraptan mahalli yoktur; eğer mübteda olarak merfu kılarsan iraptan mahalli ref'tir. { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ } “...ve nice terkedilmiş kuyu...”, { قَرْيَةٍ } kelimesine matuftur; yani çöllerde nice mamur kuyu vardır ki halkının helak olması sebebiyle su çekilmeyip terk edilmiştir. Şeddesiz olarak (mu'tale) ta'tîl manasına gelen a'tale kökünden de okunmuştur. { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “...ve nice muhkem köşkler...”, yükseltilmiş yahut kireçle sıvanmış [köşkler ki] sakinlerinden arındırdık. Bu da { خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } ifadesinin anlamının 'tavanları baki kalarak içinin boşalması' olduğu görüşünü güçlendirir. Kuyu ile Hadramut'ta bir dağın eteğindeki kuyunun, köşk ile de onun zirvesine bakan köşkün kastedildiği; bunların Sâlih'in kavminden Hanzale b. Safvân'ın kavmine ait olduğu, onu öldürdüklerinde Yüce Allah'ın onları helak edip her ikisini de metruk bıraktığı söylenmiştir.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٤٦]

[Hac Suresi (22), Âyet 46]

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لاَ تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦)

{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لاَ تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦) } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendisiyle akledecekleri kalpleri veya kendisiyle işitecekleri kulakları olsun? Gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur. (46)”

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ حث لهم على أن يسافروا ليروا مصارع المهلكين فيعتبروا، وهم وإن كانوا قد سافروا فلم يسافروا لذلك. فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها ما يجب أن يعقل من التوحيد بما حصل لهم من الاستبصار والاستدلال. أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها ما يجب أن يسمع من الوحي والتذكير بحال من شاهدوا آثارهم. فَإِنَّها الضمير للقصة أو مبهم يفسره الأبصار. وفي تَعْمَى راجع إليه والظاهر أقيم مقامه. لاَ تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ عن الاعتبار أي ليس الخلل في مشاعرهم وإنما أيفت عقولهم باتباع الهوى والانهماك في التقليد، وذكر الصُّدُورِ للتأكيد ونفي التجوز وفضل التنبيه على أن العمى الحقيقي ليس المتعارف الذي يخص البصر. قيل لما نزل وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى

{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı...”, helak edilenlerin yıkılıp kaldıkları yerleri görüp ibret alsınlar diye seyahat etmeye bir teşviktir; her ne kadar seyahat etmiş olsalar da bu gaye için seyahat etmemişlerdir. { فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها } “...kendisiyle akledecekleri kalpleri olsun...”, basiret ve istidlal yoluyla elde ettikleri şeylerle tevhitten akledilmesi gerekenleri [akletsinler diye]. { أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها } “...veya kendisiyle işitecekleri kulakları...”, vahiyden işitilmesi gerekenleri ve kalıntılarına şahit oldukları kimselerin durumuna dair hatırlatmaları [işitsinler diye]. { فَإِنَّها } “...Gerçek şu ki...”, zamir kıssaya aittir yahut 'el-ebsâr' lafzının tefsir ettiği müphem bir zamirdir. { تَعْمَى } içindeki zamir de ona racidir ve zahir isim onun yerine geçirilmiştir. { لاَ تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “...gözler kör olmaz; lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur.”, ibret almaktan yana kör olur; yani arıza duyularında değil, hevese uymak ve taklide saplanıp kalmak yüzünden akılları felce uğramıştır. { الصُّدُورِ } kelimesinin zikredilmesi tekit, mecazı nefyetmek ve asıl körlüğün görme duyusuna has bilinen körlük olmadığına fazladan dikkat çekmek içindir. Denildi ki: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى } [âyeti] inince,

قال ابن أم مكتوم يا رسول الله أنا في الدنيا أعمى أفأكون في الآخرة أعمى فنزلت

İbn Ümmi Mektûm: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben dünyada körüm, ahirette de mi kör olacağım?" dedi; bunun üzerine

فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ.

{ فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ } “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz...” [âyeti] indi.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Hac Suresi (22), Âyetler 47-48]

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)

{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Halbuki Allah vaadinden asla dönmez. Şüphesiz Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir. (47) Halkı zalim olduğu halde kendilerine süre tanıdığım, sonra da kendilerini yakalayıverdiğim nice kentler vardır! Dönüş yalnız banadır. (48)”

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ المتوعد به. وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ لامتناع الخلف في خبره فيصيبهم ما أوعدهم به ولو بعد حين لكنه صبور لا يعجل بالعقوبة. وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ بيان لتناهي صبره وتأنيه حتى استقصر المدد الطوال، أو لتمادي عذابه وطول أيامه حقيقة، أو من حيث إن أيام الشدائد مستطالة، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي بالياء.

