Binûn

(23) Mü'minûn Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ فمن أين تخدعون فتصرفون عن الرشد مع ظهور الأمر وتظاهر الأدلة.

{سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ} “‘Allah'ındır’ diyecekler. De ki: ‘O halde nasıl büyüleniyorsunuz?’” Gerçek bu kadar açık ve deliller apaçık ortadayken nereden aldatılıp da doğru yoldan çevriliyorsunuz?

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٠ الى ٩٢]

[Mü'minûn Suresi (23), 90-92. Ayetler]

بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)

{بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)} “Hayır, biz onlara hakkı getirdik; fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar. (90) Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir. (91) O, gaybı da görünen âlemi de bilendir. Onların ortak koştukları şeylerden çok yücedir. (92)”

بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ من التوحيد والوعد بالنشور. وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ حيث أنكروا ذلك.

{بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ} “Hayır, biz onlara hakkı getirdik” tevhid ve yeniden dirilme vaadini [getirdik]. {وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ} “fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar” zira bunu inkâr etmişlerdir.

مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ لتقدسه عن مماثلة أحد. وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ يساهمه في الألوهية. إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ جواب محاجتهم وجزاء شرط حذف لدلالة ما قبله عليه، أي لو كان معه آلهة كما تقولون لذهب كل منهم بما خلقه واستبد به وامتاز ملكه عن ملك الآخرين وظهر بينهم التحارب والتغالب كما هو حال ملوك الدنيا، فلم يكن بيده وحده ملكوت كل شيء واللازم باطل بالإِجماع والاستقراء وقيام البرهان على استناد جميع الممكنات إلى واجب واحد. سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ من الولد والشريك لما سبق من الدليل على فساده.

{مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ} “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir” çünkü O, bir benzeri bulunmaktan münezzehtir. {وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ} “O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur” ilahlıkta O'na ortak olacak. {إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ} “Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı.” Bu [ifade], onların tartışmalarına verilen bir cevap olup, öncesinin delaleti sebebiyle hazfedilmiş bir şartın cezasıdır (şartın cevabıdır). Yani: Eğer dediğiniz gibi O'nunla birlikte ilahlar olsaydı, onlardan her biri kendi yarattığını alıp götürür, ona tek başına hükmeder, onun hâkimiyeti diğerlerininkinden ayrılır ve dünya krallarının durumunda olduğu gibi aralarında savaş ve birbirine üstün gelme mücadelesi baş gösterirdi. Bu takdirde her şeyin mülk ve hükümranlığı yalnız O'nun elinde olmazdı. Bu zorunlu netice ise icmâ, istikrâ (tümevarım) ve bütün mümkün varlıkların tek bir Vâcibü'l-Vücûd'a dayandığına dair burhanın ikamesiyle bâtıldır. {سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Allah, onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir” çocuk ve ortak isnatlarından münezzehtir; zira bunun bâtıllığına dair delil daha önce geçmiştir.

عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ خبر مبتدأ محذوف وقد جره ابن كثير وابن عامر وأبو عمرو ويعقوب وحفص على الصفة، وهو دليل آخر على نفي الشريك بناء على توافقهم في أنه المنفرد بذلك ولهذا رتب عليه.

{عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ} “O, gaybı da görünen âlemi de bilendir.” Hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Ya'kûb ve Hafs sıfat olarak [esre ile] mecrûr okumuşlardır. Bu, O'nun bu hususta tek olduğu konusundaki ittifaklarına binaen ortak koşmayı nefyeden başka bir delildir; bu sebeple de buna bağlanmıştır.

فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ بالفاء.

{فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Onların ortak koştukları şeylerden çok yücedir” fâ harfi ile [bağlanmıştır].

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٣ الى ٩٥]

[Mü'minûn Suresi (23), 93-95. Ayetler]

قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي ما يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ ما نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥)

{قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي ما يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ ما نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥)} “De ki: ‘Rabbim! Eğer onlara vaad olunan [azabı] mutlaka bana göstereceksen, (93) Rabbim! O halde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!’ (94) Şüphesiz biz, onlara vaad ettiğimiz şeyi sana göstermeye elbette kadiriz. (95)”

قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي إن كان لا بد من أن تريني لأن ما والنون للتأكيد. مَا يُوعَدُونَ من العذاب في الدنيا والآخرة.

{قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي} “De ki: ‘Rabbim! Eğer bana mutlaka göstereceksen’” Eğer bana göstermen kaçınılmaz ise; zira «mâ» ve şeddeli nûn harfi tekit içindir. {مَا يُوعَدُونَ} “onlara vaad olunan [azabı]” dünya ve ahiretteki azabı.

رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ قريناً لهم في العذاب، وهو إما لهضم النفس أو لأن شؤم الظلمة قد يحيق بمن وراءهم كقوله تعالى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لاَّ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً عن الحسن أنه تعالى أخبر نبيه ﵇ أنه له في أمته نقمة ولم يطلعه على وقتها فأمره بهذا الدعاء وتكرير النداء، وتصدير كل واحد من الشرط والجزاء به فضل تضرع وجؤار.

{رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbim! O halde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!” azapta onlarla beraber kılma. Bu ya nefsi tezellül ve tevazu içindir ya da zalimlerin uğursuzluğu onların dışındakileri de sarabileceğindendir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاتَّقُوا فِتْنَةً لاَّ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً} “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak bir fitneden sakının.” Hasan'dan [rivayet edildiğine göre], Yüce Allah Peygamberi'ne aleyhisselâm ümmeti içinde bir cezalandırma yapacağını haber vermiş ancak bunun vaktini ona bildirmemiştir. Bu yüzden ona bu duayı yapmasını ve nidayı tekrarlamasını emretmiştir. Şartın ve cezanın her birinin bu nida ile başlaması, fazladan bir yalvarış ve yakarıştır.

وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ لكنا نؤخره علمنا بأن بعضهم أو بعض أعقابهم يؤمنون، أو لأنا لا نعذبهم وأنت فيهم، ولعله رد لإِنكارهم الموعود واستعجالهم له استهزاء به. وقيل قد أراه: وهو قتل بدر أو فتح مكة.

{وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ} “Şüphesiz biz, onlara vaad ettiğimiz şeyi sana göstermeye elbette kadiriz.” Fakat onların bazısının veya soylarından bazılarının iman edeceğini bildiğimiz için ya da sen onların aralarındayken onlara azap etmeyeceğimiz için bunu erteliyoruz. Belki de bu, onların vaad olunan azabı inkâr etmelerine ve onunla alay ederek acele istemelerine bir reddir. [Allah'ın] onu Peygamber'e gösterdiği de söylenmiştir: Bu da Bedir'deki katil veya Mekke'nin fethidir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٦ الى ٩٨]

[Mü'minûn Suresi (23), 96-98. Ayetler]

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦) وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)

{ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦) وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)} “Kötülüğü en güzel olan şeyle sav. Biz onların nitelendirdikleri şeyleri çok iyi biliyoruz. (96) Ve de ki: ‘Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. (97) Ve Rabbim! Yanımda bulunmalarından da sana sığınırım.’ (98)”

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ وهو الصفح عنها والإِحسان في مقابلتها لكن بحيث لم يؤد إلى وهن في الدين. وقيل هي كلمة التوحيد والسيئة الشرك. وقيل هو الأمر بالمعروف والسيئة المنكر وهو أبلغ من أدفع بالحسنة السيئة لما فيه من التنصيص على التفضيل. نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ بما يصفونك به أو بوصفهم إياك على خلاف حالك وأقدر على جزائهم فكل إلينا أمرهم.

{ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ} “Kötülüğü en güzel olan şeyle sav.” Bu da dinde bir zaafiyete yol açmayacak şekilde kötülüğü bağışlamak ve karşılığında iyilik yapmaktır. Bunun tevhid kelimesi, kötülüğün ise şirk olduğu söylenmiştir. Bunun iyiliği emretmek, kötülüğün ise münker olduğu da söylenmiştir. Bu ifade, tafdîl (üstünlük) belirttiği için «Kötülüğü iyilikle sav» ifadesinden daha beliğdir. {نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ} “Biz onların nitelendirdikleri şeyleri çok iyi biliyoruz.” Seni ne ile nitelendirdiklerini yahut senin durumuna uymayacak şekilde seni vasfettiklerini en iyi biz biliriz; onların cezasını vermeye de en güçlü biziz, öyleyse onların işini bize bırak.

وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ وساوسهم، وأصل الهمز النخس ومنه مهماز الرائض، شبه حثهم الناس على المعاصي بهمز الراضة للدواب على المشي والجمع للمرات أو لتنوع الوساوس أو لتعدد المضاف إليه.

{وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ} “Ve de ki: ‘Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım.’” Onların vesveselerinden [sana sığınırım]. Hemz (هَمْز) kelimesinin aslı dürtmektir; binicinin mahmuzu da (mihmaz) bu köktendir. Şeytanların insanları günahlara kışkırtması, binicilerin binekleri yürümeye sevk etmek için dürtmesine benzetilmiştir. Çoğul kullanılması tekrar eden kereler için veya vesveselerin çeşitliliği yahut muzâfun ileyhin çokluğu sebebiyledir.

وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ يحوموا حولي في شيء من الأحوال، وتخصيص حال الصلاة وقراءة القرآن وحلول الأجل لأنها أحرى الأحوال بأن يخاف عليه.

{وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ} “Ve Rabbim! Yanımda bulunmalarından da sana sığınırım.” Herhangi bir durumda etrafımda dolaşmalarından [sana sığınırım]. Namaz kılma, Kur'an okuma ve ecelin gelmesi durumlarının tahsis edilmesi, bu durumların şeytandan korkulmaya en layık anlar olmasındandır.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٩ الى ١٠٠]

[Mü'minûn Suresi (23), 99-100. Ayetler]

حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)

{حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)} “Nihayet onlardan birine ölüm geldiğinde şöyle der: ‘Rabbim! Beni geri döndürün; (99) tâ ki terk ettiğim [dünyada] salih bir amel işleyeyim.’ Hayır! Bu, onun söylediği [boş] bir sözden ibarettir. Onların arkalarında, yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah (engel) vardır. (100)”

حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ متعلق ب يَصِفُونَ، وما بينهما اعتراض لتأكيد الإِغضاء بالاستعاذة بالله من الشيطان أن يزله عن الحلم ويغريه على الانتقام أو بقوله إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ. قالَ تحسراً على ما فرط فيه من الإِيمان والطاعة لما اطلع على الأمر. رَبِّ ارْجِعُونِ ردوني إلى الدنيا والواو لتعظيم المخاطب.

{حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ} “Nihayet onlardan birine ölüm geldiğinde” [ifadesi] {يَصِفُونَ} kelimesine taalluk etmektedir. İkisi arasındaki kısım ise, şeytanın hilimden kaydırmasından ve intikama kışkırtmasından Allah'a sığınmak suretiyle [kötülüğe] göz yummayı pekiştirmek için bir itiraziyyedir (ara cümledir); yahut {إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ} sözüne taalluk etmektedir. {قالَ} “şöyle der:” Hakikate vakıf olduğunda, kaçırdığı iman ve itaate duyduğu pişmanlıktan dolayı [böyle der]. {رَبِّ ارْجِعُونِ} “Rabbim! Beni geri döndürün” Beni dünyaya geri gönderin; çoğul vâvı ise muhatabın tazimi içindir.

وقيل لتكرير قوله ارجعني كما قيل في قفا وأطرقا.

«Kıfâ» (durun ikiniz) ve «etrıkâ» (bırakın ikiniz) sözlerinde denildiği gibi «beni geri döndür» sözünün tekrarı mahiyetinde olduğu da söylenmiştir.

لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ في الإِيمان الذي تركته أي لعلي آتي الإِيمان وأعمل فيه، وقيل في المال أو في الدنيا.

{لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ} “tâ ki terk ettiğim [dünyada] salih bir amel işleyeyim.” Terk ettiğim imanda; yani umulur ki imana gelir ve onun gereğini yaparım; malda yahut dünyada [salih amel işleyeyim] şeklinde de açıklanmıştır.

وعنه ﵊ «قال إذا عاين المؤمن الملائكة قالوا أنرجعك إلى الدنيا، فيقول إلى دار الهموم والأحزان بل قدوماً إلى الله تعالى، وأما الكافر فيقول رب ارجعون» .

Peygamber'den aleyhisselâm şöyle rivayet edilmiştir: «Mümin melekleri gördüğünde onlar: ‘Seni dünyaya geri döndürelim mi?’ derler. O da: ‘Keder ve hüzün yurduna mı? Bilakis Yüce Allah'a kavuşmaya!’ der. Kâfir ise: ‘Rabbim beni geri döndürün’ der.»

كَلَّا ردع عن طلب الرجعة واستبعاد لها. إِنَّها كَلِمَةٌ معنى قوله رَبِّ ارْجِعُونِ الخ، والكلمة الطائفة من الكلام المنتظم بعضها مع بعض. هُوَ قائِلُها لا محالة لتسلط الحسرة عليه. وَمِنْ وَرائِهِمْ أمامهم والضمير للجماعة.

{كَلَّا} “Hayır!” Geri dönüş talebini reddetmek ve onu imkânsız kılmak içindir. {إِنَّها كَلِمَةٌ} “Bu, [boş] bir sözdür” {رَبِّ ارْجِعُونِ} ve devamındaki sözünün manasıdır. Kelime, birbiriyle intizamlı söz öbeğidir. {هُوَ قائِلُها} “onun söylediği” Pişmanlığın kendisine galebe çalması sebebiyle bunu mutlaka söyleyecektir. {وَمِنْ وَرائِهِمْ} “Onların arkalarında” yani önlerinde; zamir ise topluluğa aittir.

