[سورة النمل (٢٧) : آية ٤٠]
[Neml Suresi (27), Âyet 40]
قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)
{ قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠) } “Kitaptan ilmi olan kimse: 'Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm' dedi. [Süleyman] onu yanıbaşında yerleşmiş görünce dedi ki: 'Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak üzere Rabbimin bir lütfudur. Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder; kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir, cömerttir.' (40)”
قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ آصف بن برخيا وزيره، أو الخضر أو جبريل ﵉ أو ملك أيده الله به، أو سليمان ﵇ نفسه فيكون التعبير عنه بذلك للدلالة على شرف العلم وأن هذه الكرامة كانت بسببه والخطاب في: أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ للعفريت كأنه استبطأه فقال له ذلك، أو أراد إظهار معجزة في نقله فتحداهم أولاً ثم أراهم أنه يتأتى له مالاً يتأتى لعفاريت الجن فضلاً عن غيرهم، والمراد ب الْكِتابِ جنس الكتب المنزلة أو اللوح، وآتِيكَ في الموضعين صالح للفعلية والاسمية، «والطرف» تحريك الأجفان للنظر فوضع موضعه ولما كان الناظر يوصف بإرسال الطرف كما في قوله:
{ قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan ilmi olan kimse ... dedi” [Bu zat] veziri Âsaf b. Berhiyâ, ya da Hızır, yahut Cebrail aleyhisselâm veya Allah'ın Süleyman'ı kendisiyle desteklediği bir melek, yahut da bizzat Süleyman aleyhisselâm'ın kendisidir; bu takdirde onun bu şekilde ifade edilmesi ilmin şerefine ve bu kerametin ilim sebebiyle gerçekleştiğine delalet etmek içindir. { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “'Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm'” [ifadesindeki] hitap ifritedir; sanki onu yavaş bulmuş da ona böyle demiştir, yahut tahtın nakledilmesinde bir mucize göstermek istemiş, önce onlara meydan okumuş, sonra da başkaları bir yana cinlerin ifritlerinin bile güç yetiremeyeceği bir şeyin kendisine kolay geldiğini onlara göstermiştir. { الْكِتابِ } “Kitap” ile kastedilen indirilen kitapların cinsi yahut Levh-i Mahfuz'dur. Her iki yerdeki { آتِيكَ } kelimesi fiil [cümlesi] veya isim [cümlesi] olmaya elverişlidir. 'Tarf' (طَرْف) bakmak için göz kapaklarını hareket ettirmektir; dolayısıyla [bakış] onun yerine konulmuştur. Bakan kimse şu beyitte olduğu gibi bakışını göndermekle (salmakla) nitelendiğinde:
وَكُنْت إِذَا أَرْسَلْت طَرْفَكَ رَائِدا ... لِقَلْبِكَ يَوْماً أَتْعَبَتْكَ المَنَاظِرُ
Gözünü kalbine bir kılavuz kılıp saldığın gün / Gördüğün manzaralar seni yorar.
وصف برد الطرف والطرف بالارتداد، والمعنى أنك ترسل طرفك نحو شيء فقبل أن ترده أحضر عرشها بين يديك، وهذا غاية في الإِسراع ومثل فيه. فَلَمَّا رَآهُ أي العرش مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ حاصلاً بين يديه.
bakışın geri dönmesiyle ve göz kırpmanın geri çevrilmesiyle nitelenmiştir. Anlam şudur: Sen gözünü bir şeye doğru gönderirsin de sen onu daha geri çevirmeden (gözünü açıp kapamadan) önce onun tahtını senin huzuruna getiririm. Bu, süratte son noktadır ve bu konuda bir darb-ı meseldir. { فَلَمَّا رَآهُ } “onu görünce” Yani tahtı. { مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ } “yanıbaşında yerleşmiş” Önünde hazır bulunmuş olarak.
قالَ تلقياً للنعمة بالشكر على شاكلة المخلصين من عباد الله تعالى هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي تفضل به عليَّ من غير استحقاق، والإِشارة إلى التمكن من إحضار العرش في مدة إرتداد الطرف من مسيرة شهرين بنفسه أو غيره، والكلام في إمكان مثله قد مر في آية «الإسراء» . لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ بأن أراه فضلاً من الله تعالى بلا حول مني ولا قوة وأقوم بحقه. أَمْ أَكْفُرُ بأن أجد نفسي في البين، أو أقصر في أداء مواجبه ومحلها النصب على البدل من الياء. وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ لأنه به يستجلب لها دوام النعمة ومزيدها ويحط عنها عبء الواجب ويحفظها عن وصمة الكفران. وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ عن شكره. كَرِيمٌ بالإنعام عليه ثانيا.
{ قالَ } “dedi” Allah Teâlâ'nın ihlaslı kullarının adeti üzere nimeti şükürle karşılayarak şöyle dedi: { هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي } “'Bu Rabbimin bir lütfudur'” Bir hak ediş olmaksızın bana lütfettiği bir şeydir. İşaret, iki aylık mesafedeki tahtı bizzat kendisinin veya başkasının göz açıp kapama süresinde getirebilmesine yöneliktir. Bunun bir benzerinin imkânına dair söz İsrâ âyetinde geçmişti. { لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ } “'beni sınamak üzere: Şükür mü edeceğim...'” Kendimden bir güç ve kuvvet olmaksızın bunu Allah Teâlâ'nın bir lütfu olarak görüp hakkını eda etmekle [mi], { أَمْ أَكْفُرُ } “'yoksa nankörlük mü edeceğim?'” Kendimi arada [bir etken] görerek yahut gereklerini yerine getirmede kusur ederek mi? [Bu ifadenin iraptaki] yeri, [lî-yeblüvenî'deki] yâ zamirinden bedel olarak nasbtır. { وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } “'Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder'” Çünkü şükürle nefsi için nimetin devamını ve artmasını celbeder, üzerinden görev yükünü indirir ve onu nankörlük lekesinden korur. { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ } “'Kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir'” Onun şükründen müstağnidir. { كَرِيمٌ } “cömerttir” Ona tekrar ihsanda bulunmakla.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Neml Suresi (27), Âyetler 41-42]
قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢)
{ قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) } “[Süleyman] dedi ki: 'Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım tanıyabilecek mi yoksa tanımayanlardan mı olacak?' (41) [Belkıs] gelince: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O da: 'Tıpkı o!' dedi. [Süleyman veya Belkıs]: 'Bize ondan önce ilim verilmişti ve biz teslim olmuş kimselerdik' [dedi]. (42)”
قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها بتغيير هيئته وشكله. نَنْظُرْ جواب الأمر، وقرئ بالرفع على الاستئناف.
{ قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها } “[Süleyman] dedi ki: 'Onun tahtını tanınmaz hale getirin'” Şeklini ve heyetini değiştirerek. { نَنْظُرْ } “bakalım” Emrin cevabıdır; istînâf olarak merfû da okunmuştur.
أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لاَ يَهْتَدُونَ إلى معرفته أو الجواب الصواب، وقيل إلى الإِيمان بالله ورسوله إذا رأت تقدم عرشها وقد خلفته مغلقة عليه الأبواب موكلة عليها الحراس.
{ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لاَ يَهْتَدُونَ } “'tanıyabilecek mi yoksa tanımayanlardan mı olacak?'” Onu tanımaya veya doğru cevaba [yol bulabilecek mi]; kapıları üzerine kilitlenmiş ve nöbetçiler dikilmiş olarak arkasında bıraktığı tahtının kendisinden önce geldiğini gördüğünde Allah'a ve Resulüne imana [yol bulabilecek mi] diye de söylenmiştir.
فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ تشبيهاً عليها زيادة في امتحان عقلها إذ ذكرت عنده بسخافة العقل.
{ فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ } “[Belkıs] gelince: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi” Aklını daha fazla sınamak amacıyla işi ona benzetmeli/müphem kılmak için [böyle denildi]; zira Süleyman'ın yanında onun aklının hafifliğinden bahsedilmişti.
قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ ولم تقل هو هو الاحتمال أن يكون مثله وذلك من كمال عقلها. وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ من تتمة كلامها كأنها ظنت أنه أراد بذلك اختبار عقلها وإظهار معجزة لها فقالت: وأوتينا العلم بكمال قدرة الله وصحة نبوتك قبل هذه الحالة، أو المعجزة مما تقدم من الآيات. وقيل إنه من كلام سليمان ﵇ وقومه وعطفوه على جوابها لما فيه من الدلالة على إيمانها بالله ورسوله حيث جوزت أن يكون ذلك عرشها تجويزا غالبا، وإحضاره ثمة من المعجزات التي لا يقدر عليها غير الله تعالى ولا تظهر إلا على يد الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، أي وأوتينا العلم بالله وقدرته وصحة ما جاء به من عنده قبلها وكنا منقادين لحكمه ولم نزل على دينه، ويكون غرضهم فيه التحدث بما أنعم الله عليهم من التقدم في ذلك شكرا الله تعالى.
{ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ } “O da: 'Tıpkı o!' dedi” Benzeri olma ihtimalinden ötürü 'bizzat odur' demedi ki bu onun aklının kemalindendir. { وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ } “'Bize ondan önce ilim verilmişti ve biz teslim olmuş kimselerdik'” Sözünün devamındandır. Sanki onun bununla aklını sınamak ve kendisine bir mucize göstermek istediğini anlamış da şöyle demiştir: 'Biz Allah'ın kudretinin kemalini ve senin peygamberliğinin doğruluğunu bu durumdan veya önceki âyetlerden (mucizelerden) ötürü bu mucizeden önce bilmiş ve teslim olmuştuk.' Bunun Süleyman aleyhisselâm ve kavminin sözü olduğu da söylenmiştir; [Belkıs'ın] tahtının o olabileceğini kuvvetli bir ihtimal olarak kabul etmesinde ve orada hazır edilmesinin Allah Teâlâ'dan başkasının güç yetiremeyeceği ve peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm'ın elinden başka bir yolla zuhur etmeyecek mucizelerden olmasında Allah'a ve Resulüne iman ettiğine dair delalet bulunduğu için bunu onun cevabına atfetmişlerdir; yani: 'Biz Allah'ı, kudretini ve O'nun katından getirdiği şeylerin doğruluğunu ondan önce bilmiş, O'nun hükmüne boyun eğmiş ve O'nun dini üzere devam edegelmiştik.' Bundaki maksatları da Allah Teâlâ'ya şükür olarak bu husustaki öncelik nimetini anlatmaktır.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Neml Suresi (27), Âyetler 43-44]
وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤)
{ وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤) } “Allah'tan başka taptığı şeyler onu [imandan] alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi. (43) Ona: 'Köşke gir!' denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini yukarı çekip bacaklarını açtı. [Süleyman]: 'Bu, billurdan yapılmış şeffaf bir köşktür' dedi. [Kadın]: 'Rabbim! Ben gerçekten kendime zulmetmişim. [Artık] Süleyman'la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum' dedi. (44)”
وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي وصدها عبادتها الشمس عن التقدم إلى الإِسلام، أو وصدها الله عن عبادتها بالتوفيق للإِيمان. إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ وقرئ بالفتح على الإِبدال من فاعل صدها على الأول، أي صدها نشؤها بين أظهر الكفار أو التعليل له.
{ وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka taptığı şeyler onu [imandan] alıkoymuştu” Yani güneşe tapması onu İslâm'a girmekten alıkoymuştu; yahut Allah imana muvaffak kılmak suretiyle ona [güneşe] tapmaktan onu alıkoydu. { إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ } “Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi” Birinci görüşe göre 'seddehâ'nın failinden bedel kılınarak fetha ile [Ennehâ] de okunmuştur; yani kâfirlerin arasında yetişmiş olması onu alıkoymuştu; yahut bunun gerekçesidir.
لَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ
{ قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ } “Ona: 'Köşke gir!' denildi”
القصر وقيل عرصة الدار. لَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها
Köşk; evin avlusu da denilmiştir. { فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها } “Onu görünce derin bir su sandı ve bacaklarını açtı”
روي أنه أمر قبل قدومها ببناء قصر صحنه من زجاج أبيض وأجرى من تحته الماء وألقى فيه حيوانات البحر ووضع سريره في صدره فجلس عليه، فلما أبصرته ظنته ماء راكداً فكشفت عن ساقيها.
Rivayet edildiğine göre Süleyman, Belkıs gelmeden önce avlusu beyaz camdan bir köşk yapılmasını emretti, altından su akıttı ve içine deniz canlıları bıraktı, tahtını da baş köşesine koyup üzerine oturdu. Belkıs onu görünce durgun bir su zannetti de bacaklarını açtı.
وقرأ ابن كثير برواية قنبل «سأقيها» بالهمز حملاً على جمعه سئوق وأسؤق. الَ إِنَّهُ
İbn Kesir Kunbul rivayetiyle, 'süûk' ve 'es'uk' şeklindeki çoğullarına hamlederek hemze ile 'se'kayhâ' (سَأْقَيْهَا) okumuştur. { قالَ إِنَّهُ } “[Süleyman] dedi ki: 'O...'”
إن ما تظنينه ماء. رْحٌ مُمَرَّدٌ
Su zannettiğin şey, { صَرْحٌ مُمَرَّدٌ } “döşenmiş bir köşktür”
مملس. نْ قَوارِيرَ
Düzgün, pürüzsüz [bir köşktür]. { مِنْ قَوارِيرَ } “billurdan yapılmış”
من الزجاج.
Camdan.
لَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي
{ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي } “[Kadın]: 'Rabbim! Ben gerçekten kendime zulmetmişim' dedi”
بعبادتي الشمس، وقيل بظني بسليمان فإنها حسبت أنه يغرقها في اللجة.
Güneşe tapmakla; Süleyman hakkındaki zannımla da denilmiştir, zira o kendisini derin suda boğacağını sanmıştı.
أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
{ وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “'ve Süleyman'la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum'”
فيما أمر به عباده وقد، اختلف في أنه تزوجها أو زوجها من ذي تبع ملك همدان.
Kullarına emrettiği hususlarda. Süleyman'ın onunla evlendiği veya onu Hemedan kralı Zü Tuba' ile evlendirdiği hususunda ihtilaf edilmiştir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Neml Suresi (27), Âyetler 45-47]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) } “Andolsun biz Semûd'a da: 'Allah'a kulluk edin' [demesi için] kardeşleri Sâlih'i gönderdik. Bir de ne görsün, onlar birbiriyle çekişen iki grup oluvermişler! (45) [Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! İyilikten önce niçin kötülüğe acele ediyorsunuz? Merhamet olunasınız diye Allah'tan bağışlanma dileseniz ya!' (46) Dediler ki: 'Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık.' [Sâlih]: 'Sizin uğursuzluğunuz [sebebi] Allah katındadır; bilakis siz imtihan edilen bir kavimsiniz' dedi. (47)”
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ بأن اعبدوا الله، وقرئ بضم النون على اتباعها الباء. فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ ففاجؤوا التفرق والاختصام فآمن فريق وكفر فريق، والواو لمجموع الفريقين.
