[سورة الحج (٢٢) : آية ٦٧]
[Hac Suresi (22), Âyet 67]
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧)
{ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) } “Biz her ümmete, uygulayacakları bir ibadet yolu belirledik. O hâlde bu konuda seninle asla çekişmesinler. Sen Rabbine davet et! Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin. (67)”
لِكُلِّ أُمَّةٍ أهل دين. جَعَلْنا مَنْسَكاً متعبداً أو شريعة تعبدوا بها، وقيل عيدا. هُمْ ناسِكُوهُ ينسكونه. فَلا يُنازِعُنَّكَ سائر أرباب الملل. فِي الْأَمْرِ في أمر الدين أو النسائك لأنهم بين جهال وأهل عناد، أو لأن أمر دينك أظهر من أن يقبل النزاع، وقيل المراد نهي الرسول ﷺ عن الالتفات إلى قولهم وتمكينهم من المناظرة المؤدية إلى نزاعهم، فإنها إنما تنفع طالب الحق وهؤلاء أهل مراء، أو عن منازعتهم كقولك: لا يضار بك زيد، وهذا إنما يجوز في أفعال المغالبة للتلازم، وقيل نزلت في كفار خزاعة قالوا للمسلمين: ما لكم تأكلون ما قتلتم ولا تأكلون ما قتله الله، وقرئ فَلاَ ينزعنك على تهييج الرسول والمبالغة في تثبيته على دينه على أنه من نازعته فنزعته إذا غلبته. وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إلى توحيده وعبادته.
{ لِكُلِّ أُمَّةٍ } “Her ümmete...”, her bir din ehline. { جَعَلْنا مَنْسَكاً } “bir ibadet yolu belirledik”, ibadet yeri veya kendisiyle ibadet ettikleri bir şeriat; bayram olduğu da söylenmiştir. { هُمْ ناسِكُوهُ } “uygulayacakları”, onu icra ederler. { فَلا يُنازِعُنَّكَ } “Seninle asla çekişmesinler”, diğer din mensupları. { فِي الْأَمْرِ } “bu konuda”, din hususunda yahut kurban ibadetleri konusunda; zira onlar cahiller ile inatçı kimseler arasındadır veya senin dininin hakikati tartışma kabul etmeyecek kadar açıktır. Bir görüşe göre kastedilen, Resulullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların sözlerine kulak asmaktan ve kendilerini münakaşaya yol açacak bir münazaraya dahil etmekten nehyedilmesidir; zira münazara ancak hakkı arayana fayda verir, bunlar ise cedel ehlidir. Yahut onun onlarla çekişmesinden nehyedilmesidir; nitekim 'Zeyd sana zarar vermesin (sen ona zarar verme)' sözünde olduğu gibi. Bu ise ancak karşılıklı gereklilikten dolayı galip gelme fiillerinde caizdir. Denildi ki bu ayet Huzaa kâfirleri hakkında inmiştir; Müslümanlara: 'Sizin neyiniz var ki kendi öldürdüğünüzü (kestiğinizi) yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü (leşi) yemiyorsunuz?' demişlerdi. Âyet, Resul'ü harekete geçirmek ve dininde sebatını pekiştirmek üzere { فَلاَ ينزعنك } şeklinde de okunmuştur; bu da 'onunla çekiştin ve ona galip geldin' anlamındaki ifadeden gelir. { وَادْعُ إِلى رَبِّكَ } “Ve Rabbine davet et”, O'nun tevhid ve ibadetine.
إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ طريق إلى الحق سوي.
{ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin”, hakka ulaştıran düzgün bir yol üzerindesin.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]
[Hac Suresi (22), Âyetler 68-69]
وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)
{ وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩) } “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir. (68) Ayrılığa düştüğünüz şeyler hakkında kıyamet günü aranızda Allah hüküm verecektir.' (69)”
وَإِنْ جادَلُوكَ وقد ظهر الحق ولزمت الحجة. فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ من المجادلة الباطلة وغيرها فيجازيكم عليها، وهو وعيد فيه رفق.
