Binûn

(24) Nûr Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وتخصيص الصَّالِحِينَ لأن إحصان دينهم والاهتمام بشأنهم أهم، وقيل المراد الصالحون للنكاح والقيام بحقوقه، إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ رد لما عسى أن يمنع من النكاح، والمعنى لا يمنعن فقر الخاطب أو المخطوبة من المناكحة فإن في فضل الله غنية عن المال فإنه غاد ورائح، أو وعد من الله بالإِغناء

{ الصَّالِحِينَ } “elverişli/salih olanları” ifadesinin tahsis edilmesi, onların dinlerini koruma altına almanın ve durumlarıyla ilgilenmenin daha mühim olmasındandır. Nikâha ve onun haklarını yerine getirmeye elverişli olanlar mânasında olduğu da söylenmiştir. { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer fakir iseler, Allah kendi lütfundan onları zenginleştirir” ifadesi, nikâha engel olabilecek endişeleri bertaraf etmektedir. Mânası şudur: İsteyen erkeğin veya istenen kadının fakirliği nikâha asla engel olmasın; zira Allah'ın lütfunda mala ihtiyaç bırakmayacak bir zenginlik vardır; çünkü mal gelip geçicidir. Yahut bu, Allah'tan bir zenginleştirme vaadidir;

لقوله ﷺ «اطلبوا الغنى في هذه الآية» .

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Zenginliği bu ayette arayınız» buyurmuştur.

لكن مشروط بالمشيئة كقوله تعالى: إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ. وَاللَّهُ واسِعٌ ذو سعة لا تنفد نعمته إذ لا تنتهي قدرته. عَلِيمٌ يبسط الرزق ويقدر على ما تقتضيه حكمته.

Ancak bu [vaad], Allah Teâlâ'nın: { إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ } “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse sizi lütfundan zenginleştirecektir” ayetinde olduğu gibi meşiete (Allah'ın dilemesine) bağlıdır. { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Allah lütfu geniş olandır”; nimeti tükenmeyen genişlik sahibidir, zira kudretinin sonu yoktur. { عَلِيمٌ } “her şeyi bilendir”; rızkı hikmetinin gerektirdiği ölçüde bollaştırır ve daraltır.

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٣]

[Nûr Suresi (24), Âyet 33]

وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣)

{ وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) } “Evlenmeye güç yetiremeyenler, Allah kendilerini lütfuyla zengin kılıncaya kadar iffetlerini korusunlar. Sahip olduğunuz köle ve cariyelerden mükâtebe (özgürlük sözleşmesi) yapmak isteyenlerle, eğer kendilerinde bir hayır görürseniz, hemen mükâtebe yapın. Allah’ın size verdiği maldan onlara da verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

وَلْيَسْتَعْفِفِ وليجتهد في العفة وقمع الشهوة. الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ نِكاحاً أسبابه، ويجوز أن يراد بالنكاح ما ينكح به أو بالوجدان التمكن منه. حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فيجدوا ما يتزوجون به. وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ المكاتبة وهو أن يقول الرجل لمملوكه كاتبتك على كذا من الكتاب لأن السيد كتب على نفسه عتقه إذا أدى المال، أو لأنه مما يكتب لتأجيله أو من الكتب بمعنى الجمع لأن العوض فيه يكون منجماً بنجوم بضم بعضها إلى بعض. مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ عبداً كان أو أمة والموصول بصلته مبتدأ خبره فَكاتِبُوهُمْ أو مفعول لمضمر هذا تفسيره والفاء لتضمن معنى الشرط، والأمر فيه للندب عند أكثر العلماء لأن الكتابة معاوضة تتضمن الارفاق فلا تجب كغيرها واحتجاج الحنفية بإطلاقه على جواز الكتابة الحالية ضعيف لأن المطلق لا يعم مع أن العجز عن الأداء في الحال يمنع صحتها كما في السلم فيما لا يوجد عند المحل. إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً أمانة وقدرة على أداء المال بالاحتراف، وقد روي مثله مرفوعاً. وقيل صلاحاً في الدين. وقيل مالاً وضعفه ظاهر لفظ ومعنى وهو شرط الأمر فلا يلزم من عدمه عدم الجواز.

{ وَلْيَسْتَعْفِفِ } İffetli kalmaya ve şehveti bastırmaya gayret etsin. { الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ نِكاحاً } Evliliğin sebeplerini [bulamayanlar]. Nikâhtan kastın kendisiyle evlenilen mehir ve nafaka gibi şeyler olması yahut bulmaktan kastın ona güç yetirmek olması da caizdir. { حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah kendilerini lütfuyla zengin kılıncaya kadar”; yani evlenebilecekleri imkânı buluncaya kadar. { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ } Mükâtebe isteyenler. Bu da kişinin kölesine: “Şu kadar bedel karşılığında seninle mükâtebe yaptım” demesidir. Buna «kitâb» denmesi, efendinin bedeli ödediği takdirde köleyi azat etmeyi kendi üzerine yazıp borç kılması veya vadeli bir akit olduğundan yazılması yahut toplamak mânasındaki ketb kökünden gelmesi sebebiyledir; çünkü bundaki bedel birbirine eklenen taksitler halinde toplanır. { مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } İster erkek ister kadın köle olsun. Sıla cümlesiyle birlikte ism-i mevsûl mübtedadır, haberi { فَكاتِبُوهُمْ } “hemen mükâtebe yapın” ifadesidir; yahut bu ifadenin tefsir ettiği gizli bir fiilin mef'ûlüdür ve başındaki fâ harfi şart mânası taşıdığı içindir. Bu emir, âlimlerin çoğuna göre mendupluk (tavsiye) ifade eder; çünkü mükâtebe kolaylık ve lütuf içeren bir ivazlı akittir, dolayısıyla benzerleri gibi farz olmaz. Hanefîlerin, lafzın mutlak oluşuna dayanarak peşin bedelli mükâtebenin caiz olduğuna delil getirmeleri zayıftır; çünkü mutlak olan lafız genellik bildirmez, üstelik peşin ödemekten aciz olmak, vadesinde bulunmayan şeyde selem akdinin geçersiz olması gibi, akdin sıhhatine engeldir. { إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً } Bir meslek icra ederek malı ödeme gücü ve emanet [görürseniz]. Benzer bir rivayet merfû olarak nakledilmiştir. Dinde salah olduğu da söylenmiştir. Mal olduğu da söylenmiştir; ancak bunun lafız ve mâna bakımından zayıflığı açıktır. Bu, emrin şartıdır; dolayısıyla şartın yokluğundan akdin caiz olmaması gerekmez.

وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ أمر للموالي كما قبله بأن يبذلوا لهم شيئاً من أموالهم، وفي معناه حط شيء من مال الكتابة وهو للوجوب عند الأكثر ويكفي أقل ما يتمول.

{ وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ } “Allah’ın size verdiği maldan onlara da verin”; önceki gibi efendilere yönelik bir emir olup mallarından bir kısmını kölelerine bağışlamalarını emretmektedir. Mükâtebe bedelinden bir miktarını indirmek de bu mânadadır. Çoğunluğa göre bu emir vücub (farziyet) ifade eder ve mal sayılan en az miktar dahi yeterlidir.

وعن علي رضي الله تعالى عنه يحط الربع

Ali radıyallâhu teâlâ anh'tan, [mükâtebe bedelinin] dörtte birinin indirileceği rivayet edilmiştir.

، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الثلث، وقيل ندب لهم إلى الإنفاق عليهم بعد أن يؤدوا ويعتقوا، وقيل أمر لعامة المسلمين بإعانة المكاتبين وإعطائهم سهمهم من الزكاة ويحل للمولى وإن كان غنياً، لأنه لا يأخذه صدقة كالدائن والمشتري، ويدل عليه

İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ise üçte birinin indirileceği rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, borçlarını ödeyip hürriyetlerine kavuştuktan sonra onlara nafaka verilmesi için yapılan bir mendup tavsiyedir. Şöyle de denilmiştir: Bütün Müslümanlara mükâtep kölelere yardım etmeleri ve onlara zekâttan paylarını vermeleri yönünde bir emirdir. Efendi zengin bile olsa bu payı alması helaldir; çünkü o bunu sadaka olarak değil, alacaklı veya alıcı gibi almaktadır. Nitekim buna,

قوله ﵊ في حديث بريرة «هو لها صدقة ولنا هدية» .

Peygamber aleyhisselâm'ın Berîre hadisindeki şu sözü delalet eder: «O [et], onun için bir sadaka, bizim için ise bir hediyedir.»

وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ إماءكم. عَلَى الْبِغاءِ على الزنا، كانت لعبد الله بن أبي ست جوار يكرههن على الزنا وضرب عليهن الضرائب فشكا بعضهن إلى رسول الله ﷺ فنزلت. إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً تعففاً شرط للإِكراه فإنه لا يوجد دونه، وإن جعل شرطاً للنهي لم يلزم من عدمه جواز الإِكراه لجواز أن يكون ارتفاع النهي بامتناع المنهي عنه، وإيثار إن على إذا لأن إرادة التحصن من الإِماء كالشاذ النادر. لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي لهن أوله إن تاب، والأول أوفق للظاهر ولما في مصحف ابن مسعود رضي الله تعالى عنه: من بعد إكراههن لهن غفور رحيم ولا يرد عليه أن المكرهة غير آثمة فلا حاجة إلى المغفرة لأن الإِكراه لا ينافي المؤاخذة بالذات ولذلك حرم على المكره القتل وأوجب عليه القصاص.

{ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ } Cariyelerinizi [zorlamayın]. { عَلَى الْبِغاءِ } Zinaya [zorlamayın]. Abdullah b. Übeyy'in zinaya zorladığı ve üzerlerine haraç koyduğu altı cariyesi vardı. Onlardan bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyette bulununca bu ayet indi. { إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً } İffetli kalmak [isterlerse]. Bu, ikrahın (zorlamanın) şartıdır; zira ikrah iffet isteği olmadan gerçekleşmez. Şayet nehyin şartı kılınırsa, bu şartın bulunmamasından ikrahın caiz olması gerekmez; çünkü nehyin kalkması nehyedilen fiilin imkânsızlığı sebebiyle de olabilir. «İzâ» yerine «in» şart edatının tercih edilmesi, cariyelerden iffet istemenin şâz ve nâdir bir durum gibi olmasındandır. { لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için”. { وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yani cariyeler için [bağışlayıcıdır], yahut tevbe ettiği takdirde zorlayan kimse içindir. Birinci görüş lafzın zahirine ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'ın mushafındaki şu kıraate daha uygundur: «min ba‘di ikrâhihinne lehunne gafûrun rahîm» (zorlanmalarından sonra onlar için çok bağışlayandır, çok merhamet edendir). Buna karşı, “Zorlanan kimse günahkâr değildir, dolayısıyla bağışlanmaya ihtiyacı yoktur” şeklinde bir itiraz getirilemez; zira ikrah bizzat cezalandırılmaya engel değildir, bu yüzdendir ki zorlanan kimseye öldürmek haram kılınmış ve ona kısas vacip görülmüştür.