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Andolsun biz Semûd'a da: 'Allah'a kulluk edin' [demesi için] kardeşleri Sâlih'i gönderdik” Allah'a kulluk edin diye; bâ harfine tebâiyyetle nûn'un zammı ile de okunmuştur. { فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ } “Bir de ne görsün, onlar birbiriyle çekişen iki grup oluvermişler!” Ansızın ayrılığa ve çekişmeye düştüler; bir grup iman etti, bir grup da inkâr etti. Vâv [zamiri] her iki grubun toplamına aittir.
قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ بالعقوبة فتقولون ائتنا بما تعدنا. قَبْلَ الْحَسَنَةِ قبل التوبة فتؤخرونها إلى نزول العقاب فإنهم كانوا يقولون إن صدق إيعاده تبنا حينئذ. لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ قبل نزوله.
{ قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ } “[Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! Niçin kötülüğe acele ediyorsunuz?...'” 'Bize vadettiğin şeyi getir' diyerek azabı acele istiyorsunuz. { قَبْلَ الْحَسَنَةِ } “'iyilikten önce'” Tövbeden önce; öyle ki onu azabın inişine erteliyorsunuz. Zira onlar 'Eğer tehdidi doğru çıkarsa o zaman tövbe ederiz' diyorlardı. { لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ } “'Allah'tan bağışlanma dileseniz ya!'” Azap inmeden önce.
لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ بقبولها فإنها لا تقبل حينئذ.
{ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “'Merhamet olunasınız diye'” Tövbenin kabul edilmesiyle; zira o vakit [azap inince] tövbe kabul edilmez.
قالُوا اطَّيَّرْنا تشاءمنا. بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ إِذ تتابعت علينا الشدائد، أو وقع بيننا الافتراق منذ اخترعتم دينكم. قالَ طائِرُكُمْ سببكم الذي جاء منه شركم. عِنْدَ اللَّهِ وهو قدره أو عملكم المكتوب عنده. بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ تختبرون بتعاقب السراء والضراء، والإِضراب من بيان طائرهم الذي هو مبدأ ما يحيق بهم إلى ذكر ما هو الداعي إليه.
{ قالُوا اطَّيَّرْنا } “Dediler ki: 'Uğursuzluğa uğradık...'” Uğursuz saydık. { بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ } “'senin ve beraberindekilerin yüzünden'” Çünkü siz dininizi uydurduğunuzdan beri başımıza peş peşe sıkıntılar geldi yahut aramızda ayrılık çıktı. { قالَ طائِرُكُمْ } “[Sâlih] dedi ki: 'Sizin uğursuzluğunuz...'” Kötülüğünüzün kendisinden kaynaklandığı sebebiniz. { عِنْدَ اللَّهِ } “'Allah katındadır'” O da O'nun kaderi veya O'nun katında yazılı olan amelinizdir. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ } “'bilakis siz imtihan edilen bir kavimsiniz'” Genişlik ve darlıkların birbirini takip etmesiyle sınanıyorsunuz. İdrâb (vazgeçip başka söze geçme), başlarına gelenin başlangıcı olan uğursuzluklarını açıklamaktan, ona sevk eden sebebi zikretmeye geçiştir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Neml Suresi (27), Âyetler 48-49]
وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩)
{ وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩) } “O şehirde, yeryüzünde bozgunculuk yapan ve ıslaha yanaşmayan dokuz çete/kişi vardı. (48) Dediler ki: 'Allah adına yeminleşin; geceleyin ona ve ailesine baskın yapıp öldürelim, sonra da onun velisine: Biz ailesinin helak edilişine şahit olmadık, biz gerçekten doğru söyleyenleriz diyelim.' (49)”
وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ تسعة أنفس، وإنما وقع تمييزاً للتسعة باعتبار المعنى، والفرق بينه وبين النفر أنه من الثلاثة أو السبعة إلى العشرة، والنفر من الثلاثة إلى التسعة. يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ أي شأنهم الإِفساد الخالص عن شوب الصلاح.
{ وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ } “O şehirde dokuz çete/kişi vardı” Dokuz şahıs; anlamı itibariyle 'tis'a' (dokuz) kelimesinin temyizi olmuştur. 'Raht' ile 'nefer' arasındaki fark şudur: Raht üçten veya yediden ona kadar olan topluluktur; nefer ise üçten dokuza kadar olandır. { يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ } “yeryüzünde bozgunculuk yapan ve ıslaha yanaşmayan” Yani onların işi, içine hiçbir ıslah karışmamış sırf fesattır.
قالُوا أي قال بعضهم لبعض. تَقاسَمُوا بِاللَّهِ أمر مقول أو خبر وقع بدلاً أو حالاً بإضمار قد.
{ قالُوا } “Dediler ki” Yani birbirlerine dediler. { تَقاسَمُوا بِاللَّهِ } “'Allah adına yeminleşin'” Söylenmiş bir emir sözüdür yahut takdiri bir 'kad' ile bedel veya hal konumunda bir haberdir.
لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ لنباغتن صالحاً وأهله ليلاً. وقرأ حمزة والكسائي بالتاء على خطاب بعضهم لبعض، وقرئ بالياء على أن تقاسموا خبر. ثُمَّ لَنَقُولَنَّ فيه القراءات الثلاث. لِوَلِيِّهِ لولي دمه. مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ فضلاً أن تولينا إهلاكهم، وهو يحتمل المصدر والزمان والمكان وكذا مَهْلِكَ في قراءة حفص فإن مفعلاً قد جاء مصدراً كمرجع. وقرأ أبو بكر بالفتح فيكون مصدراً. وَإِنَّا لَصادِقُونَ ونحلف إنا لصادقون، أو والحال إِنَّا لَصادِقُونَ فيما ذكرنا لأن الشاهد للشيء غير المباشر له عرفاً، أو لأنا ما شهدنا مهلكهم وحده بل مهلكه ومهلكهم كقولك ما رأيت ثمة رجلاً بل رجلين.
{ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ } “'geceleyin ona ve ailesine baskın yapalım'” Geceleyin Salih'e ve ailesine ansızın saldıralım. Hamza ve Kisâî, birbirlerine hitapları üzere tâ ile okumuşlardır; [tebkasemû'nun] haber oluşu üzerine yâ ile de okunmuştur. { ثُمَّ لَنَقُولَنَّ } “'sonra mutlaka diyeceğiz'” Bunda da üç kıraat vardır. { لِوَلِيِّهِ } “'onun velisine'” Kan davacısına. { مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ } “'Biz ailesinin helak edilişine şahit olmadık'” Nerede kaldı ki onları biz helak etmiş olalım. Bu [mehlik kelimesi] masdar, zaman ve mekân anlamlarına ihtimallidir; Hafs kıraatindeki { مَهْلِكَ } [mim'in fethası, lâm'ın kesresi] de böyledir, zira 'mef'il' vezni 'merci'' gibi masdar olarak da gelir. Ebû Bekr [lâm'ın] fethasıyla okumuştur, bu durumda masdar olur. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “'ve biz gerçekten doğru söyleyenleriz'” [Yani] doğru söylediğimize yemin ederiz yahut zikrettiğimiz şeyde biz gerçekten doğru söyleyenleriz; zira bir şeye şahit olan kimse, örfte o fiili bizzat işleyen kimseden başkasıdır; yahut 'Biz sadece onların helakine şahit olmadık, bilakis onun ve onların helakine [birlikte] şahit olduk' [anlamındadır]; nitekim 'Orada bir adam görmedim, bilakis iki adam gördüm' demen gibidir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Neml Suresi (27), Âyetler 50-51]
وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١)
{ وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) } “Onlar bir tuzak kurdular; onlar farkında olmadan biz de bir tuzak kurduk. (50) Bak işte, tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik. (51)”
وَمَكَرُوا مَكْراً بهذه المواضعة. وَمَكَرْنا مَكْراً بأن جعلناها سبباً لإِهلاكهم. وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ بذلك،
{ وَمَكَرُوا مَكْراً } “Onlar bir tuzak kurdular” Bu anlaşmayla. { وَمَكَرْنا مَكْراً } “biz de bir tuzak kurduk” Bunu onların helakine sebep kılarak. { وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ } “onlar farkında olmadan” Bunun farkında değillerken.