{ وَإِنْ جادَلُوكَ } “Eğer seninle tartışırlarsa”, hak açığa çıkmış ve hüccet kesinleşmişken. { فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } “De ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir'”, bâtıl mücadele ve diğer amellerinizi en iyi bilendir; dolayısıyla bunun karşılığını size verecektir. Bu, içinde nezaket bulunan bir tehdittir.
اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يفصل بين المؤمنين منكم والكافرين بالثواب والعقاب. يَوْمَ الْقِيامَةِ كما فصل في الدنيا بالحجج والآيات. فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ من أمر الدين.
{ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } “Allah aranızda hüküm verecektir”, sevap ve ceza ile sizden olan müminlerle kâfirlerin arasını ayıracaktır. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü”, dünyada deliller ve âyetlerle ayırdığı gibi. { فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “ayrılığa düştüğünüz şeyler hakkında”, din hususunda.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Hac Suresi (22), Âyetler 70-71]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) } “Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa bilir? Şüphesiz bu bir kitaptadır. Kuşkusuz bu, Allah'a pek kolaydır. (70) Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında bir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (71)”
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ فلا يخفى عليه شيء. إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ هو اللوح كتبه فيه قبل حدوثه فلا يهمنك أمرهم مع علمنا به وحفظنا له. إِنَّ ذلِكَ إن الإِحاطة به وإثباته في اللوح المحفوظ، أو الحكم بينكم. عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ لأن علمه مقتضى ذاته المتعلق بكل المعلومات على سواء.
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa bilir?”, dolayısıyla hiçbir şey O'na gizli kalmaz. { إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ } “Şüphesiz bu bir kitaptadır”, o Levh'tir; meydana gelmesinden önce onu Levh'e yazmıştır; binaenaleyh bizim bunu bilmemiz ve korumamız karşısında onların durumu seni tasalandırmasın. { إِنَّ ذلِكَ } “Kuşkusuz bu...”, onu kuşatmak ve Levh-i Mahfuz'da kaydetmek yahut aranızda hükmetmek. { عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Allah'a pek kolaydır”, çünkü O'nun ilmi zâtının gereğidir ve bilinen bütün şeylere eşit şekilde taalluk eder.
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً حجة تدل على جواز عبادته. وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ حصل لهم من ضرورة العقل أو استدلاله. وَما لِلظَّالِمِينَ وما للذين ارتكبوا مثل هذا الظلم. مِنْ نَصِيرٍ يقرر مذهبهم أو يدفع العذاب عنهم.
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği şeylere tapıyorlar”, ibadet edilmesinin caiz olduğuna delalet eden bir hüccet. { وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ } “ve kendilerinin de hakkında bir bilgiye sahip olmadıkları...”, aklın zorunluluğu veya istidlaliyle elde edilmiş [bir bilgi]. { وَما لِلظَّالِمِينَ } “Zalimlerin yoktur”, böylesi bir zulmü irtikâp edenlerin. { مِنْ نَصِيرٍ } “hiçbir yardımcısı”, mezheplerini ispatlayacak yahut azabı onlardan defedecek [bir yardımcı].
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٢]
[Hac Suresi (22), Âyet 72]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢) } “Âyetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, o kâfirlerin yüzlerinde inkârı (hoşnutsuzluğu) görürsün. Neredeyse kendilerine âyetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar. De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vadetti. O ne kötü bir dönüş yeridir!' (72)”
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا من القرآن. بَيِّناتٍ واضحات الدلالة على العقائد الحقية والأحكام الإِلهية.
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا } “Âyetlerimiz kendilerine okunduğu zaman”, Kur'an'dan [olan âyetlerimiz]. { بَيِّناتٍ } “apaçık olarak”, hak akidelere ve ilahî hükümlere apaçık delalet eder bir vaziyette.
تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ الانكار لفرط نكيرهم للحق وغيظهم لأباطيل أخذوها تقليداً، وهذا منتهى الجهالة وللإِشعار بذلك وضع الذين كفروا موضع الضمير أو ما يقصدونه من الشر يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا يثبون ويبطشون بهم. قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ من غيظكم على التالين وسطوتكم عليهم، أو مما أصابكم من الضجر بسبب ما تلوا عليكم. النَّارُ أي هو النار كأنه جواب سائل قال: ما هو، ويجوز أن يكون مبتدأ خبره: وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وقرئ بالنصب على الاختصاص وبالجر بدلاً من شر فتكون الجملة استئنافاً كما إذا رفعت خبراً أو حالاً منها. وَبِئْسَ الْمَصِيرُ النار.
{ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ } “O kâfirlerin yüzlerinde inkârı (hoşnutsuzluğu) görürsün”, hakkı aşırı derecede inkâr ettiklerinden ve taklit yoluyla benimsedikleri bâtıllar uğruna öfkelendiklerinden dolayı inkârı [görürsün]. Bu ise cehaletin son noktasıdır; buna dikkat çekmek için zamir yerine 'inkâr edenler' [ifadesi] konulmuştur; yahut kastettikleri kötülüğü [görürsün]. { يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا } “Neredeyse kendilerine âyetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar”, onların üzerine atılır ve şiddetle hücum ederler. { قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ } “De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi?'”, okuyanlara karşı öfkenizden ve onlara saldırmanızdan yahut size okudukları şey sebebiyle kapıldığınız sıkıntıdan daha kötüsünü. { النَّارُ } “Ateş!”, yani 'O ateştir'; sanki 'O nedir?' diyen bir soranın cevabı gibidir. Mübteda olması da caizdir, bu takdirde haberi: { وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Allah onu inkâr edenlere vadetti” [cümlesidir]. İhtisas üzere nasb ile ve 'şerr'den bedel olarak cer ile de okunmuştur; bu durumda cümle, ref olup haber olduğu veya ondan hâl olduğu durumdaki gibi istinaf olur. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir dönüş yeridir!”, ateştir.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٣]
[Hac Suresi (22), Âyet 73]
يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) } “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi ona kulak verin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler dahi asla bir sinek yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapacak olsa, bunu ondan kurtaramazlar. İsteyen de aciz, istenen de! (73)”
يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ بين لكم حال مستغربة أو قصة رائعة ولذلك سماها مثلاً، أو جعل لله مثل أي مثل في استحقاق العبادة. فَاسْتَمِعُوا لَهُ للمثل أو لشأنه استماع تدبر وتفكر. إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ يعني الأصنام، وقرأ يعقوب بالياء وقرئ به مبنياً للمفعول والراجع إلى الموصول محذوف على الأولين.
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ } “Ey insanlar! Bir misal verildi”, size şaşılacak bir durum veya harikulade bir kıssa açıklandı; bundan dolayı onu misal olarak adlandırdı; yahut Allah için bir misil (benzer) kılındı, yani ibadeti hak etme konusunda bir benzer ittihaz edildi. { فَاسْتَمِعُوا لَهُ } “şimdi ona kulak verin”, misale yahut onun durumuna tefekkür ve tedebbür ile kulak verin. { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız”, putları kastetmektedir. Ya'kûb [bunu] yâ ile okumuştur; meçhul olarak da okunmuştur ve ilk iki kıraate göre sıla cümlesindeki mâye dönen zamir mahzuftur.
لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً لا يقدرون على خلقه مع صغره لأن لَنْ بما فيها من تأكيد النفي دالة على منافاة ما بين المنفي والمنفي عنه، والذباب من الذب لأنه يذب وجمعه أذبة وذبان. وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ أي للخلق هو بجوابه المقدر في موضع حال جيء به للمبالغة، أي لا يقدرون على خلقه مجتمعين له متعاونين عليه فكيف إذا كانوا منفردين. وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لاَّ يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ جهلهم غاية التجهيل بأن أشركوا إلهاً قدر على المقدورات كلها وتفرد بإيجاد الموجودات بأسرها- تماثيل هي أعجز الأشياء، وبين ذلك بأنها لا تقدر على خلق أقل الأحياء وأذلها ولو اجتمعوا له، بل لا تقوى على مقاومة هذا الأقل الأذل وتعجز عن ذبه عن نفسها واستنقاذ ما يختطفه من عندها. قيل كانوا يطلونها بالطيب والعسل ويغلقون عليها الأبواب فيدخل الذباب من الكوى فيأكله. ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ عابد الصنم ومعبوده، أو الذباب يطلب ما يسلب عن الصنم من الطيب والصنم يطلب الذباب منه السلب، أو الصنم والذباب كأنه يطلبه ليستنقذ منه ما يسلبه ولو حققت وجدت الصنم أضعف بدرجات.
{ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً } “asla bir sinek yaratamazlar”, küçüklüğüne rağmen onu yaratmaya güç yetiremezler; çünkü len (لَنْ) edatı, içerdiği tekitli olumsuzlukla olumsuzlanan ile kendisinden olumsuzlanan arasındaki zıtlığa delalet eder. Zübâb (ذُباب - sinek) kelimesi, kovulduğu (kovalandığı) için zeb (الذب) kökünden gelir; çoğulu ezibbe (أذبة) ve zibbândır (ذبان). { وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } “hepsi bunun için bir araya gelseler dahi”, yani yaratma için [bir araya gelseler de]; takdirî cevabıyla birlikte hâl makamındadır ve mübalağa için getirilmiştir; yani onun için toplanmış ve bu hususta yardımlaşmış olsalar dahi onu yaratmaya güç yetiremezler, nerede kaldı ki tek başlarına olsunlar! { وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لاَّ يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ } “Sinek onlardan bir şey kapacak olsa, bunu ondan kurtaramazlar”, bütün takdir edilenlere kadir olan ve varlıkların tamamını var etmekte tek olan bir İlah'a, varlıkların en acizi olan heykelleri ortak koşmaları sebebiyle onları son derece ahmak saymıştır. Bunu da, [o heykellerin] canlıların en küçüğünü ve en değersizini -onun için bir araya gelseler dahi- yaratamayacaklarını, dahası bu en küçük ve en değersize karşı koymaya güç yetiremeyip kendilerinden onu savmaktan ve yanlarından kapıp götürdüğü şeyi geri kurtarmaktan âciz olduklarını beyan ederek açıklamıştır. Denildi ki onlar putları koku ve bal ile sıvarlar, üzerlerine de kapıları kilitlerlerdi; sinek ise menfezlerden girip onu yerdi. { ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } “İsteyen de aciz, istenen de!”, puta tapan da tapılan da; yahut sinek puttan kapacağı kokuyu aramakta, put ise kapılan şeyi geri almak için sineği kovalamaktadır; veya put ve sinektir; sanki put, kendisinden kaptığı şeyi kurtarmak için onu aramaktadır; işin hakikatine baksan putu katbekat daha zayıf bulursun.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٤ الى ٧٦]
[Hac Suresi (22), Âyetler 74-76]
مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)
{ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir. (74) Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (75) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (76)”
مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ما عرفوه حق معرفته حيث أشركوا به وسموا باسمه ما هو أبعد الأشياء عنه مناسبة. إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ على خلق الممكنات بأسرها. عَزِيزٌ لا يغلبه شيء وآلهتهم التي يعبدونها عاجزة
{ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler”, O'na şirk koşup O'na münasebetten en uzak olan şeyleri O'nun ismiyle isimlendirdiklerinde O'nu hakkıyla tanıyamadılar. { إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ } “Şüphesiz Allah güçlüdür”, mümkün varlıkların tamamını yaratmaya [güç yetirir]. { عَزِيزٌ } “mutlak galiptir”, hiçbir şey O'na galip gelemez; taptıkları ilahları ise acizdir;
عن أقلها مقهورة من أذلها.
onların en küçüğünden bile âcizdir ve en değersizinin karşısında mağlup durumdadır.
اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا يتوسطون بينه وبين الأنبياء بالوحي. وَمِنَ النَّاسِ يدعون سائرهم إلى الحق ويبلغون إليهم ما نزل عليهم، كأنه لما قرر وحدانيته في الألوهية ونفى أن يشاركه غيره في صفاتها بين أن له عباداً مصطفين للرسالة يتوسل بإجابتهم والإِقتداء بهم إلى عبادة الله ﷾، وهو أعلى المراتب ومنتهى الدرجات لمن سواه من الموجودات تقريراً للنبوة وتزييفاً لقولهم مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى، والملائكة بنات الله تعالى، ونحو ذلك. إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ مدرك للأشياء كلها.
{ اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } “Allah meleklerden elçiler seçer”, vahiyle Kendisi ile peygamberler arasında vasıta olurlar. { وَمِنَ النَّاسِ } “insanlardan da...”, diğer insanları hakka çağırırlar ve kendilerine indirileni onlara tebliğ ederler. Sanki O, uluhiyyetteki birliğini pekiştirip sıfatlarında başkasının O'na ortak olmasını nefyedince, peygamberliği ispatlamak ve onların 'Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz' ve 'Melekler Allah Teâlâ'nın kızlarıdır' şeklindeki sözlerini hükümsüz kılmak üzere; peygamberlik için seçilmiş, davetlerine icabet etmek ve kendilerine uymak suretiyle aziz ve celil olan Allah'a ibadete ulaşılan kulları olduğunu beyan etmiştir ki bu, O'nun dışındaki varlıklar için en yüce mertebe ve en yüksek derecedir. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”, bütün şeyleri idrak edendir.
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ عالم بواقعها ومترقبها. وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ وإليه ترجع الأمور كلها لأنه مالكها بالذات لا يسأل عما يفعل من الاصطفاء وغيره وهم يسألون.
{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir”, vuku bulanı da beklenenleri de bilendir. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür”, bütün işler O'na döner; zira O, zâtı gereği onların malikidir; seçme ve diğer fiillerinden dolayı O'na soru sorulamaz, onlar ise sorguya çekilirler.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٧]
[Hac Suresi (22), Âyet 77]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) } “Ey iman edenler! Rükû edin, secdeye varın, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz. (77)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا في صلاتكم، أمرهم بهما لأنهم ما كانوا يفعلونها أول الإِسلام، أو صلوا وعبر عن الصلاة بهما لأنهما أعظم أركانها، أو اخضعوا لله وخروا له سجداً. وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ بسائر ما تعبدكم به. وَافْعَلُوا الْخَيْرَ وتحروا ما هو خير وأصلح فيما تأتون وتذرون كنوافل الطاعات وصلة الأرحام ومكارم الأخلاق. لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي افعلوا هذه كلها وأنتم راجون الفلاح غير متيقنين له واثقين على أعمالكم، والآية آية سجدة عندنا لظاهر ما فيها من الأمر بالسجود
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Ey iman edenler! Rükû edin, secdeye varın”, namazınızda [rükû ve secde edin]. İslam'ın başında bunları yapmadıkları için onlara bu ikisini emretti; yahut 'namaz kılın' [demektir]; en büyük rükünleri olduğu için namaz bu ikisiyle ifade edilmiştir; yahut 'Allah'a boyun eğin ve O'na secdeye kapanın'. { وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinize kulluk edin”, sizden istediği diğer ibadetlerle. { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } “ve hayır işleyin”, nafile ibadetler, sıla-i rahim (akraba ziyareti) ve ahlak güzellikleri gibi yapıp terk ettiğiniz şeylerde hayır ve en uygun olanı araştırıp gözetin. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “kurtuluşa eresiniz diye”, yani bütün bunları, amellerinize güvenip kesin kurtulmuş gibi değil, kurtuluşu umarak yapın. Âyette secde emrinin zahir olması sebebiyle bu âyet katımızda tilavet secdesi âyetidir
ولقوله ﵊ «فضلت سورة الحج بسجدتين من لم يسجدهما فلا يقرأها» .
ve Peygamber'in (aleyhisselâm) “Hac suresi iki secde ile üstün kılındı. O iki secdeyi yapmayacak olan kimse onu okumasın” buyruğundan dolayıdır.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٨]
[Hac Suresi (22), Âyet 78]
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)
{ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨) } “Allah uğrunda, O'na layık bir cihad ile cihad edin. O sizi seçti ve dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi; babanız İbrahim'in dininde [olduğu gibi]. O, gerek daha önce gerekse bunda (Kur'an'da), Resul'ün size şahit olması, sizin de insanlara şahitler olmanız için size 'Müslümanlar' adını verdi. Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a sarılın! O sizin Mevlânızdır. O ne güzel Mevlâ ve ne güzel yardımcıdır! (78)”
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ أي لله ومن أجله أعداء دينه الظاهرة كأهل الزيغ والباطنة كالهوى والنفس.
{ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ } “Allah uğrunda cihad edin”, yani Allah için ve O'nun rızası uğruna, sapkınlık ehli gibi dininin zahirî düşmanlarına ve heva ile nefis gibi batınî düşmanlarına karşı [cihad edin].
وعنه ﵊ أنه رجع من غزوة تبوك فقال «رجعنا من الجهاد الأصغر إلى الجهاد الأكبر» .
Ondan (aleyhisselâm) rivayet edildiğine göre o, Tebük Gazvesi'nden dönünce şöyle buyurmuştur: “Küçük cihaddan büyük cihada döndük.”
حَقَّ جِهادِهِ أي جهاداً فيه حقاً خالصاً لوجهه فعكس وأضيف الحق إلى الجهاد مبالغة كقولك: هو حق عالم، وأضيف الجهاد إلى الضمير اتساعاً أو لأنه مختص بالله من حيث إنه مفعول لوجه الله تعالى ومن أجله. هُوَ اجْتَباكُمْ اختاركم لدينه ولنصرته، وفيه تنبيه على المقتضى للجهاد والداعي إليه وفي قوله: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ أي ضيق بتكليف ما يشتد القيام به عليكم، إشارة إلى أنه لا مانع لهم عنه ولا عذر لهم في تركه، أو إلى الرخصة في إغفال بعض ما أمرهم به من حيث شق عليهم
{ حَقَّ جِهادِهِ } “O'na layık bir cihad ile”, yani O'nun zatı için ihlaslı, gerçek bir cihad ile [cihad edin]; 'O tam bir âlimdir' sözünde olduğu gibi mübalağa için tersine çevrilmiş ve hak [kelimesi] cihada izafe edilmiştir; cihad ise genişletme kabilinden yahut Allah Teâlâ'nın rızası ve O'nun uğrunda yapılmış olması hasebiyle Allah'a mahsus kılındığı için zamire izafe edilmiştir. { هُوَ اجْتَباكُمْ } “O sizi seçti”, dini ve dinine yardım için sizi seçti; bunda cihada sevk eden ve ona çağıran sebebe dikkat çekilmektedir. { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “ve dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” sözünde ise -yani yerine getirilmesi size pek ağır gelen şeyleri teklif etmek suretiyle bir darlık kılmadı- kendileri için buna hiçbir engel bulunmadığına ve onu terk etmede bir mazeretlerinin olmadığına yahut kendilerine meşakkat verdiği cihetten emredildikleri şeylerin bir kısmını yapmama hususundaki ruhsata bir işaret vardır;
لقوله ﵊ «إذا أمرتكم بشيء فائتوا منه ما استطعتم» .
Peygamber'in (aleyhisselâm) “Size bir şey emrettiğim zaman gücünüz yettiğince onu yerine getirin” buyruğu gereğince.
وقيل ذلك بأن جعل لهم من كل ذنب مخرجاً بأن رخص لهم في المضايق وفتح عليهم باب التوبة، وشرع لهم الكفارات في حقوقه والأروش والديات في حقوق العباد مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ منتصبة على المصدر بفعل دل عليه مضمون ما قبلها بحذف المضاف أي: وسع دينكم توسعة ملة أبيكم، أو على الإِغراء أو على الاختصاص، وإنما جعله أباهم لأنه أبو رسول الله ﷺ وهو كالأب لأمته من حيث أنه سبب لحياتهم الأبدية ووجودهم على الوجه المعتد به في الآخرة، أو لأن أكثر العرب كانوا من ذريته فغلبوا على غيرهم. هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ من قبل القرآن في الكتب المتقدمة. وَفِي هذا وفي القرآن، والضمير لله تعالى ويدل عليه أنه قرئ «الله سماكم» ، أو ل إِبْراهِيمَ وتسميتهم بمسلمين في
Denildi ki bu, darlık anlarında onlara ruhsat tanıyıp tövbe kapısını açarak her günahtan bir çıkış yolu kılmasıyla, Kendi haklarında kefaretleri, kul haklarında ise erş (yaralama tazminatları) ve diyetleri meşru kılmasıyladır. { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } “babanız İbrahim'in dini...”, muzâfın hazfiyle öncesinin mazmununun delalet ettiği bir fiille masdar olarak mansubdur; yani 'Babanızın dinini genişlettiği gibi dininizi genişletti' [demektir]; yahut teşvik (iğrâ) veya