قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ بها.
{ قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “[Musa:] 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir adam öldürdüm, beni öldürmelerinden korkuyorum' [dedi]”, ona karşılık [kısas olarak].
وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً معيناً وهو في الأصل اسم ما يعان به كالدفء، وقرأ نافع «رداً» بالتخفيف. يُصَدِّقُنِي بتخليص الحق وتقرير الحجة وتزييف الشبهة. إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ ولساني لا يطاوعني عند المحاجة، وقيل المراد تصديق القوم لتقريره وتوضيحه لكنه أسند إليه إسناد الفعل إلى السبب، وقرأ عاصم وحمزة يُصَدِّقُنِي بالرفع على أنه صفة والجواب محذوف.
{ وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً } “Kardeşim Harun'un dili benden daha fasîhtir; beni tasdik eden bir yardımcı olarak onu da benimle gönder”, yani yardımcı olarak. Bu kelime aslen kendisiyle yardım sağlanan şeyin ismidir; tıpkı «dıf'» (sıcaklık sağlayan şey) gibi. Nâfi ise hemzeyi hafifleterek «riddâ» (şeddesiz/hemzesiz) şeklinde okumuştur. { يُصَدِّقُنِي } “Beni tasdik eden”, hakkı ortaya koyarak, hücceti ikame ederek ve şüpheyi çürüterek. { إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ } “Zira beni yalanlamalarından endişe ediyorum”, münazara anında dilim bana itaat etmeyebilir. [Diğer bir görüşe göre ise] kastedilen, onun beyanı ve açıklaması sebebiyle kavmin tasdik etmesidir; ancak fiilin sebebe isnadı kabilinden ona isnat edilmiştir. Âsım ve Hamza ise { يُصَدِّقُنِي } kelimesini sıfat kabul ederek merfû okumuşlardır; cevap ise hazfedilmiştir.
قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ سنقويك به فإن قوة الشخص بشدة اليد على مزاولة الأمور، ولذلك يعبر عنه باليد وشدتها بشدة العضد. وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً غلبة أو حجة. فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما باستيلاء أو حجاج. بِآياتِنا متعلق بمحذوف أي اذهبا بآياتنا، أو ب نَجْعَلُ أي نسلطكما بها، أو بمعنى «لا يصلون» أي تمتنعون منهم، أو قسم جوابه «لا يصلون» ، أو بيان ل الْغالِبُونَ في قوله: أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ بمعنى أنه صلة لما بينه أو صلة له على أن اللام فيه للتعريف لا بمعنى الّذي.
{ قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “[Allah:] 'Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz...' buyurdu”, onunla seni kuvvetlendireceğiz. Çünkü kişinin gücü işleri yaparken elinin kuvveti iledir. Bu sebeple güçten «el» diye kinaye yapılır; elin kuvveti de pazunun kuvveti iledir. { وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } “Ve size öyle bir hâkimiyet/güç vereceğiz ki”, bir üstünlük yahut bir delil. { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “Size erişemeyecekler”, ne bir galebeyle ne de bir hüccetle. { بِآياتِنا } “Mucizelerimiz sayesinde”, mahzuf bir fiile taalluk eder; yani «Ayetlerimizle gidin» demektir; ya da { نَجْعَلُ } fiiline taalluk eder; yani «Ayetlerimiz sayesinde size hâkimiyet veririz» demektir; yahut «erişemeyecekler» manasına taalluk eder; yani «Onlardan korunursunuz» demektir; ya da cevabı «erişemeyecekler» olan bir yemindir; yahut { أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz” ayetindeki { الْغالِبُونَ } kelimesinin beyanıdır; şu manada ki, [ayette] aralarında bulunan lafzın sılasıdır veya başındaki lâm edatı «ellezî» manasında değil ta'rif (belirlilik) için kabul edildiğinde bizzat onun sılasıdır.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 36-37]
فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)
{ فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧) } “Musa onlara apaçık delillerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir. Biz geçmiş atalarımızdan böylesini işitmedik' dediler. Musa da: 'Rabbim, kendi katından hidayet getireni ve bu dünya yurdunun güzel sonunun kime ait olacağını en iyi bilendir. Muhakkak ki zalimler asla kurtuluşa eremezler' dedi.”
فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هذا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً سحر تختلقه لم يفعل قبل مثله، أو سحر تعمله ثم تفتريه على الله أو سحر موصوف بالإِفتراء كسائر أنواع السحر. وَما سَمِعْنا بِهذا يعنون السحر أو ادعاء النبوة. فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ كائناً في أيامهم.
{ فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هذا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً } “Musa onlara apaçık delillerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir...' dediler”, senin uydurduğun ve daha önce benzeri yapılmamış bir sihirdir; yahut senin yapıp sonra da Allah'a iftira ettiğin bir sihirdir; ya da diğer sihir türleri gibi iftira ile nitelenmiş bir sihirdir. { وَما سَمِعْنا بِهذا } “Biz böylesini işitmedik”, yani sihri yahut peygamberlik iddiasını. { فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Geçmiş atalarımızdan”, onların devrinde olduğunu [işitmedik].
وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ فيعلم أني محق وأنتم مبطلون. وقرأ ابن كثير «قال» بغير واو لأنه قال ما قاله جواباً لمقالهم، ووجه العطف أن المراد حكاية القولين ليوازن الناظر بينهما فيميز صحيحهما من الفاسد. وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ العاقبة المحمودة فإن المراد بالدار الدنيا وعاقبتها الأصلية هي الجنة لأنها خلقت مجازاً إلى الآخرة، والمقصود منها بالذات هو الثواب والعقاب إنما قصد بالعرض.
{ وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ } “Musa da: 'Rabbim, kendi katından hidayet getireni... en iyi bilendir' dedi”, dolayısıyla benim hak üzere olduğumu, sizin ise batıl üzere olduğunuzu bilir. İbn Kesîr, onların sözüne bir cevap olarak bunu söylediği için [başındaki] vâv olmadan «kâle» şeklinde okumuştur. Atfın gerekçesi ise, bakan kimsenin ikisini tartıp doğru olanı batıl olandan ayırt etmesi için iki sözün de hikâye edilmesinin murad edilmesidir. { وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “Ve bu dünya yurdunun güzel sonunun kime ait olacağını [en iyi bilendir]”, övgüye değer sonu [bilir]. Çünkü yurttan maksat dünyadır; onun asıl akıbeti ise cennettir; zira dünya ahirete bir geçiş yeri olarak yaratılmıştır. Ondan bizzat kastedilen ise sevaptır; azap ise sadece dolaylı olarak murad edilmiştir.
وقرأ حمزة والكسائي يَكُونَ بالياء. إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ لا يفوزون بالهدى في الدنيا وحسن العاقبة في العقبى.
Hamza ve Kisâî yâ ile { يَكُونَ } şeklinde okumuşlardır. { إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Muhakkak ki zalimler asla kurtuluşa eremezler”, dünyada hidayete, ahirette ise güzel bir akıbete nail olamazlar.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 38-40]
وَقالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لاَ يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠)
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لاَ يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) } “Firavun: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum. Ey Haman! Benim için çamurun üzerinde ateş yak da bana yüksek bir kule yap; belki Musa'nın ilahına çıkarım; doğrusu ben onu yalancılardan sanıyorum' dedi. O ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve gerçekten bize döndürülmeyeceklerini sandılar. Biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize fırlatıp attık. Zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak!”
وَقالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي نفى علمه بإله غيره دون وجوده إذ لم يكن عنده ما يقتضي الجزم بعدمه، ولذلك أمر ببناء الصرح ليصعد إليه ويتطلع على الحال بقوله: فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى كأنه توهم أنه لو كان لكان جسماً في السماء يمكن الترقي إليه ثم قال: وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ أو أراد أن يبني له رصداً يترصد منه أوضاع الكواكب فيرى هل فيها ما يدل على بعثة رسول وتبدل دولة، وقيل المراد بنفي العلم نفي المعلوم كقوله تعالى:
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Firavun: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum...' dedi”, onun yokluğuna kesin hükmetmesini gerektirecek bir bilgi kendisinde bulunmadığı için kendisinden başka bir ilahın varlığını değil, onu bildiğini nefyetti. Bu sebeple, { فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى } “Ey Haman! Benim için çamurun üzerinde ateş yak da bana yüksek bir kule yap; belki Musa'nın ilahına çıkarım” sözüyle, üzerine çıkıp durumu gözetlemek için bir köşk/kule inşa edilmesini emretti. Sanki o, şayet bir ilah olsaydı, gökte kendisine yükselmenin mümkün olduğu bir cisim olacağını vehmetti; sonra da: { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğrusu ben onu yalancılardan sanıyorum” dedi. Yahut bir rasathane inşa ettirip oradan yıldızların konumlarını gözetleyerek bir elçinin gönderilmesine ve devletin el değiştirmesine delalet eden bir şey bulunup bulunmadığını görmek istedi. [Diğer bir görüşe göre ise] ilmin nefyedilmesinden murad, şu ayet-i kerimede olduğu gibi malûmun (bilinenin) nefyedilmesidir:
أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لاَ يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ فإن معناه بما ليس فيهن، وهذا من خواص العلوم الفعلية فإنها لازمة لتحقق معلوماتها فيلزم من انتفائها انتفاؤها، ولا كذلك العلوم الانفعالية، قيل أول من اتخذ الآجر فرعون ولذلك أمر باتخاذه على وجه يتضمن تعليم الصنعة مع ما فيه من تعظم ولذلك نادى هامان باسمه بيا في وسط الكلام.
{ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لاَ يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde Allah'ın bilmediği bir şeyi mi O'na haber veriyorsunuz?” Zira bunun manası «onlarda bulunmayan bir şeyi» demektir. Bu ise fıilî ilimlerin özelliklerindendir; çünkü onlar malûmatının gerçekleşmesi için lazımdır, dolayısıyla onların olmamasından malûmun da olmaması gerekir. İnfialî ilimler ise böyle değildir. Tuğlayı ilk imal edenin Firavun olduğu söylenmiştir; bu sebeple o, kibirlenmesiyle birlikte mesleğin öğretilmesini de içerecek bir tarzda yapılmasını emretmiştir. İşte bu yüzden sözün ortasında Hâmân'a nida edatı («yâ») ile seslenmiştir.
وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ بغير استحقاق. وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لاَ يُرْجَعُونَ بالنشور.
{ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “O ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar”, hiçbir hakları olmaksızın. { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لاَ يُرْجَعُونَ } “Ve gerçekten bize döndürülmeyeceklerini sandılar”, ba's (yeniden diriliş) ile.
وقرأ نافع وحمزة والكسائي بفتح الياء وكسر الجيم.
Nâfi, Hamza ve Kisâî yâ'nın fethası ve cîm'in kesresi ile («lâ yerci'ûn») okumuşlardır.
فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ كما مر بيانه، وفيه فخامة وتعظيم لشأن الآخذ واستحقار للمأخوذين كأنه أخذهم مع كثرتهم في كف وطرحهم في اليم، ونظيره: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ. فَانْظُرْ يا محمد. كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ وحذر قومك عن مثلها.
{ فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize fırlatıp attık”, daha önce açıklandığı gibi. Bunda, yakalayanın (Allah'ın) şanının yüceliği ve azameti, yakalananların ise hor ve hakir oluşu ifadesi vardır; sanki sayıca çokluklarına rağmen onları bir avuçta yakalayıp denize fırlatıvermiştir. Bunun benzeri şu ayettir: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O'nun avucundadır; gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür.” { فَانْظُرْ } “Bak!”, ey Muhammed! { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Zalimlerin sonunun nasıl olduğuna...”, ve kavmini bunun benzeri bir sondan sakındır.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 41-42]
وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لاَ يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)
{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لاَ يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢) } “Biz onları ateşe çağıran önderler kıldık; kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir. Bu dünyada da arkalarına lanet taktık; kıyamet gününde ise onlar nefretle kovulmuşlardan olacaklardır.”
وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً قدوة للضلال بالحمل على الإِضلال، وقيل بالتسمية كقوله تعالى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً، أو بمنع الألطاف الصارفة عنه. يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ إلى موجباتها من الكفر والمعاصي. وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لاَ يُنْصَرُونَ بدفع العذاب عنهم.
{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً } “Biz onları önderler kıldık”, saptırmaya sevk etmek suretiyle sapıklık önderleri kıldık. [Diğer bir görüşe göre] şu ayette olduğu gibi isimlendirmek suretiyle kılınmıştır: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar.” Yahut ondan alıkoyan lütufları engellemek suretiyle kıldık. { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Ateşe çağıran”, küfür ve günahlar gibi ateşi gerektiren şeylere [çağıran]. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لاَ يُنْصَرُونَ } “Kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir”, azabın kendilerinden savulması suretiyle.
وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً طرداً عن الرحمة، أو لعن اللاعنين يلعنهم الملائكة والمؤمنون. وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ من المطرودين، أو ممن قبح وجوههم.
{ وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Bu dünyada da arkalarına lanet taktık”, rahmetten kovulmayı; yahut meleklerin ve müminlerin onlara lanet etmesi şeklindeki lanet edenlerin lanetini. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “Kıyamet gününde ise onlar nefretle kovulmuşlardan olacaklardır”, kovulanlardan yahut yüzleri çirkinleştirilenlerden [olacaklardır].
[سورة القصص (٢٨) : آية ٤٣]
[Kasas Suresi (28), Ayet 43]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣) } “Andolsun ki biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra, insanlar düşünüp öğüt alsınlar diye Musa'ya basiretler (gönül gözlerini açan deliller), bir hidayet ve bir rahmet olarak o Kitab'ı verdik.”
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ التوراة. مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى أقوام نوح وهود وصالح ولوط.
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun ki biz Musa'ya o Kitab'ı verdik”, Tevrat'ı. { مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Önceki nesilleri helak ettikten sonra”, Nuh, Hûd, Salih ve Lût kavimlerini.
بَصائِرَ لِلنَّاسِ أنواراً لقلوبهم تتبصر بها الحقائق وتميز بين الحق والباطل. وَهُدىً إلى الشرائع التي هي سبل الله تعالى. وَرَحْمَةً لأنهم لو عملوا بها نالوا رحمة الله ﷾. لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ليكونوا على حال يرجى منهم التذكر، وقد فسر بالإِرادة وفيه ما عرفت.