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٤]

[Nûr Suresi (24), Âyet 34]

وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)

{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤) } “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik.”

وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ يعني الآيات التي بينت في هذه السورة وأوضحت فيها الأحكام والحدود، وقرأ ابن عامر وحفص وحمزة والكسائي بالكسر في هذا وفي «الطلاق» لأنها واضحات تصدقها الكتب المتقدمة والعقول المستقيمة من بين بمعنى تبين، أو لأنها بينت الأحكام والحدود. وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ أو ومثلاً من أمثال من قبلكم أي وقصة عجيبة مثل قصصهم، وهي قصة عائشة رضي الله تعالى عنها فإنها كقصة يوسف ومريم. وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ يعني ما وعظ به في تلك الآيات، وتخصيص المتقين لأنهم المنتفعون بها وقيل المراد بالآيات القرآن والصفات المذكورة صفاته.

{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ } “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik”; yani bu surede açıklanan ve içinde hükümler ile hadlerin beyan edildiği ayetleri [indirdik]. İbn Âmir, Hafs, Hamza ve Kisâî bu kelimeyi burada ve Talâk Suresi'nde [ye harfini] kesre ile «mubeyyinât» şeklinde okumuşlardır; çünkü bunlar önceki kitapların ve selim akılların doğruladığı apaçık ayetlerdir, bu da tebeyyene (açıkça ortaya çıktı) mânasındaki beyyene fiilindendir; yahut hükümleri ve hadleri açıkladığı içindir. { وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْa مِنْ قَبْلِكُمْ } Sizden öncekilerin misallerinden bir misal, yani onların kıssaları gibi ibret verici acayip bir kıssa [indirdik] ki bu da Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın kıssasıdır; zira o Yusuf ve Meryem'in kıssası gibidir. { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “ve takva sahipleri için bir öğüt”; yani bu ayetlerde vaaz ve nasihat edilen şeyleri [indirdik]. Takva sahiplerinin tahsis edilmesi, ondan asıl yararlananların kendileri olmasındandır. Ayetlerden kastın Kur'an olduğu, zikredilen sıfatların da onun sıfatları olduğu söylenmiştir.

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٥]

[Nûr Suresi (24), Âyet 35]

اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لاَّ شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)

{ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لاَّ شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥) } “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası (oyuk) gibidir. O kandil bir cam içindedir; o cam sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. O [kandil], ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur. Allah dilediği kimseyi nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ النور في الأصل كيفية تدركها الباصرة أولاً وبواسطتها سائر المبصرات كالكيفية الفائضة من النيرين على الأجرام الكثيفة المحاذية لهما، وهو بهذا المعنى لا يصح إطلاقه على الله تعالى إلا بتقدير مضاف كقولك: زيد كرم بمعنى ذو كرم، أو على تجوز إما بمعنى منور السموات والأرض وقد قرئ به فإنه تعالى نورهما بالكواكب وما يفيض عنها من الأنوار أو بالملائكة والأنبياء. أو مدبرهما من قولهم للرئيس الفائق في التدبير: نور القوم لأنهم يهتدون به في الأمور. أو موجدهما فإن النور ظاهر بذاته مظهر لغيره وأصل الظهور هو الوجود كما أن أصل الخفاء هو العدم، والله ﷾ موجود بذاته موجد لما عداه. أو الذي به تدرك أو يدرك أهلها من حيث إنه يطلق على الباصرة لتعلقها به أو لمشاركتها له في توقف الإِدراك عليه ثم على البصيرة لأنها أقوى إدراكاً فإنها تدرك نفسها وغيرها من الكليات والجزئيات الموجودات والمعدومات، وتغوص في بواطنها وتتصرف فيها بالتركيب والتحليل، ثم إن هذه الإِدراكات ليست لذاتها وإلا لما فارقتها فهي إذن من سبب يفيضها عليها وهو الله ﷾ إبتداء أو بتوسط من الملائكة والأنبياء ولذلك سموا أنواراً، ويقرب منه قول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: معناه هادي من فيهما فهم بنوره يهتدون، وإضافته إليهما للدلالة على سعة إشراقه أو لاشتمالها على الأنوار الحسية والعقلية وقصور الإِدراكات عليهما وعلى المتعلق بهما والمدلول لهما. مَثَلُ نُورِهِ صفة نوره العجيبة الشأن، وإضافته إلى ضميره ﷾ دليل على أن إطلاقه عليه لم يكن على ظاهره. كَمِشْكاةٍ كصفة مشكاة، وهي الكوة الغير النافذة. وقرأ الكسائي برواية الدوري بالإِمالة. فِيها مِصْباحٌ سراج ضخم ثاقب، وقيل المشكاة الأنبوبة في وسط القنديل والمصباح الفتيلة المشتعلة. الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ في قنديل من الزجاج. الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ مضيء متلألئ كالزهرة في صفائه وزهرته منسوب إلى الدرء وفعيل كمريق من الدرء فإنه يدفع الظلام بضوئه، أو بعض ضوئه بعضاً من لمعانه إلا أنه قلبت همزته ياء ويدل عليه قراءة حمزة وأبي بكر على الأصل، وقراءة أبي عمرو والكسائي «درىء» كشريب وقد قرئ به مقلوباً. يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ أي إبتداء ثقوب المصباح من شجرة الزيتون المتكاثر نفعه بأن رويت ذبالته بزيتها، وفي إبهام الشجرة ووصفها بالبركة ثم إبدال الزيتونة عنها تفخيم لشأنها، وقرأ نافع وابن عامر وحفص بالياء والبناء للمفعول من أوقد وحمزة والكسائي وأبو بكر بالتاء كذلك على إسناده إلى الزُّجاجَةُ بحذف المضاف، وقرئ «توقد» من تتوقد ويوقد بحذف التاء لاجتماع زيادتين وهو غريب. لاَّ شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ تقع الشمس عليها حيناً بعد حين بل بحيث تقع عليها طول النهار كالتي تكون على قلة، أو صحراء واسعة فإن ثمرتها تكون أنضج وزيتها أصفى، أو لا نابتة في شرق المعمورة وغربها بل في وسطها وهو الشام فإن زيتونه أجود الزيتون، أو لا في مضحى تشرق الشمس عليها دائماً فتحرقها أو في مقيأة تغيب عنها دائماً فتتركها نيئاً

{ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah, göklerin ve yerin nurudur”. Nur aslen, önce görme duyusunun kendisini, onun vasıtasıyla da diğer görülen şeyleri idrak ettiği bir keyfiyettir; tıpkı iki aydınlatıcı cisimden (güneş ve aydan) onların karşısında duran yoğun cisimlere yayılan keyfiyet gibi. Nur bu mânada, ancak takdirî bir muzâf ile Allah Teâlâ'ya nispet edilebilir; nitekim “Zeyd keremdir” deyip “kerem sahibidir” mânasını kastetmen gibi. Yahut mecazi olarak nispet edilir: Ya “gökleri ve yeri aydınlatan” mânasındadır ki bu şekilde de okunmuştur; çünkü O Teâlâ gökleri ve yeri yıldızlarla, onlardan yayılan nurlarla yahut melekler ve peygamberlerle aydınlatmıştır. Ya da yönetimde son derece mahir olan bir lider hakkında işlerde onunla yol buldukları için “kavmin nurudur” denilmesinde olduğu gibi “onları yöneten/tedbir eden” mânasındadır. Yahut “onları var eden” mânasındadır; çünkü nur zatı gereği açık ve başkasını açığa çıkarandır. Açıklığın aslı ise varlıktır, tıpkı kapalılığın aslının yokluk olması gibi; Allah azze ve celle de zatı gereği var olandır ve O'nun dışındaki her şeyi var edendir. Yahut “onunla göklerin ve yerin idrak edildiği veya onların ehlinin idrak ettiği şeydir”; şu bakımdan ki nur, görme duyusuna da nispet edilir çünkü görme ona bağlıdır veya idrakin ona dayanmasında nur ile ortaktır; sonra basirete (akıl gözüne) nispet edilir çünkü onun idraki daha güçlüdür, zira o kendini ve kendisi dışındaki küllî ve cüz'î, var olan ve yok olan her şeyi idrak eder, onların iç yüzüne dalar, terkip ve tahlil yoluyla onlarda tasarrufta bulunur. Sonra bu idrakler basiretin zatından değildir, öyle olsaydı ondan hiç ayrılmazdı; o halde bunlar, onu basirete akıtan bir sebeptendir ki o da bizzat veya melekler ve peygamberler vasıtasıyla Allah azze ve celle'dir. Bu sebeple onlar da nur olarak isimlendirilmişlerdir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın: “Bunun mânası, göklerde ve yerde bulunanları hidayete erdirendir; onlar O'nun nuruyla hidayet bulurlar” sözü de buna yakındır. Nurun göklere ve yere izafe edilmesi, ışığının genişliğini göstermek veya gökler ve yerin hissî ve aklî nurları içermesi ve idraklerin bu ikisine, bu ikisiyle ilişkili olanlara ve delalet ettikleri şeylere has kılınması içindir. { مَثَلُ نُورِهِ } O'nun nurunun şaşılacak vasfı. Nurun O'nun azze ve celle zamirine izafe edilmesi, O'na nispet edilmesinin zahirî mânada olmadığının delilidir. { كَمِشْكاةٍ } Bir kandil yuvasının vasfı gibidir; o da arkası açık olmayan duvardaki oyuktur. Kisâî, Dûrî rivayetinde bunu imâle ile okumuştur. { فِيها مِصْباحٌ } İçinde büyük, parlak bir kandil vardır. Mişkâtın kandilin ortasındaki boru, mısbâhın ise yanan fitil olduğu da söylenmiştir. { الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ } Camdan bir kandil içindedir. { الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ } Saflığı ve parlaklığıyla Zühre yıldızı gibi aydınlık, ışıl ışıl parlayan bir yıldızdır; defetmek mânasındaki «der'» kökünden türemiş olup «merîk» vezninde «fa'îl»dir, çünkü ışığıyla karanlığı yahut parlaklığından ötürü ışığının bir kısmı diğerini iter. Ancak buradaki hemze yâ harfine dönüştürülmüştür; nitekim Hamza ve Ebû Bekr'in aslı üzere [hemzeli] okuyuşu ile Ebû Amr ve Kisâî'nin «şirrîb» vezninde «dürrî'» okuyuşu buna delildir; kelime kalbolunarak da okunmuştur. { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ } Yani kandilin parlamasının başlangıcı, fitilinin yağıyla doyrulması suretiyle faydası bol olan zeytin ağacındandır. Ağacın belirsiz bırakılması, bereketle nitelenmesi ve ardından «zeytûnetin» kelimesinin ondan bedel kılınmasında onun şanını yüceltme vardır. Nâfi', İbn Âmir ve Hafs «yûkadu» şeklinde yâ ile ve meçhul fiil olarak okumuştur; Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr ise muzâfın hazfedilmesiyle fiilin { الزُّجاجَةُ } kelimesine isnat edilmesi suretiyle tâ ile okumuştur. «Tevekkada» fiilinden gelen «tevakkadu» ve iki zâid harfin birleşmesi sebebiyle tâ'nın hazfiyle «yevakkadu» şeklinde de okunmuştur ki bu şâzdır. { لاَّ شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } Güneşin sadece zaman zaman üzerine vurduğu bir ağaç değil, aksine bir tepenin üzerinde veya geniş bir sahrada bulunan ağaçlar gibi bütün gün boyunca güneş alan bir ağaçtır; zira böylesinin meyvesi daha olgun, yağı daha saf olur. Yahut yeryüzünün doğusunda veya batısında değil, tam ortasında yani Şam bölgesinde yetişen bir ağaçtır; zira Şam'ın zeytini en kaliteli zeytindir. Yahut sürekli güneş altında kalıp yandığı açık bir yerde veya sürekli gölgede kalıp meyvesini ham bıraktığı çukur bir yerde değildir.