ihtisas üzere [mansubdur]. Onu onların babası kılması, Resulullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) babası olmasından ötürüdür; o da ümmetinin ebedî hayatının ve ahirette muteber sayılacak varlıklarının sebebi olması hasebiyle ümmetinin babası gibidir; yahut Arapların çoğunun onun soyundan gelmesi ve diğerlerine galip kılınması sebebiyledir. { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “O, gerek daha önce size 'Müslümanlar' adını verdi”, Kur'an'dan önce önceki kitaplarda. { وَفِي هذا } “gerekse bunda...”, ve Kur'an'da. Zamir Allah Teâlâ'ya aittir; nitekim 'Allah sizi isimlendirdi' şeklinde okunması da buna delalet eder; yahut İbrahim'e aittir; onların
القرآن وإن لم تكن منه كانت بسبب تسميته من قبل في قوله وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ. وقيل وفي هذا تقديره وفي هذا بيان تسميته إياكم مسلمين. لِيَكُونَ الرَّسُولُ يوم القيامة متعلق بسماكم. شَهِيداً عَلَيْكُمْ بأنه بلغكم فيدل على قبول شهادته لنفسه اعتماداً على عصمته، أو بطاعة من أطاع وعصيان من عصى.
Kur'an'da 'Müslümanlar' olarak isimlendirilmeleri, doğrudan ondan olmasa bile, onun daha önce { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “ve soyumuzdan sana boyun eğen bir ümmet [var et]” sözündeki isimlendirmesi sebebiyleydi. 'Bunda da' ifadesinin takdirinin 'Bunda da sizi Müslümanlar olarak isimlendirmesinin beyanı vardır' şeklinde olduğu da söylenmiştir. { لِيَكُونَ الرَّسُولُ } “Resul'ün olması için”, kıyamet gününde; { سَمَّاكُمُ } kelimesine müteallıktır. { شَهِيداً عَلَيْكُمْ } “size şahit”, size tebliğ ettiğine dair; bu da ismetine (masumiyetine) itimat edilerek kendi lehine şahitliğinin kabulüne delalet eder; yahut itaat edenin itaatine ve isyan edenin isyanına [şahit olması için].
وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ بتبليغ الرسل إليهم. فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فتقربوا إلى الله تعالى بأنواع الطاعات لما خصكم بهذا الفضل والشرف. وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ وثقوا به في مجامع أموركم ولا تطلبوا الإِعانة والنصرة إلا منه. هُوَ مَوْلاكُمْ ناصركم ومتولي أموركم فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ هو إذ لا مثل له سبحانه في الولاية والنصرة، بل لا مولى ولا نصير سواه في الحقيقة.
{ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “sizin de insanlara şahitler olmanız için”, elçilerin onlara tebliğde bulunduklarına dair. { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin”, sizi bu fazilet ve şerefe mazhar kıldığı için çeşitli itaatlerle Allah Teâlâ'ya yakınlaşın. { وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sarılın!”, bütün işlerinizde O'na güvenin; yardım ve zaferi yalnız O'ndan isteyin. { هُوَ مَوْلاكُمْ } “O sizin Mevlânızdır”, yardımcınız ve işlerinizi üstlenendir. { فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “O ne güzel Mevlâ ve ne güzel yardımcıdır!”, O'dur; zira velayet ve yardımda Sübhan olan Allah'ın hiçbir benzeri yoktur; bilakis hakikatte O'ndan başka ne bir mevlâ ne de bir yardımcı vardır.
عن النبي ﵊ «من قرأ سورة الحج أعطي من الأجر كحجة حجها وعمرة اعتمرها بعدد من حج واعتمر فيما مضى وفيما بقي» .
Peygamber'den (aleyhisselâm) [rivayet edildiğine göre]: “Kim Hac suresini okursa, geçmişte ve gelecekte hac ve umre yapanların sayısı kadar yapılmış bir hac ve ifa edilmiş bir umre ecri verilir.”