قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فعلمكم شيئاً دون شيء ولذلك غلبكم، أو فواعدكم على ذلك وتواطأتم عليه، وأراد به التلبيس على قومه كي لا يعتقدوا أنهم آمنوا عن بصيرة وظهور حق، وقرأ حمزة والكسائي وأبو بكر وروح «أأمنتم» بهمزتين. فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ وبال ما فعلتم وقوله:
{قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} “[Firavun] dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür.'” Size bazı şeyleri öğretip bazılarını öğretmedi, bu yüzden de sizi yendi; yahut bu hususta onunla sözleştiniz ve anlaştınız [demektir]. Firavun bununla kavminin kafasını karıştırmayı, onların basiretle ve hakkın ortaya çıkmasıyla iman ettiklerini düşünmelerini engellemeyi amaçlamıştır. Hamza, Kisâî, Ebû Bekr ve Ravh iki hemze ile {أَآمَنْتُمْ} şeklinde okumuşlardır. {فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Yakında bileceksiniz!” Yaptığınız şeyin vebalini [bileceksiniz]. Şu sözü de:
لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ بيان له.
{لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “Andolsun ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve hepinizi mutlaka asacağım!” onun açıklamasıdır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 50'den 51'e]
قالُوا لا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (٥٠) إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١)
{قالُوا لا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (٥٠) إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١)} “Dediler ki: 'Zararı yok! Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. (50) İnananların ilki olduğumuz için Rabbimizin hatalarımızı bağışlayacağını umarız.' (51)”
قالُوا لاَ ضَيْرَ لا ضرر علينا في ذلك. إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ بما توعدنا به فإن الصبر عليه محاء
{قالُوا لاَ ضَيْرَ} Bunda bizim için bir zarar yoktur. {إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ} Bizi tehdit ettiğin şeyle [Rabbimize döneceğiz]. Çünkü buna sabretmek günahları siler,
للذنوب موجب للثواب والقرب من الله تعالى، أو بسبب من أسباب الموت والقتل أنفعها وأرجاها.
sevabı ve Allah Teâlâ'ya yakınlığı gerektirir; yahut ölüm ve öldürülme sebeplerinden biriyle [Rabbimize döneceğiz ki bu yolların] en faydalısı ve en umut vericisidir.
إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا لأن كنا. أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ من أتباع فرعون، أو من أهل المشهد والجملة في المعنى تعليل ثان لنفي الضمير، أو تعليل للعلة المتقدمة. وقرئ «إِن كُنَّا» على الشرط لهضم النفس وعدم الثقة بالخاتمة، أو على طريقة المدل بأمره نحو إن أحسنت إليك فلا تنس حقي.
{إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا} Çünkü biz olduk [demektir]. {أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ} Firavun'un tâbilerinden yahut o meydanda toplananlardan [ilk inananlar]. Cümle anlam bakımından, zararın olmamasını bildiren zamirin ikinci bir gerekçesidir yahut önceki gerekçenin gerekçesidir. Nefsi kırmak ve akıbetten emin olmamak maksadıyla şart manasında {إِن كُنَّا} şeklinde veya 'Sana iyilik ettiysem hakkımı unutma' sözünde olduğu gibi yaptığı işle lütufta bulunan kimsenin üslubu üzere de okunmuştur.
[سورة الشعراء (٢٦) : آية ٥٢]
[Şuarâ Suresi (26): Ayet 52]
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢)
{وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢)} “Musa'ya da: 'Kullarımı geceleyin yola çıkar, muhakkak siz takip edileceksiniz' diye vahyettik. (52)”
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي وذلك بعد سنين أقامها بين أظهرهم يدعوهم إلى الحق ويظهر لهم الآيات فلم يزيدوا إلا عتواً وفساداً، وقرأ ابن كثير ونافع أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي بكسر النون ووصل الألف من سرى وقرئ «أن سر» من السير. إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ يتبعكم فرعون وجنوده وهو علة الأمر بالإِسراء أي أسر بهم حتى إذا اتبعوكم مصبحين كان لكم تقدم عليهم بحيث لا يدركونكم قبل وصولكم إلى البحر بل يكونون على أثركم حين تلجون البحر فيدخلون مدخلكم فأطبقه عليهم فأغرقهم.
{وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي} Bu [vahiy], onları hakka çağırıp mucizeler göstererek aralarında geçirdiği yıllardan sonra gerçekleşmiştir; fakat onlar azgınlık ve fesatlarını artırmaktan başka bir şey yapmamışlardır. İbn Kesîr ve Nâfi, {أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي} ibaresini nûn harfini kesreli ve elifi vasıl yaparak 'serâ' fiilinden okumuşlardır. 'Seyr' kökünden {أن سر} şeklinde de okunmuştur. {إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ} Firavun ve orduları sizi takip edecektir. Bu, geceleyin yola çıkma emrinin gerekçesidir; yani 'Onları geceleyin yürüt ki sabahleyin sizi takip ettiklerinde denize varmadan önce size yetişemeyecekleri bir mesafede önde olasınız; bilakis siz denize girdiğiniz anda ardınızda olsunlar, böylece sizin girdiğiniz yere girsinler, [denizi] onların üzerine kapatıp onları boğayım' [demektir].