بَرْزَخٌ حائل بينهم وبين الرجعة. إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ يوم القيامة، وهو إقناط كلي عن الرجوع إلى الدنيا لما علم أنه لا رجعة يوم البعث إلى الدنيا وإنما الرجوع فيه إلى حياة تكون في الآخرة.

{بَرْزَخٌ} “bir berzah (engel) vardır” onlarla dönüş arasına çekilen bir engeldir. {إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “yeniden diriltilecekleri güne kadar” kıyamet gününe kadar. Bu, dünyaya geri dönmekten tamamen ümit kesmektir; zira diriliş gününde dünyaya dönüş olmayacağı, bilakis o günkü dönüşün ahiretteki bir hayata olacağı bilinmektedir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠١ الى ١٠٣]

[Mü'minûn Suresi (23), 101-103. Ayetler]

فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣)

{فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣)} “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında ne soy sop [bağları] kalır ne de birbirlerine [hal hatır] sorabilirler. (101) Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (102) Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır; cehennemde ebedî kalacaklardır. (103)”

فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ لقيام الساعة والقراءة بفتح الواو وبه وبكسر الصاد يؤيد أن الصُّورِ أيضاً جمع الصورة. فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ تنفعهم لزوال التعاطف والتراحم من فرط الحيرة واستيلاء الدهشة بحيث يَفِرُّ المرء مِنْ أَخِيهِ وَأُمّهِ وَأَبِيهِ وصاحبته وَبَنِيهِ أو يفتخرون بها. يَوْمَئِذٍ كما يفعلون اليوم. وَلا يَتَساءَلُونَ ولا يسأل بعضهم بعضاً لاشتغاله بنفسه، وهو لا يناقض قوله وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ لأنه عند النفخة وذلك يعد المحاسبة، أو دخول أهل الجنة الجنة والنار النار.

{فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ} “Sûra üflendiği zaman” kıyametin kopması için [üflendiğinde]. Vâv'ın fethası ve sâd'ın kesresiyle yapılan kıraat, es-Sûr (الصُّورِ) kelimesinin aynı zamanda sûret (صورة) kelimesinin çoğulu olduğunu teyit eder. {فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ} “artık aralarında ne soy sop [bağları] kalır” onlara fayda verecek [bir bağ kalmaz]; zira aşırı şaşkınlık ve dehşetin galebe çalmasından ötürü şefkat ve merhamet duygusu ortadan kalkar; öyle ki kişi kardeşinden, anasından, babasından, eşinden ve oğullarından kaçar; ya da birbirlerine karşı bununla övünemezler {يَوْمَئِذٍ} “o gün” bugün yaptıkları gibi. {وَلا يَتَساءَلُونَ} “ne de birbirlerine sorabilirler” herkes kendi derdine düştüğü için birbirlerine hal hatır soramazlar. Bu durum {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp sorarlar” ayetine aykırı değildir; çünkü o [soruşma] sûrun üflenmesi anındadır, bu ise hesaptan sonra yahut cennetliklerin cennete, cehennemliklerin de cehenneme girmesinden sonradır.

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ موزونات عقائده وأعماله، أي فمن كانت له عقائد وأعمال صالحة يكون لها وزن عند الله تعالى وقدر. فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الفائزون بالنجاة والدرجات.

{فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ} “Artık kimin tartıları ağır gelirse” inanç ve amellerinden tartılan şeyler [ağır gelirse]; yani kimin Yüce Allah katında bir ağırlığı ve kıymeti olan inançları ve salih amelleri bulunursa. {فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Kurtuluşa ve yüksek derecelere nail olanlardır.

وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ ومن لم يكن له ما يكون له وزن، وهم الكفار لقوله تعالى: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً. فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ غبنوها حيث ضيعوا زمان استكمالها وأبطلوا استعدادها لنيل كمالها. فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ بدل من الصلة أو خبر ثان «لأولئك» .

{وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ} “Kimin de tartıları hafif gelirse” kimin de ağırlığı olacak bir şeyi bulunmazsa; bunlar kâfirlerdir, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً} “Kıyamet gününde onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz).” {فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır” nefislerini aldattılar; çünkü onun kemale erme zamanını zayi ettiler ve kemale erme istidadını boşa çıkardılar. {فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ} “cehennemde ebedî kalacaklardır.” Sıladan bedel yahut «ulâike» için ikinci haberdir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٦]

[Mü'minûn Suresi (23), 104-106. Ayetler]

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦)

{تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦)} “Ateş yüzlerini yalar da onlar orada sırıtıp kalırlar (dudakları kasılmış haldedirler). (104) ‘Ayetlerim size okunurdu da siz onları yalanlardınız, değil mi?’ (105) Derler ki: ‘Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapkın bir topluluk olduk.’ (106)”

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ تحرقها واللفح كالنفح إلا أنه أشد تأثيراً. وَهُمْ فِيها كالِحُونَ من شدة الاحتراق والكلوح تقلص الشفتين عن الأسنان، وقرئ «كلحون» .

{تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “Ateş yüzlerini yalar” onları yakar kavurur. Lefh (لَفْح), nefh (نَفْح) gibidir, ancak tesiri daha şiddetlidir. {وَهُمْ فِيها كالِحُونَ} “onlar orada sırıtıp kalırlar” şiddetli yanmaktan ötürü; külûh (كُلُوح), dudakların çekilip dişlerin açıkta kalmasıdır. «Kelihûn» şeklinde de okunmuştur.

أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ على إضمار القول أي يقال لهم أَلَمْ تَكُنْ. فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ تأنيب وتذكير لهم بما استحقوا هذا العذاب لأجله.

{أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ} “‘Ayetlerim size okunurdu, değil mi?’” Sözün takdiri iledir; yani onlara: «Ayetlerim okunmuyor muydu?» denir. {فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ} “de siz onları yalanlardınız” Onları azarlamak ve bu azabı ne sebeple hak ettiklerini kendilerine hatırlatmak içindir.

قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا ملكتنا بحيث صارت أحوالنا مؤدية إلى سوء العاقبة، وقرأ حمزة والكسائي «شقاوتنا» بالفتح كالسعادة وقرئ بالكسر كالكتابة. وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ عن الحق.

{قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا} “Derler ki: ‘Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı’” bizi öyle bir esir aldı ki hallerimiz kötü bir akıbete sürükler oldu. Hamza ve Kisâî, «seâdet» gibi fetha ile «şakâvetunâ» okumuşlardır; «kitâbet» gibi kesre ile de okunmuştur. {وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ} “ve biz sapkın bir topluluk olduk.” Haktan sapmış [bir topluluk].

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠٧ الى ١٠٨]

[Mü'minûn Suresi (23), 107-108. Ayetler]

رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)

{رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)} “‘Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [inkâra] dönersek, şüphesiz biz zalimleriz.’ (107) [Allah] buyurur ki: ‘Yıkılıp kalın orada, benimle konuşmayın!’ (108)”

رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها من النار. فَإِنْ عُدْنا إلى التكذيب. فَإِنَّا ظالِمُونَ لأنفسنا.

{رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها} “‘Rabbimiz! Bizi buradan çıkar’” ateşten [çıkar]. {فَإِنْ عُدْنا} “eğer bir daha dönersek” yalanlamaya [dönersek]. {فَإِنَّا ظالِمُونَ} “şüphesiz biz zalimleriz.’” kendi nefislerimize zulmedenleriz.

قالَ اخْسَؤُا فِيها اسكتوا سكوت هوان في النار فإنها ليست مقام سؤال من خسأت الكلب إذا زجرته فخسأ. وَلا تُكَلِّمُونِ في رفع العذاب أو لا تكلمون رأساً. قيل إن أهل النار يقولون ألف سنة: رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا، فيجابون حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي فيقولون ألفاً رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ، فيجابون ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ فيقولون ألفا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ، فيجابون إِنَّكُمْ ماكِثُونَ، فيقولون ألفاً رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ، فيجابون أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ، فيقولون ألفاً رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً، فيجابون أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ فيقولون ألفاً رَبِّ ارْجِعُونِ، فيجابون اخْسَؤُا فِيها ثم لا يكون لهم فيها إلا زفير وشهيق وعواء.

