ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ هي قوم صالح ولوط وشعيب وغيرهم.
{ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ} “Sonra onların ardından başka nesiller var ettik.” Bunlar Sâlih, Lût, Şuayb ve diğerlerinin kavimleridir.
مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها الوقت الّذي حد لهلاكها ومِنْ مزيدة للاستغراق. وَما يَسْتَأْخِرُونَ الأجل.
{مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها} “Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez” helaki için belirlenmiş olan vaktin [önüne geçemez]; {مِنْ} edatı istiğrak (kapsayıcılık) için ziyadedir. {وَما يَسْتَأْخِرُونَ} “ne de erteleyebilirler” eceli [geciktirebilirler].
ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا متواترين واحداً بعد واحد من الوتر وهو الفرد، والياء بدل من الواو كتولج وتيقور والألف للتأنيث لأن الرسل جماعة، وقرأ أبو عمرو وابن كثير بالتنوين على أنه مصدر بمعنى المواترة وقع حالاً، وأماله حمزة وابن عامر والكسائي. كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ إضافة الرسول مع الإِرسال إلى المرسل ومع المجيء إلى المرسل إليهم لأن الإِرسال الذي هو مبدأ الأمر منه والمجيء الذي هو منتهاه إليهم.
{ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا} “Sonra elçilerimizi peş peşe gönderdik” tek olan manasındaki el-Vitr (الْوِتْر) kökünden gelip birbiri ardınca, birbiri peşi sıra; ya (ي) harfi tevlîc (تَوْلِيج) ve teykūr (تَيْقُور) kelimelerinde olduğu gibi vav (و) harfinden bedeldir ve elif de elçiler topluluk olduğu için müenneslik içindir. Ebû Amr ve İbn Kesîr, hâl konumunda müvâtara manasında bir masdar kabul ederek tenvinle okumuştur; Hamza, İbn Âmir ve Kisâî ise imâle ile okumuştur. {كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ} “Her ümmete elçisi geldikçe onu yalanladılar” Elçi gönderme (irsâl) fiiliyle birlikte elçinin gönderene (Allah'a), geliş (meci') fiiliyle birlikte ise kendilerine gönderilenlere izafe edilmesi; çünkü işin başlangıcı olan göndermenin O'ndan (Allah'tan), işin son noktası olan gelişin ise onlara doğru olmasındandır.
فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً في الإِهلاك. وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ لم نبق منهم إلا حكايات يسمر بها، وهو اسم جمع للحديث أو جمع أحدوثة وهي ما يتحدث به تلهياً. فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ.
{فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً} “Biz de onları birbiri ardınca sürükledik” helak etmede [peş peşe getirdik]. {وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ} “ve onları dillere destan kıldık” onlardan geriye sadece gece sohbetlerinde anlatılan hikâyeler bıraktık; bu kelime hadîs (حديث) kelimesinin ismi cem'idir yahut eğlence/ibret maksadıyla konuşulan şey manasındaki uhdûse (أحدوثة) kelimesinin çoğuludur. {فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ} “Artık inanmayan o kavim uzak olsun!”
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Mü'minûn Suresi (23), 45-46. Ayetler]
ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦)
{ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦)} “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (45) Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Fakat kibirlendiler ve büyüklük taslayan bir kavim oldular. (46)”
ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا بالآيات التسع. وَسُلْطانٍ مُبِينٍ وحجة واضحة ملزمة للخصم، ويجوز أن يراد به العصا وأفرادها لأنها أول المعجزات وأمها، تعلقت بها معجزات شتى: كانقلابها حية وتلقفها ما أفكته السحرة، وانفلاق البحر وانفجار العيون من الحجر بضربهما بها، وحراستها ومصيرها شمعة وشجرة خضراء مثمرة ورشاء ودلواً، وأن يراد به المعجزات وبالآيات الحجج وأن يراد بهما المعجزات فإنها آيات للنبوة وحجة بينة على ما يدعيه النبي ﷺ.
{ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا} “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle gönderdik” dokuz ayetle (mucizeyle). {وَسُلْطانٍ مُبِينٍ} “ve apaçık bir delille” hasmı ilzam eden (bağlayan) apaçık bir hüccetle. Bununla asânın kastedilmiş olması ve mucizelerin ilki ve anası olduğu için tekil olarak zikredilmiş olması da caizdir; zira ona birçok mucize bağlanmıştır: Yılana dönüşmesi, büyücülerin uydurduklarını yutması, onunla vurulunca denizin yarılması ve taştan pınarların fışkırması, koruyuculuk yapması, bir şamdana, meyveli yeşil bir ağaca, kovaya ve kuyu ipine dönüşmesi gibi. Bununla mucizelerin, ayetlerle ise hüccetlerin kastedilmiş olması da caizdir; yahut her ikisiyle de mucizelerin kastedilmiş olması caizdir; çünkü bunlar peygamberliğin ayetleri ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem iddia ettiği şey üzerine apaçık birer hüccettir.
إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا على الإِيمان والمتابعة. وَكانُوا قَوْماً عالِينَ متكبرين.
{إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Fakat büyüklük tasladılar” iman etmeye ve tabi olmaya karşı kibirlendiler. {وَكانُوا قَوْماً عالِينَ} “ve büyüklük taslayan bir kavim oldular” mütekebbir [bir kavim idiler].
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Mü'minûn Suresi (23), 47-49. Ayetler]
فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩)
{فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩)} “Dediler ki: «Bizim gibi iki beşere mi inanacağız? Üstelik kavimleri bize kulluk (hizmet) ederken!» (47) Böylece ikisini de yalanladılar ve helak edilenlerden oldular. (48) Andolsun, doğru yolu bulsunlar diye Mûsâ'ya Kitab'ı verdik. (49)”
فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا ثنى البشر لأنه يطلق للواحد كقوله بَشَراً سَوِيًّا
{فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا} “Dediler ki: «Bizim gibi iki beşere mi inanacağız?»” Beşer kelimesi tesniye (ikil) yapılmıştır; çünkü Allah Teâlâ'nın: {بَشَراً سَوِيًّا}
كما يطلق للجمع كقوله:
buyruğunda olduğu gibi tekil için kullanıldığı gibi,
فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً ولم يثن المثل لأنه في حكم المصدر، وهذه القصص كما نرى تشهد بأن قصارى شبه المنكرين للنبوة قياس حال الأنبياء على أحوالهم لما بينهم من المماثلة في الحقيقة وفساده يظهر للمستبصر
{فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً} “Eğer beşerden birini görürsen” [Meryem, 19/17-26] buyruğunda olduğu gibi çoğul için de kullanılır. {مثل} kelimesi ise masdar hükmünde olduğu için tesniye yapılmamıştır. Bu kıssalar gördüğümüz üzere şahitlik etmektedir ki peygamberliği inkâr edenlerin şüphelerinin nihayeti, hakikatte aralarındaki benzerlikten dolayı peygamberlerin durumunu kendi durumlarına kıyas etmeleridir. Bunun tutarsızlığı ise basiret sahibine
بأدنى تأمل، فإن النفوس البشرية وإن تشاركت في أصل القوى والإِدراك لكنها متباينة الأقدام فيهما، وكما ترى في جانب النقصان أغبياء لا يعود عليهم الفكر برادة، يمكن أن يكون في طرف الزيادة أغنياء عن التفكر والتعلم في أكثر الأشياء وأغلب الأحوال، فيدركون ما لا يدرك غيرهم ويعلمون ما لا ينتهي إليه علمهم، وإليه أشار بقوله تعالى: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ. وَقَوْمُهُما يعني بني إسرائيل.
en ufak bir tefekkürle açığa çıkar; zira insan nefisleri güçlerin ve idrakin aslında ortak olsalar da bu hususlarda dereceleri birbirinden çok farklıdır. Noksanlık tarafında düşünmenin kendilerine hiçbir fayda sağlamadığı ahmaklar gördüğün gibi, fazlalık tarafında da pek çok şeyde ve çoğu durumda düşünmeye ve öğrenmeye ihtiyaç duymayacak derecede zengin kılınmış, başkalarının idrak edemeyeceği şeyleri idrak eden ve başkalarının ilminin ulaşamayacağı şeyleri bilen kimselerin bulunması mümkündür. Nitekim Allah Teâlâ şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: {قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ} “De ki: «Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor.»” {وَقَوْمُهُما} “Kavimleri ise” yani İsrâiloğulları.