وفي الحديث «لا خير في شجرة ولا نبات في مقيأة ولا خير فيهما في مضحى» .

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sürekli gölgede kalan ne bir ağaçta ne de bir bitkide hayır vardır; sürekli güneş altında kavrulan ikisinde de hayır yoktur.»

يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ أي يكاد يضيء بنفسه من غير نار لتلألئه وفرط وبيصه. نُورٌ عَلى نُورٍ نور متضاعف فإن نور المصباح زاد في إنارته صفاء الزيت وزهرة القنديل وضبط المشكاة لأشعته، وقد ذكر في معنى التمثيل وجوه، الأول: أنه تمثيل للهدى الذي دلت عليه الآيات المبينات في جلاء مدلولها وظهور ما تضمنته من الهدى بالمشكاة المنعوتة، أو تشبيه للهدى من حيث إنه محفوف بظلمات أوهام الناس وخيالاتهم بالمصباح، وإنما ولي الكاف المشكاة لاشتمالها عليه، وتشبيهه به أوفق من تشبيهه بالشمس، أو تمثيل لما نور الله به قلب المؤمن من المعارف والعلوم بنور المشكاة المنبث فيها من مصباحها، ويؤيده قراءة أبي: «مثل نور المؤمن» ، أو تمثيل لما منح الله به عباده من القوى الداركة الخمس المترتبة التي منوط بها المعاش والمعاد وهي: الحساسة التي تدرك بها المحسوسات

{ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } Yani parıltısından ve son derece ışıltılı oluşundan ötürü ateş değmese bile neredeyse kendi kendine ışık verecektir. { نُورٌ عَلى نُورٍ } Kat kat nurdur; zira kandilin ışığına yağın saflığı, camın parlaklığı ve kandil yuvasının onun ışıklarını bir arada tutması eklenerek aydınlığı artmıştır. Bu temsili anlatımın mânası hakkında çeşitli vecihler zikredilmiştir: Birincisi: Açıklayıcı ayetlerin delalet ettiği hidayetin, delaletinin açıklığı ve içerdiği hidayetin görünürlüğü bakımından bu nitelenen kandil yuvasına benzetilmesidir; yahut insanların vehim ve hayal karanlıklarıyla kuşatılmış olması yönüyle hidayetin kandile benzetilmesidir. Kâf teşbih edatının mişkâta bitişmesi kandili içinde barındırmasındandır; onun kandil yuvasına benzetilmesi güneşe benzetilmesinden daha uygundur. Yahut Allah'ın müminin kalbini kendisiyle aydınlattığı marifet ve ilimlerin, kandil yuvasının kandilinden yayılan nuruna benzetilmesidir; Übeyy'in: «meselü nûri'l-mü'min» (müminin nurunun misali) şeklindeki kıraati de bunu destekler. Yahut Allah'ın kullarına bahşettiği, dünya ve ahiret işlerinin kendisine bağlı olduğu şu beş idrak kuvvetine benzetilmesidir: Duyulur şeyleri idrak eden his kuvveti

بالحواس الخمس، والخيالية التي تحفظ صور تلك المحسوسات لتعرضها على القوة العقلية متى شاءت، والعاقلة التي تدرك الحقائق الكلية، والمفكرة وهي التي تؤلف المعقولات لتستنتج منها علم ما لم تعلم، والقوة القدسية التي تتجلى فيها لوائح الغيب وأسرار الملكوت المختصة بالأنبياء والأولياء المعنية بقوله تعالى:

beş duyu vasıtasıyla [idrak eder]; dilediği zaman akıl kuvvetine sunmak üzere bu duyulur şeylerin suretlerini muhafaza eden hayal kuvveti; küllî hakikatleri idrak eden akıl kuvveti; bilmediği şeylerin ilmini çıkarmak için akledilir şeyleri birbiriyle terkip eden fikir kuvveti; ve peygamberlere ve velilere has olan, gaybın parıltılarının ve melekût sırlarının tecelli ettiği, Allah Teâlâ'nın şu ayetinde kastedilen kudsî kuvvettir:

وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا بالأشياء الخمسة المذكورة في الآية وهي: «المشكاة» ، و «الزجاجة» ، و «المصباح» ، و «الشجرة» ، و «الزيت» ، فإن الحساسة كالمشكاة لأن محلها كالكوى ووجهها إلى الظاهر لا تدرك ما وراءها وإضاءتها بالمعقولات لا بالذات، والخيالية كالزجاجة في قبول صور المدركات من الجوانب وضبطها للأنوار العقلية وإنارتها بما تشمل عليه من المعقولات، والعاقلة كالمصباح لإِضاءتها بالإِدراكات الكلية والمعارف الإِلهية، والمفكرة كالشجرة المباركة لتأديتها إلى ثمرات لا نهاية لها الزيتونة المثمرة بالزيت الذي هو مادة المصابيح التي لا تكون شرقية ولا غربية لتجردها عن اللواحق الجسمية، أو لوقوعها بين الصور والمعاني متصرفة في القبيلين منتفعة من الجانبين، والقوة القدسية كالزيت فإنها لصفائها وشدة ذكائها تكاد تضيء بالمعارف من غير تفكر ولا تعلم، أو تمثيل للقوة العقلية في مراتبها بذلك فإنها في بدء أمرها خالية عن العلوم مستعدة لقبولها كالمشكاة، ثم تنتقش بالعلوم الضرورية بتوسط إحساس الجزئيات بحيث تتمكن من تحصيل النظريات فتصير كالزجاجة متلألئة في نفسها قابلة للأنوار، وذلك التمكن إن كان بفكر واجتهاد فكالشجرة الزيتونة وإن كان بالحدس فكالزيت، وإن كان بقوة قدسية فكالتي يكاد زيتها يضيء لأنها تكاد تعلم ولو لم تتصل بملك الوحي والإِلهام الذي مثله النار من حيث إن العقول تشتعل عنه، ثم إذا حصلت لها العلوم بحيث تتمكن من استحضارها متى شاءت كانت كالمصباح، فإذا استحضرتها كانت نوراً على نور. يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ لهذا النور الثاقب. مَنْ يَشاءُ فإن الأسباب دون مشيئته لاغية إذ بها تمامها.

{ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık”. Bu kuvvetler, ayette zikredilen şu beş şeye benzetilmiştir: «el-Mişkât» (oyuk), «ez-Zücâce» (cam), «el-Mısbâh» (kandil), «eş-Şecere» (ağaç) ve «ez-Zeyt» (yağ). His kuvveti kandil yuvası gibidir; çünkü yeri menfezler gibidir ve yönü dışarıya dönüktür, arkasındakini idrak edemez, aydınlanması da bizzat değil akledilir şeylerledir. Hayal kuvveti cam gibidir; çünkü her yönden idrak edilen suretleri kabul eder, aklî nurları muhafaza eder ve içerdiği akledilir şeylerle aydınlatır. Akıl kuvveti kandil gibidir; çünkü küllî idrakler ve ilahî marifetlerle aydınlatır. Fikir kuvveti mübarek ağaç gibidir; çünkü sonsuz meyvelere ulaştırır, cismanî eklentilerden mücerret olması sebebiyle veya suretler ile mânlar arasında yer alıp her iki grupta tasarruf eden ve her iki taraftan da faydalanan, ne doğuya ne batıya ait olan kandillerin yakıtı durumundaki zeytini veren zeytin ağacı gibidir. Kudsî kuvvet ise yağ gibidir; çünkü saflığı ve keskin zekâsı sebebiyle düşünmeye ve öğrenmeye ihtiyaç duymadan neredeyse marifetlerle ışık saçar. Yahut aklî kuvvetin mertebelerine benzetilmesidir; zira akıl başlangıçta ilimlerden yoksundur ve kandil yuvası gibi onları kabul etmeye hazırdır. Sonra cüz'î şeylerin hissedilmesi vasıtasıyla zarurî ilimlerle nakşolunur, öyle ki nazarî ilimleri elde edebilecek hale gelir ve böylece bizzat parıldayan, nurları kabule hazır cam gibi olur. Bu imkân düşünme ve gayretle olursa zeytin ağacı gibi; sezgiyle olursa yağ gibi; kudsî kuvvetle olursa yağı neredeyse ışık verecek olan gibi olur, zira akılların kendisinden tutuştuğu ateş mesabesindeki vahiy ve ilham meleğine kavuşmasa bile neredeyse bilecektir. Sonra dilediği zaman hazır edebileceği şekilde ilimler kendisinde hasıl olduğunda kandil gibi olur; onları hazır ettiğinde ise nur üstüne nur olur. { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ } “Allah nuruna iletir”; bu parlak nura [iletir]. { مَنْ يَشاءُ } Dilediği kimseyi [iletir]; zira O'nun dilemesi olmaksızın sebepler hükümsüzdür, çünkü onların tamamlanması O'nun dilemesiyledir.

وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ إدناء للمعقول من المحسوس توضيحاً وبياناً. وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ معقولاً كان أو محسوساً ظاهراً كان أو خفياً، وفيه وعد ووعيد لمن تدبرها ولمن لم يكترث بها.

{ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ } “Allah insanlara misaller verir”; açıklamak ve beyan etmek üzere akılla kavranan şeyleri duyuyla kavranan şeylere yaklaştırır. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; akledilir olsun hissedilir olsun, açık olsun gizli olsun [her şeyi bilir]. Bunda, bu misalleri düşünenler için bir vaad, onlara önem vermeyenler için ise bir tehdit vardır.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٦ الى ٣٨]

[Nûr Suresi (24), Âyetler 36-38]

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لاَّ تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨)

{ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لاَّ تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨) } “[Bu nur], Allah’ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Orada sabah akşam O’nu tesbih ederler; (36) Kendilerini ne ticaretin ne de alışverişin Allah’ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamadığı adamlar... Onlar, kalplerin ve gözlerin dehşetten döneceği bir günden korkarlar. (37) Çünkü Allah, onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandıracak ve lütfundan onlara daha fazlasını da verecektir. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır. (38)”

فِي بُيُوتٍ متعلق بما قبله أي كمشكاة في بعض بيوت، أو توقد في بعض بيوت فيكون تقييد للممثل به بما يكون تحبيراً ومبالغة فيه فإن قناديل المساجد تكون أعظم، أو تمثيلاً لصلاة المؤمنين أو أبدانهم بالمساجد، ولا ينافي جمع البيوت وحدة المشكاة إذ المراد بها ماله هذا الوصف بلا اعتبار وحدة ولا كثرة أو بما بعده وهو يسبح، وفيها تكرير مؤكد لا بيذكر لأنه من صلة أن لا فلا يعمل فيما قبله أو بمحذوف مثل سبحوا في بيوت، والمراد بها المساجد لأن الصفة تلائمها. وقيل المساجد الثلاثة والتنكير للتعظيم. أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ بالبناء أو التعظيم. وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ عام فيما يتضمن ذكره حتى المذاكرة في أفعاله والمباحثة في أحكامه. يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ ينزهونه أي يصلون له فيها بالغدوات والعشيات، والغدو مصدر أطلق للوقت ولذلك حسن اقترانه بالآصال وهو جمع أصيل، وقرئ «والابصال» وهو الدخول في الأصيل وقرأ ابن عامر وأبو بكر «يسبح» بالفتح على إسناده إلى أحد الظروف الثلاثة ورفع رجال بما يدل عليه، وقرئ تسبح بالتاء مكسوراً لتأنيث الجمع ومفتوحاً على إسناده إلى أوقات الغدو.

{ فِي بُيُوتٍ } İfadesi öncesine müteallıktır; yani birtakım evlerdeki kandil yuvası gibi, yahut birtakım evlerde tutuşturulur demektir. Bu durumda benzetilen şeyin daha da güzelleştirilmesi ve mübalağa edilmesi için bir kayıt olur; zira mescitlerin kandilleri daha azametli olur. Yahut müminlerin namazının veya bedenlerinin mescitlere benzetilmesidir. Evlerin çoğul olması kandil yuvasının tekil olmasına engel teşkil etmez; çünkü kastedilen, teklik veya çokluk gözetilmeksizin bu vasfa sahip olan şeydir. Ya da sonrasındaki «yüsebbihu» fiiline müteallıktır; bu durumda { فِيها } kelimesi tekit edici bir tekrardır; «yüzkera» fiiline müteallık olamaz çünkü o «en» edatının sılasındandır ve sıla öncesinde amel etmez; yahut “evlerde tesbih edin” gibi hazfedilmiş bir fiile müteallıktır. Bunlardan kasıt mescitlerdir; zira bu sıfat onlara uygundur. Üç mescit (Mescid-i Harâm, Mescid-i Nebevî, Mescid-i Aksâ) olduğu da söylenmiştir; nekire gelmesi ise tazim içindir. { أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ } Bina edilerek yahut saygı gösterilerek [yükseltilmesine]. { وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } O'nun zikrini içeren her şeyi, hatta O'nun fiillerini müzakere etmeyi ve hükümlerini tartışmayı dahi kapsayan genel bir ifadedir. { يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } O'nu tenzih ederler, yani sabah ve akşam vakitlerinde O'nun için namaz kılarlar. «Gudüvv» vakit için kullanılan bir masdardır; bu yüzden «asîl» kelimesinin çoğulu olan «âsâl» ile birlikte gelmesi güzel olmuştur. Akşam vaktine girmek mânasında «ve'l-ibsâl» şeklinde de okunmuştur. İbn Âmir ve Ebû Bekr «yüsebbahu» şeklinde fetha ile okumuşlardır; bu durumda fiil üç zarftan birine isnat edilir ve «ricâlün» kelimesi de fiilin delalet ettiği âmil ile merfû olur. «Tüsebbihu» şeklinde cem müennesliği için kesre ile ve sabah vakitlerine isnat edilerek fetha ile de okunmuştur.

رِجالٌ لاَّ تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ لا تشغلهم معاملة رابحة. وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ مبالغة بالتعميم بعد التخصيص إن أريد به مطلق المعارضة، أو بإفراد ما هو الأهم من قسمي التجارة فإن الربح يتحقق بالبيع ويتوقع بالشراء، وقيل المراد بالتجارة الشراء فإنه أصلها ومبدؤها، وقيل الجلب لأنه الغالب فيها ومنه يقال

{ رِجالٌ لاَّ تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ } Kazançlı bir muamele kendilerini meşgul etmez. { وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } Eğer mutlak ivazlı akit kastedilmişse tahsisten sonra tamim yoluyla bir mübalağadır; yahut ticaretin iki kısmından daha mühim olanının tek başına zikredilmesiyledir, zira kâr satış ile gerçekleşir, alış ile ise sadece umulur. Ticaretten kastın alışverişin aslı ve başlangıcı olması hasebiyle satın almak olduğu da söylenmiştir. Çoğunlukla bu olduğu için ticaretin mal getirmek mânasında olduğu da söylenmiştir; nitekim mal getirdiği zaman,

تجر في كذا إذا جلبه وفيه إيماء بأنهم تجار. وَإِقامِ الصَّلاةِ عوض فيه الإِضافة من التاء المعوضة عن العين الساقطة بالإِعلال كقوله:

«tecere fî kezâ» (şu malın ticaretini yaptı) denir. Bunda onların tüccar olduklarına bir ima vardır. { وَإِقامِ الصَّلاةِ } Burada izâfet, i'lâl sebebiyle düşen aynü'l-fiilin yerine gelen tâ harfinin bedeli kılınmıştır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

وَأَخْلَفُوكَ عد الأَمرِ الَّذِي وَعَدُوا وَإِيتاءِ الزَّكاةِ ما يجب إخراجه من المال للمستحقين. يَخافُونَ يَوْماً مع ما هم عليه من الذكر والطاعة. تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ تضطرب وتتغير من الهول، أو تتقلب أحوالها فتفقه القلوب ما لم تكن تفقه وتبصر الأبصار ما لم تكن تبصر، أو تتقلب القلوب مع توقع النجاة وخوف الهلاك والأبصار من أي ناحية يؤخذ بهم ويؤتى كتابهم.

“Ve vadettikleri işin sözünden döndüler.” { وَإِيتاءِ الزَّكاةِ } Hak sahiplerine verilmesi gereken malı [vermektir]. { يَخافُونَ يَوْماً } Zikir ve taat üzere bulunmalarına rağmen bir günden korkarlar. { تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ } Dehşetten ötürü çırpınır ve değişir; yahut halleri değişir de kalpler daha önce anlamadığı şeyleri anlar, gözler daha önce görmediği şeyleri görür; yahut kalpler kurtuluş umudu ve helak korkusuyla, gözler ise hangi taraftan yakalanacakları ve amel defterlerinin nereden verileceği endişesiyle döner durur.

لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ متعلق بيسبح أو لا تلهيهم أو يخافون. أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا أحسن جزاء ما عملوا الموعود لهم من الجنة. وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ أشياء لم يعدهم بها على أعمالهم ولم تخطر ببالهم. وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ تقرير للزيادة وتنبيه على كمال القدرة ونفاذ المشيئة وسعة الإِحسان.

{ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ } «Yüsebbihu», «lâ tülhîhim» veya «yehâfûne» fiillerine müteallıktır. { أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } Yaptıkları amellere karşılık kendilerine vadedilen mükâfatın en güzeli olan cennetle [mükâfatlandırsın]. { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } Amellerine karşılık kendilerine vadetmediği ve akıllarına dahi gelmeyen şeyleri [lütfundan versin]. { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } Fazlalığın teyidi, kemal derecedeki kudrete, meşietin geçerliliğine ve ihsanın genişliğine dikkat çekmedir.

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٩]

[Nûr Suresi (24), Âyet 39]

وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩)

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩) } “İnkâr edenlere gelince, onların amelleri ıssız çöllerdeki serap gibidir. Susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz. Fakat yanında Allah’ı bulur; O da onun hesabını tastamam görür. Allah hesabı çok çabuk görendir.”

وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ والذين كفروا حالهم على ضد ذلك فإن أعمالهم التي يحسبونها صالحة نافعة عند الله يجدونها لاغية مخيبة في العاقبة كالسراب، وهو ما يرى في الفلاة من لمعان الشمس عليها وقت الظهيرة فيظن أنه ماء يسرب أي يجري، والقيعة بمعنى القاع وهو الأرض الخالية عن النبات وغيره المستوية، وقيل جمعه كجار وجيرة وقرئ «بقيعات» كديمات في ديمة. يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً أي العطشان وتخصيصه لتشبيه الكافر به في شدة الخيبة عند مسيس الحاجة. حَتَّى إِذا جاءَهُ جاء ما توهمه ماء أو موضعه. لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً مما ظنه. وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ عقابه أو زبانيته أو وجده محاسباً إياه. فَوَفَّاهُ حِسابَهُ استعراضاً أو مجازاة. وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ لا يشغله حساب عن حساب.

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ } İnkâr edenlerin durumu ise bunun tam aksinedir; zira Allah katında salih ve faydalı sandıkları amellerini, akıbet itibariyle serap gibi boşa çıkmış ve hayal kırıklığına uğramış bulurlar. Serap; çölde öğle vakti güneşin ışıltısıyla görünen ve «seraba» yani akıp giden su zannedilen şeydir. «Kî'ah» kelimesi «kâ'» mânasında olup bitkisiz, düz ve boş arazi demektir. «Câr» ve «cîreh» gibi çoğul olduğu da söylenmiştir; «dîme»nin çoğulu «dîmât» gibi «bi-kî'âtin» şeklinde de okunmuştur. { يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً } Yani susamış kimse; onun tahsis edilmesi kâfirin şiddetli ihtiyaç anındaki büyük hayal kırıklığına benzetilmesi içindir. { حَتَّى إِذا جاءَهُ } Su sandığı şeye yahut onun bulunduğu yere vardığında. { لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } Zannettiği şeylerden hiçbirini [bulamaz]. { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ } O'nun azabını veya zebanilerini bulur yahut O'nu kendisini hesaba çekerken bulur. { فَوَفَّاهُ حِسابَهُ } Arzederek yahut cezasını vererek [hesabını tastamam görür]. { وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Allah hesabı çok çabuk görendir”; hiçbir hesap O'nu diğer bir hesaptan alıkoymaz.

روي أنها نزلت في عتبة ابن ربيعة بن أمية تعبد في الجاهلية والتمس الدين فلما جاء الإِسلام كفر.

Bu ayetin, Cahiliye devrinde ibadet edip hak dini arayan, fakat İslam gelince inkâr eden Utbe b. Rebîa b. Ümeyye hakkında indiği rivayet edilmiştir.

[سورة النور (٢٤) : آية ٤٠]

[Nûr Suresi (24), Âyet 40]

أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)

{ أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠) } “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu üst üste dalgalar ve dalgaların üstünde de bulutlar kaplar. Karanlıklar üstünde karanlıklardır. İnsan elini uzatsa neredeyse onu bile göremez. Allah kime nur vermemişse, artık onun hiçbir nuru yoktur.”