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٥٣ الى ٥٦]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 53'ten 56'ya]
فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ (٥٦)
{فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ (٥٦)} “Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi: (53) 'Şüphesiz bunlar az bir topluluktur; (54) ve doğrusu onlar bizi çok öfkelendirmektedirler; (55) biz ise elbette tedbirli uyanık bir topluluğuz' [dedi]. (56)”
فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ حين أخبر بسراهم. فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ العساكر ليتبعوهم.
{فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ} Geceleyin yola çıktıkları kendisine haber verildiği zaman [Firavun gönderdi]. {فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ} Onları takip etsinler diye askerleri [toplayıcılar gönderdi].
إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ على إرادة القول وإنما استقلهم وكانوا ستمائة ألف وسبعين ألفاً بالإِضافة إلى جنوده، إذ
{إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} Söz takdiri iledir. Onlar altı yüz yetmiş bin kişi olmalarına rağmen kendi ordularına nispetle onları azımsamıştır; zira
روي أنه خرج وكانت مقدمته سبعمائة ألف والشرذمة الطائفة القليلة، ومنها ثوب شراذم لما بلي وتقطع
rivayet edildiğine göre Firavun yola çıktığında sadece öncü birliği yedi yüz bin kişiydi. Şirzime (شِرْذِمَةٌ), az topluluk demektir. Eskiyip parça parça olduğunda elbise için kullanılan 'şerâzim' (شراذم) kelimesi de bundandır.
، وقَلِيلُونَ باعتبار أنهم أسباط كل سبط منهم قليل.
{قَلِيلُونَ} ifadesi ise onların kabileler (esbât) halinde olması ve her kabilenin az sayıda bulunması itibarıyladır.
وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ لفاعلون ما يغيظنا.
{وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ} Bizi öfkelendirecek şeyler yapmaktadırlar.
وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ وإنا لجمع من عادتنا الحذر واستعمال الحزم في الأمور، أشار أولاً إلى عدم ما يمنع اتباعهم من شوكتهم ثم إلى تحقق ما يدعو إليه من فرط عداوتهم ووجوب التيقظ في شأنهم حثاً عليه، أو اعتذر بذلك إلى أهل المدائن كي لا يظن به ما يكسر سلطانه، وقرأ ابن عامر برواية ابن ذكوان والكوفيون حاذِرُونَ والأول للثبات والثاني للتجدد، وقيل الحاذر المؤدي في السلاح وهو أيضاً من الحذر لأن ذلك إنما يفعل حذرا، وقرئ «حادرون» بالدال المهملة أي أقوياء قال:
{وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ} Şüphesiz biz âdeti ihtiyatlı olmak ve işlerde tedbiri elden bırakmamak olan bir topluluğuz. Önce güçlerinden dolayı peşlerine düşmeyi engelleyecek bir durumun olmadığına işaret etmiş, ardından aşırı düşmanlıkları sebebiyle onları takip etmeyi gerektiren sebebin varlığına ve harekete geçmeye teşvik etmek için durumları konusunda uyanık olmanın zorunluluğuna dikkat çekmiştir; yahut saltanatını sarsacak bir düşünceye kapılmasınlar diye şehir halkına bu şekilde mazeret bildirmiştir. İbn Âmir İbn Zekvân rivayetiyle ve Kûfeliler {حاذِرُونَ} şeklinde okumuşlardır; birincisi süreklilik, ikincisi ise yenilenme bildirir. Hâzir kelimesinin tam teçhizatlı silah kuşanmış kimse olduğu da söylenmiştir ki bu da 'hazer' (sakınma) kökündendir; zira bu ancak tedbir amacıyla yapılır. Noktasız dâl ile 'güçlü kimseler' anlamında {حادرون} şeklinde de okunmuştur. Şair şöyle demiştir:
أُحِبُّ الصَّبِيَ السُّوءَ مِنْ أَجْلِ أُمِّهِ ... وَأُبْغِضُهُ مِنْ بُغْضِهَا وَهُوَ حَادِرٌ
Kötü çocuğu annesinin hatırına severim ... Annesine olan buğzumdan dolayı ise kendisi iri yapılı/güçlü kuvvetli iken bile ondan nefret ederim.
أو تامو السلاح فإن ذلك يوجب حدارة في أجسامهم.
Yahut tam teçhizatlı silah kuşanmış kimselerdir; zira bu durum bedenlerinde bir irilik ve heybet meydana getirir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٥٧ الى ٦٠]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 57'den 60'a]
فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠)
{فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠)} “Böylece onları bahçelerden, pınarlardan, (57) hazinelerden ve şerefli makamdan çıkardık. (58) İşte böyle yaptık ve bunlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık. (59) [Firavun ve adamları] güneş doğarken onların ardına düştüler. (60)”
فَأَخْرَجْناهُمْ بأن خلقنا داعية الخروج بهذا السبب فحملتهم عليه. مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ.
{فَأَخْرَجْناهُمْ} Bu sebeple çıkma arzusunu içlerinde yaratarak onları çıkmaya sevk ettik. {مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ}.
وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ يعني المنازل الحسنة والمجالس البهية.
{وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ} Güzel konaklar ve görkemli meclisler demektir.
كَذلِكَ مثل ذلك الإِخراج أخرجنا فهو مصدر، أو مثل ذلك المقام الذي كان لهم على أنه صفة مقام، أو الأمر كذلك فيكون خبر المحذوف. وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ.