{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar”, kendisiyle tehdit edildikleri [azabın]. { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Halbuki Allah vaadinden asla dönmez”, haberinde hilaf bulunması imkânsız olduğu içindir. Dolayısıyla bir süre sonra da olsa kendilerini tehdit ettiği şey başlarına gelecektir; lâkin O sabûrdur (çok sabırlıdır), cezalandırmada acele etmez. { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Şüphesiz Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir”, O'nun sabrının ve teennîsinin nihayetsizliğinin bir beyanıdır; öyle ki uzun süreleri bile kısa addetmiştir; yahut azabının sürekliliğine ve günlerinin hakikaten uzun olduğuna veya şiddet ve sıkıntı günlerinin uzayıp gitmesi bakımındandır. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî [fiili] yâ ile (ya'uddûn şeklinde) okumuşlardır.

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ وكم من أهل قرية فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه في الإعراب، ورجع الضمائر والأحكام مبالغة في التعميم والتهويل وإنما عطف الأولى بالفاء وهذه بالواو، لأن الأولى بدل من قوله فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ وهذه في حكم ما تقدمها من الجملتين لبيان أن المتوعد به يحيق بهم لا محالة وأن تأخيره لعادته تعالى. أَمْلَيْتُ لَها كما أمهلتكم. وَهِيَ ظالِمَةٌ مثلكم. ثُمَّ أَخَذْتُها بالعذاب. وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ وإلى حكمي مرجع الجميع.

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ } “Nice kentler vardır ki”, yani nice kent halkı vardır ki... Muzâf hazfedilmiş, muzâfun ileyh irapta onun yerine geçirilmiş, genelleme ve dehşet hissini artırma amacıyla zamirler ve hükümler ona döndürülmüştür. Önceki [cümle] fâ ile, bu ise vâv ile atfedilmiştir; zira birincisi { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } sözünden bedeldir, bu ise kendisiyle tehdit edilen şeyin kaçınılmaz olarak başlarına geleceğini ve tehir edilmesinin Yüce Allah'ın âdeti gereği olduğunu beyan etmek üzere önceki iki cümlenin hükmündedir. { أَمْلَيْتُ لَها } “kendilerine süre tanıdığım”, size mühlet verdiğim gibi. { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “halkı zalim olduğu halde”, sizin gibi [zalimken]. { ثُمَّ أَخَذْتُها } “sonra da kendilerini yakalayıverdiğim”, azapla [yakaladığım]. { وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Dönüş yalnız banadır”, herkesin mercîi benim hükmümdür.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٩ الى ٥١]

[Hac Suresi (22), Âyetler 49-51]

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١) } “De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için apaçık bir uyarıcıdan başkası değilim.' (49) Artık iman edip salih ameller işleyenler var ya, onlar için bir bağışlanma ve değerli bir rızık vardır. (50) Âyetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir. (51)”

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ أوضح لكم ما أنذركم به، والاقتصار على الإِنذار مع عموم الخطاب وذكر الفريقين لأن صدر الكلام ومساقه للمشركين، وإنما ذكر المؤمنين وثوابهم زيادة في غيظهم.

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için apaçık bir uyarıcıdan başkası değilim.'”, sizi ne ile uyardığımı açıkça bildiririm. Hitabın umumi olmasına ve iki grubun da zikredilmesine rağmen sadece uyarı (inzâr) ile yetinilmesi, kelâmın başının ve akışının müşriklere yönelik olmasındandır. Müminlerin ve mükâfatlarının zikredilmesi ise onların (müşriklerin) öfkesini artırmak içindir.

فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ لما بدر منهم. وَرِزْقٌ كَرِيمٌ هي الجنة وال كَرِيمٌ من كل نوع ما يجمع فضائله.

{ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “Artık iman edip salih ameller işleyenler var ya, onlar için bir bağışlanma vardır”, kendilerinden sâdır olan kusurlar için. { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık”, o cennettir. Her türün kerîm (değerli) olanı, onun bütün faziletlerini kendinde toplayandır.

وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا بالرد والإِبطال. مُعاجِزِينَ مسابقين مشاقين للساعين فيها بالقبول والتحقيق، من عاجزه فأعجزه وعجزه إذا سابقه فسبقه لأن كلا من المتسابقين يطلب إعجاز الآخر عن اللحوق به، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو معجزين على أنه حال مقدرة. أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ النار الموقدة، وقيل اسم دركة.

{ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا } “Âyetlerimiz hakkında koşturanlar...”, reddetmek ve hükümsüz kılmak için. { مُعاجِزِينَ } “etkisiz kılmak için yarışanlar...”, âyetleri kabul ve tasdik için koşturanlarla yarışarak onlara muhalefet edenlerdir. Bu kelime, yarışıp birbirini geçtiklerinde kullanılan 'âcezehû fe-a'cezehû ve 'aczehû' ifadesinden gelir; çünkü yarışanların her biri diğerinin kendisine yetişmesini engellemeyi amaçlar. İbn Kesîr ve Ebû Amr, takdîrî bir hâl olmak üzere 'mu'accizîn' şeklinde okumuşlardır. { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “...işte onlar cehennemliklerdir.”, yani alevlendirilmiş ateşin ehlidirler; bunun cehennemin bir derekesinin ismi olduğu da söylenmiştir.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٥٢]

[Hac Suresi (22), Âyet 52]

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢)

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, bir şey arzuladığı (veya okuduğu) zaman şeytan onun arzusuna (veya okuyuşuna) bir vesvese katmış olmasın. Fakat Allah, şeytanın attığı şeyi giderir; sonra da âyetlerini sağlamlaştırır. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (52)”

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ الرسول من بعثه الله بشريعة مجددة يدعو الناس إليها، والنبي يعمه ومن بعثه لتقرير شرع سابق كأنبياء بني إسرائيل الذين كانوا بين موسى وعيسى ﵈، ولذلك شبه النبي ﷺ علماء أمته بهم، فالنبي أعم من الرسول ويدل عليه

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki...”, resul, Allah'ın insanları davet etmek üzere kendisini yeni bir şeriatla gönderdiği kimsedir. Nebi ise hem onu hem de Mûsâ ile Îsâ (aleyhimesselâm) arasında gelip geçen İsrâiloğulları peygamberleri gibi önceki bir şeriatı yerleştirmek üzere gönderilen kimseleri kapsar. Bundan dolayı Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinin âlimlerini onlara benzetmiştir. Dolayısıyla nebi, resulden daha kapsamlıdır. Buna delil ise

أنه ﵊ سئل عن الأنبياء فقال: «مائة ألف وأربعة وعشرون ألفاً، قيل فكم الرسل منهم قال: ثلاثمائة وثلاثة عشر جماً غفيراً»

Peygamber'e (aleyhisselâm) nebilerin sayısı sorulduğunda şöyle buyurmasıdır: «Yüz yirmi dört bindir. 'Onlardan resuller kaç tanedir?' denildiğinde: 'Üç yüz on üç kişilik muazzam bir cemaattir' buyurmuştur.»

وقيل الرسول من جمع إلى المعجزة كتاباً منزلاً عليه، والنبي غير الرسول من لا كتاب له. وقيل الرسول من يأتيه الملك بالوحي، والنبي يقال له ولمن يوحى إليه في المنام. إِلَّا إِذا تَمَنَّى زور في نفسه ما يهواه. أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ في تشهيه ما يوجب اشتغاله بالدنيا كما

Denildi ki: Resul, mucizenin yanı sıra kendisine indirilen bir kitabı da kendisinde toplayan kimsedir; resul olmayan nebi ise kitabı bulunmayandır. Yine denildi ki: Resul, kendisine meleğin vahiyle geldiği kimsedir; nebi ise hem ona hem de kendisine uykuda vahyedilen kimseye denir. { إِلَّا إِذا تَمَنَّى } “...bir şey arzuladığı zaman...”, nefsinde arzu ettiği şeyi tasarladığı vakit. { أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “...şeytan onun arzusuna [bir vesvese] katmıştır”, onun arzusuna dünyayla meşgul olmasını gerektirecek şeyler atar, nitekim

قال ﵊ «وإنه ليغان على قلبي فأستغفر الله في اليوم سبعين مرة» .

Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Muhakkak ki kalbime bir perde çekilir de bu yüzden günde yetmiş defa Allah'tan bağışlanma dilerim.»

فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فيبطله ويذهب به بعصمته عن الركون إليه والإِرشاد إلى ما يزيحه. ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ ثم يثبت آياته الداعية إلى الاستغراق في أمر الآخرة. وَاللَّهُ عَلِيمٌ بأحوال الناس. حَكِيمٌ فيما يفعله بهم، قيل حدث نفسه بزوال المسكنة فنزلت. وقيل تمنى لحرصه على إيمان قومه أن ينزل عليه ما يقربهم إليه واستمر به ذلك حتى كان في ناديهم فنزلت عليه سورة وَالنَّجْمِ فأخذ يقرؤها فلما بلغ وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى وسوس إليه الشيطان حتى سبق لسانه سهواً إلى أن قال: تلك الغرانيق العلى وإن شفاعتهن لترتجى، ففرح به المشركون حتى شايعوه بالسجود لمَّا سجد في آخرها، بحيث لم يبق في المسجد مؤمن ولا مشرك إلا سجد، ثم نبهه جبريل ﵇ فاغتم لذلك فعزاه الله بهذه الآية.

{ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } “Fakat Allah, şeytanın attığı şeyi giderir”, ona meyletmekten koruması ve onu ortadan kaldıracak şeye irşad etmesi sayesinde onu iptal eder ve yok eder. { ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } “sonra da Allah âyetlerini sağlamlaştırır”, sonra ahiret işine yoğunlaşmaya davet eden âyetlerini muhkem kılar. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir”, insanların hallerini bilir. { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, onlara yaptıklarında hikmet sahibidir. Denildi ki: Nefsinden yoksulluğun gitmesini geçirdi de bunun üzerine indi. Yine denildi ki: Kavminin iman etmesine olan düşkünlüğünden dolayı, onları kendisine yaklaştıracak bir şeyin inmesini arzuladı ve bu hal devam ederken onların meclisinde bulunduğu sırada kendisine Necm Suresi indi. Onu okumaya başladı; { وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } âyetine ulaşınca şeytan ona vesvese verdi, öyle ki sehven dili sürçerek 'Onlar yüce turnalardır (kugulardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur' dedi. Müşrikler buna sevindiler, hatta surenin sonundaki secde âyetinde secde edince mescitte secde etmeyen hiçbir mümin ve müşrik kalmayacak derecede ona uyup secde ettiler. Sonra Cibrîl (aleyhisselâm) onu uyardı; o da buna çok üzüldü, bunun üzerine Allah bu âyetle onu teselli etti.

وهو مردود عند المحققين وإن صح فابتلاء يتميز به الثابت على الإِيمان عن المتزلزل فيه، وقيل تمنى قرأ كقوله:

Bu rivayet tahkik ehli âlimler nezdinde merduttur (reddedilmiştir). Eğer sahih ise, bu durum imanda sebat gösteren ile tereddüt yaşayan kimselerin birbirinden ayırt edildiği bir imtihandır. 'Temennâ' fiilinin, şairin şu sözünde olduğu gibi 'kıraat etti (okudu)' anlamına geldiği de söylenmiştir:

تَمَنَّى كِتَابَ الله أَوَّلَ لَيْلِه ... تَمني دَاودَ الزبُورَ عَلَى رسلِ

Gecesinin başında Allah'ın kitabını tilavet etti (temennâ)... Dâvûd'un Zebûr'u ağır ağır okuması (temennîsi) gibi.

وأمنيته قراءته وإلقاء الشيطان فيها أن تكلم بذلك رافعاً صوته بحيث ظن السامعون أنه من قراءة النبي ﷺ. وقد رد أيضاً بأنه يخل بالوثوق على القرآن ولا يندفع بقوله فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ لأنه أيضاً يحتمله، والآية تدل على جواز السهو على الأنبياء وتطرق الوسوسة إليهم.

Onun 'ümniyyesi' kıraatidir; şeytanın oraya bir şey atması ise, işitenlerin bunu Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıraatinden zannetmelerine yol açacak şekilde sesini yükselterek bunu konuşmasıdır. Bu görüş de Kur'an'a olan güveni sarsacağı gerekçesiyle reddedilmiştir; üstelik { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } sözüyle de bu şüphe bertaraf edilemez, zira o da buna ihtimal verir. Âyet, peygamberler için sehvin caiz olduğuna ve vesvesenin onlara ârız olabileceğine delalet eder.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]

[Hac Suresi (22), Âyetler 53-54]

لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)

{ لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤) } “(Allah bunu), şeytanın kattığı şeyi, kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşmış olanlar için bir sınama kılmak için yapar. Şüphesiz o zalimler, haktan uzak bir ayrılık içindedirler. (53) Bir de kendilerine ilim verilenler, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilsinler de ona iman etsinler ve kalpleri ona saygıyla bağlansın diye. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola ileticidir. (54)”

لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ علة لتمكين الشيطان منه، وذلك يدل على أن الملقى أمر ظاهر عرفه المحق والمبطل. فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ شك ونفاق. وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ المشركين. وَإِنَّ الظَّالِمِينَ يعني الفريقين فوضع الظاهر موضع ضميرهم قضاء عليهم بالظلم. لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ عن الحق أو عن الرسول والمؤمنين.

{ لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } “(Allah), şeytanın kattığı şeyi kılmak için...”, şeytana buna imkân verilmesinin illetidir (gerekçesidir); bu da atılan şeyin hak ehli ve batıl ehli tarafından bilinen açık bir durum olduğuna delalet eder. { فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “kalplerinde hastalık bulunanlar için bir imtihan...”, yani şüphe ve nifak bulunanlar için. { وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri katılaşmış olanlar için”, yani müşrikler için. { وَإِنَّ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz o zalimler...”, yani her iki fırka; haklarında zulüm hükmü vermek üzere zamirlerinin yerine açık isim getirilmiştir. { لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “haktan uzak bir ayrılık içindedirler”, haktan yahut Peygamber ve müminlerden uzaktırlar.

وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ أن القرآن هو الحق النازل من عند الله، أو تمكين الشيطان من الإِلقاء هو الحق الصادر من الله لأنه مما جرت به عادته في الإِنس من لدن آدم. فَيُؤْمِنُوا بِهِ بالقرآن أو بالله. فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ بالانقياد والخشية. وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا فيما أشكل. إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ هو نظر صحيح يوصلهم إلى ما هو الحق فيه.

{ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Bir de kendilerine ilim verilenler, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilsinler”, Kur'an'ın Allah katından inen hak olduğunu yahut Âdem'den bu yana insanlar hakkında carî olan âdeti gereği şeytana bu vesvese imkânının tanınmasının Allah'tan sâdır olan hak bir tasarruf olduğunu [bilsinler]. { فَيُؤْمِنُوا بِهِ } “ve ona iman etsinler”, Kur'an'a yahut Allah'a. { فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri ona saygıyla bağlansın”, boyun eğerek ve korkarak. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri ileticidir”, kapalı gelen hususlarda. { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “dosdoğru bir yola”, kendilerini o meseledeki hakka ulaştıracak doğru bir tefekküre [ileticidir].

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]

[Hac Suresi (22), Âyetler 55-56]

وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦)

{ وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) } “İnkâr edenler ise, o kıyamet ansızın kendilerine gelinceye veya kendilerine kısır (akîm) bir günün azabı ulaşıncaya kadar ondan şüphe içinde kalmaya devam ederler. (55) O gün mülk Allah'ındır; onların arasında hükmeder. Artık iman edip salih ameller işleyenler, Naim cennetlerindedirler. (56)”

وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ في شك. مِنْهُ من القرآن أو الرسول، أو مما ألقى الشيطان في أمنيته يقولون ما باله ذكرها بخير ثم ارتد عنها. حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ القيامة أو أشراطها أو الموت. بَغْتَةً فجأة. أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ يوم حرب يقتلون فيه كيوم بدر، سمي به لأن أولاد النساء يقتلون فيه فيصرن كالعقم، أو لأن المقاتلين أبناء الحرب فإذا قتلوا صارت عقيماً، فوصف اليوم بوصفها اتساعاً أو لأنه لا خير لهم فيه، ومنه الريح العقيم لما لم تنشئ مطراً ولم تلقح شجراً، أو لأنه لا مثل له لقتال الملائكة فيه، أو يوم القيامة على أن المراد ب السَّاعَةُ غيره أو على وضعه، موضع ضميرها للتهويل.

{ وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ } “İnkâr edenler şüphe içinde kalmaya devam ederler”, bir şüphede. { مِنْهُ } “ondan”, Kur'an'dan veya Peygamber'den yahut şeytanın arzusuna kattığı şeyden ötürü 'Ona ne oldu da putları hayırla andı sonra da bundan vazgeçti?' derler. { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ } “onlara o saat gelinceye kadar”, kıyamet veya onun alametleri yahut ölüm. { بَغْتَةً } “ansızın”, ansızın bir şekilde. { أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ } “veya onlara kısır bir günün azabı gelinceye kadar”, Bedir günü gibi içinde öldürülecekleri bir savaş günü; böyle isimlendirilmesi kadınların çocuklarının o günde öldürülüp kadınların kısır kalmış gibi olmalarından yahut savaşanların harbin evlatları olup öldürüldüklerinde harbin kısır kalmasından ötürüdür; dolayısıyla gün, mecazen harbin vasfıyla nitelenmiştir. Yahut kendileri için içinde hiçbir hayır bulunmadığındandır; nitekim yağmur getirmeyen ve ağaçları aşılamayan rüzgâra da 'er-rîhu'l-akîm' (kısır rüzgâr) denir. Yahut meleklerin o gün savaşması sebebiyle benzeri olmayan bir gün olduğu içindir. Veyahut { السَّاعَةُ } kelimesiyle kastedilenin kıyamet dışındaki bir şey olduğu kabulüne binaen kıyamet günüdür ya da korku salmak amacıyla zamirinin yerine [açık isim] konulmasıdır.

الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ التنوين فيه ينوب عن الجملة التي دلت عليها الغاية أي: يوم تزول مريتهم. يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ بالمجازاة، والضمير يعم المؤمنين والكافرين لتفصيله بقوله: فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ.

{ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün mülk Allah'ındır”, buradaki tenvin, gayenin delalet ettiği cümlenin yerini tutar; yani: Şüphelerinin zail olduğu gün. { يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “onların arasında hükmeder”, karşılık vermek suretiyle [hüküm verir]. Zamir, { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } sözüyle tafsilatlandırıldığı için müminleri de kâfirleri de kapsar.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٥٧]

[Hac Suresi (22), Âyet 57]

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧)

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) } “İnkâr edip âyetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (57)”

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ وإدخال الفاء في خبر الثاني دون الأول تنبيه على أن إثابة المؤمنين بالجنات تفضل من الله تعالى، وأن عقاب الكافرين مسبب عن أعمالهم فلذلك قال لَهُمْ عَذابٌ ولم يقل: هم في عذاب.

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “İnkâr edip âyetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” Birincinin haberine değil de ikincinin haberine fâ harfinin dahil edilmesi; müminlerin cennetlerle mükâfatlandırılmasının Yüce Allah'tan bir lütuf olduğuna, kâfirlerin cezalandırılmasının ise amellerinden kaynaklandığına dikkat çekmek içindir. Bu sebeple 'onlar azap içindedirler' dememiş, { لَهُمْ عَذابٌ } “onlar için bir azap vardır” buyurmuştur.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]

[Hac Suresi (22), Âyetler 58-59]

وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩)

{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenleri, Allah muhakkak güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (58) Onları kesinlikle hoşnut olacakları bir giriş yerine koyacaktır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, halîmdir (hemen cezalandırmayandır). (59)”

وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا في الجهاد. أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً الجنة ونعيمها، وإنما سوى بين من قتل في الجهاد ومن مات حتف أنفه في الوعد لاستوائهما في القصد وأصل العمل.

{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülenleri”, cihatta [öldürülenleri]. { أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً } “veya ölenleri, Allah muhakkak güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır”, cennet ve onun nimetleriyle. Cihatta öldürülen ile kendi eceliyle ölen kimseyi vaadde eşit kılması, niyet ve amelin aslında eşit olmalarındandır.

روي أن بعض الصحابة رضي الله تعالى عنهم قالوا: يا نبي الله هؤلاء الذين قتلوا قد علمنا ما أعطاهم الله تعالى من الخير ونحن نجاهد معك كما جاهدوا فما لنا إن متنا فنزلت.

Rivayet edildiğine göre sahabeden (radıyallâhu teâlâ anhüm) bazıları şöyle dediler: "Ey Allah'ın Nebisi! Şu öldürülenlere Yüce Allah'ın verdiği hayrı bildik; biz de onların cihat ettiği gibi seninle cihat ediyoruz, şayet ölürsek bize ne var?" Bunun üzerine [bu âyet] indi.

وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ فإنه يرزق بغير حساب.

{ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır.” Çünkü O, hesapsız rızıklandırır.

لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ هو الجنة فيها ما يحبونه. وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ بأحوالهم وأحوال معادهم.

{ لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ } “Onları kesinlikle hoşnut olacakları bir giriş yerine koyacaktır”, o cennettir, orada sevdikleri şeyler vardır. { وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”, onların durumlarını ve ahiretteki hallerini bilir.

حَلِيمٌ لا يعاجل في العقوبة.

{ حَلِيمٌ } “halîmdir”, cezalandırmada acele etmez.

[سورة الحج (٢٢) : آية ٦٠]

[Hac Suresi (22), Âyet 60]

ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)

{ ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) } “İşte böyle. Kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine haksızlık edilirse, Allah ona mutlaka yardım eder. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (60)”

ذلِكَ أي الأمر ذلك. وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ولم يزد في الاقتصاص، وإنما سمي الإِبتداء بالعقاب الذي هو الجزاء للازدواج أو لأنه سببه. ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ بالمعاودة إلى العقوبة. لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ لا محالة. إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ للمنتصر حيث اتبع هواه في الانتقام وأعرض عما ندب الله إليه بقوله: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ وفيه تعريض بالحث على العفو والمغفرة، فإنه تعالى مع كمال قدرته وتعالى شأنه لما كان يعفو ويغفر فغيره بذلك أولى، وتنبيه على أنه تعالى قادر على العقوبة إذ لا يوصف بالعفو إلا القادر على ضده.