أَوْ كَظُلُماتٍ عطف على كَسَرابٍ وأَوْ للتخيير فإن أعمالهم لكونها لاغية لا منفعة لها كالسراب، ولكونها خالية عن نور الحق كالظلمات المتراكمة من لج البحر والأمواج والسحاب، أو للتنويع فإن أعمالهم إن كانت حسنة فكالسراب وإن كانت قبيحة فكالظلمات، أو للتقسيم باعتبار وقتين فإنها كالظلمات في الدنيا وكالسراب في الآخرة. فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ ذي لج أي عميق منسوب إلى اللج وهو معظم الماء.

{ أَوْ كَظُلُماتٍ } İfadesi { كَسَرابٍ } üzerine matuftur; buradaki «ev» muhayyerlik içindir, zira amelleri faydasız ve hükümsüz olması bakımından serap gibidir; hak nurundan yoksun olması bakımından ise denizin derinliklerinden, dalgalardan ve bulutlardan oluşan üst üste yığılmış karanlıklar gibidir. Yahut çeşitlendirme içindir; çünkü amelleri eğer iyilik kabilinden ise serap gibi, kötülük kabilinden ise karanlıklar gibidir. Yahut iki farklı vakit itibariyle taksim içindir; zira dünyada karanlıklar gibi, ahirette ise serap gibidir. { فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ } Derinliği olan, yani suyunun çokluğuna nispetle engin ve derin [denizdeki].

يَغْشاهُ يغشى البحر. مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ أي أمواج مترادفة متراكمة. مِنْ فَوْقِهِ من فوق الموج الثاني.

{ يَغْشاهُ } Denizi kaplar. { مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ } Yani birbiri ardınca yığılan dalgalar [kaplar]. { مِنْ فَوْقِهِ } İkinci dalganın üstünde ise,

سَحابٌ غطى النجوم وحجب أنوارها، والجملة صفة أخرى لل بَحْرٍ. ظُلُماتٌ أي هذه ظلمات.

{ سَحابٌ } Yıldızları örten ve onların nurlarını perdeleyen bir bulut [vardır]. Bu cümle { بَحْرٍ } kelimesinin diğer bir sıfatıdır. { ظُلُماتٌ } Yani bunlar karanlıklardır.

بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ وقرأ ابن كثير ظُلُماتٌ بالجر على إبدالها من الأولى أو بإضافة ال سَحابٌ إليها في رواية البزي. إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ وهي أقرب ما يرى إليه. لَمْ يَكَدْ يَراها لم يقرب أن يراها فضلاً أن يراها كقول ذي الرمة:

{ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ } “Karanlıklar üstünde karanlıklardır”. İbn Kesîr, «zulumâtin» kelimesini önceki kelimeden bedel olarak cer ile; Bezzî rivayetinde ise { سَحابٌ } kelimesinin ona izafe edilmesiyle okumuştur. { إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ } Kendisine en yakın görülebilecek olan elini uzattığında. { لَمْ يَكَدْ يَراها } Onu görmesi bir yana, görmeye yaklaşamaz bile; nitekim Zü’r-Rimme’nin şu sözünde olduğu gibi:

إِذَا غَيَّرَ النَّأَي المُحِبِّينَ لَمْ يَكد ... رَسِيسُ الهَوَى مِنْ حُبِّ مَيَّةَ يَبْرَحُ

“Uzaklık sevenleri değiştirdiğinde, Meyye’ye olan aşkın gizli ateşi neredeyse hiç sönmez.”

والضمائر للواقع في البحر وإن لم يجر ذكره لدلالة المعنى عليه. وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً ومن لم

Zamirler, açıkça zikredilmese de mânanın delaletinden ötürü denize düşen kimseye aittir. { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً } “Allah kime nur vermemişse”; yani kime ki,

يقدر له الهداية ولم يوفقه لأسبابها. فَما لَهُ مِنْ نُورٍ بخلاف الموفق الذي له نور على نور.

hidayeti takdir etmemiş ve onu sebeplerine muvaffak kılmamışsa. { فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “artık onun hiçbir nuru yoktur”; nur üstüne nura sahip olan muvaffak kılınmış kimsenin aksine.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Nûr Suresi (24), Âyetler 41-42]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢) } “Göklerde ve yerde bulunanlarla kanat çırpan kuşların Allah’ı tesbih ettiğini görmedin mi? Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir. (41) Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır. Dönüş de yalnız Allah’adır. (42)”

أَلَمْ تَرَ ألم تعلم علماً يشبه المشاهدة في اليقين والوثاقة بالوحي أو الاستدلال. أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ينزه ذاته عن كل نقص وآفة أهل السموات والأرض، ومَنْ لتغليب العقلاء أو الملائكة والثقلان بما يدل عليه من مقال أو دلالة حال. وَالطَّيْرُ على الأول تخصيص لما فيها من الصنع الظاهر والدليل الباهر ولذلك قيدها بقوله: صَافَّاتٍ فإن إعطاء الأجرام الثقيلة ما به تقوى على الوقوف في الجو باسطة أجنحتها بما فيها من القبض والبسط حجة قاطعة على كمال قدرة الصانع تعالى ولطف تدبيره.

{ أَلَمْ تَرَ } Vahiy veya istidlal yoluyla, kesinlik ve sağlamlık bakımından gözle görmeye benzeyen bir bilgiyle bilmedin mi? { أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } Göklerin ve yerin ehlinin O'nun zatını her türlü eksiklik ve kusurdan tenzih ettiğini [bilmedin mi]? { مَنْ } edatı akıl sahiplerini yahut melekler ile insan ve cinleri galip kılmak içindir; sözle veya hal diliyle delalet ettiği şeylerle [tesbih ederler]. { وَالطَّيْرُ } Birinci görüşe göre kuşların zikredilmesi, onlardaki açık sanat ve apaçık delil sebebiyle yapılan bir tahsistir; bu yüzden onları { صَافَّاتٍ } “kanat çırpan / kanatlarını açanlar” kaydıyla nitelemiştir; zira bu ağır cisimlere kanatlarını açıp kapayarak havada durma gücünün verilmesi, Yaratıcı Teâlâ'nın kudretinin kemaline ve tedbirinin inceliğine kesin bir delildir.

كُلٌّ كل واحد مما ذكر أو من الطير. قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ أي قد علم الله دعاءه وتنزيهه اختياراً أو طبعاً لقوله: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ أو علم كل على تشبيه حاله في الدلالة على الحق والميل إلى النفع على وجه يخصه بحال من علم ذلك مع أنه لا يبعد أن يلهم الله تعالى الطير دعاء وتسبيحاً كما ألهمها علوماً دقيقة في أسباب تعيشها لا تكاد تهتدي إليها العقلاء. وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فإنه الخالق لهما وما فيهما من الذوات والصفات والأفعال من حيث إنها ممكنة واجبة الانتهاء إلى الواجب. وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ مرجع الجميع.

{ كُلٌّ } Zikredilenlerin veya kuşların her biri. { قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } Yani Allah onların iradî veya fıtrî olarak yaptıkları duasını ve tenzihini bilmiştir; nitekim { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” buyurmaktadır. Yahut her biri hakka delalet etme ve faydaya yönelme hususundaki durumunun bunu bilen kimsenin durumuna benzetilmesi suretiyle kendisine has olan duasını ve tesbihini bilmiştir; bununla birlikte Allah Teâlâ'nın, kuşlara yaşayış sebeplerine dair akıl sahiplerinin bile neredeyse kavrayamayacağı ince bilgileri ilham ettiği gibi onlara dua ve tesbihi de ilham etmiş olması uzak bir ihtimal değildir. { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır”; çünkü göklerin, yerin ve bunlardaki zatların, sıfatların ve fiillerin yaratıcısı O'dur; zira bunlar mümkündür ve mutlaka Vâcib'e (Allah'a) dayanması gerekir. { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Dönüş de yalnız Allah’adır”; herkesin varacağı yer O'dur.

[سورة النور (٢٤) : آية ٤٣]

[Nûr Suresi (24), Âyet 43]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣) } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer, sonra onları birbirine katar, sonra da onları üst üste yığar. Böylece aralarından yağmurun çıktığını görürsün. Gökten, oradaki dağlar gibi bulutlardan dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de çevirip uzaklaştırır. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alır.”

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً يسوقه ومنه البضاعة المزجاة فإنه يزجيها كل أحد. ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ بأن يكون قزعاً فيضم بعضه إلى بعض، وبهذا الاعتبار صح بينه إذ المعنى بين أجزائه، وقرأ نافع برواية ورش يُؤَلِّفُ غير مهموز. ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً متراكماً بعضه فوق بعض. فَتَرَى الْوَدْقَ المطر يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ من فتوقه جمع خلل كجبال في جبل، وقرئ من «خلله» . وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ من الغمام وكل ما علاك فهو سماء. مِنْ جِبالٍ فِيها من قطع عظام تشبه الجبال في عظمها أو جمودها. مِنْ بَرَدٍ بيان للجبال والمفعول محذوف أي يُنَزِّلُ مبتدأ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ برداً، ويجوز أن تكون من الثانية أو الثالثة للتبعيض واقعة موقع المفعول، وقيل المراد بالسماء المظلة وفيها جبال من برد كما في الأرض جبال من حجر، وليس في العقل قاطع يمنعه والمشهور أن الأبخرة إذا تصاعدت ولم تحللها حرارة فبلغت الطبقة الباردة من الهواء وقوي البرد هناك اجتمع وصار سحاباً، فإن لم يشتد البرد تقاطر مطراً، وإن اشتد فإن وصل إلى الأجزاء البخارية قبل اجتماعها نزل ثلجاً وإِلا نزل برداً، وقد يبرد الهواء برداً مفرطاً فينقبض وينعقد سحاباً. ينزل منه المطر أو الثلج وكل ذلك لا بد أن يستند إلى إرادة الواجب الحكيم لقيام الدليل على أنها الموجبة لاختصاص الحوادث بمحالها وأوقاتها وإليها أشار بقوله: فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ والضمير لل بَرَدٍ. يَكادُ سَنا بَرْقِهِ ضوء برقه، وقرئ بالمد بمعنى العلو وبإدغام الدال في السين «وبرقه» بضم الباء وفتح الراء وهو جمع برقة وهي المقدار من البرق كالغرفة وبضمها للاتباع. يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ بأبصار الناظرين إليه من فرط الإِضاءة وذلك أقوى دليل على كمال قدرته من حيث إنه توليد للضد من الضد، وقرئ «يَذْهَبُ» على زيادة الباء.

