[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[Nûr Suresi (24), Âyetler 59-60]
وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لاَ يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)
{ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Çocuklarınız ergenlik çağına girdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. İşte Allah ayetlerini size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (59) { وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لاَ يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Artık evlenme ümidi kalmamış yaşlı kadınların, zinet yerlerini açıp saçmaksızın dış elbiselerini çıkarmalarında kendileri için bir günah yoktur. Ancak sakınmaları kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (60)
وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ الذين بلغوا من قبلهم في الأوقات كلها، واستدل به من أوجب استئذان العبد البالغ على سيدته، وجوابه أن المراد بهم المعهودون الذين جعلوا قسيماً للمماليك فلا يندرجون فيهم. كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ كرره تأكيداً ومبالغة في الأمر بالاستئذان.
{ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } Kendilerinden önce ergenliğe erenlerin bütün vakitlerde [izin istedikleri gibi]. Ergen olan kölenin hanımefendisinden izin istemesini vacip gören kimse bununla delil getirmiştir; bunun cevabı ise, onlarla kastedilenlerin kölelerin karşılığı (mukabili) kılınan bilinen [hür] kimseler olduğudur, dolayısıyla köleler bunların kapsamına girmez. { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } İzin isteme emrinde bir pekiştirme ve tekit olsun diye bunu tekrarlamıştır.
وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ العجائز اللاتي قعدن عن الحيض والحمل. اللَّاتِي لاَ يَرْجُونَ نِكاحاً لا يطمعن فيه لكبرهن. فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ أي الثياب الظاهرة كالجلباب، والفاء فيه لأن اللام في الْقَواعِدُ بمعنى اللاتي أو لوصفها بها. غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ غير مظهرات زينة مما أمرن بإخفائه في قوله تعالى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ وأصل التبرج التكلف في إظهار ما يخفى من قولهم: سفينة بارجة لا غطاء عليها، والبرج سعة العين بحيث يرى بياضها محيطاً بسوادها كله لا يغيب منه شيء، إلا أنه خص بكشف المرأة زينتها ومحاسنها للرجال. وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ من الوضع لأنه أبعد من التهمة. وَاللَّهُ سَمِيعٌ لمقالتهن للرجال. عَلِيمٌ بمقصودهن.
{ وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ } Hayızdan ve hamilelikten kesilmiş yaşlı kadınlar. { اللَّاتِي لاَ يَرْجُونَ نِكاحاً } Yaşlılıklarından dolayı buna tamah etmeyenler/bunu ummayanlar. { فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ } Yani cilbab gibi dış elbiseleri [çıkarmalarında]. Buradaki fâ harfi, { الْقَواعِدُ } lafzındaki elif lâm'ın «ellezî» mânasında olmasından veya onunla nitelenmiş olmasındandır. { غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ } Yüce Allah'ın { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “Zinetlerini açmasınlar” kavlinde gizlemeleri emredilen zinetleri açığa vurmaksızın. Teberrücün (تَبَرُّج) aslı, gizli olanı açığa vurma külfetidir; nitekim örtüsü olmayan gemiye «sefînetün bâricetün» (سفينة بارجة) denir. «Berec» (بَرَج) ise gözün beyazının siyahını tamamen çevrelediği ve hiçbir yerinin kaybolmadığı göz genişliğidir; ancak [bu kelime] kadının zinetini ve güzelliklerini erkeklere açması anlamına tahsis edilmiştir. { وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ } Elbiseyi çıkarmaktan [sakınmaları kendileri için daha hayırlıdır], çünkü töhmetten daha uzaktır. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } Erkeklere söyledikleri sözleri işitendir. { عَلِيمٌ } Maksatlarını bilendir.