روي أنه كان لصالح في الحجر مسجد في شعب يصلي فيه فقالوا: زعم أنه يفرغ منا إلى ثلاث فنفرغ منه ومن أهله قبل الثلاث، فذهبوا إلى الشعب ليقتلوه، فوقع عليهم صخرة حيالهم فطبقت عليهم فم الشعب فهلكوا ثمة وهلك الباقون في أماكنهم بالصيحة
Rivayet edildiğine göre Hicr'de bir vadide Sâlih'in içinde namaz kıldığı bir mescidi vardı. Şöyle dediler: 'O, üç güne kadar bizim işimizin biteceğini iddia etti; biz üç günden önce onun ve ailesinin işini bitirelim.' Onu öldürmek için vadiye gittiler. Karşılarındaki bir kaya üzerlerine düşüp vadinin ağzını kapattı ve orada helak oldular; geri kalanlar da bulundukları yerlerde korkunç bir sesle (sayha ile) helak oldular;
كما أشار إليه قوله:
Nitekim şu âyet buna işaret etmektedir:
فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ وكانَ إن جعلت ناقصة فخبرها كَيْفَ وأَنَّا دَمَّرْناهُمْ استئناف أو خبر محذوف لا خبر كانَ لعدم العائد، وإن جعلتها تامة ف- كَيْفَ حال. وقرأ الكوفيون ويعقوب أَنَّا دَمَّرْناهُمْ بالفتح على أنه خبر محذوف أو بدل من اسم كانَ أو خبر له وكَيْفَ حال.
{ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ } “Bak işte, tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik” Eğer 'kâne' nâkıs fiil sayılırsa haberi { كَيْفَ } olur; { أَنَّا دَمَّرْناهُمْ } ise istînâf veya mahzuf bir haberdir, ait zamiri bulunmadığından kâne'nin haberi değildir. Eğer onu tam fiil sayarsan { كَيْفَ } hal olur. Kûfeliler ve Ya'kûb fetha ile { أَنَّا دَمَّرْناهُمْ } okumuşlardır; bu da mahzuf bir haber yahut kâne'nin isminden bedel veya onun haberi olur, { كَيْفَ } ise haldir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[Neml Suresi (27), Âyetler 52-53]
فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)
{ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣) } “İşte zulümleri yüzünden çökmüş, ıpıssız evleri! Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır. (52) İnananları ve sakınanları ise kurtardık. (53)”
فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً خالية من خوى البطن إذا خلا، أو ساقطة منهدمة من خوى النجم إذا سقط، وهي حال عمل فيها معنى الإشارة. وقرئ بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف. بِما ظَلَمُوا بسبب ظلمهم.
{ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً } “İşte ... çökmüş, ıpıssız evleri!” Boşalmış; karnın boşalması anlamındaki 'havâ el-batn' ifadesinden [gelir] yahut yıldızın düşmesi anlamındaki 'havâ en-necm' ifadesinden hareketle yıkılmış, çökmüş [demektir]. Bu, işaret anlamının kendisinde amel ettiği bir haldir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile de okunmuştur. { بِما ظَلَمُوا } “zulümleri yüzünden” Zulümleri sebebiyle.
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ فيتعظون.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır” İbret alırlar.
وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا صالحاً ومن معه. وَكانُوا يَتَّقُونَ الكفر والمعاصي فلذلك خصوا بالنجاة.
{ وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا } “İnananları ... kurtardık” Sâlih'i ve beraberindekileri. { وَكانُوا يَتَّقُونَ } “ve sakınanları” Küfürden ve günahlardan [sakınanları]; bundan ötürü kurtuluşla hususi kılındılar.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Neml Suresi (27), Âyetler 54-55]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Siz göz göre göre o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz? (54) Siz gerçekten kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Hayır, siz cahillik eden bir kavimsiniz.' (55)”
وَلُوطاً واذكر لوطاً، أو وأرسلنا لوطاً لدلالة ولقد أرسلنا عليه. إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ بدل على الأول وظرف على الثاني. أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ تعلمون فحشها من بصر القلب واقتراف القبائح من العالم بقبحها أقبح، أو يبصرها بعضكم من بعض لأنهم كانوا يعلنون بها فتكون أفحش.
{ وَلُوطاً } “Lût'u da [gönderdik]” Yani Lût'u da an veya [önceki ayette geçen] 've le-kad erselnâ' (şüphesiz gönderdik) ifadesinin delaletinden ötürü: 'Lût'u da gönderdik' [anlamındadır]. { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Hani o kavmine şöyle demişti” Birinci takdire göre bedel, ikinci takdire göre ise zarftır. { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ } “Siz göz göre göre o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz?” Kalp basiretiyle onun çirkinliğini bildiğiniz halde [mi yapıyorsunuz?] Zira çirkinliğini bilen birinin kötülükleri işlemesi daha da çirkindir. Yahut birbirinizi görüyorsunuz; çünkü onlar bu işi alenen yapıyorlardı, bu takdirde [yaptıkları] daha da çirkin olmaktadır.
أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً بيان لإتيانهم الفاحشة وتعليله بالشهوة للدلالة على قبحه، والتنبيه على أن الحكمة في المواقعة طلب النسل لا قضاء الوطر. مِنْ دُونِ النِّساءِ اللاتي خلقن لذلك. بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ تفعلون فعل من يجهل قبحها، أو يكون سفيهاً لا يميز بين الحسن والقبيح، أو تجهلون العاقبة والتاء فيه لكون الموصوف به في معنى المخاطب.
{ أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً } “Siz gerçekten şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz?” Onların bu hayasızlığı yapmalarının beyanıdır. Bunun şehvetle gerekçelendirilmesi ise çirkinliğine delalet etmek ve cinsel ilişkinin hikmetinin arzu tatmini değil nesil istemek olduğuna dikkat çekmek içindir. { مِنْ دُونِ النِّساءِ } “kadınları bırakıp” Bunun için yaratılmış olan [kadınları bırakıp]. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Hayır, siz cahillik eden bir kavimsiniz” Çirkinliğini bilmeyen yahut iyi ile kötüyü ayırt edemeyen bir sefihin fiilini işliyorsunuz; yahut akıbeti bilmiyorsunuz. Buradaki 'te' harfi, mevsûfun muhatap anlamında olmasından ötürüdür.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]
[Neml Suresi (27), Âyetler 56-58]
فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)
{ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨) } “Kavminin cevabı ise sadece şöyle demek oldu: 'Lût ailesini memleketinizden çıkarın! Çünkü onlar pek temizlik taslayan insanlarmış!' (56) Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık; ancak karısı müstesna. Onu geride kalanlardan takdir ettik. (57) Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu! (58)”
فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ أي يتنزهون عن أفعالنا، أو عن الأقذار ويعدون فعلنا قذراً.
{ فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Kavminin cevabı ise sadece şöyle demek oldu: 'Lût ailesini memleketinizden çıkarın! Çünkü onlar pek temizlik taslayan insanlarmış!'” Yani bizim fiillerimizden yahut pisliklerden uzak duruyorlar ve bizim fiilimizi pislik sayıyorlar.
فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ قدرنا كونها من الباقين في العذاب.
{ فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ } “Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık; ancak karısı müstesna. Onu geride kalanlardan takdir ettik” Onun azap içinde geride kalanlardan olmasını takdir ettik.
وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ مر مثله.
{ وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” Benzeri geçmişti.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٥٩]
[Neml Suresi (27), Âyet 59]
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩)
{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) } “De ki: 'Hamd olsun Allah'a, selam olsun O'nun seçtiği kullarına! Allah mı daha hayırlı yoksa O'na ortak koştukları şeyler mi?' (59)”
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى أمر رسوله ﷺ. بعد ما قص عليه القصص الدالة على كمال قدرته وعظم شأنه وما خص به رسله من الآيات الكبرى والانتصار من العدا- بتحميده والسلام على المصطفين من عباده شكراً على ما أنعم عليهم، أو علمه ما جهل من أحوالهم وعرفاناً لفضلهم وحق تقدمهم واجتهادهم في الدين، أو لوطاً بأن يحمده على هلاك كفرة قومه ويسلم على من اصطفاه بالعصمة من الفواحش والنجاة من الهلاك. آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ إلزام لهم وتهكم بهم وتسفيه لرأيهم، إذ من المعلوم أن لا خير فيما أشركوه رأساً حتى يوازن بينه وبين من هو مبدأ كل خير. وقرأ أبو عمرو وعاصم ويعقوب بالياء.
{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } “De ki: 'Hamd olsun Allah'a, selam olsun O'nun seçtiği kullarına!'” Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem -kendisinin kemal-i kudretine, şanının yüceliğine ve elçilerine bahşettiği büyük ayetler ile düşmanlara karşı kazandırdığı zafere delalet eden kıssaları ona anlattıktan sonra- onlara verdiği nimetlere şükür olarak veya hallerinden bilmediklerini ona öğrettiği için ve onların faziletini, önde oluş haklarını ve dindeki gayretlerini ikrar sadedinde Kendisine hamd etmesini ve kullarından seçtiklerine selam vermesini emretmiştir. Yahut Lût'a, kavminin kâfirlerinin helak edilişi üzerine hamd etmesini ve çirkin hayasızlıklardan korunmak ve helaktan kurtulmak suretiyle seçtiği kimselere selam vermesini emretmiştir. { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah mı daha hayırlı yoksa O'na ortak koştukları şeyler mi?” Onları ilzam etmek (bağlamak), onlarla alay etmek ve görüşlerinin akılsızlığını ortaya koymaktır; zira şirk koştukları şeylerde asla hiçbir hayır bulunmadığı malumdur ki her hayrın kaynağı olan Zât ile onların arasında bir mukayese yapılabilsin. Ebû Amr, Âsım ve Ya'kûb 'ye' harfiyle [yeşrikûn şeklinde] okumuşlardır.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٦٠]
[Neml Suresi (27), Âyet 60]
أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماء فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَّا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠)
{ أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماء فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَّا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Öyle ki Biz onunla, ağacını sizin bitiremeyeceğiniz gönül alıcı, pek güzel bahçeler bitirdik. Allah'la beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onlar haktan sapan bir kavimdir. (60)”
أَمَّنْ بل أمن خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ التي هي أصول الكائنات ومبادئ المنافع. وقرأ «أمن» بالتخفيف على أنه بدل من الله. وَأَنْزَلَ لَكُمْ لأجلكم. مِنَ السَّماءِ ماء فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ عدل به من الغيبة إلى التكلم لتأكيد اختصاص الفعل بذاته، والتنبيه على أن إنبات الحدائق البهية المختلفة الأنواع المتباعدة الطباع من المواد المتشابهة لا يقدر عليه غيره كما أشار إليه بقوله: مَّا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها شجر الحدائق وهي البساتين من الإحداق وهو الإحاطة. أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ أغيره يقرن به ويجعل له شريكاً، وهو المنفرد بالخلق والتكوين. وقرئ «أإلهاً» بإضمار فعل مثل أتدعون أو أتشركون وبتوسيط مدة بين الهمزتين وإخراج الثانية بين بين. بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ عن الحق الذي هو التوحيد.
{ أَمَّنْ } “Yoksa ... kimse mi?” Yani bilakis o kimse mi ki; { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “gökleri ve yeri yaratan” Varlıkların asılları ve menfaatlerin kaynakları olan [gökleri ve yeri yaratan]. “E-men” şeklinde tahfif ile 'Allah' kelimesinden bedel olarak da okunmuştur. { وَأَنْزَلَ لَكُمْ } “sizin için ... indiren” Sizin menfaatiniz için. { مِنَ السَّماءِ ماء فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ } “gökten su [indiren mi]? Öyle ki Biz onunla ... gönül alıcı, pek güzel bahçeler bitirdik” Fiilin bizzat O'nun zatına ait olduğunu vurgulamak ve birbirine benzeyen maddelerden çeşitleri farklı, tabiatları birbirinden uzak göz alıcı bahçeleri bitirmeye O'ndan başkasının güç yetiremeyeceğine dikkat çekmek için gaib sığasından mütekellim sığasına geçilmiştir; nitekim şu âyetiyle buna işaret etmiştir: { مَّا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } “ağacını sizin bitiremeyeceğiniz” Bahçelerin ağacını. Bunlar, kuşatma anlamına gelen 'ihdâk' kökünden gelen 'hadâik' (etrafı çevrili bahçeler)dir. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah'la beraber başka bir ilah mı var?!” Yaratmada ve var etmede tek ve benzersiz olan O iken, O'nun yanına katılıp O'na ortak koşulacak başka biri mi var? 'E-ilâhen' şeklinde; 'e-ted'ûne' (başka bir ilaha mı yalvarıyorsunuz) veya 'e-tüşrikûne' (başka bir ilahı mı ortak koşuyorsunuz) gibi bir fiilin takdiriyle ve iki hemze arasına bir med harfi konularak ikincisi teshil ile de okunmuştur. { بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ } “Hayır, onlar ... sapan bir kavimdir” Tevhid olan haktan [sapan].
[سورة النمل (٢٧) : آية ٦١]
[Neml Suresi (27), Âyet 61]
أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (٦١)
{ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (٦١) } “Yoksa yeri yerleşmeye elverişli kılan, aralarında ırmaklar var eden, onun için sağlam dağlar diken ve iki deniz arasına bir engel koyan mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onların çoğu bilmiyorlar. (61)”
أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً بدل من أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وجعلها قراراً بإبداء بعضها من الماء وتسويتها بحيث يتأتى استقرار الإِنسان والدواب عليها. وَجَعَلَ خِلالَها وسطها. أَنْهاراً جارية. وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ جبالاً تتكون فيها المعادن وتنبع من حضيضها المنابع. وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ العذب والمالح، أو خليجي فارس والروم. حاجِزاً برزخاً وقد مر بيانه في سورة «الفرقان» . أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ الحق فيشركون به.
{ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً } “Yoksa yeri yerleşmeye elverişli kılan mı?” { أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ } ifadesinden bedeldir. Yerin bir kısmını sudan açığa çıkarıp, üzerinde insanın ve hayvanların yerleşmesi mümkün olacak şekilde düzleyerek onu karargâh kılmıştır. { وَجَعَلَ خِلالَها } “aralarında ... var eden” Ortasında. { أَنْهاراً } “ırmaklar” Akan [ırmaklar]. { وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ } “onun için sağlam dağlar diken” İçinde madenlerin oluştuğu ve eteklerinden kaynakların fışkırdığı dağlar. { وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ } “ve iki deniz arasına ... koyan” Tatlı ve tuzlu [deniz] yahut Fars ve Rum körfezleri. { حاجِزاً } “bir engel” Bir berzah; açıklaması Furkân Suresi'nde geçmişti. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ } “Allah'la beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onların çoğu bilmiyorlar” Hakkı [bilmiyorlar] da bu yüzden O'na ortak koşuyorlar.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Neml Suresi (27), Âyetler 62-63]
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)
{ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣) } “Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden, kötülüğü gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var?! Ne kadar da az düşünüyorsunuz! (62) Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi? Allah'la beraber başka bir ilah mı var?! Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir. (63)”
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ المضطر الذي أحوجه شدة ما به إلى اللجإ إلى الله تعالى من الاضطرار، وهو إفتعال من الضرورة واللام فيه للجنس لا للاستغراق فلا يلزم منه إجابة كل مضطر. وَيَكْشِفُ السُّوءَ ويدفع عن الإِنسان ما يسوءه. وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ خلفاء فيها بأن ورثكم سكناها والتصرف فيها ممن قبلكم. أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ الذي خصكم بهذه النعم العامة والخاصة. قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ أي تذكرون آلاءه تذكراً قليلاً، وما مزيدة والمراد بالقلة العدم أو الحقارة المزيحة للفائدة. وقرأ أبو عمرو وهشام وروح بالياء وحمزة والكسائي وحفص بالتاء وتخفيف الذال.
{ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } “Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden ... mi?” Muztar: Başına gelen sıkıntının şiddeti kendisini Allah Teâlâ'ya sığınmaya mecbur bırakan kimsedir; bu da zaruret kökünden 'iftiâl' veznindedir. Buradaki 'lâm' harfi istiğrâk için değil cins içindir, dolayısıyla her darda kalana icabet edilmesini gerektirmez. { وَيَكْشِفُ السُّوءَ } “kötülüğü gideren” İnsana fenalık veren şeyi defeden. { وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } “ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan” Sizden öncekilerden sonra orada oturmayı ve tasarrufta bulunmayı size miras bırakmak suretiyle [halifeler kılan]. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah'la beraber başka bir ilah mı var?!” Sizi bu genel ve özel nimetlerle seçkin kılan [Allah'la beraber]. { قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ } “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” Yani O'nun nimetlerini pek az düşünüyorsunuz. 'Mâ' zaiddir. Azlıktan kasat ise yokluk yahut faydayı ortadan kaldıran önemsizliktir. Ebû Amr, Hişâm ve Ravh 'ye' ile [yezzekkerûn], Hamza, Kisâî ve Hafs ise 'te' ile ve 'zâl' harfini şeddesiz [tezekkerûn] okumuşlardır.
أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بالنجوم وعلامات الأرض، وال ظُلُماتِ ظلمات الليالي وإضافتها إلى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ للملابسة، أو مشتبهات الطرق يقال طريقة ظلماء وعمياء للتي لا منار بها. وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ يعني المطر، ولو صح أن السبب الأكثر في تكون الرياح معاودة الأدخنة الصاعدة من الطبقة الباردة لإِنكسار حرها وتمويجها الهواء فلا شك أن الأسباب الفاعلية والقابلية لذلك من خلق الله تعالى، والفاعل للسبب فعل للمسبب. أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ يقدر على مثل ذلك. تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ تعالى الله القادر الخالق عن مشاركة العاجز المخلوق.
{ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ... mi?” Yıldızlar ve yerdeki işaretlerle [yol gösteren]. 'Zulumât', gecelerin karanlıklarıdır; bunların karaya ve denize izafeti ise irtibat sebebiyledir. Yahut karmaşık yollardır; nitekim üzerinde işaret bulunmayan yola 'tarîkatun zalmâ' ve 'amyâ' denir. { وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “ve rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi?” Yani yağmurun [önünde]. Şayet rüzgârların oluşumundaki baskın sebebin soğuk tabakadan yukarı çıkan buharların hararetinin kırılması ve havayı dalgalandırması sebebiyle geri dönmesi olduğu doğru kabul edilse bile, şüphe yok ki buna ait fâil ve kâbil sebepler Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır; sebebin faili ise müsebbibin de failidir. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah'la beraber başka bir ilah mı var?!” Bunun benzerine güç yetirebilecek. { تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir” Kadir ve Hâlık olan Allah, âciz ve mahluk olanın ortaklığından yücedir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٦٤]
[Neml Suresi (27), Âyet 64]
أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤)
{ أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤) } “Yoksa yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var?! De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!' (64)”
أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ والكفرة وإن أنكروا الإِعادة فهم محجوجون بالحجج الدالة عليها. وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أي بأسباب سماوية وأرضية. أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ يفعل ذلك. قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ على أن غيره يقدر على شيء من ذلك. إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في إشراككم فإن كمال القدرة من لوازم الألوهية.
{ أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Yoksa yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan mı?” Kâfirler [ölümden sonra] yeniden yaratılışı inkâr etseler de, ona delalet eden hüccetlerle susturulmuşlardır. { وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı?” Yani semavî ve arzî sebeplerle. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah'la beraber başka bir ilah mı var?!” Bunu yapabilecek. { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “De ki: '... delilinizi getirin!'” O'ndan başkasının bunlardan herhangi birine güç yetirebileceğine dair. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz” Şirk koşmanızda; zira kudretin kemali uluhiyetin gereklerindendir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٦٥]
[Neml Suresi (27), Âyet 65]
قُلْ لاَّ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥)
{ قُلْ لاَّ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) } “De ki: 'Göklerde ve yerde Allah'tan başka kimse gaybı bilmez. Onlar ne zaman diriltileceklerini de bilmezler.' (65)”
قُلْ لاَّ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ لما بين اختصاصه تعالى بالقدرة التامة الفائقة العامة أتبعه ما هو كاللازم له، وهو التفرد بعلم الغيب والاستثناء منقطع، ورفع المستثنى على اللغة التميمية للدلالة على أنه تعالى إن كان ممن في السموات والأرض ففيها من يعلم الغيب مبالغة في نفيه عنهم، أو متصل على أن المراد ممن فى السموات والأرض من تعلق علمه بها واطلع عليها اطلاع الحاضر فيها، فإنه يعم الله تعالى وأولي العلم من خلقه وهو موصول أو موصوف. وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ متى ينشرون مركبة من «أي» «وآن» ، وقرئت بكسر الهمزة والضمير لمن وقيل للكفرة.