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer”; onu sevk eder. Nitekim «el-bidâatü'l-müczât» (değersiz mal) ifadesi de buradan gelir; çünkü onu herkes ileriye sürer [elden çıkarmak ister]. { ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ } Parça parça iken onları birbirine katar; bu itibarla «beynehû» denmesi sahih olmuştur, zira mânası parçalarının arasını [birleştirir] demektir. Nâfi', Verş rivayetinde «yüellifu» kelimesini hemzesiz okumuştur. { ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً } “sonra da onları üst üste yığar”; yani birbiri üzerine binmiş hale getirir. { فَتَرَى الْوَدْقَ } Yağmuru görürsün. { يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } Aralıklarından [çıktığını görürsün]; «cebel»in çoğulu «cibâl» gibi «halel»in çoğuludur; «min halelihî» şeklinde de okunmuştur. { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ } Buluttan [indirir]; zira senin üstünde olan her şey semâdır (göktür). { مِنْ جِبالٍ فِيها } Büyüklüğü veya donukluğu bakımından dağlara benzeyen büyük kütlelerden [indirir]. { مِنْ بَرَدٍ } Dağların beyanıdır, mef'ûl ise hazfedilmiştir; yani gökten, içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlardan dolu indirir. İkinci veya üçüncü «min» edatının teb'îz (kısmîlik) bildirip mef'ûl makamında olması da caizdir. Semâdan kastın tavan şeklindeki gök olduğu ve yeryüzündeki taş dağları gibi orada da doludan dağlar bulunduğu söylenmiştir; akılda buna engel olacak kesin bir delil yoktur. Meşhur olan görüşe göre ise buharlar yükselip hararet onları dağıtmadığında havanın soğuk tabakasına ulaşır, oradaki soğuk kuvvetlenince toplanıp bulut haline gelir; eğer soğuk şiddetlenmezse damlalar halinde yağmur olarak iner, şayet şiddetlenirse buhar zerrelerine toplanmadan önce ulaşırsa kar olarak, toplandıktan sonra ulaşırsa dolu olarak iner. Bazen de hava aşırı derecede soğur, büzüşüp bulut haline gelir ve ondan yağmur veya kar iner. Bütün bunların mutlaka Hakîm ve Vâcib Teâlâ'nın iradesine dayanması gerekir; zira hadiselerin kendi vakitlerine ve mekânlarına has kılınmasını gerektirenin bu irade olduğuna delil kaimdir. Nitekim şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ } “onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de çevirip uzaklaştırır”. Zamir doluya aittir. { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ } Şimşeğinin ışığı. Yücelik mânasında med ile (senâ') ve dâl harfini sîn harfine idgam ederek de okunmuştur; «berkıhî» kelimesi, «gurfe» gibi şimşekten bir miktar mânasında olan «bürka» kelimesinin çoğulu olarak bâ'nın dammesi ve râ'nın fethasıyla «bürâkıhî» veya itbâ' yoluyla râ'nın da dammesiyle okunmuştur. { يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ } Aşırı parlaklığından ötürü bakanların gözlerini alır; bu durum, zıddın zıddından yaratılması bakımından O'nun kudretinin kemaline en kuvvetli delildir. Bâ harfinin zâid kılınmasıyla «yezhebu» şeklinde de okunmuştur.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[Nûr Suresi (24): Âyetler 44-45]

يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤) وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥)

{ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤) وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) } “Allah, geceyi ve gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır. Allah, her canlıyı sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üstünde yürür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört ayağı üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”

يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ بالمعاقبة بينهما أو بنقص أحدهما وزيادة الآخر، أو بتغيير أحوالهما بالحر والبرد والظلمة والنور أو بما يعم ذلك. إِنَّ فِي ذلِكَ فيما تقدم ذكره. لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ لدلالة على وجود الصانع القديم وكمال قدرته وإحاطة علمه ونفاذ مشيئته وتنزهه عن الحاجة وما يفضي إليها لمن يرجع إلى بصيرة.

{ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } [Bunu] ikisini birbirinin ardınca getirerek veya birini eksiltip diğerini artırarak ya da sıcaklık, soğukluk, karanlık ve aydınlıkla hallerini değiştirerek yahut bütün bunları kapsayacak şekilde yapar. { إِنَّ فِي ذلِكَ } Bu zikri geçenlerde, { لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } basirete yönelen kimseler için Kadîm Yaratıcı'nın varlığına, kudretinin kemaline, ilminin her şeyi kuşatıcılığına, meşîetinin (dilemesinin) geçerliliğine, ihtiyaçtan ve ihtiyaca yol açan şeylerden münezzeh olduğuna dair kesin bir delil vardır.

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ حيوان يدب على الأرض. وقرأ حمزة والكسائي «خالق كل دابة» بالإِضافة. مِنْ ماءٍ هو جزء مادته، أو ماء مخصوص هو النطفة فيكون تنزيلاً للغالب منزلة الكل إذ من الحيوانات ما يتولد عن النطفة، وقيل مِنْ ماءٍ متعلق ب دَابَّةٍ وليس بصلة ل خَلَقَ. فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ كالحية وإنما سمي الزحف مشياً على الاستعارة أو المشاكلة. وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ كالإِنس والطير.

{ وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ } Yeryüzünde debelenen her canlıyı. Hamza ve Kisâî, izâfet ile «hâliku külli dâbbetin» şeklinde okumuşlardır. { مِنْ ماءٍ } O canlı maddesinin bir cüzüdür; veya özel bir su olup nutfedir; bu takdirde -canlılardan nutfeden meydana gelenler bulunduğu için- galip olan bütünün yerine konulmuş olur. { مِنْ ماءٍ } ifadesinin { خَلَقَ } fiilinin sılası olmayıp { دَابَّةٍ } kelimesine müteallık olduğu da söylenmiştir. { فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ } Yılan gibi; karnı üzerinde sürünmeye istiare veya müşâkele yoluyla yürüme denilmiştir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ } İnsan ve kuşlar gibi.

وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ كالنعم والوحش ويندرج فيه ما له أكثر من أربع كالعناكب فإن اعتمادها إذا مشت على أربع، وتذكير الضمير لتغليب العقلاء والتعبير بمن عن الأصناف ليوافق التفصيل الجملة والترتيب لتقديم ما هو أعرف في القدرة. يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ مما ذكر ومما لم يذكر بسيطاً ومركباً على اختلاف الصور والأعضاء والهيئات والحركات والطبائع والقوى والأفعال مع اتحاد العنصر بمقتضى مشيئته. إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فيفعل ما يشاء.

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ } Ehil ve vahşi hayvanlar gibi; dörtten fazla ayağı olanlar da -örümcekler gibi- buna dâhildir; zira örümcek yürüdüğünde dördüne dayanır. Zamirin müzekker kılınması akıl sahiplerini tağlîb etmek (üstün tutmak) içindir; sınıflardan «men» (kimse) zamiriyle bahsedilmesi ise tafsilatın toplu ifadeye uyması ve kudretin anlaşılmasında daha açık olanın öne alınmasıyla yapılan tertip sebebiyledir. { يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ } Zikredilenlerden ve zikredilmeyenlerden, basit ve mürekkep olanları; maddenin birliğiyle beraber O'nun meşîetinin gereği olarak suretlerin, azaların, şekillerin, hareketlerin, tabiatların, kuvvetlerin ve fiillerin farklılığı üzere yaratır. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } Dolayısıyla dilediğini yapar.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٦ الى ٤٨]

[Nûr Suresi (24): Âyetler 46-48]

لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦) وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨)

{ لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦) وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) } “Andolsun ki biz açıklayıcı ayetler indirdik. Allah, dilediğini dosdoğru bir yola iletir. ‘Allah'a ve Peygamber'e inandık ve itaat ettik’ derler; sonra da bunun ardından onlardan bir grup yüz çevirir. İşte onlar mümin değillerdir. Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki içlerinden bir grup yüz çevirip dönmektedir.”

لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ للحقائق بأنواع الدلائل. وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ بالتوفيق للنظر فيها والتدبر لمعانيها. إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ هو دين الإِسلام الموصل إلى درك الحق والفوز بالجنة.

{ لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ } Çeşitli delillerle hakikatleri açıklayan [ayetler indirdik]. { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } Onlara bakmaya ve manalarını tefekküre muvaffak kılarak. { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } Hakka ulaşmaya ve cenneti kazanmaya ulaştıran İslâm dinine.

وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ نزلت في بشر المنافق خاصم يهودياً فدعاه إلى كعب بن الأشرف وهو يدعوه إلى النبي ﷺ. وقيل في مغيرة بن وائل خاصم عليّا ﵁ في أرض فأبى أن يحاكمه إلى رسول الله ﷺ. وَأَطَعْنا أي وأطعناهما. ثُمَّ يَتَوَلَّى بالامتناع عن قبول حكمه. فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ بعد قولهم هذا. وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ إشارة إلى القائلين بأسرهم فيكون إعلاماً من الله تعالى بأن جميعهم وإن آمنوا بلسانهم لم تؤمن قلوبهم، أو إلى الفريق منهم وسلب الإيمان عنهم لتوليهم، والتعريف فيه للدلالة على أنهم ليسوا بالمؤمنين الذين عرفتهم وهم المخلصون في الإِيمان والثابتون عليه.

{ وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ } Münafık Bişr hakkında inmiştir; bir Yahudi ile davalaşmıştı da Yahudi onu Kâ‘b b. el-Eşref'e çağırırken, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağırıyordu. Muğîre b. Vâil hakkında indiği de söylenmiştir; Ali radıyallâhu anh ile bir arazi konusunda davalaşmış ve davayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna götürmekten kaçınmıştı. { وَأَطَعْنا } Yani ikisine de itaat ettik. { ثُمَّ يَتَوَلَّى } Hükmünü kabul etmekten kaçınarak. { فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } Bu sözlerinden sonra. { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } Sözü söyleyenlerin tamamına işarettir; bu durumda Allah Teâlâ'nın, dilleriyle iman etmiş olsalar da kalplerinin iman etmediğini bildirmesi olur; yahut onlardan o gruba işarettir ve yüz çevirmeleri sebebiyle onlardan iman nefyedilmiştir. Buradaki belirlilik (marife), onların bildiğin o müminler -ki onlar imanda ihlaslı ve onda sebatkâr olanlardır- olmadıklarını göstermek içindir.

وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أي ليحكم النبي ﷺ فإنه الحاكم ظاهراً والمدعو إليه، وذكر الله لتعظيمه والدلالة على أن حكمه ﷺ في الحقيقة حكم الله تعالى إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ فاجأ فريق منهم الإِعراض إذا كان الحق عليهم لعلمهم بأنك لا تحكم لهم، وهو شرح للتولي ومبالغة فيه.

{ وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hükmetsin diye; zira zahirde hâkim ve kendisine çağrılan odur. Allah'ın zikredilmesi ise O'nu tazim etmek ve sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünün hakikatte Allah Teâlâ'nın hükmü olduğunu göstermek içindir. { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ } Hak aleyhlerine olduğu zaman, senin onların lehine hükmetmeyeceğini bildiklerinden içlerinden bir grup aniden yüz çevirir; bu da yüz çevirmenin (tevellî) bir açıklaması ve onda ileri gitmektir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Nûr Suresi (24): Âyetler 49-50]

وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠)

{ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) } “Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler. Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler, yahut Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir!”

وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ أي الحكم لا عليهم. يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ منقادين لعلمهم بأنه يحكم لهم، و

{ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ } Yani hüküm kendi aleyhlerine değil de lehlerine olursa. { يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ } Kendi lehlerine hükmedeceğini bildikleri için boyun eğerek [ona gelirler], ve

إِلَيْهِ صلة ل يَأْتُوا أو ل مُذْعِنِينَ وتقديمه للاختصاص.