لَنا عابِدُونَ خادمون منقادون كالعباد.
{لَنا عابِدُونَ} “bize kulluk edenlerdir” köleler gibi boyun eğmiş hizmetçilerimizdir.
فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ بالغرق في بحر قلزم.
{فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ} “Böylece ikisini de yalanladılar ve helak edilenlerden oldular” Kulzüm Denizi'nde boğulmak suretiyle.
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ التوراة. لَعَلَّهُمْ لعل بني إسرائيل، ولا يجوز عود الضمير إلى فِرْعَوْنَ وقومه لأن التوراة نزلت بعد إغراقهم. يَهْتَدُونَ إلى المعارف والأحكام.
{وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ} “Andolsun, Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” Tevrat'ı. {لَعَلَّهُمْ} “umulur ki onlar” umulur ki İsrâiloğulları; zamirin Firavun ve kavmine dönmesi caiz değildir, zira Tevrat onların boğulmasından sonra indirilmiştir. {يَهْتَدُونَ} “doğru yolu bulurlar” marifetlere ve hükümlere [ulaşırlar].
[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ٥٠]
[Mü'minûn Suresi (23), 50. Ayet]
وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠)
{وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠)} “Meryem'in oğlunu da annesini de bir ayet (mucize) kıldık ve her ikisini yerleşmeye elverişli ve suyu akan yüksek bir yere yerleştirdik. (50)”
وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً بولادتها إياه من غير مسيس فالآية أمر واحد مضاف إليهما، أو جَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ آية بأن تكلم في المهد وظهرت منه معجزات أخر وَأُمَّهُ آية بأن ولدت من غير مسيس فحذفت الأولى لدلالة الثانية عليها. وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ أرض بيت المقدس فإنها مرتفعة أو دمشق أو رملة فلسطين أو مصر فإن قراها على الربى، وقرأ ابن عامر وعاصم بفتح الراء وقرئ «رُبَاوةَ» بالضم والكسر. ذاتِ قَرارٍ مستقر من الأرض منبسطة. وقيل ذات ثمار وزروع فإن ساكنيها يستقرون فيها لأجلها. وَمَعِينٍ وماء معين ظاهر جار، فعيل من معن الماء إذا جرى وأصله الابعاد في الشيء، أو من الماعون وهو المنفعة لأنه نفاع، أو مفعول من عانه إذا أدركه بعينه لأنه لظهوره مدرك بالعيون وصف ماءها بذلك لأنه الجامع لأسباب التنزه وطيب المكان.
{وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً} “Meryem'in oğlunu da annesini de bir ayet kıldık” bir erkek dokunmaksızın onu doğurması sebebiyle; dolayısıyla ayet her ikisine izafe edilmiş tek bir hadisedir. Yahut Meryem'in oğlunu beşikte konuşması ve kendisinden başka mucizelerin zahir olmasıyla bir ayet, annesini ise bir erkek dokunmaksızın doğurmasıyla bir ayet kıldık; ikincisi delalet ettiği için birincisi hazfedilmiştir. {وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ} “ve her ikisini yüksek bir yere yerleştirdik” Beytülmakdis arazisi; çünkü orası yüksektir, yahut Dımaşk, yahut Filistin Remlesi, yahut Mısır; zira onun köyleri tepeler üzerindedir. İbn Âmir ve Âsım râ harfinin fethasıyla (رَبْوَة) okumuştur; râ harfinin dammesi ve kesrasıyla «رُبَاوةَ» şeklinde de okunmuştur. {ذاتِ قَرارٍ} “yerleşmeye elverişli” yeryüzünden yerleşmeye uygun, düzlük bir yer. Sakinleri onlar sebebiyle orada yerleşip ikamet ettikleri için meyveli ve ekinli yer olduğu da söylenmiştir. {وَمَعِينٍ} “ve suyu akan” açıkta ve akıcı olan su; su aktığı zaman kullanılan «معن الماء» ifadesinden fâîl (فعيل) veznindedir ve aslı bir şeyde uzaklaşmaktır. Yahut faydalı olduğu için menfaat manasındaki el-mâûn (الماعون) kelimesindendir; yahut apaçık olmasından ötürü gözlerle idrak edildiği için gözüyle idrak etti anlamındaki «عانه» fiilinden mef'ûl kalıbındadır. Suyunun bu şekilde nitelenmesi, dinlenme ve güzel bir mekân olma sebeplerini kendinde toplamasındandır.
[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ٥١]
[Mü'minûn Suresi (23), 51. Ayet]
يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١)
{يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١)} “Ey elçiler! Temiz/helal şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz Ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilenim. (51)”
يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ نداء وخطاب لجميع الأنبياء لا على أنهم خوطبوا بذلك دفعة لأنهم أرسلوا في أزمنة مختلفة بل على معنى أن كلاً منهم خوطب به في زمانه، فيدخل تحته عيسى دخولاً أولياً ويكون ابتداء كلام ذكر تنبيهاً على أن تهيئة أسباب التنعم لم تكن له خاصة، وأن إباحة الطيبات للأنبياء شرع قديم واحتجاجاً على الرهبانية في رفض الطيبات، أو حكاية لما ذكر لعيسى وأمه عند إيوائهما إلى الربوة ليقتديا الرسل في تناول ما رزقا. وقيل النداء له ولفظ الجمع للتعظيم والطيبات ما يستلذ به من المباحات.
{يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ} “Ey elçiler! Temiz/helal şeylerden yiyin” Bütün peygamberlere yönelik bir nida ve hitaptır; bu, farklı zamanlarda gönderildikleri için onlara bu sözün toptan söylenmiş olması anlamında değil, her birine kendi zamanında bununla hitap edilmiş olması manasındadır. Dolayısıyla Îsâ da buna öncelikli olarak dahil olur ve bu söz, nimetlenme sebeplerinin hazırlanmasının sadece ona mahsus olmadığını, temiz şeylerin peygamberlere helal kılınmasının kadim bir şeriat olduğunu tenbih etmek ve temiz şeyleri terk etme hususunda ruhbanlığa karşı delil getirmek amacıyla zikredilmiş yeni bir kelam başlangıcı olur. Yahut rızıklandırıldıkları şeyleri yerken peygamberlere uysunlar diye yüksek tepeye yerleştirildiklerinde Îsâ ve annesine söylenen şeyin bir naklidir. Hitabın ona olduğu, çoğul lafzının ise tazim için geldiği ve temiz şeylerin de mubah kılınan lezzetli şeyler olduğu söylenmiştir.