[سورة النور (٢٤) : آية ٦١]
[Nûr Suresi (24), Âyet 61]
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)
{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya da bir sorumluluk yoktur. Sizin için de gerek kendi evlerinizden, gerek babalarınızın evlerinden, gerek annelerinizin evlerinden, gerek erkek kardeşlerinizin evlerinden, gerek kız kardeşlerinizin evlerinden, gerek amcalarınızın evlerinden, gerek halalarınızın evlerinden, gerek dayılarınızın evlerinden, gerek teyzelerinizin evlerinden, gerek anahtarlarına mâlik olduğunuz yerlerden, gerekse arkadaşlarınızdan yemenizde bir sakınca yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de sizin için bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz vakit Allah katından mübarek ve pek bereketli, tertemiz bir sağlık ve esenlik dileyerek birbirinize selam verin. İşte Allah size ayetlerini böylece açıklar, umulur ki akledersiniz.” (61)
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ نفي لما كانوا يتحرجون من مؤاكلة الأصحاء حذراً من استقذارهم، أو أكلهم من بيت من يدفع إليهم المفتاح ويبيح لهم التبسط فيه إذا خرج إلى الغزو وخلفهم على المنازل مخافة أن لا يكون ذلك من طيب قلب، أو من إجابة من دعوهم إلى
{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } Sağlıklı insanların kendilerinden tiksinmesinden çekinerek onlarla birlikte yemek yemekten çekinmelerinin veya gazaya çıkıp onları evlerde bıraktığında kendilerine anahtarı teslim eden ve orada serbestçe tasarrufta bulunmalarına izin veren kimsenin evinden, bunun gönül hoşluğuyla olmamasından korkarak yemekten çekinmelerinin yahut onları davet edenlerin davetine icabet etmekten [çekinmelerinin kaldırılmasıdır].
بيوت آبائهم وأولادهم وأقاربهم فيطعمونهم كراهة أن يكونوا كلاً عليهم، وهذا إنما يكون إذا علم رضا صاحب البيت بإذن أو قرينة أو كان في أول الإِسلام ثم نسخ بنحو قوله لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ. وقيل نفي للحرج عنهم في القعود عن الجهاد وهو لا يلائم ما قبله ولا ما بعده. وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ من البيوت التي فيها أزواجكم وعيالكم فيدخل فيها بيوت الأولاد لأن بيت الولد كبيته
Babalarının, çocuklarının ve akrabalarının evlerine [davet edildiklerinde], onlara yük olmaktan hoşlanmadıkları için yemek yedirmelerinden [çekinmelerinin kaldırılmasıdır]. Bu durum ancak ev sahibinin rızasının izinle veya bir karineyle bilinmesi halindedir; yahut İslam'ın ilk dönemindeydi, sonra { لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ } “Yemeğe çağrılmaksızın Peygamber'in evlerine girmeyin” gibi ayetlerle neshedildi. Cihattan geri kalma konusunda onlardan zorluğun kaldırılması olduğu da söylenmiştir; ancak bu, öncesine de sonrasına da uygun düşmemektedir. { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ } Eşlerinizin ve ailenizin içinde bulunduğu evlerden [yemenizde günah yoktur]; buna çocukların evleri de girer, çünkü evladın evi kendi evi gibidir;
لقوله ﵇ «أنت ومالك لأبيك»
Nitekim aleyhisselâm'ın: «Sen de malın da babana aitsiniz» buyruğu
،
,
وقوله ﵇ «إن أطيب ما يأكل المؤمن من كسبه وإن ولده من كسبه» .
ve aleyhisselâm'ın: «Müminin yediği en temiz şey kendi kazancındandır; şüphesiz çocuğu da onun kazancındandır» buyruğu sebebiyledir.
أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ وهو ما يكون تحت أيديكم وتصرفكم من ضيعة أو ماشية وكالة أو حفظاً. وقيل بيوت المماليك والمفاتح جمع مفتح وهو ما يفتح به وقرئ «مفتاحه» . أَوْ صَدِيقِكُمْ أو بيوت صديقكم فإنهم أرضى بالتبسط في أموالهم وأسر به، وهو يقع على الواحد والجمع كالخليط، هذا كله إنما يكون إذا علم رضا صاحب البيت بإذن أو قرينة ولذلك خصص هؤلاء فإنه يعتاد التبسط بينهم، أو كان ذلك في أول الإِسلام فنسخ فلا احتجاج للحنفية به على أن لا قطع بسرقة مال المحرم. لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً مجتمعين أو متفرقين نزلت في بني ليث ابن عمرو من كنانة كانوا يتحرجون أن يأكل الرجل وحده. أو في قوم من الأنصار إذا نزل بهم ضيف لا يأكلون إلا معه. أو في قوم تحرجوا عن الاجتماع على الطعام لاختلاف الطبائع في القذارة والنهمة. فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً من هذه البيوت فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ على أهلها الذين هم منكم ديناً وقرابة. تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثابتة بأمره مشروعة من لدنه، ويجوز أن تكون صلة للتحية فإنه طلب الحياة وهي من عنده تعالى وانتصابها بالمصدر لأنها بمعنى التسليم. مُبارَكَةً لأنها يرجى بها زيادة الخير والثواب. طَيِّبَةً تطيب بها نفس المستمع.
{ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } Vekâleten veya muhafaza amacıyla elinizin altında ve tasarrufunuzda bulunan arazi veya hayvanlar gibi şeylerdir. Kölelerin evleri olduğu da söylenmiştir. «Mefâtih» (مَفَاتِح), kendisiyle açılan alet mânasındaki «mifteh» kelimesinin çoğuludur; «miftâhihî» şeklinde de okunmuştur. { أَوْ صَدِيقِكُمْ } Veya dostunuzun evlerinden [yemenizde bir sakınca yoktur]; çünkü onlar mallarında serbestçe tasarrufta bulunulmasından daha çok razı olur ve buna sevinirler. [Sadîk kelimesi], «halît» gibi hem tekile hem çoğula kullanılır. Bütün bunlar ancak ev sahibinin rızasının izinle veya bir karineyle bilinmesi halinde geçerlidir; aralarındaki serbest tasarruf mutad olduğu için bunlar tahsis edilmiştir. Yahut bu İslam'ın ilk dönemindeydi de sonra neshedildi; dolayısıyla Hanefîler için mahremin malını çalmaktan dolayı el kesmenin olmayacağına dair bunda bir delil yoktur. { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً } Toplu halde veya ayrı ayrı [yemenizde bir günah yoktur]. Kinâne'den Benî Leys b. Amr hakkında inmiştir; kişinin tek başına yemek yemesinden çekinirlerdi. Yahut yanlarına bir misafir konakladığında sadece onunla birlikte yemek yiyen Ensâr'dan bir topluluk hakkında inmiştir. Yahut titizlik ve oburluk konusundaki mizaç farklılıkları yüzünden yemekte bir araya gelmekten çekinen bir topluluk hakkında inmiştir. { فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً } Bu evlerden [herhangi birine girdiğinizde], { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } Din ve akrabalık yönünden sizden olan ev halkına selam verin. { تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } O'nun emriyle sabit ve katından meşru kılınmış [bir sağlık ve esenlik dileği olarak]. Bunun tahiyyeye müteallık (sıla) olması da caizdir; çünkü o hayat talebidir ve bu da Yüce Allah'ın katındandır; nasbı ise mastar olmasındandır, zira teslîm mânasındadır. { مُبارَكَةً } Çünkü onunla hayır ve sevabın artması umulur. { طَيِّبَةً } İşitenin gönlü onunla hoşnut olur.
وعن أنس رضي الله تعالى عنه أنه ﵊ قال لي «متى لقيت أحداً من أمتي فسلم عليه يطل عمرك، وإذا دخلت بيتك فسلم عليهم يكثر خير بيتك، وصل صلاة الضحى فإنها صلاة الأبرار الأوابين» .