{كَذلِكَ} 'O çıkarma gibi çıkardık' [demektir] ve masdardır; yahut 'makam' kelimesinin sıfatı olarak 'onların sahip olduğu o makam gibi' manasındadır; ya da 'durum böyledir' anlamında mahzuf bir mübtedanın haberidir. {وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ}.
فَأَتْبَعُوهُمْ وقرئ «فَأَتْبَعُوهُم» . مُشْرِقِينَ داخلين في وقت شروق الشمس.
{فَأَتْبَعُوهُمْ} {فَأَتْبَعُوهُم} şeklinde de okunmuştur. {مُشْرِقِينَ} Güneşin doğuş vaktine girmiş oldukları halde.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٦١ الى ٦٤]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 61'den 64'e]
فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قالَ كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢) فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣) وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤)
{فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قالَ كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢) فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣) وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤)} “İki topluluk birbirini görünce Musa'nın arkadaşları: 'Muhakkak yakalandık!' dediler. (61) [Musa]: 'Hayır, asla! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi. (62) Bunun üzerine Musa'ya: 'Asanla denize vur!' diye vahyettik. [Vurunca] hemen yarıldı ve her parçası koca bir dağ gibi oldu. (63) Ötekileri de oraya yaklaştırdık. (64)”
فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ تقاربا بحيث رأى كل واحد منهما الآخر، وقرئ «تراءت الفئتان» قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ لملحقون، وقرئ «لَمُدْرَكُونَ» من أدرك الشيء إذا تتابع ففني، أي: لمتتابعون في الهلاك على أيديهم.
{فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ} Her biri diğerini görecek kadar birbirlerine yaklaştıklarında. 'İki grup birbirini gördü' anlamında {تراءت الفئتان} şeklinde de okunmuştur. {قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} Kesinlikle yakalandık! 'Bir şey peş peşe gelip tükendi' anlamına gelen ifadeden türemiş olarak {لَمُدْرَكُونَ} şeklinde de okunmuştur; yani: 'Kesinlikle onların ellerinde peş peşe helak edileceğiz!' [demektir].
قالَ كَلَّا لن يدركوكم فإن الله وعدكم بالخلاص منهم. إِنَّ مَعِي رَبِّي بالحفظ والنصرة.
{قالَ كَلَّا} Asla size yetişemeyecekler; zira Allah onlardan kurtulacağınızı vadetti. {إِنَّ مَعِي رَبِّي} Koruma ve yardımıyla.
سَيَهْدِينِ طريق النجاة منهم،
{سَيَهْدِينِ} Onlardan kurtuluş yolunu [bana gösterecektir].
روي أن مؤمن آل فرعون كان بين يدي موسى فقال: أين أمرت فهذا البحر أمامك وقد غشيك آل فرعون، فقال: أمرت بالبحر ولعلي أومر بما أصنع.
Rivayet edildiğine göre Firavun ailesinin mümini Musa'nın önündeydi ve: 'Nereye emrolundun? İşte deniz önünde ve Firavun ailesi sizi kuşattı' dedi. Musa da: 'Denize doğru emrolundum, umulur ki ne yapacağım bana emrolunur' dedi.
فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ بحر القلزم أو النيل. فَانْفَلَقَ أي فضرب فانفلق وصار اثني عشر فرقاً بينها مسالك. فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ كالجبل المنيف الثابت في مقره فدخلوا في شعابها كل سبط في شعب.
{فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ} Kulzüm Denizi'ne yahut Nil'e. {فَانْفَلَقَ} Yani vurdu ve yarıldı; aralarında yollar bulunan on iki fırkaya ayrıldı. {فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} Yerinde sabit duran yüce bir dağ gibi oldu; böylece her kabile bir yoldan olmak üzere o yarıklara girdiler.
وَأَزْلَفْنا وقربنا. ثَمَّ الْآخَرِينَ فرعون وقومه حتى دخلوا على أثرهم مداخلهم.
{وَأَزْلَفْنا} Yaklaştırdık. {ثَمَّ الْآخَرِينَ} Firavun ve kavmini; öyle ki onların ardından onların girdiği yollara girdiler.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٦٥ الى ٦٨]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 65'ten 68'e]
وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)
{وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)} “Musa'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık. (65) Sonra ötekileri boğduk. (66) Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdi. (67) Şüphesiz senin Rabbin, elbette O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (68)”
وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ بحفظ البحر على تلك الهيئة إلى أن عبروا.
{وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ} Karşıya geçinceye kadar denizi o halde muhafaza ederek [kurtardık].
ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ بإطباقه عليهم.
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} [Denizi] onların üzerine kapatarak.
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وأية آية. وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وما تنبه عليها أكثرهم إذ لم يؤمن بها أحد ممن بقي في مصر من القبط، وبنو إسرائيل بعد ما نجوا سألوا بقرة يعبدونها واتخذوا العجل وقالوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً.
{إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً} Hem de ne ibret! {وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} Onların çoğu bundan ibret almadı; zira Kıptilerden Mısır'da kalanlardan hiçbiri buna iman etmedi. İsrailoğulları da kurtulduktan sonra tapınmak için bir inek istediler, buzağıyı ilah edindiler ve 'Allah'ı apaçık görünceye kadar sana inanmayacağız' dediler.