وقيل الحلال الصافي القوام فالحلال ما لا يعصى الله فيه والصافي ما لا ينسى الله فيه والقوام ما يمسك النفس ويحفظ العقل. وَاعْمَلُوا صالِحاً فإنه المقصود منكم والنافع عند ربكم. إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ فأجازيكم عليه.
Bunun; saf helal ve bedeni ayakta tutan gıda olduğu da söylenmiştir; helal içinde Allah'a isyan edilmeyen, saf içinde Allah'ın unutulmadığı, bedeni ayakta tutan ise canı koruyan ve aklı muhafaza eden şeydir. {وَاعْمَلُوا صالِحاً} “ve salih amel işleyin” zira sizden hedeflenen ve Rabbinizin katında fayda sağlayacak olan budur. {إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilenim” dolayısıyla karşılığını size veririm.
[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ٥٢]
[Mü'minûn Suresi (23), 52. Ayet]
وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢)
{وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢)} “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir. Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse Benden sakının. (52)”
وَإِنَّ هذِهِ أي ولأن هذِهِ والمعلل به فَاتَّقُونِ، أو واعلموا أن هذه، وقيل إنه معطوف على بِما تَعْمَلُونَ وقرأ ابن عامر بالتخفيف والكوفيون بالكسر على الاستئناف. أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ملتكم ملة واحدة أي متحدة في الاعتقاد وأصول الشرائع، أو جماعتكم جماعة واحدة متفقة على الإِيمان والتوحيد في العبادة ونصب أُمَّةً على الحال. وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ في شق العصا ومخالفة الكلمة.
{وَإِنَّ هذِهِ} “Şüphesiz bu” yani «bu böyle olduğu için» manasındadır ve gerekçelendirilen şey {فَاتَّقُونِ} “benden sakının” emridir; yahut «biliniz ki bu» demektir. {بِما تَعْمَلُونَ} lafzına matuf olduğu da söylenmiştir. İbn Âmir tahfif ile (وَإِنْ), Kûfeliler ise istînâf (yeni başlangıç) üzere kesra ile (وَإِنَّ) okumuşlardır. {أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً} “sizin ümmetiniz tek bir ümmettir” dininiz tek bir dindir, yani inançta ve şeriatların asıllarında birdir; yahut topluluğunuz imanda ve ibadette tevhitte birleşmiş tek bir topluluktur. {أُمَّةً} lafzının mansub olması hâl oluşundandır. {وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ} “Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse Benden sakının” birliği bozma ve kelime ayrılığına düşme hususunda [Benden sakının].
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]
[Mü'minûn Suresi (23), 53-54. Ayetler]
فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣) فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤).
{فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣) فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤)} “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça böldüler (fırkalara ayrıldılar). Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir. (53) Artık sen onları bir süreye kadar kendi gaflet ve sapkınlıkları içinde bırak! (54)”.
فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ فتقطعوا أمر دينهم وجعلوه أدياناً مختلفة، أو فتفرقوا وتحزبوا وأمرهم منصوب بنزع الخافض أو التمييز، والضمير لما دل عليه الأمة من أربابها أولها. زُبُراً قطعاً جمع زبور الذي بمعنى الفرقة ويؤيده القراءة بفتح الباء فإنه جمع زبرة وهو حال من أمرهم أو من الواو، أو مفعول ثان لتقطعوا فإنه متضمن معنى جعل. وقيل كتباً من زبرت الكتاب فيكون مفعولاً ثانياً، أو حالاً من أمرهم على تقدير مثل كتب، وقرئ بتخفيف الباء كرسل في «رُسُلُ» . كُلُّ حِزْبٍ من المتحزبين. بِما لَدَيْهِمْ من الدين.
{فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça böldüler” dinlerinin işini parça parça edip onu farklı dinler haline getirdiler; yahut ayrılığa düşüp fırkalara bölündüler. {أَمْرَهُمْ} lafzı carrin hazfiyle (istisgatü'l-hâfıd) veya temyiz olarak mansubdur; zamir ise ümmet kelimesinin delalet ettiği mensuplarına veya ümmetin kendisine aittir. {زُبُراً} “parça parça” fırka manasındaki zebûr (زبور) kelimesinin çoğulu olarak parçalar demektir; bâ (ب) harfinin fethasıyla olan kıraat de bunu destekler, zira o zebranın (زبرة) çoğuludur ve {أَمْرَهُمْ} lafzından veya vâv zamirinden hâldir; yahut kılmak/yapmak anlamını içerdiği için {تقطعوا} fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Kitabı yazdım anlamındaki «زبرت الكتاب» ifadesinden hareketle «kitaplar» manasında olduğu da söylenmiştir; bu durumda ikinci mef'ûl olur veya «kitaplar gibi» takdiriyle {أَمْرَهُمْ} ifadesinden hâl olur. «رُسُلُ» kelimesindeki «رسل» gibi bâ (ب) harfinin tahfifiyle de okunmuştur. {كُلُّ حِزْبٍ} “Her fırka” fırkalaşanlardan her biri. {بِما لَدَيْهِمْ} “kendi yanlarındakiyle” [kendi] dinleriyle.
فَرِحُونَ معجبون معتقدون أنهم على الحق.
{فَرِحُونَ} “sevinip övünmektedir” kendilerinin hak üzere olduğuna inanarak böbürlenmektedirler.
فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ في جهالتهم شبهها بالماء الذي يغمر القامة لأنهم مغمورون فيها أو لاعبون بها، وقرئ في «غمراتهم» . حَتَّى حِينٍ إلى أن يقتلوا أو يموتوا.
{فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ} “Artık sen onları kendi gaflet ve sapkınlıkları içinde bırak” cehaletleri içinde; cehaleti boyu aşan suya benzetti, zira onlar onun içine gömülmüşlerdir yahut onunla oyalanmaktadırlar; «غمراتهم» şeklinde de okunmuştur. {حَتَّى حِينٍ} “bir süreye kadar” öldürülünceye veya ölünceye kadar.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[Mü'minûn Suresi (23), 55-56. Ayetler]
أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ (٥٥) نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ (٥٦)
{أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ (٥٥) نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ (٥٦)} “Sanıyorlar mı ki kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimiz şeyle, (55) onların iyiliklerine koşuyoruz? Hayır, onlar farkında değiller! (56)”
أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ أن ما نعطيهم ونجعله لهم مدداً، مِنْ مالٍ وَبَنِينَ بيان لما وليس خبراً له، فإنه غير معاتب عليه وإنما المعاتب عليه اعتقادهم أن ذلك خير لهم خبره.
{أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ} “Sanıyorlar mı ki kendilerine yardım ettiğimiz şeyle” onlara verdiğimiz ve kendilerine bir yardım kıldığımız şeyle. {مِنْ مالٍ وَبَنِينَ} “mal ve evlat” [ifadesi] {ما} lafzının beyanıdır, onun haberi değildir; zira bu kınanan bir şey değildir, kınanan şey bunun kendileri için bir hayır olduğuna dair inançlarıdır ki haberi [şudur]:
نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ والراجع محذوف والمعنى: أيحسبون أن الذي نمدهم به نسارع به لهم فيما فيه خيرهم وإكرامهم بَلْ لاَّ يَشْعُرُونَ بل هم كالبهائم لا فطنة لهم ولا شعور ليتأملوا فيه فيعلموا أن ذلك الإِمداد استدراجٍ لا مسارعة في الخير، وقرئ «يمدهم» على الغيبة وكذلك «يسارع» و «يسرع» ويحتمل أن يكون فيهما ضمير الممد به و «يسارع» مبنيا للمفعول.
{نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ} “onların iyiliklerine koşuyoruz” ait zamiri hazfedilmiştir, anlamı şudur: Kendilerine uzattığımız/verdiğimiz şeyle onların iyiliğine ve kendilerine ikrama mı koştuğumuzu sanıyorlar? {بَلْ لاَّ يَشْعُرُونَ} “Hayır, onlar farkında değiller!” Bilakis onlar hayvanlar gibidir; düşünüp de bu yardımın bir istidrac (derece derece helake sürükleme) olduğunu, hayırda bir yarış ve acele olmadığını bilecek bir anlayış ve şuurları yoktur. Gaib sigasıyla «يمدهم» şeklinde okunduğu gibi «يسارع» ve «يسرع» şeklinde de okunmuştur; her ikisinde de kendisiyle yardım edilen şeye dönen bir zamir bulunması ve «يسارع» fiilinin meçhul olarak okunması da muhtemeldir.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٥٧ الى ٦١]
[Mü'minûn Suresi (23), 57-61. Ayetler]
إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاَ يُشْرِكُونَ (٥٩) وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ (٦٠) أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ (٦١)
{إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاَ يُشْرِكُونَ (٥٩) وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ (٦٠) أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ (٦١)} “Rablerinin korkusundan titreyenler, (57) Rablerinin ayetlerine inananlar, (58) Rablerine ortak koşmayanlar, (59) Ve verdiklerini, Rablerine dönecekleri için kalpleri ürpererek verenler var ya; (60) İşte onlar, hayırlarda yarışırlar ve onlar bunun için öndedirler. (61)”
إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ من خوف عذابه. مُشْفِقُونَ حذرون.
{إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ} “Rablerinin korkusundan” O'nun azabının korkusundan. {مُشْفِقُونَ} “titreyenler” sakınanlar.
وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ المنصوبة والمنزلة. يُؤْمِنُونَ بتصديق مدلولها.
{وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ} “Rablerinin ayetlerine” [kâinata] yerleştirilmiş ve indirilmiş [ayetlerine]. {يُؤْمِنُونَ} “inananlar” delalet ettiği manayı tasdik ederek [inananlar].
وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاَ يُشْرِكُونَ شركاً جلياً ولا خفياً.
{وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاَ يُشْرِكُونَ} “Rablerine ortak koşmayanlar” ne açık ne de gizli bir şirk koşmayanlar.
وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا يعطون ما أعطوه من الصدقات، وقرئ «يأتون ما أتوا» أي يفعلون ما فعلوا من الطاعات. وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ خائفة أن لا يقبل منهم وأن لا يقع على الوجه اللائق فيؤاخذ به. أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ لأن مرجعهم إليه، أو من أن مرجعهم إليه وهو يعلم ما يخفي عليهم.
{وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا} “Ve verdiklerini verenler” sadakalardan verdikleri şeyleri verenler; «yaptıkları itaatleri yaparlar» manasında «يأتون ما أتوا» şeklinde de okunmuştur. {وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ} “kalpleri ürpererek” kendilerinden kabul edilmeyeceğinden ve layık olduğu şekilde vuku bulmayıp bundan dolayı hesaba çekileceklerinden korkarak. {أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ} “Rablerine dönecekleri için” dönüşleri O'na olacağı için yahut kendilerine gizli kalan şeyleri O'nun bildiğini bilerek Rablerine döneceklerinden [korkarak].
أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ يرغبون في الطاعات أشد الرغبة فيبادرونها، أو يسارعون في نيل الخيرات الدنيوية الموعودة على صالح الأعمال بالمبادرة إليها كقوله تعالى: فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا فيكون إثباتاً لهم ما نفي عن أضدادهم. وَهُمْ لَها سابِقُونَ لأجلها فاعلون السبق أو سابقون الناس إلى الطاعة أو الثواب أو الجنة، أو سابقونها أي ينالونها قبل الآخرة حيث عجلت لهم في الدنيا كقوله تعالى: هُمْ لَها عامِلُونَ.
{أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ} “İşte onlar, hayırlarda yarışırlar” taatlere son derece rağbet gösterirler ve onlara koşarlar; yahut Allah Teâlâ'nın: {فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا} “Allah da onlara dünya sevabını verdi” [Âl-i İmrân, 3/148] buyruğunda olduğu gibi salih amellere karşılık vaat edilen dünyevi hayırlara kavuşmak için acele ederler; bu durumda zıtlarından nefyedilen şey kendileri için ispat edilmiş olur. {وَهُمْ لَها سابِقُونَ} “ve onlar bunun için öndedirler” onlar için öne geçmeyi gerçekleştirenlerdir yahut itaate, sevaba ya da cennete doğru insanları geçenlerdir; yahut Allah Teâlâ'nın: {هُمْ لَها عامِلُونَ} “onlar onu yapagelenlerdir” [Mü'minûn, 23/63] buyruğunda olduğu gibi dünyada kendilerine peşin verildiği için ahiretten önce o hayırlara erişenlerdir.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Mü'minûn Suresi (23), 62-63. Ayetler]
وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ (٦٢) بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣)
{وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ (٦٢) بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣)} “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlara haksızlık edilmez. (62) Bilakis onların kalpleri bundan yana bir gaflet içindedir. Ayrıca onların bundan başka birtakım (kötü) amelleri de vardır ki, onlar bunları yapagelenlerdir. (63)”
وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها قدر طاقتها يريد به التحريض على ما وصف به الصالحين وتسهيله على
{وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها} “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” gücünün yettiği kadarı; bununla salihlerin vasfedildiği şeylere teşvik etmeyi ve bunu
النفوس. وَلَدَيْنا كِتابٌ يريد به اللوح أو صحيفة الأعمال. يَنْطِقُ بِالْحَقِّ بالصدق لا يوجد فيه ما يخالف الواقع. وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ بزيادة عقاب أو نقصان ثواب.
nefislere kolaylaştırmayı murad etmektedir. {وَلَدَيْنا كِتابٌ} “Katımızda bir kitap vardır” bununla Levh-i Mahfûz'u veya amel defterini kastetmektedir. {يَنْطِقُ بِالْحَقِّ} “hakkı söyler” gerçeği söyler; onda vakıaya aykırı hiçbir şey bulunmaz. {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} “ve onlara haksızlık edilmez” azaplarının artırılması veya sevaplarının eksiltilmesi suretiyle [haksızlığa uğramazlar].
بَلْ قُلُوبُهُمْ قلوب الكفرة. فِي غَمْرَةٍ في غفلة غامرة لها. مِنْ هذا من الذي وصف به هؤلاء أو من كتاب الحفظة. وَلَهُمْ أَعْمالٌ خبيثة مِنْ دُونِ ذلِكَ متجاوزة لما وصفوا به أو متخطية عما هم عليه من الشرك. هُمْ لَها عامِلُونَ معتادون فعلها.