Enes radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre aleyhisselâm bana şöyle buyurmuştur: «Ümmetimden birine rastladığında ona selam ver ki ömrün uzasın; evine girdiğinde de ev halkına selam ver ki evinin bereketi/hayrı çoğalsın. Kuşluk namazını da kıl, zira o iyilerin ve Allah'a yönelenlerin (evvâbîn) namazıdır.»
كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ كرره ثلاثاً لمزيد التأكيد وتفخيم الأحكام المختتمة به وفصل الأولين بما هو المقتضى لذلك وهذا بما هو المقصود منه فقال: لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ أي الحق والخير في الأمور.
{ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } Daha fazla pekiştirmek ve bununla noktalanan hükümleri yüceltmek için bunu üç kez tekrarlamıştır; ilk ikisini buna sevk eden gerekçe ile, bunu ise bundan kastedilen gaye ile ayırmış ve şöyle buyurmuştur: { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } Yani işlerdeki hakkı ve hayrı [akledesiniz diye].
[سورة النور (٢٤) : آية ٦٢]
[Nûr Suresi (24), Âyet 62]
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢)
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlüne iman etmişlerdir. Toplu bir iş için onunla bir arada bulundukları zaman, ondan izin almadıkça çekip gitmezler. Gerçekten senden izin isteyenler, işte onlar Allah'a ve Resûlüne iman edenlerdir. Öyleyse bazı işleri için senden izin istediklerinde, sen de onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (62)
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ أي الكاملون في الإيمان. الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ من صميم قلوبهم. وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ كالجمعة والأعياد والحروب والمشاورة في الأمور، ووصف الأمر بالجمع للمبالغة وقرئ «أمر جميع» . لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ يستأذنوا رسول الله ﷺ فيأذن لهم، واعتباره في كمال الإِيمان لأنه كالمصداق لصحته والمميز للمخلص فيه عن المنافق فإن ديدنه التسلل والفرار، ولتعظيم الجرم في الذهاب عن مجلس رسول الله ﷺ بغير إذنه ولذلك أعاده مؤكداً على أسلوب أبلغ فقال: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فإنه يفيد أن المستأذن مؤمن لا محالة وأن الذهاب بغير إذن ليس كذلك. فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ ما يعرض لهم من المهام، وفيه أيضاً مبالغة وتضييق الأمر. فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ تفويض للأمر إلى رأي الرسول ﷺ، واستدل به على أن بعض الأحكام مفوضة إلى رأيه ومن منع ذلك قيد المشيئة بأن تكون تابعة لعلمه بصدقه فكأن المعنى: فائذن لمن علمت أن له عذراً. وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ بعد الإِذن فإن الاستئذان ولو لعذر قصور لأنه تقديم لأمر الدنيا على أمر الدين. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ لفرطات العباد.
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ } Yani imanda kemale ermiş olanlar. { الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } Kalplerinin ta derinliklerinden [iman etmişlerdir]. { وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ } Cuma, bayramlar, savaşlar ve meseleler hakkında istişare gibi [toplu bir işte]. İşi «câmi'» (toplayıcı) olarak nitelemek mübalağa içindir; «emrin cemî'in» şeklinde de okunmuştur. { لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ } Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteyip de o kendilerine izin verinceye kadar [ayrılmazlar]. Bunun imanın kemalinden sayılması, onun sıhhatinin bir göstergesi ve samimi olanı münafıktan ayırt edici olması sebebiyledir; zira münafığın âdeti sıvışıp kaçmaktır. Bir de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinden izinsiz ayrılmadaki cürmün büyüklüğünü belirtmek içindir; bundan dolayı bunu daha beliğ bir üslupla pekiştirerek tekrar etmiş ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } Bu ifade izin isteyen kimsenin kesinlikle mümin olduğunu, izinsiz gitmenin ise böyle olmadığını ifade eder. { فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ } Başlarına gelen önemli işlerden dolayı [senden izin istediklerinde]; bunda da bir mübalağa ve işi daraltma vardır. { فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } İşin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in re'yine havale edilmesidir. Bazı hükümlerin onun re'yine bırakıldığına bununla delil getirilmiştir; buna karşı çıkanlar ise bu dilemeyi onun sadakatini bilmesine bağlamışlardır; sanki mana: «Mazereti olduğunu bildiğin kimseye izin ver» şeklindedir. { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ } İzin verdikten sonra [onlar için mağfiret dile]; zira bir mazeretten dolayı da olsa izin istemek bir kusurdur, çünkü dünya işini din işinin önüne geçirmektir. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } Kulların kusurlarını [bağışlayandır].