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ المنتقم من أعدائه. الرَّحِيمُ بأوليائه.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} Düşmanlarından intikam alan. {الرَّحِيمُ} Dostlarına merhamet eden.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٦٩ الى ٧١]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 69'dan 71'e]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (٦٩) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ (٧١)
{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (٦٩) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ (٧١)} “Onlara İbrahim'in haberini de oku. (69) Hani o, babasına ve kavmine: 'Neye tapıyorsunuz?' demişti. (70) Dediler ki: 'Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam edeceğiz.' (71)”
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ على مشركي العرب. نَبَأَ إِبْراهِيمَ.
{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ} Arap müşriklerine. {نَبَأَ إِبْراهِيمَ}.
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ سألهم ليريهم أن ما يعبدونه لا يستحق العبادة.
{إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ} Taptıkları şeyin ibadete lâyık olmadığını onlara göstermek için sordu.
قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ فأطالوا جوابهم بشرح حالهم معه تبجحاً به وافتخاراً، و «نظل» ها هنا بمعنى ندوم. وقيل كانوا يعبدونها بالنهار دون الليل.
{قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ} Bununla övünerek ve iftihar ederek onlarla olan durumlarını açıklamak suretiyle cevaplarını uzattılar. Buradaki {نَظَلُّ} kelimesi 'devam ederiz' anlamındadır. Gece değil sadece gündüzleri putlara taptıkları da söylenmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٧٢ الى ٧٤]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 72'den 74'e]
قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣) قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤)
{قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣) قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤)} “[İbrahim] dedi ki: 'Dua ettiğiniz zaman sizi duyuyorlar mı? (72) Yahut size fayda veya zarar veriyorlar mı?' (73) Dediler ki: 'Hayır, ama biz babalarımızı böyle yapar bulduk.' (74)”
قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ يسمعون دعاءكم أو يسمعونكم تدعون فحذف ذلك لدلالة. إِذْ تَدْعُونَ عليه
{قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ} Duanızı işitiyorlar mı yahut dua ettiğinizi duyuyorlar mı demektir; {إِذْ تَدْعُونَ} ifadesinin delaleti sebebiyle bu kısım hazfedilmiştir.
وقرئ «يَسْمَعُونَكُمْ» أي يسمعونكم الجواب عن دعائكم ومجيئه مضارعاً مع إِذْ على حكاية الحال الماضية استحضاراً لها.
Duanıza cevap işittiriyorlar mı anlamında {يُسْمِعُونَكُمْ} şeklinde de okunmuştur. Geçmiş zamanı zihinde canlandırmak maksadıyla 'iz' (إِذْ) edatı ile birlikte muzari fiil olarak getirilmiştir.
أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ على عبادتكم لها. أَوْ يَضُرُّونَ من أعرض عنها.
{أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ} Onlara ibadet etmeniz karşılığında. {أَوْ يَضُرُّونَ} Onlardan yüz çevirene [zarar veriyorlar mı?].
قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ أضربوا عن أن يكون لهم سمع أو يتوقع منهم ضر أو نفع، والتجؤوا إلى التقليد.
{قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ} Onların işitmeleri yahut kendilerinden bir zarar ya da fayda beklenmesi fikrinden vazgeçip taklide sığındılar.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٧٥ الى ٧٧]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 75'ten 77'ye]
قالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَّا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (٧٧)
{قالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَّا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (٧٧)} “[İbrahim] dedi ki: 'Gördünüz mü neye taptığınızı? (75) Siz ve eski atalarınız! (76) Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; âlemlerin Rabbi müstesna.' (77)”
قالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَّا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ فإن التقدم لا يدل على الصحة ولا ينقلب به الباطل حقاً.
{قالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَّا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ} Zira geçmişte yaşamış olmak doğruluğa delalet etmez ve onunla batıl hakka dönüşmez.
فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي يريد أنهم أعداء لعابديهم من حيث إنهم يتضررون من جهتهم فوق ما يتضرر الرجل من جهة عدوه، أو إن المغري بعبادتهم أعدى أعدائهم وهو الشيطان، لكنه صور الأمر في نفسه تعريضاً لهم فإنه أنفع في النصح من التصريح، وإشعاراً بأنها نصيحة بدأ بها نفسه ليكون أدعى إلى القبول، وإفراد العدو لأنه في الأصل مصدر أو بمعنى النسب. إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ استثناء منقطع أو متصل على أن الضمير لكل معبود عبدوه وكان من آبائهم من عبد الله.
{فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي} Bir kimsenin düşmanından zarar görmesinden daha fazla tapanların onların yüzünden zarara uğrayacakları cihetiyle kendilerine tapanların düşmanları olduğunu, yahut onlara tapmaya kışkırtanın, düşmanlarının en azılısı olan şeytan olduğunu kastetmektedir. Fakat bu meseleyi, onlara üstü kapalı bir şekilde dokundurmak (tariz) amacıyla kendi nefsi üzerinden tasvir etmiştir; zira bu durum, nasihatte açıkça söylemekten daha tesirlidir ve kabule daha fazla sevk etsin diye bizzat kendi nefsinden başladığı bir nasihat olduğunu hissettirmek içindir. Düşman kelimesinin tekil getirilmesi ({عَدُوٌّ}) ise aslen masdar olması veya nispet anlamı taşıması sebebiyledir. {إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ} zamirin taptıkları her bir mabuda ait olması ve atalarından Allah'a ibadet edenlerin de bulunması esasına göre munkatı' yahut muttasıl bir istisnadır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 78'den 79'a]
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩)
{الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩)} “O ki beni yarattı, bana doğru yolu gösteren de O'dur. (78) O ki beni yediren ve içirendir. (79)”
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ لأنه يهدي كل مخلوق لما خلق له من أمور المعاش والمعاد كما قال وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى هداية مدرجة من مبدأ إيجاده إلى منتهى أجله يتمكن بها من جلب المنافع ودفع المضار، مبدؤها بالنسبة إلى الإِنسان هداية الجنين إلى امتصاص دم الطمث من الرحم، ومنتهاها الهداية إلى طريق الجنة والتنعم بلذائذها، والفاء للسببية إن جعل الموصول مبتدأ وللعطف إن جعل صفة رب العالمين فيكون اختلاف النظم لتقدم الخلق واستمرار الهداية وقوله:
{الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ} Çünkü O, her yaratılmışı; {وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى} “O ki takdir etti ve yol gösterdi” buyurduğu gibi, yaratılış gayesi olan dünya ve ahiret işlerine sevk eder. Bu hidayet, var edilişinin başlangıcından ecelinin nihayetine kadar faydaları elde edip zararları savabilmesini sağlayan aşamalı bir hidayettir. İnsana nispetle bunun başlangıcı, ceninin rahimdeki adet kanını emmeye yönlendirilmesi; nihayeti ise cennetin yoluna ve onun lezzetleriyle nimetlenmeye ulaştırılmasıdır. İsmi mevsul mübteda (özne) kabul edilirse 'fe' (فَ) harfi sebebiyet içindir; şayet âlemlerin Rabbinin sıfatı kabul edilirse atıf içindir. Bu durumda nazmın farklılığı, yaratmanın önceliği ve hidayetin sürekliliği sebebiyledir. Ve O'nun şu sözü:
وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ على الأول مبتدأ محذوف الخبر لدلالة ما قبله عليه وكذا اللذان بعده، وتكرير الموصول على الوجهين للدلالة على أن كل واحدة من الصلات مستقلة باقتضاء الحكم.
{وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ} birinci görüşe göre, öncesinin ona delalet etmesi sebebiyle haberi (yüklemi) hazfedilmiş bir mübtedadır; bundan sonra gelen iki mevsul de böyledir. Her iki veche göre de mevsulün tekrar edilmesi, sıla cümlelerinin her birinin hükmü gerektirmede müstakil olduğuna delalet etmek içindir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٨٠ الى ٨١]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 80'den 81'e]
وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠) وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١)
{وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠) وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١)} “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur. (80) O ki beni öldürecek, sonra diriltecektir. (81)”
وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ عطف على يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ لأنه من روادفهما من حيث إن الصحة والمرض في الأغلب يتبعان المأكول والمشروب، وإنما لم ينسب المرض إليه تعالى لأن المقصود تعديد النعم، ولا ينتقض بإسناد الإِماتة إليه فإن الموت من حيث إنه لا يحس به لا ضرر فيه وإنما لضرر في مقدماته وهي المرض، ثم إنه لأهل الكمال وصلة إلى نيل المحاب التي تستحقر دونها الحياة الدنيوية وخلاص من أنواع المحن والبليات، ولأن المرض في غالب الأمر إنما يحدث بتفريط من الإِنسان في مطاعمه ومشاربه وبما بين الأخلاط والأركان من التنافي والتنافر، والصحة إنما تحصل باستحفاظ اجتماعها والاعتدال المخصوص عليها قهراً وذلك بقدرة الله العزيز العليم.
{وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} {يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ} üzerine matuftur; çünkü sağlık ve hastalık çoğunlukla yenen ve içilen şeylere bağlı olması cihetiyle onların peşi sıra gelir. Hastalığı Allah Teâlâ'ya isnat etmemesi ise amacın nimetleri saymak olmasındandır. Ölümü O'na isnat etmesi bu durumu bozmaz; zira ölüm, hissedilmemesi yönüyle kendisinde bir zarar bulunmayan bir şeydir; asıl zarar ise onun öncülleri olan hastalıktadır. Ayrıca ölüm, kâmil insanlar için, yanında dünya hayatının değersiz kaldığı sevilen şeylere kavuşma vesilesi ve çeşitli sıkıntı ve belalardan bir kurtuluştur. Bir de hastalık çoğunlukla insanın yiyip içmesindeki kusurundan ve unsurlar ile hıltlar (vücut sıvıları) arasındaki uyuşmazlık ve çekişmeden kaynaklanır. Sıhhat ise ancak bunların bir arada tutulması ve mecburi olarak üzerlerinde bulunan özel dengenin korunmasıyla meydana gelir ki bu da Azîz ve Alîm olan Allah'ın kudretiyledir.
وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ في الآخرة.
{وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ} Ahirette [diriltecektir].
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 82'den 83'e]
وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢) رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣)
{وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢) رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣)} “Ve ceza gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur. (82) Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihler arasına kat. (83)”
وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ ذكر ذلك هضماً لنفسه وتعليماً للأمة أن يجتنبوا المعاصي ويكونوا على حذر، وطلب لأن يغفر لهم ما يفرط منهم واستغفاراً لما عسى يندر منه من الصغائر، وحمل الخطيئة على كلماته الثلاث: إِنِّي سَقِيمٌ، بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا، وقوله «هي أختي» ، ضعيف لأنها معاريض وليست خطايا.
{وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} Bunu, nefsini tezellül ve tevazuya alıştırmak (hazm-ı nefs) için, ümmete günahlardan kaçınmalarını ve sakınmalarını öğretmek amacıyla, kendilerinden sadır olabilecek kusurların bağışlanmasını talep etmek için ve kendisinden nadiren meydana gelmesi muhtemel küçük günahların mağfiretini istemek gayesiyle zikretmiştir. Hatanın (el-hatîe), onun üç sözüne hamledilmesi —yani: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben hastayım”, {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا} “Belki de bunu onların şu büyükleri yapmıştır” ve «O benim kız kardeşimdir» sözlerine hamledilmesi— zayıftır; zira bunlar kinayeli/üstü kapalı ifadelerdir (meariz), günah (hata) değildirler.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً كمالا في العلم والعمل أستعد به لخلافة الحق ورئاسة الخلق. وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ ووفقني للكمال في العمل لأنتظم به في عداد الكاملين في الصلاح الذين لا يشوب صلاحهم كبير ذنب ولا صغيره.
{رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً} İlim ve amelde öyle bir kemal ver ki onunla Hakk'ın hilafetine ve halkın önderliğine hazırlanayım. {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} Beni amelde kemale muvaffak kıl ki, salahlarına büyük veya küçük hiçbir günahın karışmadığı salihlikte kâmil olanların zümresine dâhil olayım.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٨٤ الى ٨٦]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 84'ten 86'ya]
وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦)
{وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦)} “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl. (84) Beni Naim cennetinin varislerinden eyle. (85) Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı. (86)”
وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ جاهاً وحسن صيت في الدنيا يبقى أثره إلى يوم الدين، ولذلك ما من أمة إلا وهم محبون له مثنون عليه، أو صادقاً من ذريتي يجدد أصل ديني ويدعو الناس إلى ما كنت أدعوهم إليه وهو محمّد ﷺ.
{وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ} Dünyada, eseri kıyamet gününe kadar baki kalacak bir itibar ve güzel bir nam [kıl]. Bu yüzdendir ki onu sevmeyen ve onu övmeyen hiçbir ümmet yoktur; yahut zürriyetimden dinimin aslını yenileyecek ve insanları benim onları davet ettiğim şeye çağıracak doğru sözlü birini [kıl ki] o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.
وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ في الآخرة وقد مر معنى الوراثة فيها.
{وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ} Ahirette; oradaki verasetin anlamı daha önce geçmişti.
وَاغْفِرْ لِأَبِي بالهداية والتوفيق للإِيمان. إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ طريق الحق وإن كان هذا الدعاء بعد موته فلعله كان لظنه أنه كان يخفي الإِيمان تقية من نمرود ولذلك وعده به، أو لأنه لم يمنع بعد من الاستغفار للكفار.
{وَاغْفِرْ لِأَبِي} Hidayet vermek ve imana muvaffak kılmak suretiyle [bağışla]. {إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ} Hak yoldan sapanlardandı. Bu dua onun ölümünden sonra yapılmış ise, belki de Nemrud'dan takiyye yaparak imanı gizlediği zannından kaynaklanıyordu ve bu sebeple ona bunu vaat etmişti; yahut henüz kâfirlere istiğfar etmekten menedilmemiş olmasındandı.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٨٧ الى ٨٩]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 87'den 89'a]
وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)
{وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)} “İnsanların diriltileceği gün beni utandırma. (87) O gün ne mal fayda verir ne de oğullar. (88) Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen müstesna. (89)”
وَلا تُخْزِنِي بمعاتبتي على ما فرطت، أو بنقص رتبتي عن رتبة بعض الوارث، أو بتعذيبي لخفاء العاقبة وجواز التعذيب عقلاً، أو بتعذيب والدي، أو ببعثه في عداد الضالين وهو من الخزي بمعنى الهوان، أو من الخزاية بمعنى الحياء. يَوْمَ يُبْعَثُونَ الضمير للعباد لأنهم معلومون أو ل الضَّالِّينَ.
{وَلا تُخْزِنِي} Kusurlarımdan dolayı beni azarlamakla, yahut cennet varislerinden bazılarının mertebesinden benim mertebemi eksiltmekle, yahut akıbetin gizli olması ve aklen azap edilmenin caiz bulunması sebebiyle bana azap etmekle, yahut babama azap etmekle, yahut onu sapanların zümresi arasında diriltmekle [beni utandırma/rezil etme]. Bu, zillet manasındaki el-hızy (الخزي) kökünden veya haya manasındaki el-hazâye (الخزاية) kökündendir. {يَوْمَ يُبْعَثُونَ} Zamir, malum oldukları için kullara yahut {الضَّالِّينَ} (sapanlar) kelimesine aittir.
يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ أي لا ينفعان أحداً إلا مخلصاً سليم القلب عن الكفر وميل المعاصي وسائر آفاته، أو لا ينفعان إلا مال من هذا شأنه وبنوه حيث أنفق ماله في سبيل البر، وأرشد بنيه إلى الحق وحثهم على الخير وقصد بهم أن يكونوا عباد الله مطيعين شفعاء له يوم القيامة. وقيل الاستثناء مما دل عليه المال والبنون أي لا ينفع غنى إلاَّ غناه. وقيل منقطع والمعنى لكن سلامة مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ تنفعه.
{يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} Yani küfürden, günahlara meyletmekten ve diğer afetlerden kalbi arınmış ihlaslı kimseden başkasına bunlar fayda vermez; yahut malını hayır yolunda infak eden, çocuklarını hakka yönlendirip iyiliğe teşvik eden ve onlarla kıyamet gününde kendisine şefaatçi olacak itaatkâr Allah kulları olmalarını hedefleyen kimsenin malı ve çocuklarından başkası fayda vermez. İstisnanın, mal ve oğulların delalet ettiği zenginlikten olduğu da söylenmiştir; yani 'O'nun zenginliğinden (manevi zenginlikten) başka zenginlik fayda vermez' demektir. Munkatı' olduğu da söylenmiştir; anlamı: 'Fakat {مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} olan kimsenin selâmeti kendisine fayda verir' şeklindedir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 90'dan 93'e]
وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣)
{وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣)} “Cennet muttakilere yaklaştırılır. (90) Cehennem de azgınlara apaçık gösterilir. (91) Ve onlara denilir ki: 'Nerede o taptıklarınız? (92) Allah'tan başka olanlar? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarıyorlar mı?' (93)”
وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ بحيث يرونها من الموقف فيتبجحون بأنهم المحشورون إليها.
{وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ} Öyle ki onu mahşer yerinden görürler ve oraya sevk edilenlerin kendileri olmasıyla sevinip iftihar ederler.
وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ فيرونها مكشوفة ويتحسرون على أنهم المسوقون إليها، وفي اختلاف الفعلين
{وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ} Onu apaçık görürler ve oraya sürülenlerin kendileri olduğuna hasret ve pişmanlık duyarlar. İki fiilin farklı olmasında,
ترجيح لجانب الوعد.
vaat (müjde) tarafına bir üstünlük tanıma vardır.
وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أين آلهتكم الذين تزعمون أنهم شفعاؤكم. هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ بدفع العذاب عنكم. أَوْ يَنْتَصِرُونَ بدفعه عن أنفسهم لأنهم وآلهتهم يدخلون النار كما قال:
{وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} Şefaatçileriniz olduğunu iddia ettiğiniz ilahlarınız nerede? {هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ} Azabı sizden savarak [size yardım edebiliyorlar mı?]. {أَوْ يَنْتَصِرُونَ} Azabı kendilerinden savarak; çünkü onlar da ilahları da ateşe gireceklerdir, nitekim şöyle buyurmuştur:
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٩٤ الى ٩٥]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 94'ten 95'e]
فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥)
{فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥)} “Onlar ve azgınlar oraya yüzüstü tepe taklak atılırlar. (94) Ve İblis'in bütün orduları da. (95)”
فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ أي الآلهة وعبدتهم، والكبكبة تكرير الكب لتكرير معناه كأن من ألقي في النار ينكب مرة بعد أخرى حتى يستقر في قعرها.
{فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ} Yani ilahlar ve onlara tapanlar. Kebkebe (الكبكبة) kelimesi, mananın tekrarlanması sebebiyle 'yüzüstü atmak/dökmek' (el-kebb) fiilinin tekrarlanmış hâlidir; sanki ateşe atılan kimse dibine yerleşinceye kadar art arda yuvarlanır.
وَجُنُودُ إِبْلِيسَ متبعوه من عصاة الثقلين، أو شياطينه. أَجْمَعُونَ تأكيد لل جُنُودُ إن جعل مبتدأ خبره ما بعده أو للضمير وما عطف عليه وكذا الضمير المنفصل وما يعود إليه في قوله:
{وَجُنُودُ إِبْلِيسَ} İnsan ve cinlerin isyankârlarından ona uyanlar yahut onun şeytanlarıdır. {أَجْمَعُونَ} şayet {جُنُودُ} kelimesi mübteda yapılıp haberi sonrası kılınırsa onun tekitidir; yahut zamirin ve ona matuf olanın tekitidir; şu ayetteki munfasıl zamir ve ona dönen şey gibi:
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٩٦ الى ٩٨]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 96'dan 98'e]
قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨)
{قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨)} “Orada birbiriyle çekişerek şöyle derler: (96) 'Vallahi biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz.' (97) 'Çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk.' (98)”
قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ على أن الله ينطق الأصنام فتخاصم العبدة ويؤيده الخطاب في قوله:
{قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ} Allah'ın putları konuşturup tapanlarla çekişeceklerine binaendir; şu buyruktaki hitap da bunu destekler:
إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ أي في استحقاق العبادة، ويجوز أن تكون الضمائر للعبدة كما في قالُوا والخطاب للمبالغة في التحسر والندامة، والمعنى أنهم مع تخاصمهم في مبدأ ضلالهم معترفون بانهماكهم في الضلالة متحسرون عليها.
{إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ} Yani ibadete liyakat konusunda. {قالُوا} ifadesinde olduğu gibi zamirlerin tapanlara ait olması ve hitabın hasret ve nedametteki mübalağa için bulunması da caizdir. Anlamı şudur: Onlar sapıklıklarının başlangıcı hususunda birbiriyle çekişmekle beraber sapıklığa dalmış olduklarını itiraf etmekte ve buna hasretle yanıp tutuşmaktadırlar.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٩٩ الى ١٠٢]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 99'dan 102'ye]
وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢)
{وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢)} “'Bizi ancak o günahkârlar saptırdı.' (99) 'Artık bizim için ne şefaatçiler var.' (100) 'Ne de candan sıcak bir dost.' (101) 'Ah, keşke bizim için bir dönüş daha olsaydı da müminlerden olsaydık!' (102)”
وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ كما للمؤمنين من الملائكة والأنبياء.
{وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ} Müminler için meleklerden ve peygamberlerden [şefaatçiler] olduğu gibi.
وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ إِذِ الأَخِلاَّء يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ المتقين، أو فما لنا من شافعين ولا صديق ممن نعدهم شفعاء وأصدقاء، أو وقعنا في مهلكة لا يخلصنا منها شافع ولا صديق، وجمع الشافع ووحد ال صَدِيقٍ لكثرة الشفعاء في العادة وقلة الصديق، أو لأن ال صَدِيقٍ الواحد يسعى أكثر مما يسعى الشفعاء، أو لإِطلاق ال صَدِيقٍ على الجمع كالعدو لأنه في الأصل مصدر كالحنين والصهيل.
{وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} Zira muttakiler müstesna o gün dostlar birbirine düşmandır; yahut: 'Şefaatçi ve dost saydıklarımızdan bizim için ne şefaatçiler var ne de bir dost'; yahut: 'Bizi içinden hiçbir şefaatçinin ve hiçbir dostun kurtaramayacağı bir helake düştük'. Âdette şefaatçilerin çokluğu ve dostun azlığı sebebiyle, yahut tek bir dostun şefaatçilerin gayretinden daha çok gayret göstermesi sebebiyle, yahut hanîn (inilti) ve sahîl (kişneme) gibi aslen masdar olması dolayısıyla 'dost' ({صَدِيقٍ}) kelimesinin 'düşman' ({عدو}) gibi çoğul için de kullanılabilmesinden ötürü şefaatçi çoğul, dost ise tekil getirilmiştir.
فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً تمن للرجعة أقيم فيه «لو» مقام ليت لتلاقيهما في معنى التقدير، أو شرط حذف جوابه. فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ جواب التمني أو عطف على كَرَّةً أي: لو أن لنا أن نكر فنكون من المؤمنين.
{فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً} Geri dönüşü bir temennidir; varsayım anlamındaki örtüşmelerinden ötürü burada 'lev' (لَوْ) edatı 'leyte' (لَيْتَ - keşke) makamına geçirilmiştir; yahut cevabı hazfedilmiş bir şart cümlesidir. {فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} temenninin cevabıdır yahut {كَرَّةً} kelimesine matuftur; yani: 'Keşke bizim için dönmek mümkün olsa da müminlerden olsaydık'.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٤]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 103'ten 104'e]
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
{إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. (103) Ve şüphesiz Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (104)”
إِنَّ فِي ذلِكَ أي فيما ذكر من قصة إبراهيم. لَآيَةً لحجة وعظة لمن أراد أن يستبصر بها ويعتبر، فإنها جاءت على أنظم ترتيب وأحسن تقرير، يتفطن المتأمل فيها لغزارة علمه لما فيها من الإِشارة إلى أصول العلوم الدينية والتنبيه على دلائلها وحسن دعوته للقوم وحسن مخالقته معهم وكمال إشفاقه عليهم وتصور الأمر في نفسه، وإطلاق الوعد والوعيد على سبيل الحكاية تعريضاً وإيقاظاً لهم ليكون أدعى لهم إلى الاستماع والقبول. وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ أكثر قومه. مُؤْمِنِينَ به.
{إِنَّ فِي ذلِكَ} Yani İbrahim'in kıssasından zikredilen bu şeylerde. {لَآيَةً} Onunla gerçeği görmek ve ibret almak isteyen kimse için kesin bir delil ve bir öğüt vardır. Çünkü bu kıssa, en muntazam tertip ve en güzel beyanla gelmiştir. Üzerinde düşünen kimse, din ilimlerinin esaslarına yapılan işaretler, delillerine yapılan uyarılar, onun kavmini güzelce davet edişi, onlarla güzel ahlakla muamelesi, onlara olan tam şefkati, meseleyi kendi nefsi üzerinden tasvir edişi ve dinlemelerine ve kabul etmelerine daha çok sevk etsin diye onları uyandırmak ve üstü kapalı bir şekilde dokundurmak amacıyla vaat ve tehdidi hikâye yoluyla mutlak bırakması sebebiyle onun ilminin derinliğini fark eder. {وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ} Kavminin çoğu değildi. {مُؤْمِنِينَ} Ona iman edenlerden.
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ القادر على تعجيل الانتقام. الرَّحِيمُ بالإِمهال لكي يؤمنوا هم أو أحد من ذريتهم.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} İntikamı çarçabuk almaya güç yetirendir. {الرَّحِيمُ} Kendileri yahut zürriyetlerinden biri iman etsin diye mühlet vermekle merhamet edendir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٨]
[Şuarâ Suresi (26): Ayetler 105'ten 108'e]