{بَلْ قُلُوبُهُمْ} “Bilakis onların kalpleri” kâfirlerin kalpleri. {فِي غَمْرَةٍ} “bir gaflet içindedir” onları bütünüyle kuşatan bir gaflet içindedir. {مِنْ هذا} “bundan yana” bu [müminlerin] vasfedildiği şeyden veya hafaza meleklerinin kitabından [gaflettedir]. {وَلَهُمْ أَعْمالٌ} “onların birtakım amelleri vardır” kötü amelleri vardır; {مِنْ دُونِ ذلِكَ} “bundan başka” kendileriyle vasfedildikleri şeyin ötesinde yahut içinde bulundukları şirki aşan [kötü amelleri vardır]. {هُمْ لَها عامِلُونَ} “onlar bunları yapagelenlerdir” onu işlemeyi alışkanlık haline getirmişlerdir.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Mü'minûn Suresi (23), 64-65. Ayetler]
حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لاَ تُنْصَرُونَ (٦٥)
{حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لاَ تُنْصَرُونَ (٦٥)} “Nihayet onların refah içinde yaşayan şımarıklarını azapla yakaladığımız zaman, hemen feryat edip yalvarırlar. (64) [Onlara şöyle denir:] ‘Bugün boşuna feryat etmeyin! Şüphesiz siz Bizden hiçbir yardım göremezsiniz.’ (65)”
حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ متنعميهم. بِالْعَذابِ يعني القتل يوم بدر أو الجوع حين دعا عليهم الرسول ﷺ فقال: «اللهم أشدد وطأتك على مضر واجعلها عليهم سنين كسني يوسف» . فقحطوا حتى أكلوا الجيف والكلاب والعظام المحرقة. إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ فاجؤوا الصراخ بالاستغاثة، وهو جواب الشرط والجملة مبتدأ بعد حتى ويجوز أن يكون الجواب.
{حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ} “Nihayet onların refah içinde yaşayan şımarıklarını yakaladığımız zaman” nimet içinde yüzenlerini [yakaladığımız zaman]; {بِالْعَذابِ} “azapla” yani Bedir günü kılıçtan geçirilmekle yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların aleyhine: «Allahım, Mudar kabilesi üzerine baskını şiddetlendir ve onların üzerindeki yılları Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yap!» diyerek dua ettiğinde başlarına gelen açlıkla [azaplandırdığımızda]. Öyle bir kıtlığa uğradılar ki leşleri, köpekleri ve yanmış kemikleri yediler. {إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ} “hemen feryat edip yalvarırlar” ansızın yardım dileyerek feryat koparırlar. Bu [ifade], şartın cevabıdır; cümle ise {حَتَّى} edatından sonra mübtedadır (öznedir) veya cevabın kendisi olması da caizdir.
لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ فإنه مقدر بالقول أي قيل لهم لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ. إِنَّكُمْ مِنَّا لاَ تُنْصَرُونَ تعليل للنهي أي لاَ تجأروا فإنه لا ينفعكم إذ لا تمنعون منا، أو لا يلحقكم نصر ومعونة من جهتنا.
{لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ} “Bugün feryat etmeyin” çünkü bu takdir edilmiş bir söz iledir; yani kendilerine «Bugün feryat etmeyin!» denilir. {إِنَّكُمْ مِنَّا لاَ تُنْصَرُونَ} “Şüphesiz siz Bizden hiçbir yardım göremezsiniz” nehyin gerekçesidir; yani boşuna feryat edip yalvarmayın, zira bunun size hiçbir faydası olmaz; çünkü Bizden korunamazsınız yahut Bizim tarafımızdan size hiçbir yardım ve destek ulaşmaz.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٦٦ الى ٦٧]
[Mü'minûn Suresi (23), 66-67. Ayetler]
قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧)
{قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧)} “Ayetlerim size okunurdu da siz topuklarınız üzerinde gerisin geri dönerdiniz. (66) Ona karşı büyüklük taslayarak geceleyin toplanıp hezeyanlar savururdunuz. (67)”
قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ يعني القرآن. فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ تعرضون مدبرين عن سماعها وتصديقها والعمل بها، والنكوص الرجوع قهقرى.
{قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ} “Ayetlerim size okunurdu” yani Kur'an. {فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ} “siz de topuklarınız üzerinde gerisin geri dönerdiniz” onu dinlemekten, tasdik etmekten ve onunla amel etmekten yüz çevirip arkaya dönüp kaçardınız. Nukûs (نُكُوص), gerisin geri dönmek demektir.
مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ الضمير للبيت وشهرة استكبارهم وافتخارهم بأنهم قوامه أغنت عن سبق ذكره، أو لآياتي فإنها بمعنى كتابي والباء متعلقة ب مُسْتَكْبِرِينَ لأنه بمعنى مكذبين، أو لأن استكبارهم على المسلمين حدث بسبب استماعه أو بقوله: سامِراً أي تسمرون بذكر القرآن والطعن فيه، وهو في الأصل مصدر جاء على لفظ الفاعل كالعاقبة، وقرئ «سمراً» جمع سامر تَهْجُرُونَ من الهجر بالفتح إما بمعنى القطيعة أو الهذيان، أي تعرضون عن القرآن أو تهذون في شأنه أو الهجر بالضم أي الفحش، ويؤيد الثاني قراءة نافع تَهْجُرُونَ من أهجر وقرئ «تهجرون» على المبالغة.
{مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ} “Ona karşı büyüklük taslayarak” [ifadesindeki] zamir Beytullah'a aittir; onların büyüklük taslamalarının ve Beytullah'ın bakıcıları olmakla övünmelerinin meşhur oluşu, onun daha önce açıkça zikredilmesine ihtiyaç bırakmamıştır. Yahut [zamir] {آياتِي} “ayetlerim”e aittir; zira o «kitabım» anlamındadır ve {بِ} harf-i ceri {مُسْتَكْبِرِينَ} lafzına taalluk eder, çünkü o «yalanlayarak» anlamındadır; yahut Müslümanlara karşı büyüklük taslamaları onu dinlemeleri sebebiyle meydana gelmiştir. Veyahut {سامِراً} “geceleyin toplanıp” sözüne taalluk eder; yani Kur'an'ı anarak ve ona dil uzatarak gece sohbeti yapardınız. Bu kelime aslen el-Âkıbe (العاقبة) gibi fâil lafzında gelmiş bir masdardır; «samir»in çoğulu olarak «sümmaran» şeklinde de okunmuştur. {تَهْجُرُونَ} “hezeyanlar savururdunuz” fetha ile el-Hecr (الهجر) kökündendir; ya ilişkiyi kesmek ya da hezeyan savurmak anlamındadır; yani Kur'an'dan yüz çevirirdiniz yahut onun hakkında saçmalardınız. Yahut damme ile el-Hücr (الهجر) kökündendir ki çirkin ve kaba söz söylemek demektir; Nâfi'nin «ehcere»den gelen «tühcirûn» kıraati ikinci anlamı destekler; mübalağa ifade etmek üzere «tüheccirûn» şeklinde de okunmuştur.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٦٨ الى ٧٠]
[Mü'minûn Suresi (23), 68-70. Ayetler]
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَّا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠)
{أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَّا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠)} “Onlar o sözü (Kur'an'ı) hiç düşünmediler mi, yoksa kendilerine önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi? (68) Yoksa elçilerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar? (69) Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar? Bilakis o kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar. (70)”
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أي القرآن ليعلموا أَنَّهُ الحق مِن رَّبّهِمْ بإعجاز لفظه ووضوح مدلوله. أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ من الرسول والكتاب، أو من الأمن من عذاب الله تعالى فلم يخافوا كما خاف آباؤهم الأقدمون كإسماعيل وأعقابه فآمنوا به وبكتبه ورسله وأطاعوه.
{أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ} “Onlar o sözü hiç düşünmediler mi” yani Kur'an'ı; lafzının mucizeliği ve delaletinin açıklığı sayesinde onun Rablerinden gelen hak olduğunu bilsinler diye [düşünmediler mi]? {أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ} “yoksa kendilerine önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?” peygamberden ve kitaptan yana [bir şey mi geldi]; yahut Allah Teâlâ'nın azabından bir güvence mi geldi de İsmail ve onun soyundan gelen önceki atalarının korkup O'na, kitaplarına ve peygamberlerine iman edip itaat ettikleri gibi korkmadılar?
أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ بالأمانة والصدق وحسن الخلق وكمال العلم مع عدم التعلم إلى غير ذلك مما هو صفة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام. فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ دعواه لأحد هذه الوجوه إذ لا وجه له غيرها، فإن إنكار الشيء قطعاً أو ظناً إنما يتجه إذا ظهر امتناعه بحسب النوع أو الشخص أو بحث عما يدل عليه أقصى ما يمكن فلم يوجد.
{أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ} “Yoksa elçilerini tanımadılar mı?” peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- sıfatlarından olan emanet, doğruluk, güzel ahlak ve öğrenim görmediği halde ilminin mükemmelliği gibi özellikleriyle [tanımadılar mı]? {فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} “bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?” bu gerekçelerden biri sebebiyle onun davasını [inkâr ediyorlar]; zira bunun dışında başka bir gerekçe yoktur. Çünkü bir şeyin kesin olarak veya zann-ı galiple inkâr edilmesi, ancak tür veya şahıs bakımından imkânsızlığının ortaya çıkması yahut ona delalet eden şeyin azami derecede araştırılıp da bulunamaması durumunda yön bulur.
أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ فلا يبالون بقوله وكانوا يعلمون أنه ﷺ أرجحهم عقلاً وأدقهم نظراً. بَلْ جاءَهُمْ
{أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ} “Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar?” bu yüzden mi onun sözüne aldırmıyorlar? Oysa onlar onun sallallâhu aleyhi ve sellem akılca kendilerinin en üstünü ve görüşçe en dakiki olduğunu biliyorlardı. {بَلْ جاءَهُمْ
بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ
بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ} “Bilakis o kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar.”
لأنه يخالف شهواتهم وأهواءهم فلذلك أنكروه، وإنما قيد الحكم بالأكثر لأنه كان منهم من ترك الإِيمان استنكافاً من توبيخ قومه أو لقلة فطنته وعدم فكرته لا كراهة للحق.
Çünkü hak onların şehvetlerine ve hevalarına aykırıdır, bu yüzden onu inkâr ettiler. Hükmün «çoğu» kaydıyla sınırlandırılması ise, içlerinden bazılarının haktan hoşlanmadıkları için değil, kavimlerinin kınamasından çekindikleri yahut anlayışlarının kıtlığı ve tefekkür etmeyişleri sebebiyle imanı terk etmiş olmalarındandır.
[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ٧١]
[Mü'minûn Suresi (23), 71. Ayet]
وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١)
{وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١)} “Eğer hak onların heva ve heveslerine uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrardı. Bilakis Biz onlara kendi zikirlerini (şan ve şereflerini içeren Kur'an'ı) getirdik; fakat onlar kendi zikirlerinden yüz çevirmektedirler. (71)”
وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ بأن كان في الواقع آلهة شتى. لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ كما سبق تقريره في قوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا. وقيل لو اتبع الحق أهواءهم وانقلب باطلاً لذهب ما قام به العالم فلم يبق، أو لو اتبع الحق الذي جاء به محمد ﷺ أهواءهم وانقلب شركاً لجاء الله بالقيامة وأهلك العالم من فرط غضبه، أو لو اتبع الله أهواءهم بأن أنزل ما يشتهونه من الشرك والمعاصي لخرج عن الألوهية ولم يقدر أن يمسك السموات والارض وَهُوَ على أصل المعتزلة. بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ بالكتاب الذي هو ذكرهم أي وعظهم أو صيتهم، أو الذكر الذي تمنوه بقولهم لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ وقرئ «بذكراهم» . فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ لا يلتفتون إليه.
{وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ} “Eğer hak onların hevalarına uysaydı” gerçekte çeşit çeşit ilahlar bulunmak suretiyle [uysaydı]; {لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ} “gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrardı” nitekim Allah Teâlâ'nın: «Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, elbette ikisi de fesada uğrardı» buyruğunda açıklandığı gibidir. Şöyle de denilmiştir: Eğer hak onların hevalarına uyup batıla dönüşseydi, âlemin varlığını sürdürdüğü düzen yok olur ve hiçbir şey kalmazdı; yahut Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği hak onların hevalarına uyup şirke dönüşseydi, Allah kıyameti koparır ve gazabının şiddetinden âlemi helak ederdi; yahut eğer Allah onların hevalarına uyup arzuladıkları şirk ve günahları indirseydi uluhiyetten çıkmış olurdu ve gökleri ve yeri tutmaya güç yetiremezdi; bu [son görüş] Mutezile'nin esasına göredir. {بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ} “Bilakis Biz onlara kendi zikirlerini getirdik” onların zikri yani öğütleri yahut şanları olan o Kitap ile [getirdik]; yahut «Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı» sözleriyle temenni ettikleri zikri getirdik; «bizikrâhüm» şeklinde de okunmuştur. {فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ} “fakat onlar kendi zikirlerinden yüz çevirmektedirler” ona iltifat etmemektedirler.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[Mü'minûn Suresi (23), 72-73. Ayetler]
أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣)
{أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣)} “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin vereceği karşılık daha hayırlıdır. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (72) Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun. (73)”
أَمْ تَسْأَلُهُمْ قيل إنه قسيم قوله أَمْ بِهِ جِنَّةٌ. خَرْجاً أجراً على أداء الرسالة. فَخَراجُ رَبِّكَ رزقه في الدنيا أو ثوابه في العقبى. خَيْرٌ لسعته ودوامه ففيه مندوحة لك عن عطائهم والخرج بإزاء الدخل يقال لكل ما تخرجه إلى غيرك، والخراج غالب في الضريبة على الأرض ففيه إشعار بالكثرة واللزوم فيكون أبلغ ولذلك عبر به عن عطاء الله إياه، وقرأ ابن عامر «خرجا فخرج» وحمزة والكسائي «خراجاً فخراج» للمزاوجة.
{أَمْ تَسْأَلُهُمْ} “Yoksa sen onlardan istiyor musun?” Bunun {أَمْ بِهِ جِنَّةٌ} “Yoksa onda bir delilik mi var?” sözünün karşıtı olduğu söylenmiştir. {خَرْجاً} “bir ücret” risaleti tebliğ etmeye karşılık bir ücret [mi istiyorsun?]. {فَخَراجُ رَبِّكَ} “Rabbinin vereceği karşılık” O'nun dünyadaki rızkı yahut ahiretteki sevabı; {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır” genişliği ve sürekliliği sebebiyle [daha hayırlıdır]; onda senin için onların vereceği şeylere muhtaç olmama imkânı vardır. el-Harc (الخرج), el-Dahl (الدخل/gelir) kelimesinin zıddıdır; başkasına çıkardığın (verdiğin) her şeye denir. el-Harac (الخراج) ise çoğunlukla toprak vergisi için kullanılır; dolayısıyla onda çokluk ve süreklilik bildirimi vardır, bu sebeple daha beliğdir ve Allah'ın ona olan ihsanı bu lafızla ifade edilmiştir. İbn Âmir «harcen fe-harcü» şeklinde; Hamza ve Kisâî ise uyum sağlamak maksadıyla «harâcen fe-harâcü» şeklinde okumuştur.
وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ تقرير لخيرية خراجه تعالى.
{وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” Allah Teâlâ'nın vereceği karşılığın daha hayırlı olduğunu pekiştirmektedir.
وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ تشهد العقول السليمة على استقامته لا عوج فيه يوجب اتهامهم له، واعلم أنه سبحانه ألزمهم الحجة وأزاح العلة في هذه الآيات بأن حصر أقسام ما يؤدي إلى الإِنكار والاتهام وبين انتفاءها ما عدا كراهة الحق وقلة الفطنة.
{وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun” akl-ı selimlerin doğruluğuna şehadet ettiği, kendisini itham etmelerini gerektirecek hiçbir eğriliği bulunmayan bir yola [çağırıyorsun]. Bil ki Allah Teâlâ, bu ayetlerde inkâra ve ithama götüren kısımları sınırlandırarak ve hakkı hoş görmeme ile anlayış kıtlığı dışındakilerin bulunmadığını açıklayarak delili onların aleyhine kesinleştirmiş ve mazereti ortadan kaldırmıştır.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[Mü'minûn Suresi (23), 74-75. Ayetler]
وَإِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤) وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)
{وَإِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤) وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)} “Şüphesiz ahirete inanmayanlar ise yoldan sapmaktadırlar. (74) Eğer Biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, taşkınlıkları içinde körü körüne bocalayıp dururlardı. (75)”
وَإِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ عن الصراط السوي. لَناكِبُونَ لعادلون عنه فإن خوف الآخرة أقوى البواعث على طلب الحق وسلوك طريقه.
{وَإِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ} “Şüphesiz ahirete inanmayanlar ise yoldan” dosdoğru yoldan; {لَناكِبُونَ} “sapmaktadırlar” elbette yüz çevirip sapmaktadırlar; zira ahiret korkusu, hakkı aramanın ve onun yoluna girmenin en güçlü saiklerindendir.
وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ يعني القحط. لَلَجُّوا لثبتوا واللجاج التمادي في الشيء.
{وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ} “Eğer Biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik” yani kıtlığı [giderseydik]; {لَلَجُّوا} “elbette direnirlerdi” ısrarla devam ederlerdi. Licâc (اللجاج), bir şeyde körü körüne ısrar edip ileri gitmektir.
فِي طُغْيانِهِمْ إفراطهم في الكفر والاستكبار عن الحق وعداوة الرسول والمؤمنين. يَعْمَهُونَ عن الهدى،
{فِي طُغْيانِهِمْ} “taşkınlıkları içinde” küfürde, hakka karşı büyüklük taslamada, Resûl'e ve müminlere düşmanlıkta haddi aşmaları içinde; {يَعْمَهُونَ} “bocalayıp dururlardı” hidayetten uzak şekilde şaşkınca bocalarlardı.
روي أنهم قحطوا حتى أكلوا العلهز فجاء أبو سفيان إلى رسول الله ﷺ فقال: أنشدك الله والرحم ألست تزعم أنك بعثت رحمة للعالمين قال: بلى فقال: قتلت الآباء بالسيف والأبناء بالجوع فنزلت.
Rivayet edildiğine göre onlar kıl ve deve kanı karışımı olan ılhız (عِلْهِز) yiyecek kadar kıtlığa maruz kaldılar. Bunun üzerine Ebû Süfyân Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: «Allah aşkına ve akrabalık hakkı için sana yalvarıyorum; sen âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor musun?» dedi. O da: «Evet» buyurdu. Ebû Süfyân: «Babaları kılıçla, oğulları da açlıkla öldürdün» dedi ve bunun üzerine bu ayet indi.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[Mü'minûn Suresi (23), 76-77. Ayetler]
وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَاباً ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧)
{وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَاباً ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧)} “Andolsun, Biz onları azapla yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar. (76) Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımız zaman, hemen orada ümitsizliğe düşüp şaşkına dönerler. (77)”
وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ يعني القتل يوم بدر. فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ بل أقاموا على عتوهم
{وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ} “Andolsun, Biz onları azapla yakaladık” yani Bedir günü öldürülmekle [yakaladık]. {فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ} “yine Rablerine boyun eğmediler” bilakis azgınlıkları ve büyüklük taslamaları üzerinde durdular.
واستكبارهم، واستكان استفعل من الكون لأن المفتقر انتقل من كون إلى كون أو افتعل من السكون أشبعت فتحته. وَما يَتَضَرَّعُونَ وليس من عادتهم التضرع وهو استشهاد على ما قبله.
İstekâne (استكان) lafzı el-kevn (الكون) kökünden istif'âl babındandır; çünkü muhtaç olan kimse bir durumdan diğer bir duruma intikal etmiştir; yahut es-sükûn (السكون) kökünden ifti'âl babındandır ve fethası uzatılmıştır. {وَما يَتَضَرَّعُونَ} “ve yalvarıp yakarmadılar” onların âdeti yalvarmak değildir; bu ifade öncesine bir tanıktır.
حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَاباً ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ يعني الجوع فإنه أشد من القتل والأسر. إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ متحيرون آيسون من كل خير حتى جاءك أعتاهم يستعطفك.
{حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَاباً ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ} “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımız zaman” yani öldürülmek ve esir alınmaktan daha şiddetli olan açlığı [açtığımız zaman]; {إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “hemen orada ümitsizliğe düşüp şaşkına dönerler” şaşırıp kalmış, her türlü hayırdan ümidini kesmiş bir vaziyette olurlar; öyle ki en azgınları bile sana gelip merhamet dilemiştir.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٧٨ الى ٨٠]
[Mü'minûn Suresi (23), 78-80. Ayetler]
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً ما تَشْكُرُونَ (٧٨) وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠)
{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً ما تَشْكُرُونَ (٧٨) وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠)} “O, sizin için kulakları, gözleri ve gönülleri var edendir. Ne kadar da az şükrediyorsunuz! (78) O, sizi yeryüzünde yaratıp yayan ve huzuruna toplanacağınız kimsedir. (79) O, hayat veren ve öldürendir; gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi de O'na aittir. Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz? (80)”
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ لتحسوا بها ما نصب من الآيات. وَالْأَفْئِدَةَ لتتفكروا فيها وتستدلوا بها إلى غير ذلك من المنافع الدينية والدنيوية. قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ تشكرونها شكراً قليلاً لأن العمدة في شكرها استعمالها فيما خلقت لأجله، والإذعان لمانحها من غير إشراك وما صلة للتأكيد.
{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ} “O, sizin için kulakları ve gözleri var edendir” konulmuş olan delilleri onlar vasıtasıyla algılayasınız diye [var edendir]; {وَالْأَفْئِدَةَ} “ve gönülleri” onlar hakkında düşünesiniz ve onlarla istidlalde bulunasınız diye [var edendir]; bunların yanı sıra diğer dinî ve dünyevi faydalar için de [var etmiştir]. {قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ} “Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” onlara pek az şükrediyorsunuz; çünkü şükrün esası, o organları yaratılış gayeleri doğrultusunda kullanmak ve onları bahşedene hiçbir şeyi ortak koşmaksızın boyun eğmektir; {ما} edatı ise tekit için zâiddir.
وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ خلقكم وبثكم فيها بالتناسل. وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ تجمعون يوم القيامة بعد تفرقكم.
{وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ} “O, sizi yeryüzünde yaratıp yayandır” sizi yaratan ve üreme yoluyla yeryüzüne saçandır. {وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “ve huzuruna toplanacaksınız” dağılmanızdan sonra kıyamet gününde O'nun huzurunda toplanacaksınız.
وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ ويختص به تعاقبهما لا يقدر عليه غيره فيكون رداً لنسبته إلى الشمس حقيقة أو لأمره وقضائه تعاقبهما، أو انتقاص أحدهما وازدياد الآخر. أَفَلا تَعْقِلُونَ بالنظر والتأمل أن الكل منا وأن قدرتنا تعم الممكنات كلها وأن البعث من جملتها، وقرئ بالياء على أن الخطاب السابق لتغليب المؤمنين.
{وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} “O, hayat veren ve öldürendir; gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi de O'na aittir” ikisinin ardı ardına gelişi sadece O'na mahsustur, buna O'ndan başkası güç yetiremez; bu ifade, durumun hakikatte güneşe nispet edilmesine bir reddiyedir; yahut o ikisinin ardı ardına gelişi veya birinin kısalıp diğerinin uzaması O'nun emri ve takdiri iledir. {أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?” bakıp tefekkür ederek her şeyin Bizden olduğunu, kudretimizin bütün mümkinatı kuşattığını ve yeniden diriltilmenin de bunlardan biri olduğunu anlamıyor musunuz? Önceki hitabın müminlerin çoğunlukta sayılmasına binaen olduğu kabul edilerek yâ ile «efelâ ya'kılûn» şeklinde de okunmuştur.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٨١ الى ٨٣]
[Mü'minûn Suresi (23), 81-83. Ayetler]
بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣)
{بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣)} “Bilakis onlar, öncekilerin dediklerinin benzerini söylediler. (81) Dediler ki: ‘Ölüp bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? (82) Andolsun, bu bize de daha önce atalarımıza da vaat edilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.’ (83)”
بَلْ قالُوا أي كفار مكة. مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ آباؤهم ومن دان بدينهم.
{بَلْ قالُوا} “Bilakis söylediler” yani Mekke kâfirleri [söylediler]; {مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ} “öncekilerin dediklerinin benzerini” atalarının ve onların dinini benimseyenlerin dediklerini.
قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ استبعاداً ولم يتأملوا إِنَّهُمْ كَانُواْ قَبْلَ ذَلِكَ أيضاً تراباً فخلقوا.
{قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ} “Dediler ki: ‘Ölüp bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?’” akıldan uzak görerek [böyle dediler]; kendilerinin bundan önce de toprak olduklarını ve sonra yaratıldıklarını hiç düşünmediler.
لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ إلا أكاذيبهم التي كتبوها، جمع أسطورة لأنه يستعمل فيما يتلهى به كالأعاجيب والأضاحيك. وقيل جمع أسطار جمع سطر.
{لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Andolsun, bu bize de daha önce atalarımıza da vaat edilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” onların yazdığı yalanlardan başka bir şey değildir. Üstûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur; çünkü garip hikâyeler ve gülünç fıkralar gibi kendisiyle eğlenilen şeyler hakkında kullanılır. «Satr»ın çoğulu olan «estar»ın çoğulu olduğu da söylenmiştir.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Mü'minûn Suresi (23), 84-85. Ayetler]
قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥)
{قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥)} “De ki: ‘Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?’ (84) ‘Allah'ındır’ diyecekler. De ki: ‘Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?’ (85)”
قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ إن كنتم من أهل العلم أو من العالمين بذلك، فيكون استهانة بهم وتقريراً لفرط جهالتهم حتى جهلوا مثل هذا الجلي الواضح إلزاماً بما لا يمكن لمن له مسكة من العلم إنكاره، ولذلك أخبر عن جوابهم قبل أن يجيبوا فقال.
{قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “De ki: ‘Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?’” eğer ilim ehlindenseniz yahut bunu bilenlerdenseniz; bu [ifade] onları küçümsemek ve bu kadar açık ve net bir hususu bile bilmeyecek derecedeki aşırı cehaletlerini ortaya koymaktır; zira azıcık ilim kırıntısına sahip bir kimsenin bunu inkâr etmesi mümkün değildir. Bu sebeple onlar henüz cevap vermeden önce onların cevabını haber vererek şöyle buyurdu:
سَيَقُولُونَ لِلَّهِ لأن العقل الصريح قد اضطرهم بأدنى نظر إلى الإِقرار بأنه خالقها. قُلْ أي بعد ما قالوه. أَفَلا تَذَكَّرُونَ فتعلمون أن من فطر الأرض ومن فيها ابتداء قادر على إيجادها ثانياً، فإن بدء الخلق ليس أهون من إعادته. وقرئ «تتذكرون» على الأصل.
{سَيَقُولُونَ لِلَّهِ} “‘Allah'ındır’ diyecekler” çünkü katıksız akıl, en ufak bir bakışla bile O'nun yerin yaratıcısı olduğunu ikrar etmeye onları mecbur bırakmıştır. {قُلْ} “De ki:” yani onlar bunu söyledikten sonra [şöyle de]: {أَفَلا تَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Böylece yeryüzünü ve içindekileri ilk defa yaratanın onu ikinci kez var etmeye de muktedir olduğunu bilmez misiniz? Çünkü ilk yaratma, onu yeniden yaratmaktan daha kolay değildir. Aslına uygun olarak «teteyekkerûn» şeklinde de okunmuştur.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٨٦ الى ٨٩]
[Mü'minûn Suresi (23), 86-89. Ayetler]
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)
{قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)} “De ki: ‘Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?’ (86) ‘Allah'ındır’ diyecekler. De ki: ‘Hâlâ sakınmaz mısınız?’ (87) De ki: ‘Eğer biliyorsanız, her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?’ (88) ‘Allah'ındır’ diyecekler. De ki: ‘O halde nasıl büyüleniyorsunuz?’ (89)”
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ فإنها أعظم من ذلك. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قرأ أبو عمرو ويعقوب بغير لام فيه وفيما بعده على ما يقتضيه لفظ السؤال. قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ عقابه فلا تشركوا به بعض مخلوقاته ولا تنكروا قدرته على بعض مقدوراته.
{قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “De ki: ‘Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?’” Çünkü bunlar, yeryüzünden daha büyüktür. {سَيَقُولُونَ لِلَّهِ} “‘Allah'ındır’ diyecekler.” Ebû Amr ve Ya'kûb, soru lafzının gerektirdiği üzere bunda ve bundan sonrakinde lâm harfi olmaksızın [«Allah» şeklinde] okumuşlardır. {قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ} “De ki: ‘Hâlâ sakınmaz mısınız?’” O'nun azabından [korkup da], yaratılmışlarından bir kısmını O'na ortak koşmaz ve güç yetirdiği şeylerden bazısına olan kudretini inkâr etmez misiniz?
قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ملكه غاية ما يمكن وقيل خزائنه. وَهُوَ يُجِيرُ يغيث من يشاء ويحرسه. وَلا يُجارُ عَلَيْهِ ولا يغاث أحد ولا يمنع منه، وتعديته بعلى لتضمين معنى النصرة. إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.
{قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ} “De ki: ‘Her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan kimdir?’” Mülkünün [hükümranlığı], olabilecek en üst düzeydedir; hazineleri olduğu da söylenmiştir. {وَهُوَ يُجِيرُ} “[Her şeyi] koruyup gözeten” dilediğine yardım eder ve onu korur. {وَلا يُجارُ عَلَيْهِ} “fakat kendisine karşı korunulamayan” hiç kimseye [O'na karşı] yardım edilemez ve hiç kimse O'ndan korunamaz. Fiilin «alâ» harf-i cerri ile geçişli kılınması, yardım etme anlamını tazammun ettiği içindir. {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “eğer biliyorsanız.”