رَحِيمٌ بالتيسير عليهم.
{ رَحِيمٌ } Onlara kolaylık sağlamakla [merhamet edendir].
[سورة النور (٢٤) : آية ٦٣]
[Nûr Suresi (24), Âyet 63]
لاَّ تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣)
{ لاَّ تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Peygamber'in çağrısını kendi aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın. Allah, içinizden birbirini siper ederek gizlice sıvışıp gidenleri elbette bilir. Artık O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine elem verici bir azap isabet etmesinden sakınsınlar.” (63)
لاَّ تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً لا تقيسوا دعاءه إياكم على دعاء بعضكم بعضاً في جواز الإِعراض والمساهلة في الإِجابة والرجوع بغير إذن، فإن المبادرة إلى إجابته ﵇ واجبة والمراجعة بغير إذنه محرمة. وقيل لا تجعلوا نداءه وتسميته كنداء بعضكم بعضاً باسمه ورفع الصوت به والنداء من وراء الحجرات، ولكن بلقبه المعظم مثل يا نبي الله، ويا رسول الله مع التوقير والتواضع وخفض الصوت، أو لا تجعلوا دعاءه عليكم كدعاء بعضكم على بعض فلا تبالوا بسخطه فإن دعاءه موجب، أو لا تجعلوا دعاءه ربه كدعاء صغيركم كبيركم يجيبه مرة ويرده أخرى فإن دعاءه مستجاب. قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ ينسلون قليلاً قليلاً من الجماعة ونظير تسلل تدرج وتدخل. لِواذاً ملاوذة بأن يستتر بعضكم ببعض حتى يخرج، أو يلوذ بمن يؤذن له فينطلق معه كأنه تابعه وانتصابه على الحال وقرئ بالفتح. فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ يخالفون أمره بترك مقتضاه ويذهبون سمتاً خلاف سمته، وعَنْ لتضمنه معنى الإِعراض أو يصدون عن أمره دون المؤمنين من خالفه عن الأمر إذا صد عنه دونه، وحذف المفعول لأن المقصود بيان المخالف والمخالف عنه والضمير لله تعالى، فإن الأمر له في الحقيقة أو للرسول فإنه المقصود بالذكر. أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ محنة في الدنيا. أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ في الآخرة واستدل به على أن الأمر للوجوب فإنه يدل على أن ترك مقتضى الأمر مقتض لأحد العذابين، فإن الأمر بالحذر عنه يدل على خشية المشروط بقيام المقتضي له وذلك يستلزم الوجوب.