{ ذلِكَ } “İşte böyle”, yani durum böyledir. { وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ } “Kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir”, kısasta haddi aşmazsa. [Zulmün] başlangıcına bir karşılık olan 'ukubet' isminin verilmesi, lafız uyumundan (müzaveceden) veya onun sebebi olmasındandır. { ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ } “sonra yine kendisine haksızlık edilirse”, yeniden cezalandırmaya kalkışılarak. { لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “Allah ona mutlaka yardım eder”, kaçınılmaz olarak. { إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır”, intikam almada nefsine uyup Allah'ın { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } sözüyle teşvik ettiği şeyden yüz çevirdiği için hakkını alan kimseyi [affeder]. Bu ifadede affetmeye ve bağışlamaya üstü kapalı bir teşvik vardır; zira Yüce Allah, kudretinin kemaline ve şanının yüceliğine rağmen affedip bağışlarken başkalarının bunu yapması daha evladır; ayrıca Yüce Allah'ın cezalandırmaya kâdir olduğuna da bir uyarıdır, zira af sıfatı ancak zıddına güç yetiren için vasıf olur.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦١ الى ٦٢]

[Hac Suresi (22), Âyetler 61-62]

ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)

{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢) } “İşte böyle; çünkü Allah, geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (61) İşte böyle; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür. (62)”

ذلِكَ أي ذلك النصر. بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ بسبب أن الله تعالى قادر على تغليب الأمور بعضها على بعض، جار عادته على المداولة بين الأشياء المتعاندة ومن ذلك إيلاج أحد المَلَوَيْنِ في الآخر، بأن يزيد فيه ما ينقص منه، أو بتحصيل ظلمة الليل في مكان ضوء النهار بتغييب الشمس وعكس ذلك باطلاعها. وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ يسمع قول المعاقب والمعاقب. بَصِيرٌ يرى أفعالهما فلا يهملهما.

{ ذلِكَ } “İşte böyle”, yani bu yardım. { بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “çünkü Allah, geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar”, Yüce Allah'ın işleri birbirine galip kılmaya gücünün yetmesi ve zıt şeyler arasında karşılıklı devretme âdetini yürütmesi sebebiyledir. Bundan biri de gece ve gündüzden birini diğerine katmasıdır; bu da birinden eksilttiğini diğerine artırmasıyla yahut güneşin batmasıyla gündüz aydınlığının yerine gece karanlığını getirmesi, güneşin doğmasıyla da bunun aksini yapması suretiyledir. { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah işitendir”, karşılık verenin ve kendisine karşılık verilenin sözünü işitir. { بَصِيرٌ } “hakkıyla görendir”, ikisinin fiillerini görür de onları ihmal etmez.

ذلِكَ الوصف بكمال القدرة والعلم. بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الثابت في نفسه الواجب لذاته وحده، فإن وجوب وجوده ووحدته يقتضيان أن يكون مبدأ لكل ما يوجد سواه عالماً بذاته وبما عداه، أو الثابت الإِلهية ولا يصلح لها إلا من كان قادراً عالماً. وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إلهاً، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وأبو بكر بالتاء على مخاطبة المشركين، وقرأ بالبناء للمفعول فتكون الواو لما فإنه في معنى الآلهة. هُوَ الْباطِلُ المعدوم في حد ذاته، أو باطل الألوهية. وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ على الأشياء. الْكَبِيرُ على أن يكون له شريك لا شيء أعلى منه شأناً وأكبر منه سلطانا.

{ ذلِكَ } “İşte böyle”, kudret ve ilim kemaliyle nitelenmesi. { بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “çünkü Allah, hakkın ta kendisidir”, bizzat sabit olan ve yalnızca zâtı gereği varlığı zorunlu olandır. Çünkü varlığının zorunlu ve bir olması, kendisinden başka var olan her şeyin mebdei (başlangıcı) olmasını, zâtını ve O'nun dışındakileri bilmesini iktiza eder; yahut ilahlığı sabit olandır ve buna da ancak kādir ve âlim olan elverişli olur. { وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise...”, ilah olarak [yalvardıkları]. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Bekr, müşriklere hitaben tâ ile (ted'ûne şeklinde) okumuşlardır; meçhul sığa ile (yüd'avne şeklinde) de okunmuştur ki bu durumda vâv, 'mâ' lafzına raci olur; zira o ilahlar manasındadır. { هُوَ الْباطِلُ } “batılın ta kendisidir”, kendi zâtında yok olandır yahut uluhiyyeti batıl olandır. { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ } “Şüphesiz Allah yücedir”, her şeyden yücedir. { الْكَبِيرُ } “büyüktür”, ortağı olmaktan büyüktür; şanı O'ndan daha yüce ve hâkimiyeti O'ndan daha büyük hiçbir şey yoktur.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]

[Hac Suresi (22), Âyetler 63-64]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil oluveriyor? Şüphesiz Allah latîftir (lütfu sınırsızdır), hakkıyla haberdardır. (63) Göklerde ne var, yerde ne varsa O'nundur. Şüphesiz Allah, zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), övülmeye lâyık olandır. (64)”

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء استفهام تقرير ولذلك رفع. فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً عطف على أَنْزَلَ إذ لو نصب جواباً لدل على نفي الاخضرار كما في قولك: ألم تر أني جئتك فتكرمني، والمقصود إثباته وإنما عدل به عن صيغة الماضي للدلالة على بقاء أثر المطر زماناً بعد زمان. إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ يصل علمه أو لطفه إلى كل ما جل ودق. خَبِيرٌ بالتدابير الظاهرة والباطنة.