{قالَ اخْسَؤُا فِيها} “[Allah] buyurur ki: ‘Yıkılıp kalın orada’” ateşte hor ve hakir bir şekilde susun; zira orası talepte bulunma yeri değildir. Bu ifade, köpeği azarlayıp kovduğunda söylenen «hase'tü'l-kelbe» (köpeği kovdum) sözünden gelir. {وَلا تُكَلِّمُونِ} “benimle konuşmayın!’” azabın kaldırılması hususunda konuşmayın yahut kesinlikle hiç konuşmayın. Rivayet edilir ki cehennem ehli bin yıl: «Rabbimiz! Gördük ve işittik» derler; onlara: «Benden çıkan o söz hak oldu» diye cevap verilir. Bin yıl: «Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün» derler; onlara: «Bu, Allah tek olarak çağrıldığında inkâr etmeniz sebebiyledir» diye cevap verilir. Bin yıl: «Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin» derler; onlara: «Siz burada kalıcısınız» diye cevap verilir. Bin yıl: «Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele» derler; onlara: «Daha önce yemin etmemiş miydiniz?» diye cevap verilir. Bin yıl: «Rabbimiz! Bizi çıkar da salih amel işleyelim» derler; onlara: «Biz size ömür vermedik mi?» diye cevap verilir. Bin yıl: «Rabbim beni geri döndürün» derler; onlara: «Yıkılıp kalın orada!» diye cevap verilir; bundan sonra artık orada onlar için sadece inleme, hırıltı ve uluma olur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠٩ الى ١١١]

[Mü'minûn Suresi (23), 109-111. Ayetler]

إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١)

{إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١)} “Kullarımdan bir zümre: ‘Rabbimiz! İman ettik; bizi bağışla, bize merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın’ diyordu. (109) Siz ise onları alaya aldınız; öyle ki [onlarla eğlenmeniz] size beni anmayı unutturdu; siz onlara gülüyordunuz. (110) Şüphesiz ben, sabretmelerine karşılık bugün onları mükâfatlandırdım; işte asıl kurtuluşa erenler onlardır. (111)”

إِنَّهُ إن الشأن وقرئ بالفتح أي لأنه. كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يعني المؤمنين، وقيل الصحابة وقيل أهل الصفة. يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ.

{إِنَّهُ} “Şüphesiz” durum şudur ki; fetha ile [«ennehû» şeklinde] «çünkü» manasında da okunmuştur. {كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي} “kullarımdan bir zümre vardı” yani müminler; sahabiler veya ehl-i suffe olduğu da söylenmiştir. {يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} “‘Rabbimiz! İman ettik; bizi bağışla, bize merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın’ diyorlardı.”

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا هزؤا وقرأ نافع وحمزة والكسائي هنا وفي «ص» بالضم، وهما مصدر سخر زيدت فيهما ياء النسب للمبالغة، وعند الكوفيين المكسور بمعنى الهزء والمضموم من السخرة بمعنى الانقياد والعبودية. حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي من فرط تشاغلكم بالاستهزاء بهم فلم تخافوني في أوليائي. وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ استهزاء بهم.

{فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا} “Siz ise onları alaya aldınız” eğlence konusu yaptınız. Nâfi', Hamza ve Kisâî burada ve Sâd Suresi'nde [sin harfini] zamme ile (sühriyyen) okumuşlardır. Bu ikisi «sehire» fiilinin masdarı olup mübalağa için sonlarına nisbet yâ'sı eklenmiştir. Kûfelilere göre kesreli olanı (sihriyyen) alay etme manasında, zammeli olanı (sühriyyen) ise boyun eğdirme ve köle edinme (sührat) manasındadır. {حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي} “öyle ki size beni anmayı unutturdu” onlarla alay etmekle aşırı meşgul olmanız sebebiyle [unutturdu], bu yüzden benim dostlarım hakkında benden korkmadınız. {وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ} “siz onlara gülüyordunuz.” Onlarla alay ederek [gülüyordunuz].

إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا على أذاكم. أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ فوزهم بمجامع مراداتهم مخصوصين به، وهو ثاني مفعولي جَزَيْتُهُمُ. وقرأ حمزة والكسائي بالكسر استئنافاً.

{إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا} “Şüphesiz ben, sabretmelerine karşılık bugün onları mükâfatlandırdım” sizin eziyetlerinize sabretmelerine karşılık. {أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ} “işte asıl kurtuluşa erenler onlardır.” Bütün arzularına kavuşarak sadece kendilerinin kurtuluşa ermesiyle [mükâfatlandırdım]; bu da {جَزَيْتُهُمُ} fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Hamza ve Kisâî [hemzenin] kesresiyle («innehüm») istînâf olarak okumuşlardır.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١١٢ الى ١١٤]

[Mü'minûn Suresi (23), 112-114. Ayetler]

قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤)

{قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤)} “[Allah] buyurur: ‘Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?’ (112) Derler ki: ‘Bir gün ya da günün bir bölümü kadar kaldık; sayanlara sor.’ (113) Buyurur: ‘Eğer bilmiş olsaydınız, pek az kaldınız.’ (114)”

قالَ أي الله أو الملك المأمور بسؤالهم، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي على الأمر للملك أو لبعض رؤساء أهل النار. كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ أحياء أو أمواتاً في القبور. عَدَدَ سِنِينَ تمييز لكم.