{ لاَّ تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً } Yüz çevirmenin caizliği, icabette gevşeklik gösterme ve izinsiz geri dönme hususunda onun sizi çağırmasını birbirinizi çağırmanıza kıyas etmeyin; zira aleyhisselâm'ın davetine icabet etmeye koşmak vacip, izni olmadan geri dönmek ise haramdır. Şöyle de denilmiştir: Onun çağrılmasını ve adının anılmasını, birbirinizi adıyla çağırmanız, sesinizi yükseltmeniz ve odaların arkasından seslenmeniz gibi kılmayın; aksine saygı, tevazu ve alçak sesle «Ey Allah'ın Peygamberi», «Ey Allah'ın Resûlü» gibi yüceltici lakabıyla çağırın. Yahut onun size beddua etmesini birbirinize beddua etmeniz gibi görüp gazabını önemsemezlik etmeyin; çünkü onun bedduası gerçekleşir. Veyahut onun Rabbine dua etmesini, küçüğünüzün büyüğünüze dua etmesi ve [büyüğün] bunu bazen kabul edip bazen reddetmesi gibi saymayın; zira onun duası müstecaptır (kabul edilir). { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ } Cemaatten azar azar sıvışıp ayrılanları [bilir]. «Tessellül»ün (تسلل) benzeri «tederrüc» (derece derece ilerlemek) ve «tedahhül»dür (yavaşça girmek). { لِواذاً } Birbirine sığınarak (mülâveze); öyle ki biri diğerinin arkasına gizlenerek çıkar veya kendisine izin verilen kimseye sığınıp onun tabisiymiş gibi onunla birlikte gider. [Kelimenin irabta] nasp olması hâl olmasındandır; fetha ile de [levâzen şeklinde] okunmuştur. { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } Gereğini terk ederek onun emrine muhalefet edenler ve onun gittiği yolun aksine bir yola sapanlar [sakınsınlar]. «'An» (عَنْ) harf-i cerri yüz çevirme manasını içerdiği içindir; yahut müminlerin aksine onun emrinden alıkoyarlar mânasındadır; nitekim «hâlefehû ani'l-emr», onsuz olarak onu emirden alıkoydu demektir. Meful hazfedilmiştir; zira maksat muhalefet edeni ve kendisinden yüz çevrileni beyan etmektir. Zamir Yüce Allah'a aittir, çünkü emir hakikatte O'nundur; yahut zikirden maksat o olduğu için Resûl'e aittir. { أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ } Dünyada bir mihnet/bela. { أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } Ahirette [elem verici bir azap]. Emrin vücub ifade ettiğine bununla delil getirilmiştir; zira emrin gereğini terk etmenin iki azaptan birini gerektirdiğine delalet eder. Çünkü sakınmanın emredilmesi, gerektirici sebebin varlığıyla şart kılınan şeyden korkmayı ifade eder ve bu da vücubu zorunlu kılar.
[سورة النور (٢٤) : آية ٦٤]
[Nûr Suresi (24), Âyet 64]
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)
{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Haberiniz olsun ki, göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir. O'na döndürülecekleri gün yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (64)
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ أيها المكلفون من المخالفة والموافقة والنفاق والإِخلاص، وإنما أكد علمه ب قَدْ لتأكيد الوعيد. وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ يوم يرجع المنافقون إليه للجزاء، ويجوز أن يكون الخطاب أيضاً مخصوصاً بهم على طريق الإِلتفات، وقرأ يعقوب بفتح الياء وكسر الجيم.
{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } Ey mükellefler! Muhalefet, muvafakat, nifak ve ihlastan ne üzere olduğunuzu [O bilir]. İlim sıfatını «kad» (قَدْ) ile tekit etmesi, tehdidi pekiştirmek içindir. { وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ } Münafıkların ceza/karşılık için O'na döndürülecekleri gün. Hitabın da iltifat yoluyla onlara tahsis edilmiş olması caizdir. Ya'kûb, yâ'nın fethası ve cîm'in kesresiyle [yerci'ûne şeklinde] okumuştur.
فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا من سوء الأعمال بالتوبيخ والمجازاة عليه. وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ لا يخفى عليه خافية.
{ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } Kötü amellerini azarlayarak ve karşılığını vererek [onlara bildirir]. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } Hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz.
عن النبي ﷺ «من قرأ سورة النور أعطي من الأجر عشر حسنات بعدد كل مؤمن ومؤمنة فيما مضى وفيما بقي» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: «Kim Nûr Suresi'ni okursa, geçmişte ve gelecekteki her bir mümin ve mümine sayısınca kendisine on sevap verilir.»