{ إِلَيْهِ } ifadesi, { يَأْتُوا } fiilinin veya { مُذْعِنِينَ } kelimesinin sılasıdır; öne alınması ise tahsis içindir.

أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ كفر أو ميل إلى الظلم. أَمِ ارْتابُوا بأن رأوا منك تهمة فزال يقينهم وثقتهم بك.

{ أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } Küfür veya zulme meyil mi var? { أَمِ ارْتابُوا } Yoksa senden töhmetli bir durum görüp de sana olan kesin inançları ve güvenleri mi zail oldu?

أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ في الحكومة. بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ إضراب عن القسمين الأخيرين لتحقيق القسم الأول، ووجه التقسيم أن امتناعهم إما لخلل فيهم أو في الحاكم، والثاني إما أن يكون محققاً عندهم أو متوقعاً وكلاهما باطل، لأن منصب نبوته وفرط أمانته ﷺ يمنعه فتعين الأول وظلمهم يعم خلل عقيدتهم وميل نفوسهم إلى الحيف والفصل لنفي ذلك عن غيرهم سيما المدعو إلى حكمه.

{ أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ } Hükümde. { بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } Birinci kısmı tahkik etmek için son iki kısımdan vazgeçmedir (idrâb). Bu taksimin yönü şudur: Onların [hükme gelmekten] kaçınmaları ya kendilerindeki bir kusurdan ya da hâkimdeki bir kusurdandır. İkincisi ya onların nezdinde kesinleşmiştir ya da beklenmektedir; her ikisi de batıldır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberlik makamı ve aşırı derecedeki emaneti buna engeldir; böylece birinci ihtimal kesinleşmiştir. Onların zulmü ise inançlarındaki bozukluğu ve nefislerinin haksızlığa meyletmesini kapsar; fasl (hüküm) ise bunun başkalarından, bilhassa hükmüne çağrılan zattan nefyedilmesi içindir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥١ الى ٥٢]

[Nûr Suresi (24): Âyetler 51-52]

إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢)

{ إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢) } “Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak ‘İşittik ve itaat ettik’ demeleridir. İşte umduklarına kavuşanlar onlardır. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'na karşı gelmekten sakınırsa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ على عادته تعالى في اتباع ذكر المحق المبطل والتنبيه على ما ينبغي بعد إنكاره لما لا ينبغي، وقرئ قَوْلَ بالرفع ولِيَحْكُمَ على البناء للمفعول وإسناده إلى ضمير مصدره على معنى ليفعل الحكم.

{ إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } Allah Teâlâ'nın, hak ehlini batıl ehlinin ardından zikretme ve uygun olmayanı inkâr ettikten sonra gereken şeye dikkat çekme konusundaki âdeti üzere [gelmiştir]. «Kavle» kelimesi merfu olarak; { لِيَحْكُمَ } fiili ise meçhul bina ile ve hükmün icra edilmesi manasında masdarının zamirine isnat edilerek de okunmuştur.

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فيما يأمرانه أو في الفرائض والسنن. وَيَخْشَ اللَّهَ على ما صدر عنه من الذنوب. وَيَتَّقْهِ فيما بقي من عمره، وقرأ يعقوب وقالون عن نافع بلا ياء وأبو بكر وأبو عمرو بسكون الهاء، وحفص بسكون القاف فشبه تقه بكتف وخفف والهاء ساكنة في الوقف بالاتفاق. فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ بالنعيم المقيم.

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } Kendilerine emrettikleri şeylerde yahut farzlarda ve sünnetlerde. { وَيَخْشَ اللَّهَ } Kendisinden sâdır olan günahlardan ötürü. { وَيَتَّقْهِ } Ömründen geriye kalan kısımda. Ya'kûb ve Nâfi'den rivayetle Kālûn «yâ»sız olarak (ve yettekhi); Ebû Bekr ve Ebû Amr «hâ»nın sükûnu ile; Hafs ise «kāf»ın sükûnu ile («yettekho» lafzını «ketif»e benzetip hafifleterek) okumuştur; vakıf halinde «hâ» ittifakla sakindir. { فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } Ebedî nimete erenlerdir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]

[Nûr Suresi (24): Âyetler 53-54]

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤)

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤) } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer sen onlara emredersen mutlaka [yurtlarından] çıkacaklar. De ki: ‘Yemin etmeyin! Bilinen bir itaat [gerekir]. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.’ De ki: ‘Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz, ona düşen ancak kendisine yükletilen, size düşen de size yükletilendir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'e düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir.’”

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”

إنكار للامتناع عن حكمه. لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ

Hükmünden kaçınmayı inkârdır. { لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ }

بالخروج عن ديارهم وأموالهم.

Diyarlarından ve mallarından çıkmayı [emredersen].

لَيَخْرُجُنَ

{ لَيَخْرُجُنَ } “[eğer emredersen] mutlaka çıkacaklardır”

جواب ل أَقْسَمُوا

{ أَقْسَمُوا } fiilinin cevabıdır,

على الحكاية. قُلْ لاَّ تُقْسِمُوا

hikâye yoluyladır. { قُلْ لاَّ تُقْسِمُوا }

على الكذب. طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

Yalan üzere [yemin etmeyin]. { طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ }

أي المطلوب منكم طاعة معروفة لا اليمين على الطاعة النفاقية المنكرة. أو طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

Yani sizden istenen, hoş karşılanmayan münafıkça bir itaate yemin etmek değil, bilinen/örfe uygun bir itaattir. Veya { طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ }

أمثل منها أو لتكن طاعة، وقرئت بالنصب على أطيعوا طاعة. إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ

ondan daha hayırlıdır veya bir itaat olsun [demektir]. «Atîû tâaten» takdiriyle mansup olarak da okunmuştur. { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ }

فلا يخفى عليه سرائركم.

Dolayısıyla gizledikleriniz O'na gizli kalmaz.

قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ أمر بتبليغ ما خاطبهم الله به على الحكاية مبالغة في تبكيتهم. فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ أي على محمد ﷺ. مَا حُمِّلَ من التبليغ. وَعَلَيْكُمْ مَّا حُمِّلْتُمْ من الامتثال. وَإِنْ تُطِيعُوهُ في حكمه. تَهْتَدُوا إلى الحق. وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ التبليغ الموضح لما كلفتم به، وقد أدى وإنما بقي مَّا حُمِّلْتُمْ فإن أديتم فلكم وإن توليتم فعليكم.

{ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } Onları susturma ve mahcup etmede ileri bir ifade olması için, Allah'ın kendilerine hitap ettiği şeyi naklederek tebliğ etme emridir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ } Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine, { مَا حُمِّلَ } tebliğden [yükletilen vazife vardır]. { وَعَلَيْكُمْ مَّا حُمِّلْتُمْ } [Size de] boyun eğmekten [yükletilen vardır]. { وَإِنْ تُطِيعُوهُ } Hükmünde [ona itaat ederseniz], { تَهْتَدُوا } hakka [erişirsiniz]. { وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } Size emredilen vazifeyi açıklayan apaçık bir tebliğdir. O bunu yerine getirmiştir; geriye sadece size yükletilen kalmıştır. Eğer yerine getirirseniz kendi lehinizedir, yüz çevirirseniz kendi aleyhinizedir.

[سورة النور (٢٤) : آية ٥٥]

[Nûr Suresi (24): Âyet 55]

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لاَ يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥)

{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لاَ يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥) } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki: Kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacak, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvene erdirecektir. Onlar bana kulluk ederler ve hiçbir şeyi bana ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ خطاب للرسول ﷺ وللأمة أوله ولمن معه ومن للبيان لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ ليجعلنهم خلفاء متصرفين في الأرض تصرف الملوك في مماليكهم، وهو جواب قسم مضمر تقديره وعدهم الله وأقسم ليستخلفنهم، أو الوعد في تحققه منزل منزلة القسم. كَمَا اسْتَخْلَفَ

{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmetedir; yahut ona ve onunla beraber olanlaradır; «min» beyan içindir. { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } Kralların mülklerinde tasarruf ettiği gibi onları da yeryüzünde tasarruf eden halifeler kılacaktır; bu, takdiri «Allah onlara vadetti ve yemin etti ki onları mutlaka halife kılacaktır» şeklinde olan gizli bir yeminin cevabıdır; veya vaad gerçekleşmesi bakımından yemin makamına konulmuştur. { كَمَا اسْتَخْلَفَ }

الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ

{ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekileri”

يعني بني إسرائيل استخلفهم في مصر والشام بعد الجبابرة، وقرأ أبو بكر بضم التاء وكسر اللام وإذا ابتدأ ضم الألف والباقون بفتحهما وإذا ابتدءوا كسروا الألف. وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وهو الإِسلام بالتقوية والتثبيت. وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ من الأعداء، وقرأ ابن كثير وأبو بكر بالتخفيف. أَمْناً منهم وكان رسول الله ﷺ وأصحابه مكثوا بمكة عشر سنين خائفين، ثم هاجروا إلى المدينة وكان يصبحون في السلاح ويمسون فيه حتى أنجز الله وعده فأظهرهم على العرب كلهم وفتح لهم بلاد الشرق والغرب، وفيه دليل على صحة النبوة للإِخبار عن الغيب على ما هو به وخلافة الخلفاء الراشدين إذ لم يجتمع الموعود والموعود عليه لغيرهم بالإِجماع. وقيل الخوف من العذاب والأمن منه في الآخرة.

Yani zorbalardan sonra Mısır ve Şam'da halife kıldığı İsrâiloğulları'nı kastetmektedir. Ebû Bekr, tâ harfinin dammesi ve lâm'ın kesresi ile (üstuhlife) okumuştur; bu kıraate göre başlandığında elif zammelenir. Diğerleri ise her ikisinin fethasıyla okumuşlardır; başladıklarında elifi kesrelerler. { وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ } O da güçlendirip sağlamlaştırarak İslâm dinidir. { وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ } Düşmanlardan duydukları [korkudan sonra]. İbn Kesîr ve Ebû Bekr şeddesiz (ve leyübdilennehüm) okumuşlardır. { أَمْناً } Onlardan emin kılacaktır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Mekke'de on yıl korku içinde kaldılar; sonra Medine'ye hicret ettiler ve Allah vaadini yerine getirip onları bütün Araplara üstün kılıncaya, Doğu ve Batı ülkelerini onlara fethedinceye kadar sabahlara ve akşamlara silahlar içinde çıktılar. Bunda, gaybı vuku bulduğu şekliyle haber vermesi sebebiyle peygamberliğin sıhhatine ve Hulefâ-yi Râşidîn'in hilafetine delil vardır; zira icma ile vadolunan ve uğruna vaatte bulunulan vasıflar onlardan başkasında toplanmamıştır. Korkunun azap korkusu, güvenin ise ahirette ondan emin olmak olduğu da söylenmiştir.