{قالَ} “Buyurur” yani Allah yahut onlara sormakla görevlendirilen melek [der]. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî meleğe yahut cehennem ehlinin bazı reislerine emir olarak [«Kul» şeklinde] okumuşlardır. {كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ} “‘Yeryüzünde ne kadar kaldınız?’” hayatta olarak yahut kabirlerde ölü olarak. {عَدَدَ سِنِينَ} “yıl sayısı olarak” «kem» lafzının temyizidir.

قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ استقصاراً لمدة لبثهم فيها بالنسبة إلى خلودهم في النار، أو لأنها كانت أيام سرورهم وأيام السرور قصار، أو لأنها منقضية والمنقضي في حكم المعدوم. فَسْئَلِ الْعادِّينَ الذين يتمكنون من عد أيامها إن أردت تحقيقها فإنا لما نحن فيه من العذاب مشغولون عن تذكرها وإحصائها، أو الملائكة الذين يعدون أعمار الناس ويحصون أعمالهم. وقرئ «العادين» بالتخفيف أي الظلمة فإنهم يقولون ما نقول، و «العاديين» أي القدماء المعمرين فإنهم أيضاً يستقصرون.

{قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} “Derler ki: ‘Bir gün ya da günün bir bölümü kadar kaldık’” Ateşte ebedî kalışlarına nispetle orada kalış sürelerini kısa buldukları için yahut o günler sevinç günleri olduğu ve sevinç günleri de kısa sürdüğü için yahut da gelip geçtiği ve geçip giden şey de yok hükmünde olduğu için [böyle derler]. {فَسْئَلِ الْعادِّينَ} “sayanlara sor.” Eğer kesinleştirmek istersen günleri saymaya muktedir olanlara sor; zira biz içinde bulunduğumuz azaptan ötürü onu hatırlamak ve saymaktan uzağız; yahut insanların ömürlerini sayan ve amellerini kaydeden meleklere sor. [Şeddesiz] tahfif ile «el-Âdîn» şeklinde de okunmuştur ki; yani zalimlere sor, zira onlar da bizim dediğimizi söylerler; «el-Âdiyyîn» yani çok yaşamış kadim insanlara [sor] şeklinde de okunmuştur, zira onlar da [ömürlerini] kısa bulurlar.

قالَ وفي قراءة حمزة والكسائي «قل» . إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ تصديق لهم في مقالهم.

{قالَ} “Buyurur” Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde «Kul» (De ki) şeklindedir. {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “‘Eğer bilmiş olsaydınız, pek az kaldınız.’” sözlerinde onları tasdiktir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ١١٥]

[Mü'minûn Suresi (23), 115. Ayet]

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لاَ تُرْجَعُونَ (١١٥)

{أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لاَ تُرْجَعُونَ (١١٥)} “Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? (115)”

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً توبيخ على تغافلهم، وعَبَثاً حال بمعنى عابثين أو مفعول له أي: لم نخلقكم تلهياً بكم وإنما خلقناكم لنتعبدكم ونجازيكم على أعمالكم وهو كالدليل على البعث. وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لاَ تُرْجَعُونَ معطوف على أَنَّما خَلَقْناكُمْ أو عَبَثاً، وقرأ حمزة والكسائي ويعقوب بفتح التاء وكسر الجيم.

{أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً} “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?” gafletlerinden dolayı bir azarlamadır. {عَبَثاً} “boş yere” [kelimesi], abesle iştigal edenler anlamında hâl yahut mef'ûlün lehdir; yani: Sizinle eğlenmek için yaratmadık, aksine size kulluğu emredip amellerinize karşılık vermek için yarattık. Bu da dirilişin delili gibidir. {وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لاَ تُرْجَعُونَ} “ve bize döndürülmeyeceğinizi [mi sandınız]?” {أَنَّما خَلَقْناكُمْ} veya {عَبَثاً} üzerine matuftur. Hamza, Kisâî ve Ya'kūb tâ'nın fethası ve cîm'in kesresiyle («lâ terci'ûne») okumuşlardır.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١١٦ الى ١١٧]

[Mü'minûn Suresi (23), 116-117. Ayetler]

فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لاَ بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧)

{فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لاَ بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧)} “Mutlak ve gerçek hükümdar olan Allah çok yücedir. O'ndan başka ilah yoktur; kerim olan arşın Rabbidir. (116) Kim hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler. (117)”

فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الذي يحق له الملك مطلقاً فإن من عداه مملوك بالذات مالك بالعرض من وجه دون وجه وفي حال دون حال. لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فإن ما عداه عبيد له. رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ الذي يحيط بالأجرام وينزل منه محكمات الأقضية والأحكام، ولذلك وصفه بالكرم أو لنسبته إلى أكرم الأكرمين.

{فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ} “Mutlak ve gerçek hükümdar olan Allah çok yücedir.” Mülk mutlak olarak O'nun hakkıdır; zira O'ndan başkası zatı itibarıyla mülk edinilmiş olup bir yönden sahip, diğer yönden değil; bir durumda sahip, diğer durumda değildir. {لا إِلهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka ilah yoktur” çünkü O'nun dışındaki her şey O'nun kuludur. {رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ} “kerim olan arşın Rabbidir.” Cismani alemleri kuşatan ve muhkem hükümler ile kazaların kendisinden indiği [arştır]; bu sebeple onu kerem ile nitelemiştir yahut Ekremü'l-Ekremîn'e izafe edildiği içindir.

وقرئ بالرفع على أنه صفة الرب.

Rabbin sıfatı olarak ref ile de («el-Kerîmu») okunmuştur.

وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ يعبده إفراداً أو إشراكاً. لاَ بُرْهانَ لَهُ بِهِ صفة أخرى ل إِلهاً لازمة له فإن الباطل لا برهان به، جيء بها للتأكيد وبناء الحكم عليه تنبيهاً على أن التدين بما لا دليل عليه ممنوع فضلاً عما دل الدليل على خلافه، أو اعتراض بين الشرط والجزاء لذلك: فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ فهو مجاز له مقدار ما يستحقه. إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الْكافِرُونَ إن الشأن وقرئ بالفتح على التعليل أو الخبر أي حسابه عدم الفلاح. بدأ السورة بتقرير فلاح المؤمنين وختمها بنفي الفلاح عن الكافرين، ثم أمر رسوله بأن يستغفره ويسترحمه فقال:

{وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ} “Kim Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarırsa” tek başına yahut ortak koşarak ona ibadet ederse. {لاَ بُرْهانَ لَهُ بِهِ} “onun hakkında hiçbir delili olmadığı halde” {إِلهاً} kelimesinin ayrılmaz başka bir sıfatıdır; zira batılın delili olmaz. Delilsiz bir şeye inanmanın yasak olduğuna, aksine delil bulunan şeyin ise evleviyetle yasak olduğuna dikkat çekmek ve hükmü buna bina etmek üzere tekit için getirilmiştir; yahut bunun için şart ile ceza arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). {فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ} “onun hesabı ancak Rabbinin katındadır.” Hak ettiği miktarca onun cezasını verecektir. {إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الْكافِرُونَ} “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler.” Şan zamiridir; ta'lîl veya haber olarak fetha ile («ennehû») de okunmuştur; yani onun hesabı kurtuluşa erememektir. [Allah], sureye müminlerin kurtuluşunu teyit ederek başlamış ve kâfirlerin kurtuluşunu nefyederek bitirmiştir. Sonra Resûlü'ne kendisinden mağfiret ve merhamet dilemesini emrederek şöyle buyurmuştur:

[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ١١٨]

[Mü'minûn Suresi (23), 118. Ayet]

وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)

{وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)} “De ki: ‘Rabbim! Bağışla ve merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın.’ (118)”

وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ.

{وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} “De ki: ‘Rabbim! Bağışla ve merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın.’”

عن النبي ﷺ «من قرأ سورة المؤمنين بشرته الملائكة بالروح والريحان وما تقر به عينه عند نزول ملك الموت» .

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: “Kim Mü'minûn Suresi'ni okursa, ölüm meleği indiği vakit melekler onu rahatlık, güzel rızık ve gözünü aydınlatacak şeylerle müjdelerler.”

وعنه ﵊ أنه قال «لقد أنزلت عليّ عشر آيات من أقامهن دخل الجنة، ثم قرأ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ حتى ختم العشر» .

Yine ondan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Bana on ayet indirildi ki kim onları ikame ederse cennete girer.” Sonra ilk on ayeti bitirinceye kadar {قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir” [ayetini] okudu.

وروي «أن أولها وآخرها من كنوز الجنة، من عمل بثلاث آيات من أولها واتعظ بأربع من آخرها فقد نجا وأفلح» .

Şöyle rivayet edilmiştir: “Onun başı ve sonu cennet hazinelerindendir. Kim başından üç ayetle amel eder ve sonundan dört ayetten ibret alırsa muhakkak kurtulmuş ve felaha ermiştir.”