Binûn

(27) Neml Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ كالتشبيه والتنزيه وأحوال الجنة والنار وعزير والمسيح.

{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır” Teşbih, tenzih, cennet ve cehennemin halleri, Üzeyr ve Mesih gibi konularda [ihtilaf ettiklerini].

وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ فإنهم المنتفعون به.

{ وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir” Çünkü ondan istifade edenler onlardır.

إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بين بني إسرائيل. بِحُكْمِهِ بما يحكم به وهو الحق، بحكمته ويدل عليه أنه قرئ بحكمه. وَهُوَ الْعَزِيزُ فلا يرد قضاؤه. الْعَلِيمُ بحقيقة ما يقضى فيه، وحكمه.

{ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ } “Muhakkak ki Rabbin, onların arasında ... hükmedecektir” İsrailoğulları arasında. { بِحُكْمِهِ } “Kendi hükmüyle” Hükmettiği şeyle ki o haktır; hikmetiyle. Nitekim onun [kelimenin] 'bi-hıkmihî' şeklinde okunmuş olması da buna delalet eder. { وَهُوَ الْعَزِيزُ } “O, Azîz'dir” Bu yüzden O'nun kazası/hükmü geri çevrilemez. { الْعَلِيمُ } “Alîm'dir” Hakkında hüküm verilen şeyin ve kendi hükmünün hakikatini [bilendir].

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٧٩ الى ٨١]

[Neml Suresi (27), Âyetler 79-81]

فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)

{ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١) } “Öyleyse Allah'a tevekkül et. Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin. (79) Doğrusu sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. (80) Sen körleri de sapıklıklarından [kurtarıp] hidayete erdirecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip de teslim olanlara işittirebilirsin. (81)”

فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ولا تبال بمعاداتهم. إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ وصاحب الحق حقيق بالوثوق بحفظ الله ونصره.

{ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Öyleyse Allah'a tevekkül et” Onların düşmanlığına aldırma. { إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin” Hak sahibi olan kimsenin, Allah'ın korumasına ve yardımına güvenmesi yaraşır.

إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتى تعليل اخر للأمر بالتوكل من حيث إنه يقطع طعمه عن مشايعتهم ومعاضدتهم رأساً، وإنما شبهوا بالموتى لعدم انتفاعهم باستماع ما يتلى عليهم كما شبهوا بالصم في قوله: وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ فإن إسماعهم في هذه الحالة أبعد. وقرأ ابن كثير وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ.

{ إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Doğrusu sen ölülere işittiremezsin” Bu, onların sana uymalarından ve yardım etmelerinden umudunu tamamen kesmesi bakımından tevekkül emrinin bir başka gerekçesidir. Onlar, kendilerine okunan şeyleri dinlemekten faydalanmadıkları için ölülere benzetilmişlerdir; nitekim şu ayette de sağırlara benzetilmişlerdir: { وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın” Çünkü bu durumda onlara duyurmak [ihtimalden] daha uzaktır. İbn Kesîr, 've lâ yesmeu's-summu' şeklinde okumuştur.

وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ حيث الهداية لا تحصل إلا بالبصر. وقرأ حمزة وحده «وما أنت تهدي العمي» . إِنْ تُسْمِعُ أي ما يجدي إسماعك. إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا من هو في علم الله كذلك.

{ وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ } “Sen körleri de sapıklıklarından [kurtarıp] hidayete erdirecek değilsin” Zira hidayet ancak görmekle gerçekleşir. Hamza tek başına «ve mâ ente tehdî'l-umye» şeklinde okumuştur. { إِنْ تُسْمِعُ } “Sen ancak ... işittirebilirsin” Yani işittirmen fayda vermez. { إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا } “ancak ayetlerimize iman edip de” Allah'ın ilminde bu durumda olan kimseler müstesna.

فَهُمْ مُسْلِمُونَ مخلصون مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ.

{ فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “teslim olanlara” İhlaslı olanlar; yüzünü Allah'a teslim eden kimseler.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٨٢]

[Neml Suresi (27), Âyet 82]

وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ (٨٢)

{ وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ (٨٢) } “O söz başlarına geldiği zaman, onlara yerden bir dâbbe çıkarırız da o, insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını kendilerine söyler. (82)”

وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ إذا دنا وقوع معناه وهو ما وعدوا به من البعث والعذاب. أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ وهي الجساسة روي أن طولها ستون ذراعاً ولها أربع قوائم وزغب وريش وجناحان، لا يفوتها

{ وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } “O söz başlarına geldiği zaman” Anlamının gerçekleşmesi yani kendilerine vadedilen diriliş ve azap yaklaştığı zaman. { أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ } “onlara yerden bir dâbbe çıkarırız” O, Cessâse'dir. Boyunun altmış zira olduğu, dört ayağının, ince tüylerinin, teleklerinin ve iki kanadının bulunduğu rivayet edilmiştir; O'ndan ne

هارب ولا يدركها طالب.

kaçan kurtulabilir, ne de arayan ona yetişebilir.

وروي أنه ﵊ سئل من أين مخرجها فقال: من أعظم المساجد حرمة على الله، يعني المسجد الحرام.

Peygamber aleyhisselâm'a onun nereden çıkacağının sorulduğu, onun da: 'Allah katında hürmeti en büyük olan mescitten' yani Mescid-i Haram'dan [çıkacağını] buyurduğu rivayet edilmiştir.

تُكَلِّمُهُمْ من الكلام، وقيل من الكلم إذ قرئ «تُكَلّمُهُمْ» .

{ تُكَلِّمُهُمْ } “onlara söyler / konuşur” Kelâm (konuşma) kökündendir. «Tukellimuhum» [yaralar] şeklinde okunduğundan dolayı kelm (yaralamak) kökünden olduğu da söylenmiştir.

وروي أنها تخرج ومعها عصا موسى وخاتم سليمان عليهما الصلاة والسلام، فتنكت بالعصا في مسجد المؤمن نكتة بيضاء فيبيض وجهه، وبالخاتم في أنف الكافر نكتة سوداء فيسود وجهه.

Onun beraberinde Musa'nın asası ve Süleyman'ın -aleyhimessalâtü vesselâm- mührü ile çıkacağı; asa ile müminin secde yerine beyaz bir nokta vurup yüzünün ağaracağı, mühürle de kâfirin burnuna siyah bir nokta vurup yüzünün kararacağı rivayet edilmiştir.

أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا خروجها وسائر أحوالها فإنها من آيات الله تعالى، وقيل القرآن، وقرأ الكوفيون أن الناس بالفتح. لاَ يُوقِنُونَ لا يتيقنون، وهو حكاية معنى قولها أو حكايتها لقول الله ﷿ أو علة خروجها، أو تكلمها على حذف الجار.

{ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا } “insanların ayetlerimize ... [inanmadıklarını]” Onun çıkışı ve diğer hallerine; zira bunlar Allah Teâlâ'nın ayetlerindendir. Kur'an olduğu da söylenmiştir. Kûfeliler 'enne'n-nâse'yi fetha ile okumuşlardır. { لاَ يُوقِنُونَ } “kesin olarak inanmadıklarını” İkna olup kesin bilgiye ulaşmıyorlardı. Bu, onun sözünün anlamının aktarılmasıdır yahut onun Allah azze ve celle'nin sözünü aktarmasıdır veya çıkışının ya da cer harfi hazfedilerek konuşmasının illetidir (gerekçesidir).

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٣ الى ٨٥]

[Neml Suresi (27), Âyetler 83-85]

وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (٨٥)

{ وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (٨٥) } “Ve her ümmetten ayetlerimizi yalanlayanlardan bir grubu toplayacağımız gün, artık onlar bir arada tutulup sevk edilirler. (83) Nihayet geldikleri zaman [Allah] buyurur: ‘Ayetlerimi, onları ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı, yoksa ne yapıyordunuz?’ (84) Yaptıkları zulüm sebebiyle o söz başlarına gelir, artık onlar konuşamazlar. (85)”

وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً يعني يوم القيامة. مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا بيان للفوج أي فوجاً مكذبين، ومِنْ الأولى للتبعيض لأن أمة كل نبي وأهل كل قرن شامل للمصدقين والمكذبين. فَهُمْ يُوزَعُونَ يحبس أولهم على آخرهم ليتلاحقوا، وهو عبارة عن كثرة عددهم وتباعد أطرافهم.

{ وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً } “Ve her ümmetten ... bir grubu toplayacağımız gün” Yani kıyamet günü. { مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا } “ayetlerimizi yalanlayanlardan” 'Fevc' kelimesinin açıklamasıdır, yani yalanlayan bir grubu; ilk 'min' edatı teb'îz (kısmilik) içindir, çünkü her peygamberin ümmeti ve her asrın ehli hem tasdik edenleri hem de yalanlayanları kapsar. { فَهُمْ يُوزَعُونَ } “artık onlar bir arada tutulup sevk edilirler” Birbirlerine yetişmeleri için öncekileri sonrakilerin üzerine durdurulup bekletilir. Bu, onların sayılarının çokluğunu ve saflarının genişliğini ifade eder.

حَتَّى إِذا جاؤُ إلى المحشر. قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً الواو للحال أي أكذبتم بها بادئ الرأي غير ناظرين فيها نظراً يحيط علمكم بكنهها وأنها حقيقة بالتصديق أو التكذيب، أو للعطف أي أجمعتم بين التكذيب بها وعدم إلقاء الأذهان لتحققها. أَمَّا ذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أم أي شيء كنتم تعملونه بعد ذلك، وهو للتبكيت إذ لم يفعلوا غير التكذيب من الجهل فلا يقدرون أن يقولوا فعلنا غير ذلك.

{ حَتَّى إِذا جاؤُ } “Nihayet geldikleri zaman” Mahşere [geldiklerinde]. { قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً } “[Allah] buyurur: ‘Ayetlerimi, onları ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı’” Vâv harfi hâl içindir; yani onların mahiyetini ve tasdike mi yoksa tekzibe mi layık olduğunu ilminizin kuşatacağı bir nazarla incelemeksizin ilk bakışta/düşüncesizce onları yalanladınız mı? Yahut atıf içindir; yani ayetleri yalanlamak ile onların hakikatini kavramak için zihinlerinizi yöneltmemeyi bir arada mı topladınız? { أَمَّا ذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yoksa ne yapıyordunuz?” Yoksa bundan sonra ne iş yapıyordunuz? Bu, bir azarlamadır; zira onlar cehaletten kaynaklanan tekzipten başka bir şey yapmamışlardır ve 'Bundan başkasını yaptık' demeye güç yetiremezler.

وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ حل بهم العذاب الموعود وهو كبهم في النار بعد ذلك. بِما ظَلَمُوا بسبب ظلمهم وهو التكذيب بآيات الله. فَهُمْ لاَ يَنْطِقُونَ باعتذار لشغلهم بالعذاب.

{ وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } “o söz başlarına gelir” Vadedilen azap üzerlerine iner ki o da bundan sonra ateşe yüzüstü atılmalarıdır. { بِما ظَلَمُوا } “Yaptıkları zulüm sebebiyle” Zulümleri sebebiyle ki o da Allah'ın ayetlerini yalanlamaktır. { فَهُمْ لاَ يَنْطِقُونَ } “artık onlar konuşamazlar” Azapla meşgul olduklarından ötürü bir mazeret beyan edemezler.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٨٦]

[Neml Suresi (27), Âyet 86]

أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦)

{ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) } “Görmediler mi ki, dinlensinler diye geceyi [karanlık], [çalışıp] görsünler diye gündüzü aydınlık kıldık. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ayetler (ibretler) vardır. (86)”

أَلَمْ يَرَوْا ليتحقق لهم التوحيد ويرشدهم إلى تجويز الحشر وبعثة الرسل، لأن تعاقب النور والظلمة على وجه مخصوص غير متعين بذاته لا يكون إلا بقدرة قاهر، وأن من قدر على إبدال الظلمة بالنور في مادة واحدة قدر على إبدال الموت بالحياة في مواد الأبدان، وأن من جعل النهار ليبصروا فيه سبباً من أسباب معاشهم لعله لا يخل بما هو مناط جميع مصالحهم في معاشهم ومعادهم. أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ بالنوم والقرار. وَالنَّهارَ مُبْصِراً فإن أصله ليبصروا فيه فبولغ فيه بجعل الإِبصار حالاً من أحواله المجعول عليها بحيث لا ينفك عنها. إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ لدلالتها على الأمور الثلاثة.

{ أَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi” Tevhid onlara tahakkuk etsin ve onları haşrin caiz oluşuna ve peygamberlerin gönderilmesine iletsin diye [böyle buyrulmuştur]. Zira ışık ile karanlığın, zatı gereği belirli olmayan özel bir biçimde peş peşe gelmesi ancak mutlak güç sahibi birinin kudretiyle olur; tek bir maddede karanlığı ışıkla değiştirmeye güç yetiren kimse, bedenlerin maddelerinde ölümü hayatla değiştirmeye de güç yetirir; ve gündüzü kendisinde görsünler diye maişetlerinin sebeplerinden biri kılan kimse, muhtemelen onların dünya ve ahiretlerindeki tüm maslahatlarının dayanağı olan şeyi ihmal etmez. { أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ } “dinlensinler diye geceyi ... kıldık” Uyku ve sükûnet ile. { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “gündüzü aydınlık [kıldık]” Zira aslı 'onda görsünler diye' şeklindedir; ancak görme eylemi, ondan asla ayrılmayacak şekilde gündüzün kılınmış hallerinden biri yapılarak mübalağa yapılmıştır. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ayetler vardır” Bu üç hususa delalet ettiği için.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٨٧]

[Neml Suresi (27), Âyet 87]

وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧)

{ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧) } “Sûra üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır. Hepsi de boyun büküp küçülmüş olarak O'na gelirler. (87)”

وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ في الصور أو القرن، وقيل إنه تمثيل لانبعاث الموتى بانبعاث الجيش إذا نفخ في البوق. فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ من الهول وعبر عنه بالماضي لتحقق وقوعه. إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ أن لا يفزع بأن يثبت قلبه. قيل هم جبريل وميكائيل وإسرافيل وعزرائيل، وقيل الحور والخزنة وحملة العرش، وقيل الشهداء، وقيل موسى ﵊ لأنه صعق مرة ولعل المراد ما يعم ذلك.

{ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği gün” Sûr'a veya boynuza [üflendiği gün]. Bunun, boru çalındığında ordunun harekete geçirilmesiyle ölülerin diriltilmesinin bir temsili olduğu da söylenmiştir. { فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır” Korkudan dolayı. Vukuunun kesinliğinden ötürü geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir. { إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna” Kalbini sabit kılarak dehşete kapılmamasını dilediği kimseler. Bunların Cebrail, Mikail, İsrafil ve Azrail olduğu söylenmiştir; huriler, cennet ve cehennem bekçileri ile arşı taşıyan melekler olduğu da söylenmiştir; şehitler olduğu da söylenmiştir; bir kez bayıldığı için Musa aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. Muhtemelen kastedilen, bütün bunları kapsayan bir anlamdır.

وَكُلٌّ أَتَوْهُ حاضرون الموقف بعد النفخة الثانية، أو راجعون إلى أمره وقرأ حمزة وحفص أَتَوْهُ على

{ وَكُلٌّ أَتَوْهُ } “Hepsi ... O'na gelirler” İkinci üflemeden sonra mahşer yerinde hazır bulunurlar veya O'nun emrine dönerler. Hamza ve Hafs, { أَتَوْهُ } lafzını

الفعل، وقرئ «أتاه» على التوحيد للفظ الكل. داخِرِينَ صاغرين وقرئ «دخرين» .

fiil olarak okumuştur; 'küll' lafzının tekilliğine riayetle «etâhu» şeklinde de okunmuştur. { داخِرِينَ } “boyun büküp küçülmüş olarak” Zelil ve boyun eğmiş olarak. «Dahirîn» şeklinde de okunmuştur.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٨٨]

[Neml Suresi (27), Âyet 88]

وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨)

{ وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (88)”

وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً ثابتة في مكانها. وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ في السرعة، وذلك لأن الأجرام الكبار إذا تحركت في سمت واحد لا تكاد تبين حركتها. صُنْعَ اللَّهِ مصدر مؤكد لنفسه وهو لمضمون الجملة المتقدمة كقوله وَعَدَ اللَّهُ. الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ أحكم خلقه وسواه على ما ينبغي. إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ عالم بظواهر الأفعال وبواطنها فيجازيكم عليها كما قال:

{ وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın” Yerinde sabit [sanırsın]. { وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler” Hız bakımından. Bu böyledir, çünkü büyük kütleler tek bir doğrultuda hareket ettiklerinde hareketleri neredeyse hiç fark edilmez. { صُنْعَ اللَّهِ } “Allah'ın sanatıdır” Kendisini tekit eden bir mastardır ve { وَعَدَ اللَّهُ } kavlinde olduğu gibi önceki cümlenin içeriğini tekit eder. { الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ } “her şeyi sapasağlam yapan” Yaratışını muhkem kılan ve onu olması gerektiği gibi düzenleyen. { إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” Amellerin zahirini de batınını da bilendir; dolayısıyla şu ayette buyurduğu gibi size bunların karşılığını verecektir:

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٩ الى ٩٠]

[Neml Suresi (27), Âyetler 89-90]

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠)

{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler. (89) Kim de kötülükle gelirse, artık yüzleri ateşte tersyüz edilir. 'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?' [denir]. (90)”

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها إذ ثبت له الشريف بالخسيس والباقي بالفاني وسبعمائة بواحدة، وقيل خَيْرٌ مِنْها أي خير حاصل من جهتها وهو الجنة، وقرأ ابن كثير وأبو عمر وهشام خَبِيرٌ بِمَا يَفْعَلُونَ بالياء والباقون بالتاء. وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ يعني به خوف عذاب يوم القيامة، وبالأول ما يلحق الإِنسان من التهيب لما يرى من الأهوال والعظائم ولذلك يعم الكافر والمؤمن، وقرأ الكوفيون بالتنوين لأن المراد فزع واحد من أفزاع ذلك اليوم، وآمن يتعدى بالجار وبنفسه كقوله أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ. وقرأ الكوفيون ونافع يَوْمَئِذٍ بفتح الميم والباقون بكسرها.

{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” Zira onun için değersize karşılık değerli olan, fani olana karşılık baki olan ve bire karşılık yedi yüz katı sabit olmuştur. { خَيْرٌ مِنْها } ifadesinin 'onun vesilesiyle elde edilen bir hayır' anlamına geldiği de söylenmiştir ki o da cennettir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hişâm, { خَبِيرٌ بِمَا يَفْعَلُونَ } kısmını 'yâ' ile [yef'alûne şeklinde], diğerleri ise 'tâ' ile okumuşlardır. { وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ } “ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler” Bununla kıyamet günü azap korkusu kastedilmektedir; ilk [ayette geçen fezâ'] ile ise dehşet verici ve büyük şeyleri gördüğünde insana arız olan ürperti kastedilmektedir, bundan dolayı o kâfiri de mümini de kapsar. Kûfeliler tenvin ile okumuşlardır; çünkü o günün korkularından tek bir korku kastedilmiştir. 'Âmene' fiili, { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } ayetinde olduğu gibi hem harf-i cer ile hem de doğrudan nesne alır. Kûfeliler ve Nâfi', { يَوْمَئِذٍ } lafzını mîm'in fethasıyla, diğerleri ise kesrasıyla okumuşlardır.

وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ قيل بالشرك. فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ فكبوا فيها على وجوههم، ويجوز أن يراد بالوجوه أنفسهم كما أريدت بالأيدي في قوله تعالى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ. هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ على الالتفات أو بإضمار القول أي قيل لهم ذلك.

{ وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de kötülükle gelirse” Şirkle [gelirse] denilmiştir. { فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “artık yüzleri ateşte tersyüz edilir” Yüzüstü ateşe atılırlar. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } ayetinde eller ile nefislerin kastedildiği gibi yüzler ile de bizzat kendilerinin kastedilmiş olması caizdir. { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?' [denir]” İltifat yoluyla veya sözün takdir edilmesiyle yani 'onlara böyle denilir' [anlamındadır].

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٩١ الى ٩٢]

[Neml Suresi (27), Âyetler 91-92]

إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢)

{ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) } “Bana ancak bu beldenin, onu hürmetli kılan Rabbine kulluk etmem emrolundu; her şey O'nundur. Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi. (91) Ve Kur'an'ı okumam [emredildi]. Artık kim hidayete ererse ancak kendi nefsi için erer; kim de saparsa, de ki: ‘Ben ancak uyarıcılardanım.’ (92)”

إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها أمر الرسول ﷺ بأن يقول لهم ذلك بعد ما بين المبدأ والمعاد وشرح أحوال القيامة، إشعاراً بأنه قد أتم الدعوة وقد كملت وما عليه بعد إلا الاشتغال بشأنه والاستغراق في عبادة ربه، وتخصيص مكة بهذه الإِضافة تشريف لها وتعظيم لشأنها وقرئ «التي حرمها» .

{ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها } “Bana ancak bu beldenin, onu hürmetli kılan Rabbine kulluk etmem emrolundu” Başlangıç ve dönüşü beyan ettikten ve kıyamet hallerini açıkladıktan sonra, tebliği tamamladığını, davetin kemale erdiğini ve bundan sonra kendisine düşenin sadece kendi işiyle meşgul olmak ve Rabbine ibadete yoğunlaşmak olduğunu hissettirmek üzere Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara böyle söylemesi emredildi. Mekke'nin bu tamlama ile tahsis edilmesi, onun için bir şeref ve şanını yüceltmedir. «Elletî harremehâ» şeklinde de okunmuştur.

وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ خلقاً وملكاً. وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ المنقادين أو الثابتين على ملة الإسلام.

{ وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ } “her şey O'nundur” Yaratma ve mülkiyet olarak. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi” İtaat edip boyun eğenlerden veya İslam milleti üzere sebat edenlerden.

وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ وأن أواظب على تلاوته لتنكشف لي حقائقه في تلاوته شيئاً فشيئاً، أو اتباعه وقرئ «واتل عليهم» «وأن أتل» . فَمَنِ اهْتَدى باتباعه إياي في ذلك، فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ فإن منافعه عائدة إليه.

{ وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ } “Ve Kur'an'ı okumam [emredildi]” Okunuşunda hakikatleri bana parça parça açılsın diye onun tilavetine devam etmem veya ona uymam [emredildi]. «Vetlu aleyhim» ve «ve en etlu» şeklinde de okunmuştur. { فَمَنِ اهْتَدى } “Artık kim hidayete ererse” Bu hususta bana uyarak [hidayete ererse], { فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “ancak kendi nefsi için erer” Zira onun faydaları kendisine döner.

وَمَنْ ضَلَّ بمخالفتي. فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ فلا علي من وبال ضلاله شيء إذ مَّا عَلَى الرسول إِلاَّ البلاغ وقد بلغت.

{ وَمَنْ ضَلَّ } “kim de saparsa” Bana muhalefet ederek [saparsa]. { فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “de ki: ‘Ben ancak uyarıcılardanım’” Onun sapıklığının vebalinden bana hiçbir şey yoktur; zira peygambere düşen ancak tebliğdir ve ben de tebliğ ettim.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٩٣]

[Neml Suresi (27), Âyet 93]

وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)

{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّa تَعْمَلُونَ (٩٣) } “Ve de ki: ‘Hamd Allah'a mahsustur. O, ayetlerini size gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız. Rabbin, yaptıklarınızdan gafil değildir.’ (93)”

وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ على نعمة النبوة أو على ما علمني ووفقني للعمل به. سَيُرِيكُمْ آياتِهِ القاهرة في

{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Ve de ki: ‘Hamd Allah'a mahsustur’” Peygamberlik nimetine yahut bana öğrettiği ve amel etmeye muvaffak kıldığı şeylere [hamdolsun]. { سَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “O, ayetlerini size gösterecek” Dünyadaki ezici [ayetlerini];

الدنيا كوقعة بدر وخروج دابة الأرض، أو في الآخرة. فَتَعْرِفُونَها أنها آيات الله ولكن حين لا تنفعكم المعرفة. وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ فلا تحسبوا أن تأخير عذابكم لغفلته عن أعمالكم، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة والكسائي بالياء.

Bedir vakası ve dâbbetü'l-arzın çıkışı gibi veya ahiretteki [ayetlerini]. { فَتَعْرِفُونَها } “siz de onları tanıyacaksınız” Onların Allah'ın ayetleri olduğunu [tanıyacaksınız]; fakat bu tanıma size fayda vermediği bir anda olacaktır. { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin, yaptıklarınızdan gafil değildir” Azabınızın geciktirilmesini amellerinizden gafil olmasına bağlamayınız. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Kisâî 'yâ' ile [ya'melûne şeklinde] okumuşlardır.

عن النبي ﷺ «من قرأ سورة طس كان له من الأجر عشر حسنات بعدد من صدق سليمان وكذب به وهوداً وصالحاً وإبراهيم وشعيباً، ويخرج من قبره وهو ينادي لا إله إلا الله» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: «Kim Tâ-Sîn (Neml) suresini okursa, Süleyman'ı tasdik eden ve yalanlayanların, Hûd, Sâlih, İbrahim ve Şuayb'ın sayısınca kendisine on sevap verilir ve kabrinden 'Lâ ilâhe illallâh' diyerek çıkar.»