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi”, takrir istifhamıdır (onaylatma sorusudur), bundan dolayı ref olmuştur. { فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً } “de yer yemyeşil oluveriyor”, { أَنْزَلَ } üzerine matuftur; zira cevap olarak mansub kılınsaydı, 'Görmedin mi sana geldim de bana ikram etmiyorsun' sözündeki gibi yeşillenmenin olumsuzlanmasına delalet ederdi; halbuki maksat onu ispat etmektir. Geçmiş zaman sığasından dönülmesi ise, yağmurun eserinin zaman zaman baki kaldığına delalet etmek içindir. { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ } “Şüphesiz Allah latîftir”, ilmi yahut lütfu büyük küçük her şeye ulaşır. { خَبِيرٌ } “hakkıyla haberdardır”, zahirî ve batınî tedbirleri bilir.

لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ خلقاً وملكاً. وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ في ذاته عن كل شيء.

{ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa O'nundur”, yaratılış ve mülkiyet bakımından. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ } “Şüphesiz Allah zengindir”, zâtı itibarıyla her şeyden müstağnidir.

الْحَمِيدُ المستوجب للحمد بصفاته وأفعاله.

{ الْحَمِيدُ } “övülmeye lâyık olandır”, sıfatları ve fiilleriyle hamde layık olandır.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Hac Suresi (22), Âyetler 65-66]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦) } “Görmedin mi Allah, yerde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi? İzni olmaksızın yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (65) Sizi dirilten, sonra öldürecek olan, sonra tekrar diriltecek olan O'dur. Şüphesiz insan pek nankördür. (66)”

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ جعلها مذللة لكم معدة لمنافعكم. وَالْفُلْكَ عطف على مَا أو على اسم أَنَّ، وقرئ بالرفع على الابتداء. تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ حال منها أو خبر.

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi Allah, yerde olanları sizin hizmetinize verdi”, onları sizin emrinize amade ve menfaatleriniz için hazır kıldı. { وَالْفُلْكَ } “ve gemileri...”, { مَا } üzerine veya 'enne'nin ismi üzerine matuftur; mübteda olarak ref ile de okunmuştur. { تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “emriyle denizde akıp giden...”, ondan hâldir yahut haberdir.

وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ من أن تقع أو كراهة أن تقع بأن خلقها على صورة متداعية إلى الاستمساك. إِلَّا بِإِذْنِهِ إلا بمشيئته وذلك يوم القيامة، وفيه رد لاستمساكها بذاتها فإنها مساوية لسائر الأجسام في الجسمية فتكون قابلة للميل الهابط قبول غيرها. إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ حيث هيأ لهم أسباب الاستدلال وفتح عليهم أبواب المنافع ودفع عنهم أنواع المضار.

{ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ } “İzni olmaksızın yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar”, düşmesinden [dolayı] veya düşmesini istemediği için; zira onu tutunmaya sevk eden bir surette yaratmıştır. { إِلَّا بِإِذْنِهِ } “İzni olmaksızın...”, meşieti (dilemesi) müstesna; bu da kıyamet günüdür. Bunda, [göğün] kendi zatıyla tutunduğu iddiasına bir ret vardır; çünkü o, cisim olma bakımından diğer cisimlere eşittir; dolayısıyla başkaları gibi aşağıya meyil kabul edicidir. { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir”, zira onlara istidlal sebeplerini hazırlamış, kendilerine menfaat kapılarını açmış ve her türlü zararı onlardan defetmiştir.

وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ بعد أن كنتم جماداً عناصر ونطفاً. ثُمَّ يُمِيتُكُمْ إذا جاء أجلكم. ثُمَّ يُحْيِيكُمْ في الآخرة. إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ لجحود لنعم الله مع ظهورها.

{ وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ } “Sizi dirilten O'dur”, sizler cansız varlıklar, unsurlar ve nutfeler olduktan sonra. { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “sonra sizi öldürecek”, eceliniz geldiğinde. { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “sonra sizi tekrar diriltecektir”, ahirette. { إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “Şüphesiz insan pek nankördür”, açıkça ortada olmasına rağmen Allah'ın nimetlerini inkâr edicidir.