يَعْبُدُونَنِي حال من الذين لتقييد الوعد بالثبات على التوحيد، أو استئناف ببيان المقتضي للاستخلاف والأمن. لاَ يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً حال من الواو أي يعبدونني غير مشركين. وَمَنْ كَفَرَ ومن ارتد أو كفر هذه النعمة. بَعْدَ ذلِكَ كبعد الوعد أو حصول الخلافة. فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ الكاملون في فسقهم حيث ارتدوا بعد وضوح مثل هذه الآيات، أو كفروا تلك النعمة العظيمة.

{ يَعْبُدُونَنِي } Vaadi tevhid üzere sebata bağlamak için { الَّذِينَ } kelimesinden hâldir; yahut hilafet ve emniyetin gerekçesini beyan eden bir istînâftır. { لاَ يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً } Vâv zamirinden hâldir; yani bana hiçbir şeyi ortak koşmayarak ibadet ederler. { وَمَنْ كَفَرَ } Kim de dinden döner veya bu nimete nankörlük ederse, { بَعْدَ ذلِكَ } vaadden veya hilafetin gerçekleşmesinden sonra. { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } Böyle açık ayetlerden sonra dinden döndükleri veya o büyük nimete nankörlük ettikleri için fısklarında tam olanlardır.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Nûr Suresi (24): Âyetler 56-57]

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧) } “Namazı kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki size merhamet edilsin. İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sanma! Onların barınağı ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!”

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ في سائر ما أمركم به ولا يبعد عطف ذلك على أطيعوا الله فإن الفاصل وعد على المأمور به، فيكون تكرير الأمر بطاعة الرسول ﷺ للتأكيد وتعليق الرحمة بها أو بالمندرجة هي فيه بقوله: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ كما علق به الهدى.

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } Size emrettiği diğer bütün hususlarda [itaat edin]. Bunun «Allah'a itaat edin» sözüne atfedilmesi uzak bir ihtimal değildir; zira aradaki fasıla emredilen şeye dair bir vaaddir. Dolayısıyla Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat emrinin tekrarlanması tekit içindir ve hidayetin ona bağlandığı gibi, { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } buyruğuyla rahmetin de bizzat bu itaate veya onun içinde bulunduğu bütüne bağlanması içindir.

لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ لا تحسبن يا محمد الكفار معجزين لله عن إدراكهم وإهلاكهم، وفِي الْأَرْضِ صلة مُعْجِزِينَ. وقرأ ابن عامر وحمزة بالياء على أن الضمير فيه لمحمّد ﷺ، والمعنى كما هو في القراءة بالتاء أو الَّذِينَ كَفَرُوا فاعل والمعنى ولا يحسبن الكفار في الأرض أحداً معجزاً لله، فيكون مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ مفعوليه أو لا يحسبونهم مُعْجِزِينَ فحذف المفعول الأول لأن الفاعل والمفعولين لشيء واحد فاكتفى بذكر اثنين عن الثالث. وَمَأْواهُمُ النَّارُ عطف عليه من حيث المعنى كأنه قيل: الذين كفروا ليسوا بمعجزين ومأواهم النار، لأن المقصود من النهي عن الحسبان تحقيق نفي الإِعجاز.

{ لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } Ey Muhammed! İnkâr edenlerin, Allah'ın kendilerini yakalamasından ve helak etmesinden O'nu aciz bırakacaklarını asla sanma! { فِي الْأَرْضِ } ifadesi { مُعْجِزِينَ } kelimesinin sılasıdır. İbn Âmir ve Hamza, içindeki zamirin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olması üzere «yâ» ile (lâ yahsebennellezîne) okumuşlardır ve mana «tâ» ile olan kıraatteki gibidir; yahut { الَّذِينَ كَفَرُوا } faildir ve mana «İnkâr edenler yeryüzünde hiç kimsenin Allah'ı aciz bırakacağını sanmasınlar» şeklindedir; bu takdirde { مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } iki mef'ûlü olur; yahut «Onları aciz bırakanlar sanmasınlar» demektir ve fail ile mef'ûller tek bir şeye ait olduğundan üçüncüye bedel ikisinin zikriyle yetinilip birinci mef'ûl hazfedilmiştir. { وَمَأْواهُمُ النَّارُ } Mana bakımından buna matuftur; sanki «İnkâr edenler aciz bırakıcı değillerdir ve barınakları ateştir» denilmiştir; çünkü sanmanın nehyedilmesinden maksat aciz bırakmanın nefyini tahkik etmektir.

وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ المأوى الّذي يصيرون إليه.

{ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ } Dönüp varacakları barınak [ne kötüdür].

[سورة النور (٢٤) : آية ٥٨]

[Nûr Suresi (24): Âyet 58]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları (köleleriniz) ile içinizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin için üç açık/mahrem vakittir. Bunlardan sonra ne size ne de onlara bir günah yoktur; çünkü onlar yanınızda çok dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. İşte Allah size ayetleri böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ رجوع إلى تتمة الأحكام السالفة بعد الفراغ من الإِلهيات الدالة على وجوب الطاعة فيما سلف من الأحكام وغيرها والوعد عليها والوعيد على الإِعراض عنها، والمراد به خطاب الرجال والنساء غلب فيه الرجال لما روي أن غلام أسماء بنت أبي مرثد دخل عليها في وقت كرهته فنزلت.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } Geçmiş hükümlerde ve diğer hususlarda itaatin gerekliliğine, buna karşılık vaade ve bundan yüz çevirmeye dair tehdide delalet eden ilahî bahisler bittikten sonra, önceki hükümlerin tamamlanmasına dönüştür. Bununla erkek ve kadınlara hitap kastedilmiştir; erkekler tağlîb edilmiştir. Zira rivayet edildiğine göre Esmâ bint Ebî Mersed'in kölesi, hoşlanmadığı bir vakitte yanına girmiş ve bunun üzerine [bu ayet] inmiştir.

وقيل أرسل رسول الله ﷺ مدلج بن عمرو الأنصاري وكان غلاماً وقت الظهيرة ليدعو عمر، فدخل وهو نائم وقد انكشف عنه ثوبه فقال عمر رضي الله تعالى عنه: لوددت أن الله ﷿ نهى آباءنا وأبناءنا وخدمنا أن لا يدخلوا هذه الساعات علينا إلا بإذن، ثم انطلق معه إلى النبي ﷺ فوجده وقد أنزلت هذه الآية: وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ

Bir diğer rivayette ise şöyle denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, öğle vakti Ömer'i çağırması için bir çocuk olan Müdlic b. Amr el-Ensârî'yi göndermişti; çocuk, Ömer uyurken ve elbisesi üzerinden açılmış bir vaziyette içeri girdi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh: «Ne kadar isterdim ki Allah azze ve celle babalarımıza, evlatlarımıza ve hizmetçilerimize bu saatlerde bizden izin almadan yanımıza girmemelerini yasaklasaydı» dedi. Sonra çocukla birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittiğinde bu ayetin indirilmiş olduğunu gördü: { وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ }

والصبيان الذين لم يبلغوا من الأحرار فعبر عن البلوغ بالاحتلام لأنه أقوى دلائله. ثَلاثَ مَرَّاتٍ في اليوم والليلة مرة. مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ لأنه وقت القيام من

Hürlerden henüz ergenliğe ermemiş olan çocuklar. Ergenliğin en kuvvetli delili olduğu için bülûğ ihtilâm (rüya görme) kelimesiyle ifade edilmiştir. { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } Bir gün ve gecede üç defa. { مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ } Çünkü bu, yataklardan

المضاجع وطرح ثياب النوم ولبس ثياب اليقظة، ومحله النصب بدلاً من ثلاث مرات أو الرفع خبراً لمحذوف أي هي من قبل صلاة الفجر. وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ أي ثيابكم لليقظة للقيلولة. مِنَ الظَّهِيرَةِ بيان للحين. وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ لأنه وقت التجرد عن اللباس والالتحاف باللحاف. ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ أي هي ثلاث أوقات يختل فيها تستركم، ويجوز أن يكون مبتدأ وخبره ما بعده وأصل العورة الخلل ومنها أعور المكان ورجل أعور. وقرأ أبو بكر وحمزة والكسائي ثَلاثَ بالنصب بدلاً من ثَلاثَ مَرَّاتٍ. لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ بعد هذه الأوقات في ترك الاستئذان، وليس فيه ما ينافي آية الاستئذان فينسخها لأنه في الصبيان ومماليك المدخول عليه وتلك في الأحرار البالغين. طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ أي هم طوافون استئناف ببيان العذر المرخص في ترك الاستئذان وهو المخالطة وكثرة المداخلة، وفيه دليل على تعليل الأحكام وكذا في الفرق بين الأوقات الثلاثة وغيرها بأنها عورات. بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ بعضكم طائف على بعض أو يطوف بعضكم على بعض. كَذلِكَ مثل ذلك التبيين. يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ أي الأحكام.

kalkma, uyku elbiselerini çıkarma ve uyanıklık elbiselerini giyme vaktidir; [irabdaki] yeri «üç defa» ifadesinden bedel olarak nasptır veya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak «yani o sabah namazından öncedir» takdiriyle reftir. { وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ } Yani kaylûle (öğle uykusu) için gündüz elbiselerinizi [çıkardığınız vakitte]. { مِنَ الظَّهِيرَةِ } Vaktin beyanıdır. { وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ } Çünkü bu vakit, elbiseleri çıkarma ve örtüye bürünme vaktidir. { ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ } Yani bunlar tesettürünüzün bozulduğu üç vakittir; mübteda olup haberinin kendisinden sonra gelen kısım olması da caizdir. Avret kelimesinin aslı bozukluk/açıklıktır (halel); nitekim gedikli/korumasız yer ve şaşı/tek gözlü adam mânasında bu kökten kelimeler kullanılır. Ebû Bekr, Hamza ve Kisâî «selâse» kelimesini { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } ifadesinden bedel olarak nasp ile okumuşlardır. { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ } Bu vakitlerden sonra izin istemeyi terk etmekte [bir günah yoktur]. Bunda, genel izin isteme ayetine aykırı düşüp onu neshedecek bir durum yoktur; çünkü bu durum çocuklar ve yanına girilen kimsenin köleleri hakkındadır, o âyet ise ergenliğe ermiş hürler hakkındadır. { طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ } Yani onlar dolaşan kimselerdir; izin istemeyi terk etmeye ruhsat veren mazereti beyan eden bir istînâftır ki o da bir arada bulunma ve sıkça girip çıkmadır. Bunda hükümlerin gerekçelendirilmesine (talîl) delil vardır; aynı şekilde üç vaktin diğerlerinden avret sayılarak ayırt edilmesinde de [bu delil] mevcuttur. { بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ } Bazınız bazınızın etrafında dolaşır veya bazınız bazınıza girip çıkar. { كَذلِكَ } Bu açıklama gibi. { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } Yani hükümleri [açıklar].

وَاللَّهُ عَلِيمٌ بأحوالكم. حَكِيمٌ فيما شرع لكم.

{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir” hallerinizi. { حَكِيمٌ } “tam hüküm ve hikmet sahibidir” sizin için hükmettiği/meşru kıldığı şeylerde.