{ قُلْ لاَّ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: 'Göklerde ve yerde Allah'tan başka kimse gaybı bilmez'” Allah Teâlâ'nın tam, üstün ve umumi kudrete mahsus olduğunu beyan edince, onun bir gereği mesabesinde olan gayb ilmindeki tekliğini de peşinden getirdi. İstisna munkatıdır. Müstesnânın ref edilmesi Temîm lügatine göredir ve gayb ilmini onlardan nefyetmede mübalağa için şayet Allah Teâlâ göklerde ve yerde olanlardan sayılsaydı ancak o takdirde orada gaybı bilen biri bulunurdu manasını ifade eder. Yahut istisna muttasıldır; bu takdirde göklerde ve yerde olanlardan kasıt, ilmi oralarla irtibatlı olup orada hazır olan kimse gibi vakıf olanlardır; zira bu ifade Allah Teâlâ'yı ve yarattıklarından ilim sahiplerini içine alır. 'Men' ise mevsûl veya mevsûftur. { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “Onlar ne zaman diriltileceklerini de bilmezler” Ne zaman diriltilip kabirlerinden çıkarılacaklarını. 'Eyyâne' kelimesi 'eyyü' ve 'ân' kelimelerinden mürekkeptir; hemzenin kesresiyle de [iyyâne şeklinde] okunmuştur. Zamir, 'men' ifadesine aittir; kâfirlere ait olduğu da söylenmiştir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٦٦]
[Neml Suresi (27), Âyet 66]
بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦)
{ بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦) } “Hayır, ahirete dair bilgileri peş peşe gelip tükendi. Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler. Hayır, onlar ondan yana kördürler. (66)”
بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ لما نفى عنهم علم الغيب وأكد ذلك بنفي شعورهم بما هو مآلهم لا محالة بالغ فيه، بأن أضرب عنه وبين أن ما انتهى وتكامل فيه أسباب علمهم من الحجج والآيات وهو أن القيامة كائنة لا محالة لا يعلمونه كما ينبغي. بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها كمن تحير في الأمر لا يجد عليه دليلاً.
{ بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Hayır, ahirete dair bilgileri peş peşe gelip tükendi” Onlardan gayb ilmini nefyedip bunu kaçınılmaz akıbetlerinin ne zaman olacağını idrak edemeyişleriyle pekiştirince, [önceki ifadeden] idrab yoluyla dönerek delil ve âyetler bakımından ilim sebeplerinin kemale erip son noktaya ulaştığı 'kıyametin muhakkak vuku bulacağı' hususunu bile gereği gibi bilmediklerini açıklamak suretiyle [cehaletlerinin derecesinde] mübalağa yaptı. { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها } “Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler” Bir konuda hayrete düşüp ona dair hiçbir delil bulamayan kimse gibi.
بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ لا يدركون دلائلها لاختلال بصيرتهم، وهذا وإن اختص بالمشركين ممن في السموات
{ بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } “Hayır, onlar ondan yana kördürler” Basiretlerinin bozulmuş olması sebebiyle onun delillerini kavrayamazlar. Bu durum, göklerde ve yerde bulunanlardan sadece müşriklere mahsus olsa da,
والأرض نسب إلى جميعهم كما يسند فعل البعض إلى الكل، والإِضرابات الثلاث تنزيل لأحوالهم، وقيل الأول إضراب عن نفي الشعور بوقت القيامة عنهم إلى وصفهم باستحكام علمهم في أمر الآخرة تهكماً بهم، وقيل أدرك بمعنى انتهى واضمحل من قولهم أدركت الثمرة لأن تلك غايتها التي عندها تعدم. وقرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي وحفص بَلِ ادَّارَكَ بمعنى تتابع حتى استحكم، أو تتابع حتى انقطع من تدارك بنو فلان إذا تتابعوا في الهلاك، وأبو بكر «أدرك» وأصلهما تفاعل وافتعل. وقرئ «أأدرك» و «أم أدرك» بهمزتين «وءاأدرك» بألف بينهما و «بل أدرك» و «بل تدارك» و «بلى أأدرك» و «بلى أأدرك» و «أم أدرك» و «أم تدارك» ، وما فيه استفهام صريح أو مضمن من ذلك فإنكار وما فيه بلى فإثبات لشعورهم وتفسير له بالإِدراك على التهكم، وما بعده إضراب عن التفسير مبالغة في نفيه ودلالة على أن شعورهم بها أنهم شاكون فيها بَلِ إنهم مِنْها عَمُونَ أوْ رَدَّ وإنكار لشعورهم.
bazısının fiilinin bütününe isnat edilmesi kabilinden hepsine isnat edilmiştir. Bu üç idrab, onların durumlarının [aşağı derecelere] indirilişidir. Bir görüşe göre birincisi, kıyamet vaktine dair idraklerinin nefyedilmesinden -onlarla alay etmek maksadıyla- ahiret konusundaki bilgilerinin pekişmiş olduğu vasfına geçiştir. Bir görüşe göre 'edreke', meyvenin olgunlaşması anlamındaki 'edraketi's-semerah' ifadesinden hareketle son buldu ve yok oldu demektir; zira o hal meyvenin yok olduğu son noktasıdır. Nâfi', İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve Hafs, { بَلِ ادَّارَكَ } şeklinde okumuşlardır ki bu, peş peşe gelip pekişti veya falan oğulları helakte peş peşe gitti anlamındaki 'tedâreke benû fülân' ifadesinden hareketle peş peşe gelip tükendi demektir. Ebû Bekr ise 'edreke' okumuştur; bu ikisinin aslı 'tefâ'ale' ve 'ifte'ale' vezinleridir. 'E-edreke', iki hemze ile 'em edreke', aralarında bir elif ile 'e-e-edreke', 'bel edreke', 'bel tedâreke', 'belâ e-edreke', 'belâ edreke', 'em edreke' ve 'em tedâreke' şeklinde de okunmuştur. Bunlardan açık veya zımnî istifham içerenler inkâr bildirir; 'belâ' içerenler ise onların idraklerini sübût edip bunu alay yollu bir idrak olarak tefsir etmektir. Bundan sonrakiler ise nefiyde mübalağa yapmak ve ahirete dair idraklerinin aslında ondan şüphe duymaktan ibaret olduğunu, bilakis { بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } “onlar ondan yana kördürler” olduğunu göstermek üzere yapılan idrablardır; yahut onların idraklerini reddetmek ve inkâr etmektir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Neml Suresi (27), Âyetler 67-68]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) } “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra, gerçekten biz mi [kabirlerimizden] çıkarılacağız? (67) Andolsun, bu bize de daha önce atalarımıza da vadedilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.' (68)”
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ كالبيان لعمههم والعامل في إذا ما دل عليه أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ، وهو نخرج لا مخرجون لأن كلاً من الهمزة وإن واللام مانعة من عمله فيما قبلها، وتكرير الهمزة للمبالغة في الإِنكار، والمراد بالإِخراج الإِخراج من الأجداث أو من حال الفناء إلى الحياة، وقرأ نافع «إذا كنا» بهمزة واحدة مكسورة، وقرأ ابن عامر والكسائي «إننا لمخرجون» بنونين على الخبر.
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra, gerçekten biz mi [kabirlerimizden] çıkarılacağız?'” Onların körlüklerinin beyanı gibidir. 'İzâ' lafzında amel eden, { أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ } ifadesinin delalet ettiği manadır ki o da 'nuhrecu' (çıkarılacağız) fiilidir; 'muhracûn' ismi faili değildir. Zira hemze, inne ve lâm harflerinin her biri kendisinden öncekinde amel etmeye engeldir. Hemzenin tekrarı inkârda mübalağa içindir. Çıkarılmaktan kasıt ise kabirlerden veya yokluk halinden hayata çıkarılmaktır. Nâfi' tek ve kesreli hemze ile 'izâ künnâ' şeklinde; İbn Âmir ve el-Kisâî ise haber sığasıyla iki nûn ile 'innenâ le-muhracûn' şeklinde okumuşlardır.
لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ من قبل وعد محمّد ﷺ، وتقديم هذا على نحن لأن المقصود بالذكر هو البعث وحيث أخر فالمقصود به المبعوث. إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ التي هي كالأسمار.
{ لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ } “Andolsun, bu bize de daha önce atalarımıza da vadedilmişti” Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vaadinden önce. 'Hâzâ' lafzının 'nahnü' zamirinden önce getirilmesi, zikredilmesinden asıl maksadın ba's (yeniden dirilme) olmasından ötürüdür; sonraya bırakıldığı yerlerde ise maksat diriltilecek olanlardır. { إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” Gece masalları mesabesinde olan [masallardır].
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Neml Suresi (27), Âyetler 69-70]
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠)
{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) } “De ki: 'Yeryüzünde gezip dolaşın da mücrimlerin sonu nasıl olmuş bir bakın!' (69) Onlara karşı üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı da sıkıntıya düşme! (70)”
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ تهديد لهم على التكذيب وتخويف بأن ينزل بهم مثل ما نزل بالمكذبين قبلهم، والتعبير عنهم ب الْمُجْرِمِينَ ليكون لطفاً بالمؤمنين في ترك الجرائم.
{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “De ki: 'Yeryüzünde gezip dolaşın da mücrimlerin sonu nasıl olmuş bir bakın!'” Yalanlamaları sebebiyle onları bir tehdit ve kendilerinden önceki yalanlayıcıların başına gelenlerin onların da başına geleceğine dair bir korkutmadır. Onların { الْمُجْرِمِينَ } “mücrimler” şeklinde ifade edilmesi ise, cürümleri terk etmeleri hususunda müminlere bir lütuf olsun diyedir.
وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ على تكذبيهم وإعراضهم. وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ في حرج صدر، وقرأ ابن كثير بكسر الضاد وهما لغتان، وقرئ ضيق أي أمر ضيق. مِمَّا يَمْكُرُونَ من مكرهم فإن الله يعصمك من الناس.
{ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı üzülme” Yalanlamaları ve yüz çevirmeleri üzerine. { وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ } “ve ... sıkıntıya düşme” Gönül darlığı içinde [olma]. İbn Kesîr dâd harfinin kesresiyle [dîk şeklinde] okumuştur ki ikisi iki ayrı lügattir. 'Dayyık' yani dar bir iş şeklinde de okunmuştur. { مِمَّا يَمْكُرُونَ } “kurdukları tuzaklardan dolayı da” Tuzaklarından ötürü; zira Allah seni insanlardan koruyacaktır.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٧١ الى ٧٢]
[Neml Suresi (27), Âyetler 71-72]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) } “Ve derler ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaad ne zaman?' (71) De ki: 'Acele istemekte olduğunuz şeyin bir kısmı belki de peşinize takılmıştır bile.' (72)”
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ العذاب الموعود. إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ.
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Ve derler ki: '... bu vaad ne zaman?'” Vadedilen azap. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz”
قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ تبعكم ولحقكم، واللام مزيدة للتأكيد أو الفعل مضمن معنى فعل يتعدى باللام مثل دنا. وقرئ بالفتح وهو لغة فيه. بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ حلوله وهو عذاب يوم بدر، وعسى ولعل وسوف في مواعيد الملوك كالجزم بها وإنما يطلقونها إظهاراً لوقارهم وإشعاراً بأن الرمز منهم كالتصريح من غيرهم وعليه جرى وعد الله تعالى ووعيده.
{ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ } “De ki: '... belki de peşinize takılmıştır bile'” Sizi takip etmiş ve size yetişmiştir. 'Lâm' harfi tekit için zaiddir veya fiil, 'denâ' (yaklaştı) gibi lâm harfiyle geçişli olan bir fiilin manasını tazammun etmiştir. Fetha ile [radefe şeklinde] de okunmuştur ki bu bir şivedir. { بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “Acele istemekte olduğunuz şeyin bir kısmı” Gelmesini acele istediğiniz şeyin [bir kısmı] ki o da Bedir günü azabıdır. Kralların vaatlerinde geçen 'asâ' (umulur ki), 'lealle' (belki) ve 'sevfe' (-ecek) gibi lafızlar kesinlik ifade eder gibidir; onlar bunu ancak vakar göstermek ve kendilerinden gelen bir imanın başkasının açık sözü gibi olduğunu hissettirmek için kullanırlar. Allah Teâlâ'nın vaat ve tehdidi de bu üslup üzere cereyan etmiştir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]
[Neml Suresi (27), Âyetler 73-75]
وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥) } “Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı büyük lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (73) Ve şüphesiz Rabbin, onların sinelerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilir. (74) Gökten ve yerden hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki apaçık bir Kitap'ta bulunmasın. (75)”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ لتأخير عقوبتهم على المعاصي، والفضل والفاضلة الأفضال وجمعها فضول وفواضل. وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَشْكُرُونَ لا يعرفون حق النعمة فيه فلا يشكرونه بل يستعجلون بجهلهم وقوعه.
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı büyük lütuf sahibidir” Günahları yüzünden cezalarını ertelemesi sebebiyle. Fadl ve fâdıle, ihsan demektir; çoğulları ise fudûl ve fevâdıldır. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَشْكُرُونَ } “fakat onların çoğu şükretmezler” Bundaki nimetin hakkını bilmezler, bu yüzden O'na şükretmezler; bilakis cehaletleri yüzünden onun hemen gerçekleşmesini isterler.
وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ ما تخفيه وقرئ بفتح التاء من كننت أي سترت. وَما يُعْلِنُونَ من عداوتك فيجازيهم عليه.
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ } “Ve şüphesiz Rabbin, onların sinelerinin gizlediğini ... elbette bilir” Sakladığını. 'Kenentü' yani gizledim kökünden hareketle 'te' harfinin fethasıyla [tekünnü şeklinde] de okunmuştur. { وَما يُعْلِنُونَ } “açığa vurduklarını da” Sana olan düşmanlıklarından [açığa vurduklarını]; bu yüzden onlara bunun karşılığını verecektir.
وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ خافية فيهما، وهما من الصفات الغالبة والتاء فيهما للمبالغة كما في الراوية، أو اسمان لما يغيب ويخفى كالتاء في عافية وعاقبة. إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ بين أو مُبِينٍ ما فيه لما يطالعه، والمراد اللوح أو القضاء على الاستعارة.
{ وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Gökten ve yerden hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki” Oralarda gizli olan hiçbir şey. Bu iki lafız galip sıfatlardandır; bunlardaki 'tâ' ise 'râviye' kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir yahut 'âfiye' ve 'âkıbe' kelimelerindeki 'tâ' gibi gaip ve gizli olan şey için iki isimdir. { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “apaçık bir Kitap'ta bulunmasın” Açık yahut onu okuyan kimseye içindekileri açıklayan [bir Kitap'ta]. Bundan kasıt, istiare yoluyla Levh-i Mahfûz yahut kaza ve kaderdir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٧٦ الى ٧٨]
[Neml Suresi (27), Âyetler 76-78]
إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨)
{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır. (76) Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir. (77) Muhakkak ki Rabbin, onların arasında Kendi hükmüyle hükmedecektir. O, Azîz'dir, Alîm'dir. (78)”