{ بَصائِرَ لِلنَّاسِ } “İnsanlar için basiretler olarak”, kalpleri için hakikatleri görecekleri ve hak ile batılı ayırt edecekleri nurlar olarak. { وَهُدىً } “Ve bir hidayet”, Allah Teâlâ'nın yolları olan şeriatlere [rehber]. { وَرَحْمَةً } “Ve bir rahmet”, zira onunla amel etselerdi aziz ve celil olan Allah'ın rahmetine nail olurlardı. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alsınlar diye”, kendilerinden ibret almaları umulan bir hâl üzere olsunlar diye; bu kelime irade ile de tefsir edilmiştir ki bundaki durum da bildiğin gibidir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 44-45]
وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥)
{ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) } “Musa'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin ve görenlerden de değildin. Fakat biz nice nesiller var ettik de onların üzerinden uzun ömürler geçti. Sen Medyen halkı arasında oturup da onlara ayetlerimizi okuyor da değildin; lâkin [seni] peygamber olarak gönderen bizdik.”
وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ يريد الوادي، أو الطور فإنه كان في شق الغرب من مقام موسى، أو الجانب الغربي منه والخطاب لرسول الله ﷺ أي ما كنت حاضراً. إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ إذ أوحينا إليه الأمر الذي أردنا تعريفه. وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ للوحي إليه أو على الوحي إليه، وهم السبعون المختارون الميقات، والمراد الدلالة على أن إخباره عن ذلك من قبيل الإِخبار عن المغيبات التي لا تعرف إِلا بالوحي ولذلك استدرك عنه بقوله:
{ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Sen batı tarafında değildin”, vadinin yahut Tûr'un [batı tarafını] kastetmektedir; zira o, Musa'nın durduğu yerin batı tarafındaydı; ya da onun batı yamacındaydı. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; yani orada hazır değildin. { إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Musa'ya emri vahyettiğimiz zaman”, bildirmek istediğimiz emri ona vahyettiğimiz vakit. { وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Ve görenlerden de değildin”, ona gelen vahye yahut onun aleyhine gelen vahye tanık olanlardan değildin ki onlar mîkat için seçilen yetmiş kişidir. Maksat, onun bu olayları haber vermesinin, ancak vahiy ile bilinebilecek gayb haberleri kabilinden olduğuna delalet etmektir. Bu sebeple şu sözüyle istidrakte bulunmuştur:
وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أي ولكنا أوحينا إليك لأنا أنشأنا قروناً مختلفة بعد موسى فتطاولت عليهم المدد، فحرفت الأخبار وتغيرت الشرائع واندرست العلوم، فحذف المستدرك وأقام سببه مقامه. وَما كُنْتَ ثاوِياً مقيماً. فِي أَهْلِ مَدْيَنَ شعيب والمؤمنين به. تَتْلُوا عَلَيْهِمْ تقرأ عليهم تعلماً منهم. آياتِنا التي فيها قصتهم. وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ إياك ومخبرين لك بها.
{ وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “Fakat biz nice nesiller var ettik de onların üzerinden uzun ömürler geçti”; yani fakat sana vahyettik; zira biz Musa'dan sonra çeşitli nesiller var ettik de üzerlerinden uzun zamanlar geçti; böylece haberler tahrif edildi, şeriatler değişti ve ilimler silinip gitti. Bu sebeple istidrak edilen hazfedilmiş ve sebebi onun yerine ikame edilmiştir. { وَما كُنْتَ ثاوِياً } “Sen ikamet ediyor da değildin”, yerleşik değildin. { فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Medyen halkı arasında”, Şuayb ve ona iman edenler arasında. { تَتْلُوا عَلَيْهِمْ } “Onlara okuyordun”, onlardan öğrenmek maksadıyla okuyordun. { آياتِنا } “Ayetlerimizi”, içinde onların kıssası bulunan [ayetlerimizi]. { وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ } “Lâkin peygamber olarak gönderen bizdik”, seni gönderen ve sana bunları haber veren bizdik.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٤٦]
[Kasas Suresi (28), Ayet 46]
وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَّا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦)
{ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَّا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦) } “Biz seslendiğimiz zaman da sen Tûr'un yanında değildin. Fakat senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir kavmi uyarasın diye Rabbinden bir rahmet olarak [seni gönderdik]; umulur ki düşünüp öğüt alırlar.”
وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا لعل المراد به وقت ما أعطاه التوراة وبالأول حين ما استنبأه لأنهما المذكوران في القصد. وَلكِنْ علمناك. رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وقرئت بالرفع على هذه رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ.
{ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Biz seslendiğimiz zaman da sen Tûr'un yanında değildin”, muhtemelen bundan maksat ona Tevrat'ın verildiği vakittir; ilki ile kastedilen ise ona peygamberlik verildiği andır; çünkü kıssada zikredilen ikisidir. { وَلكِنْ } “Fakat”, sana öğrettik. { رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden bir rahmet olarak”; merfû olarak «hâzihî rahmetun min rabbik» (bu, Rabbinden bir rahmettir) şeklinde de okunmuştur.
لِتُنْذِرَ قَوْماً متعلق بالفعل المحذوف. مَّا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لوقوعهم في فترة بينك وبين عيسى، وهي خمسمائة وخمسون سنة، أو بينك وبين إسماعيل، على أن دعوة موسى وعيسى كانت مختصة ببني إسرائيل وما حواليهم. لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ يتعظون.
{ لِتُنْذِرَ قَوْماً } “Bir kavmi uyarasın diye”, mahzuf fiile taalluk etmektedir. { مَّا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş”, seninle İsa arasında bulunan beş yüz elli yıllık fetret döneminde yahut seninle İsmail arasında yer aldıkları için; zira Musa ve İsa'nın daveti İsrâiloğulları ve çevrelerine mahsustu. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar”, ibret alırlar.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٤٧]
[Kasas Suresi (28), Ayet 47]
وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)
{ وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) } “Kendi elleriyle işlediklerinden ötürü başlarına bir musibet geldiğinde: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de ayetlerine uyup müminlerden olsaydık ya!' demeselerdi [seni göndermezdik].”
وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا لَوْلا الأولى امتناعية والثانية تحضيضية واقعة في سياقها، لأنها إنما أجيبت بالفاء تشبيهاً لها بالأمر مفعول يقولوا المعطوف على تصيبهم بالفاء المعطية معنى السببيّة المنبهة على أن القول هو المقصود بأن يكون سبباً لانتفاء ما يجاب به، وأنه لا يصدر عنهم حتى تلجئهم العقوبة والجواب محذوف والمعنى: لولا قولهم إذا أصابتهم عقوبة بسبب كفرهم ومعاصيهم ربنا هلا أرسلت إلينا رسولاً يبلغنا آياتك فنتبعها ونكون من المصدقين، ما أرسلناك أي إنما أرسلناك قطعاً لعذرهم وإلزاماً للحجة عليهم. فَنَتَّبِعَ آياتِكَ يعني الرسول المصدق بنوع من المعجزات.
{ وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا } “Kendi elleriyle işlediklerinden ötürü başlarına bir musibet geldiğinde: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin ya!' demeselerdi...” Birinci «levlâ» imtina (engel olma) bildirir; ikincisi ise tahdîd (teşvik) bildirir ve onun bağlamında yer almaktadır; çünkü emre benzediği için fâ ile cevap almıştır ve sebebiyet anlamı veren fâ ile { تُصِيبَهُمْ } fiiline atfedilen { يَقُولُوا } fiilinin mef'ûlüdür; bu da, cevap olarak verilecek şeyin bulunmayışına sebep kılınması kastedilenin bu söz olduğuna ve azap kendilerini mecbur bırakmadıkça bu sözün onlardan sadır olmayacağına dikkat çeker. Cevap ise mahzuftur ve mana şöyledir: Küfür ve günahları sebebiyle başlarına bir azap geldiğinde onların: «Rabbimiz! Bize ayetlerini tebliğ edecek bir elçi gönderseydin de biz de ona uysaydık ve tasdik edenlerden olsaydık ya!» demeleri olmasaydı seni göndermezdik; yani biz seni sadece onların mazeretlerini kesmek ve aleyhlerine hücceti ikame etmek için gönderdik. { فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } “Ayetlerine uyup”, yani bir tür mucize ile tasdik edilmiş elçiyi.
وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
{ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve müminlerden olsaydık ya!”
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 48-49]
فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ (٤٨) قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٩)
{ فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ (٤٨) قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٩) } “Fakat katımızdan kendilerine hak gelince: 'Musa'ya verilenlerin benzeri ona da verilseydi ya!' dediler. Daha önce Musa'ya verileni de inkâr etmemişler miydi? 'Birbirini destekleyen iki sihirbaz' dediler ve 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler. De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım!'”
فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى من الكتاب جملة واليد والعصا وغيرها اقتراحاً وتعنتاً. أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ يعني أبناء جنسهم في الرأي والمذهب وهم كفرة زمان موسى، أو كان فرعون عربياً من أولاد عاد. قالُوا سِحْرانِ يعني موسى وهارون، أو موسى ومحمّدا ﵉. تَظاهَرا تعاوناً بإظهار تلك الخوارق أو بتوافق الكتابين. وقرأ الكوفيون «سحران» بتقدير مضاف أو جعلهما سحرين مبالغة، أو إسناد تظاهرهما إلى فعلهما دلالة على سبب الإعجاز. وقرئ ظاهراً على الإِدغام. وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ أي بكل منهما أو بكل الأنبياء.
{ فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } “Fakat katımızdan kendilerine hak gelince: 'Musa'ya verilenlerin benzeri ona da verilseydi ya!' dediler”, teklif ve inat olsun diye kitabın toptan indirilmesi, el ve asâ gibi şeyleri kastederek. { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Musa'ya verileni de inkâr etmemişler miydi?”, yani fikir ve mezhepte kendi cinslerinden olanlar ki onlar Musa zamanındaki kâfirlerdir; yahut Firavun Âd soyundan gelen bir Arap idi. { قالُوا سِحْرانِ } “İki sihirbaz dediler”, yani Musa ve Harun'u yahut Musa ve Muhammed aleyhimesselâm'ı [kastettiler]. { تَظاهَرا } “Birbirini destekleyen”, bu harikaları göstermekle veya iki kitabın uyuşmasıyla yardımlaşan. Kûfeliler mudâfın takdiriyle veya mübalağa yoluyla o ikisini sihir sayarak yahut mucizenin sebebine delalet etmek üzere birbirine destek olmalarını fiillerine isnat ederek «sihrâni» (iki sihir) şeklinde okumuşlardır. İdgam ile «zâharâ» şeklinde de okunmuştur. { وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ } “Ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler”, yani o ikisinden her birini yahut bütün peygamberleri.
قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما مما أنزل على موسى وعلى محمد ﷺ وإضمارهما لدلالة المعنى، وهو يؤيد أن المراد بالساحرين موسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام. أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إنا ساحران مختلقان، وهذا من الشروط التي يراد بها الإِلزام والتبكيت، ولعل مجيء حرف الشك للتهكم بهم.
{ قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما } “De ki: 'Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin...'”, Musa'ya ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilenden; mananın delaletinden ötürü iki kitaptan zamirle bahsedilmiştir. Bu da iki sihirbazdan maksadın Musa ve Muhammed aleyhimessalâtü vesselâm olduğu görüşünü destekler. { أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “...de ben ona uyayım; eğer doğru sözlü iseniz!”, bizim uydurucu iki sihirbaz olduğumuz iddiasında [doğru sözlü iseniz]. Bu, ilzam ve susturma kastıyla kurulan şartlardandır. Şüphe harfinin (şart edatının) gelişi ise muhtemelen onlarla alay etmek içindir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 50-51]
فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١)
{ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) } “Eğer sana cevap veremezlerse, bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık.”
فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ دعاءك إِلى الإِتيان بالكتاب الأهدى فحذف المفعول للعلم به، ولأن فعل الاستجابة يعدى بنفسه إلى الدعاء وباللام إلى الداعي، فإذا عدي إليه حذف الدعا غالباً كقوله:
{ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ } “Eğer sana cevap veremezlerse”, daha doğru yol gösteren bir kitap getirme çağrına [cevap veremezlerse]. Bilindiği için mef'ûl hazfedilmiştir. Çünkü isticâbe fiili bizzat duaya müteaddî olur, lâm ile ise davet edene müteaddî olur; davet edene müteaddî olduğunda ise şu beyitte olduğu gibi çoğunlukla dua hazfedilir:
وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النِّدَا ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ
«Bir davetçi seslendi: Ey çağrıya icabet eden!... Fakat o sırada hiçbir icabet eden ona cevap vermedi.»
فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ إذ لو اتبعوا حجة لأتوا بها. وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ استفهام بمعنى النفي. بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ في موضع الحال للتأكيد أو التقييد، فإن هوى النفس قد يوافق الحق. إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الذين ظلموا أنفسهم بالانهماك في اتباع الهوى.
{ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ } “Bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar”, zira bir delile uysalardı onu getirirlerdi. { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ } “Kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir?”, nefy anlamında bir istifhamdır. { بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir hidayet olmaksızın”, tekit veya kayıt için hâl makamındadır; zira nefsin hevası bazen hakka uygun olabilir. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez”, hevaya uymaya dalmak suretiyle kendilerine zulmedenleri.
وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ أتبعنا بعضه بعضاً في الإِنزال ليتصل التذكير، أو في النظم لتتقر الدعوة بالحجة والمواعظ بالمواعيد والنصائح بالعبر. لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ فيؤمنون ويطيعون.
{ وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ } “Andolsun ki biz sözü birbiri ardınca ulaştırdık”, öğüt sürekli olsun diye indirmede bir kısmını diğerinin peşine taktık; yahut davet hüccetle, öğütler vaatlerle ve nasihatler ibretlerle pekişsin diye nazımda birbiri ardınca getirdik. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alsınlar diye”, böylece iman edip itaat etsinler.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 52-53]
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣)
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler. Kendilerine okunduğu zaman da: 'Ona iman ettik, şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz ondan önce de Müslüman idik' derler.”
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ نزلت في مؤمني أهل الكتاب، وقيل في أربعين من أهل الانجيل اثنان وثلاثون جاءوا مع جعفر من الحبشة وثمانية من الشام، والضمير في مِنْ قَبْلِهِ للقرآن كالمستكن في:
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler”, Ehl-i Kitap'tan iman edenler hakkında inmiştir. İncil ehlinden kırk kişi hakkında indiği de söylenmiştir ki bunların otuz ikisi Cafer ile birlikte Habeşistan'dan gelmiş, sekizi ise Şam'dan gelmiştir. { مِنْ قَبْلِهِ } “Ondan önce” ifadesindeki zamir, şuradaki gizli zamir gibi Kur'an'a aittir:
وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ أي بأنه كلام الله تعالى. إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا استئناف لبيان ما أوجب إيمانهم به. إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ استئناف آخر للدلالة على أن إيمانهم به ليس مما أحدثوه حينئذٍ، وإنما هو أمر تقادم عهده لما رأوا ذكره في الكتب المتقدمة وكونهم على دين الإِسلام قبل نزول القرآن، أو تلاوته عليهم باعتقادهم صحته في الجملة.
{ وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ } “Kendilerine okunduğu zaman da: 'Ona iman ettik...' derler”, yani onun Allah Teâlâ'nın kelamı olduğuna. { إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا } “Şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır”, ona iman etmelerini gerektiren sebebi beyan eden bir istînâftır. { إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Doğrusu biz ondan önce de Müslüman idik”, ona iman etmelerinin o an ihdas ettikleri (yeni ortaya çıkardıkları) bir şey olmayıp, önceki kitaplarda onun zikrinin geçtiğini görmelerinden ve Kur'an inmeden önce veya toptan sıhhatine inanarak kendilerine okunmasından önce de İslâm dini üzere bulunmalarından ötürü köklü bir geçmişe dayandığını gösteren diğer bir istînâftır.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 54-55]
أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥)
{ أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥) } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler. Boş sözü işittikleri zaman da ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selâm olsun, bizim cahillerle işimiz yoktur' derler.”
أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ مرة على إيمانهم بكتابهم ومرة على إيمانهم بالقرآن. بِما صَبَرُوا بصبرهم وثباتهم على الإِيمانين، أو على الإِيمان بالقرآن قبل النزول وبعده، أو على أذى المشركين ومن هاجرهم من أهل دينهم. وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ ويدفعون بالطاعة المعصية
{ أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “İşte onlara, mükâfatları iki defa verilecektir”, bir defa kendi kitaplarına iman etmelerinden, bir defa da Kur'an'a iman etmelerinden ötürü. { بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerinden ötürü”, her iki imanda da sabır ve sebat göstermeleri sebebiyle; yahut inmeden önce ve indikten sonra Kur'an'a iman etmelerine veya müşriklerin eziyetlerine ve kendi dindaşlarından kendilerini terk edenlere sabretmeleri sebebiyle. { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar”, itaatle masiyeti defederler,
لقوله ﷺ «أتبع السيئة الحسنة تمحها» .
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: { أتبع السيئة الحسنة تمحها } “Kötülüğün ardından bir iyilik yap ki onu silsin”.
وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ في سبيل الخير.
{ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler”, hayır yolunda [harcarlar].
وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ تكرماً. وَقالُوا للاغين. لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ متاركة لهم وتوديعاً، أو دعاء لهم بالسلامة عما هم فيه. لاَ نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ لا نطلب صحبتهم ولا نريدها.
{ وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ } “Boş sözü işittikleri zaman da ondan yüz çevirirler”, asalet ve vakar göstererek. { وَقالُوا } “Ve derler”, boş konuşanlara. { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selâm olsun”, onlardan ilişiği kesme ve vedalaşma olarak, yahut içinde bulundukları durumdan selamet bulmaları için bir dua olarak. { لاَ نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Bizim cahillerle işimiz yoktur”, onların arkadaşlığını aramayız ve istemeyiz.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 56-57]
إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (٥٧)
{ إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (٥٧) } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir. Onlar: 'Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak yurdumuzdan koparılıp kapılırız' dediler. Biz onları, kendi katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler.”
إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ لا تقدر على أن تدخلهم في الإِسلام. وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ فيدخله في الإِسلام. وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ بالمستعدين لذلك. والجمهور على
{ إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin”, onları İslâm'a sokmaya gücün yetmez. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini hidayete erdirir”, böylece onu İslâm'a sokar. { وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir”, buna istidadı olanları [en iyi bilendir]. Âlimlerin çoğunluğu (cumhur),
أنها نزلت في أبي طالب فإنه لما احتضر جاءه رسول الله ﷺ وقال: يا عم قل لا إله إلا الله كلمة أحاج لك بها عند الله، قال: يا ابن أخي قد علمت إنك لصادق ولكن أكره أن يقال خدع عند الموت.
bu ayetin Ebû Tâlib hakkında indiği görüşündedir. Zira o ölüm döşeğindeyken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına gelmiş ve: “Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki, Allah katında bununla senin lehine hüccet getireyim” demiştir. Ebû Tâlib ise: “Ey kardeşimin oğlu! Senin doğru sözlü olduğunu elbette biliyorum, lâkin ölüm anında korktu (aldandı) denilmesini istemem” demiştir.
وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا نخرج منها. نزلت في الحرث بن عثمان بن نوفل بن عبد مناف، أتى النبي ﷺ فقال: نحن نعلم أنك على الحق ولكنا نخاف إن اتبعناك وخالفنا العرب وإنما نحن أكلة رأس أن يتخطفونا من أرضنا فرد الله عليهم بقوله: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً أو لم نجعل مكانهم حرماً ذا أمن بحرمة البيت الذي فيه يتناحر العرب حوله وهم آمنون فيه. يُجْبى إِلَيْهِ يحمل إليه ويجمع فيه، وقرأ نافع ويعقوب في رواية بالتاء. ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ من كل أوب. رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا فإذا كان هذا حالهم وهم عبدة الأصنام فكيف نعرضهم للتخوف والتخطف إذا ضموا إلى حرمة البيت حرمة التوحيد. وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ جهلة لا يتفطنون له ولا يتفكرون ليعلموه، وقيل إنه متعلق بقوله مِنْ لَدُنَّا أي قليل منهم يتدبرون فيعلمون أن ذلك رزق من عند الله، وأكثرهم لا يعلمون إذ لو علموا لما خافوا غيره، وانتصاب رِزْقاً على المصدر من معنى يُجْبى، أو حال من ال ثَمَراتُ لتخصصها بالإِضافة، ثم بين أن الأمر
{ وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا } “Onlar: 'Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak yurdumuzdan koparılıp kapılırız' dediler”, oradan çıkarılırız. Hâris b. Osmân b. Nevfel b. Abdimenâf hakkında inmiştir. Kendisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Biz senin hak üzere olduğunu biliyoruz; fakat sana uyarsak ve Araplara muhalefet edersek —ki biz ancak bir lokmalık bir topluluğuz— bizi yurdumuzdan kapıp koparmalarından korkuyoruz” demişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu buyruğuyla onlara cevap vermiştir: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً } “Biz onları güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi?”, yani Araplar etrafında birbiriyle savaşırken içindeki Beyt'in hürmeti sebebiyle onların mekanını içinde güvende oldukları emniyetli bir harem kılmadık mı? { يُجْبى إِلَيْهِ } “Oraya toplanıp getirilir”, oraya taşınır ve orada toplanır. Nâfi‘ ve bir rivayette Ya‘kûb [bu kelimeyi] te (ت) ile okumuştur. { ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin ürünleri”, her yönden. { رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا } “Kendi katımızdan bir rızık olarak”, onlar putlara taparken durumları bu olduğuna göre, Beyt'in hürmetine bir de tevhidin hürmetini eklediklerinde onları korkuya ve kapılıp götürülmeye nasıl maruz bırakırız? { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”, cahildirler; bunu fark etmezler ve bilmek için tefekkür etmezler. [Bu cümlenin] { مِنْ لَدُنَّا } “Kendi katımızdan” ifadesine taalluk ettiği de söylenmiştir; yani onların pek azı düşünüp bunun Allah katından bir rızık olduğunu bilir, çoğu ise bilmez. Zira bilselerdi O'ndan başkasından korkmazlardı. { رِزْقاً } kelimesinin nasbı, { يُجْبى } kelimesinin manasından mef'ûl-i mutlak (mastar) olmasındandır yahut izafetle tahsis kazandığı için { ثَمَراتُ } kelimesinden haldir. Sonra meselenin
بالعكس فإنهم أحقاء بأن يخافوا من بأس الله على ما هم عليه بقوله:
tam aksine olduğunu, içinde bulundukları durum sebebiyle Allah'ın azabından korkmaya asıl onların lâyık olduğunu şu buyruğuyla beyan etmiştir:
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 58-59]
وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨) وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩)
{ وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨) وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩) } “Biz refah içinde şımarmış nice memleketi helâk ettik. İşte onların kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş meskenleri! Onlara biz vâris olduk. Rabbin, memleketlerin ana merkezine kendilerine ayetlerimizi okuyan bir elçi göndermedikçe memleketleri helâk edici değildir. Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helâk edici değiliz.”
وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها أي وكم من أهل قرية كانت حالهم كحالهم في الأمن وخفض العيش حتى أشروا فدمر الله عليهم وخرب ديارهم. فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ خاوية. لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا من السكنى إذ لا يسكنها إلا المارة يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، أو لا يبقى من يسكنها من شؤم معاصيهم.
{ وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها } “Biz refah içinde şımarmış nice memleketi helâk ettik”, yani emniyet ve refah içinde yaşamaları bakımından durumları bunların durumuna benzeyen nice memleket halkı vardı ki nihayet şımardılar; bunun üzerine Allah onları yerle bir etti ve yurtlarını harap etti. { فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ } “İşte onların meskenleri!”, bomboştur. { لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا } “Kendilerinden sonra pek az oturulabilmiştir”, ikamet bakımından pek az; zira oraya ancak yoldan geçenler bir gün veya günün bir kısmında uğrayıp kalırlar yahut günahlarının uğursuzluğundan dolayı orada ikamet eden kimse kalıcı olmaz.
وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ منهم إذ لم يخلفهم أحد يتصرف تصرفهم في ديارهم وسائر متصرفاتهم، وانتصاب مَعِيشَتَها بنزع الخافض أو بجعلها ظرفاً بنفسها كقولك: زيد ظني مقيم، أو بإضمار زمان مضاف إليها أو مفعولاً على تضمين بطرت معنى كفرت.
{ وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ } “Onlara biz vâris olduk”, onlardan [bize kaldı], zira onların yurtlarında ve diğer tasarruf alanlarında onlar gibi tasarruf eden kimse onların yerini almamıştır. { مَعِيشَتَها } kelimesinin nasbı, cer edatının düşürülmesiyle (nez'u'l-hâfız) veya “Zeyd zannımca ikamet etmektedir” sözündeki gibi bizzat zarf yapılmasıyla yahut ona muzâf olan gizli bir zaman zarfıyla veya { بَطِرَتْ } kelimesinin nankörlük etme (küfretme) manasını tazammun etmesi sebebiyle mef'ûlün bih olmasıyladır.
وَما كانَ رَبُّكَ وما كانت عادته. مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها في أصلها التي هي أعمالها، لأن أهلها تكون أفطن وأنبل. رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا لإِلزام الحجة وقطع المعذرة. وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ بتكذيب الرسل والعتو في الكفر.
{ وَما كانَ رَبُّكَ } “Rabbin ... değildir”, O'nun âdeti olmamıştır. { مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها } “Memleketlerin ana merkezine bir elçi göndermedikçe memleketleri helâk edici”, onların merkezi ve başşehri olan asıl yerine; zira oranın halkı daha anlayışlı ve daha seçkindir. { رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “Kendilerine ayetlerimizi okuyan bir elçi”, hücceti bağlayıcı kılmak ve mazereti ortadan kaldırmak için. { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } “Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helâk edici değiliz”, peygamberleri yalanlamak ve küfürde haddi aşmak suretiyle [zalim olanları].
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٠ الى ٦١]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 60-61]
وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)
{ وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) } “Size verilen şeyler, ancak dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah'ın katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akletmez misiniz? Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliğinden faydalandırdığımız, sonra da kıyamet günü [hesap için] huzura getirilenlerden olan kimse gibi midir?”
وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ من أسباب الدنيا. فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها تمتعون وتتزينون به مدة حياتكم المنقضية. وَما عِنْدَ اللَّهِ وهو ثوابه. خَيْرٌ في نفسه من ذلك لأنه لذة خالصة وبهجة كاملة. وَأَبْقى لأنه أبدى. أَفَلا تَعْقِلُونَ فتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير، وقرأ أبو عمرو بالياء وهو أبلغ في الموعظة.
{ وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Size verilen şeyler”, dünya sebeplerinden [verilen şeyler]. { فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها } “Dünya hayatının geçimliği ve süsüdür”, tükenip giden hayatınız süresince kendisiyle faydalandığınız ve süslendiğiniz şeylerdir. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } “Allah'ın katında olan ise”, yani O'nun sevabı. { خَيْرٌ } “Daha hayırlıdır”, bizatihi bundan daha hayırlıdır; çünkü o katıksız bir lezzet ve kâmil bir sevinçtir. { وَأَبْقى } “Ve daha kalıcıdır”, çünkü ebedîdir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akletmez misiniz?”, böylece daha aşağı olanı daha hayırlı olanla değiştirmeyesiniz! Ebû Amr [bu fiili] ye (ي) ile okumuştur ki bu, vaaz ve öğüt açısından daha beliğdir.
أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً وعداً بالجنة فإن حسن الوعد بحسن الموعود. فَهُوَ لاقِيهِ مدركه لا محالة لامتناع الخلف في وعده، ولذلك عطفه بالفاء المعطية معنى السببية. كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا الذي هو مشوب بالآلام مكدر بالمتاعب مستعقب بالتحسر على الانقطاع. ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ للحساب أو العذاب، وثُمَّ للتراخي في الزمان أو الرتبة، وقرأ نافع وابن عامر في رواية والكسائي ثُمَّ هُوَ بسكون الهاء تشبيهاً للمنفصل بالمتصل، وهذه الآية كالنتيجة للتي قبلها ولذلك رتبت عليها بالفاء.
{ أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً } “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz kimse”, cennet vaadi; zira vaadin güzelliği vaat edilenin güzelliğindendir. { فَهُوَ لاقِيهِ } “Ve ona kavuşacak olan”, vaadinden dönmesi imkânsız olduğu için ona mutlaka ulaşacak olan. Bu sebeple sebep bildiren fâ ile atfedilmiştir. { كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının geçimliğinden faydalandırdığımız kimse gibi midir?”, elemlerle karışık, sıkıntılarla bulanık ve sonu kesintiye uğramanın hasretiyle bitecek olan [geçimlikten faydalandırdığımız]. { ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “Sonra da kıyamet günü huzura getirilenlerden olan”, hesap veya azap için. { ثُمَّ } (sonra) kelimesi, zamanda veya mertebede gecikme (terâhî) içindir. Nâfi‘, bir rivayette İbn Âmir ve Kisâî, munfasılı muttasıla benzeterek { ثُمَّ هُوَ } ifadesini he'nin (هـ) sükûnuyla okumuştur. Bu ayet, kendisinden önceki ayetin neticesi gibidir; bu sebeple fâ harfi ile ona bağlanmıştır.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 62-63]
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣)
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣) } “O gün [Allah] onlara seslenerek: 'İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' buyurur. Haklarında azap hükmü gerçekleşenler derler ki: 'Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. Sana sığınarak onlardan uzaklaştık; onlar zaten bize tapmıyorlardı.'”
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ عطف على يوم القيامة أو منصوب باذكر. فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أي الذين كنتم تزعمونهم شركائي، فحذف المفعولان لدلالة الكلام عليهما.
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ } “O gün onlara seslenerek”, { يَوْمَ الْقِيامَةِ } üzerine matuftur yahut takdirî bir [hatırla] fiiliyle mensuptur. { فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “'İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' buyurur”, yani ortaklarım olduğunu iddia ettiğiniz kimseler nerede? Kelamın delaleti sebebiyle her iki mef'ûl de hazfedilmiştir.
قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ بثبوت مقتضاه وحصول مؤداه وهو قوله تعالى: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ وغيره من آيات الوعيد. رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أي هؤُلاءِ الَّذِينَ أغويناهم فحذف الراجع إلى الموصول. أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا أي أَغْوَيْناهُمْ فغووا غياً مثل ما غوينا، وهو استئناف للدلالة على أنهم غووا باختيارهم وأنهم لم يفعلوا بهم إلا وسوسة وتسويلاً، ويجوز أن يكون الَّذِينَ صفة
{ قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “Haklarında azap hükmü gerçekleşenler derler ki”, muktezasının sabit olması ve anlamının vuku bulmasıyla; bu da Allah Teâlâ'nın: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım” buyruğu ve diğer tehdit ayetleridir. { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا } “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir”, yani kendilerini azdırdığımız kimselerdir; böylece mevsûle dönen râbıt zamiri hazfedilmiştir. { أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık”, yani biz onları azdırdık, onlar da tıpkı bizim azdığımız gibi bir azgınlıkla saptılar. Bu, onların kendi iradeleriyle saptıklarını ve kendilerinin onlara vesvese ve ayartmadan başka bir şey yapmadıklarını göstermek üzere bir istînâftır. { الَّذِينَ } kelimesinin sıfat olması da caizdir;
وأَغْوَيْناهُمْ الخبر لأجل ما اتصل به فإفادة زيادة على الصفة وهو وإن كان فضلة لكنه صار من اللوازم.
{ أَغْوَيْناهُمْ } ise kendisine bağlanan şeyden ötürü sıfata ilave bir fayda sağladığı için haberdir. Bu [ikinci fiil] her ne kadar fazlalık (fadla) olsa da ayrılmaz bir unsur haline gelmiştir.
تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ منهم ومما اختاروه من الكفر هوى منهم، وهو تقرير للجملة المتقدمة ولذلك خلت عن العاطف وكذا. مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ أي ما كانوا يعبدوننا، وإنما كانوا يعبدون أهواءهم. وقيل مَا مصدرية متصلة ب تَبَرَّأْنا أي تبرأنا من عبادتهم إيانا.
{ تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ } “Sana sığınarak uzaklaştık”, onlardan ve kendi hevalarıyla seçtikleri küfürden [uzaklaştık]. Bu, önceki cümlenin pekiştirilmesidir; bu sebeple atıf harfinden hali olmuştur. Aynı şekilde: { مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ } “Onlar zaten bize tapmıyorlardı”, yani bize ibadet etmiyorlardı, onlar sadece kendi hevalarına tapıyorlardı. [Buradaki] { مَا } edatının masdariyet bildirip { تَبَرَّأْنا } fiiline bağlı olduğu da söylenmiştir; yani onların bize ibadet etmesinden berî olduk/uzaklaştık.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٦٤]
[Kasas Suresi (28), Ayet 64]
وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤)
{ وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) } “Ve: 'Ortaklarınızı çağırın!' denildi. Onlar da çağırdılar; fakat kendilerine cevap vermediler ve azabı gördüler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı!”
وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ من فرط الحيرة. فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ لعجزهم عن الإِجابة والنصرة.
{ وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ } “Ve: 'Ortaklarınızı çağırın!' denildi. Onlar da çağırdılar”, şaşkınlığın son raddesinden dolayı. { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “Fakat kendilerine cevap vermediler”, cevap vermekten ve yardım etmekten aciz oldukları için.
وَرَأَوُا الْعَذابَ لازماً بهم. لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ لوجه من الحيل يدفعون به العذاب، أو إلى الحق لما رأوا العذاب وقيل لَوْ للتمني أي تمنوا أنهم كانوا مهتدين.
{ وَرَأَوُا الْعَذابَ } “Ve azabı gördüler”, kendilerine yapışmış vaziyette. { لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ } “Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı!”, azabı savuşturacakları bir çare yoluna [ulaşabilselerdi]; yahut hakka [ulaşmış olsalardı] azabı görmezlerdi. { لَوْ } edatının temenni için olduğu da söylenmiştir; yani keşke hidayete ermiş olsalardı diye temenni ettiler.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 65-66]
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ (٦٦)
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ (٦٦) } “O gün [Allah] onlara seslenerek: 'Peygamberlere ne cevap verdiniz?' buyurur. Artık o gün haberler onlara karşı körleşmiştir (bütün delilleri tükenmiştir); onlar birbirlerine de soramazlar.”
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ عطف على الأول فإنه تعالى يسأل أولاً عن إشراكهم به ثم عن تكذيبهم الأنبياء.
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ } “O gün [Allah] onlara seslenerek: 'Peygamberlere ne cevap verdiniz?' buyurur”, birinciye matuftur; zira Allah Teâlâ önce kendisine ortak koşmalarından, sonra da peygamberleri yalanlamalarından sual buyuracaktır.
فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فصارت الأنباء كالعمي عليهم لا تهتدي إليهم، وأصله فعموا عن الأنباء لكنه عكس مبالغة ودلالة على أن ما يحضر الذهن إنما يقبض ويرد عليه من خارج فإذا أخطأه لم يكن له حيلة إلى استحضاره، والمراد بالأنباء ما أجابوا به الرسل أو ما يعمها وغيرها، فإذا كانت الرسل يتتعتعون في الجواب عن مثل ذلك من الهول ويفوضون إلى علم الله تعالى فما ظنك بالضلال من أممهم، وتعدية الفعل بعلى لتضمنه معنى الخفاء. فَهُمْ لاَ يَتَساءَلُونَ لا يسأل بعضهم بعضاً عن الجواب لفرط الدهشة والعلم بأنه مثله في العجز.
{ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ } “Artık o gün haberler onlara karşı körleşmiştir”, haberler onlara karşı sanki kör gibi olmuş, onlara yol bulamaz hale gelmiştir. Aslı “haberlere karşı körleştiler” şeklindedir; fakat mübalağa için ve zihne gelen şeylerin dışarıdan alınıp zihne ulaştığını, ona isabet etmediğinde ise onu hazır etmeye hiçbir çare bulunmadığını göstermek üzere tersine çevrilmiştir. Haberlerden maksat, peygamberlere verdikleri cevaplar yahut hem bunları hem de diğerlerini içine alan genel haberlerdir. Peygamberler dahi dehşetten dolayı böyle bir soruya cevap vermede kekeleyip işi Allah Teâlâ'nın ilmine havale ederlerken, ümmetlerinin sapkınları hakkında ne düşünürsün! Fiilin alâ (عَلَى) edatıyla geçişli kılınması, gizlilik manasını tazammun etmesindendir. { فَهُمْ لاَ يَتَساءَلُونَ } “Onlar birbirlerine de soramazlar”, aşırı dehşet ve diğerinin de kendisi gibi aciz olduğunu bilmeleri sebebiyle cevabı birbirlerine soramazlar.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 67-68]
فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨)
{ فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) } “Fakat tövbe eden, iman edip salih amel işleyen kimseye gelince, onun kurtuluşa erenlerden olması umulur. Rabbin dilediğini yaratır ve seçer. Onların seçim hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir.”
فَأَمَّا مَنْ تابَ من الشرك. وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً. وجمع بين الإِيمان والعمل الصالح. فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ عند الله وعسى تحقيق على عادة الكرام، أو ترج من التائب بمعنى فليتوقع أن يفلح.
{ فَأَمَّا مَنْ تابَ } “Fakat tövbe eden kimseye gelince”, şirkten [tövbe eden]. { وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “İman edip salih amel işleyen”, iman ile salih ameli bir araya getiren. { فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ } “Onun kurtuluşa erenlerden olması umulur”, Allah katında [kurtuluşa erenlerden]. Kerem sahiplerinin âdetine binaen { عَسَى } (umulur ki) kelimesi kesinlik bildirir; yahut tövbe edenden bir ümit ifadesidir; yani kurtuluşa ermeyi beklesin anlamındadır.
وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ لا موجب عليه ولا مانع له. مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ أي التخير كالطيرة بمعنى التطير، وظاهرة نفي الاختيار عنهم رأساً والأمر كذلك عند التحقيق، فإن اختيار العباد مخلوق باختيار الله منوط بدواع لا اختيار لهم فيها، وقيل المراد أنه ليس لأحد من خلقه أن يختار عليه ولذلك خلا عن العاطف، ويؤيده ما روي أنه نزل في قولهم لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ. وقيل مَا موصولة مفعول ل يَخْتارُ والراجع إليه محذوف والمعنى: ويختار الذي كان لهم فيه الخيرة أي الخير والصلاح. سُبْحانَ اللَّهِ تنزيه له أن ينازعه أحد أو يزاحم اختياره اختيار. وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ عن إشراكهم أو مشاركة ما يشركونه به.
{ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ } “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer”, O'na hiçbir şey zorunlu kılınamaz ve O'na hiçbir engel bulunamaz. { مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “Onların seçim hakkı yoktur”, yani 'tıyerah' kelimesinin 'tatayyur' (uğursuz sayma) manasına gelmesi gibi 'hıyereh' de ihtiyar (seçme) anlamındadır. Zahiri, onlardan seçme yetkisini tamamen nefyetmektedir; hakikatte de durum böyledir. Zira kulların tercihi Allah'ın dilemesiyle yaratılmış olup, kulların üzerinde iradelerinin bulunmadığı saiklere bağlıdır. Maksadın, yaratılanlardan hiçbirinin O'na karşı tercih hakkına sahip olmadığı anlamı olduğu da söylenmiştir; bu yüzden atıf harfinden hali olmuştur. Onların: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” sözleri üzerine indiğine dair rivayet de bunu destekler. [Buradaki] { مَا } edatının mevsûl olup { يَخْتارُ } fiilinin mef'ûlü olduğu ve ona dönen zamirin hazfedildiği de söylenmiştir; bu takdirde mana: “Onlar için hayırlı ve ıslah edici olanı (hıyere) seçer” şeklindedir. { سُبْحانَ اللَّهِ } “Allah münezzehtir”, birinin O'nunla çekişmesinden veya O'nun tercihine başka bir tercihin ortak olmasından O'nu tenzihtir. { وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Ve onların ortak koştukları şeylerden yücedir”, onların şirk koşmalarından yahut O'na ortak koştukları şeylerin ortaklığından [yücedir].
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 69-70]
وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)
{ وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠) } “Ve Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir. O, Allah'tır; O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. İlkte de (dünyada) sonda da (ahirette) hamd O'na mahsustur. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ كعداوة الرسول وحقده. وَما يُعْلِنُونَ كالطعن فيه.
{ وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ } “Ve Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini ... bilir”, Resûl'e karşı düşmanlık ve kin gibi. { وَما يُعْلِنُونَ } “Ve açığa vurduklarını da”, O'na dil uzatmak gibi.
وَهُوَ اللَّهُ المستحق للعبادة. لا إِلهَ إِلَّا هُوَ لا أحد يستحقها إلا هو. لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ لأنه المولى للنعم كلها عاجلها وآجلها يحمده المؤمنون في الآخرة كما حمدوه في الدنيا بقولهم الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ. الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ ابتهاجاً بفضله والتذاذاً بحمده. وَلَهُ الْحُكْمُ القضاء النافذ في كل شيء. وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ بالنشور.
{ وَهُوَ اللَّهُ } “O, Allah'tır”, ibadete layık olandır. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur”, O'ndan başka hiç kimse ibadete layık değildir. { لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ } “İlkte de sonda da hamd O'na mahsustur”, çünkü peşin ve vadeli bütün nimetleri veren O'dur; müminler dünyada hamdettikleri gibi ahirette de O'nun lütfuyla sevinerek ve O'na hamdetmenin hazzını duyarak { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Bizden üzüntüyü gideren Allah'a hamdolsun” ve { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ } “Bize verdiği sözü doğru çıkaran Allah'a hamdolsun” diyerek O'na hamdederler. { وَلَهُ الْحُكْمُ } “Hüküm O'nundur”, her şeyde geçerli olan kaza ve hüküm. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz”, yeniden diriltilmek (nüşûr) suretiyle.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٧١]
[Kasas Suresi (28), Ayet 71]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilâh kimdir? Hâlâ işitmez misiniz?'”
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً دائماً من السرد وهو المتابعة والميم مزيدة كميم دلامص.
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde sürekli kılsaydı...'”, devamlı [kılsaydı]. [Sermed kelimesi], peş peşe getirmek manasındaki 'serd' kökünden gelir; mîm (م) harfi ise 'dülâmıs' kelimesindeki mîm gibi ziyadedir.
إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ بإِسكان الشمس تحت الأرض أو تحريكها حول الأفق الغائر. مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ كان حقه هل إله فذكر ب مَنْ على زعمهم أن غيره آلهة. وعن ابن كثير «بضئاء» بهمزتين. أَفَلا تَسْمَعُونَ سماع تدبر واستبصار.
{ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününe kadar”, güneşi yerin altında tutarak yahut batık ufkun etrafında hareket ettirerek. { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ } “Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilâh kimdir?”, aslında bunun “hiçbir ilâh var mıdır (hel ilâh)” şeklinde gelmesi gerekirdi; fakat O'ndan başkalarının da ilâh olduğu yönündeki iddialarına binaen { مَنْ } (kim) edatıyla zikredilmiştir. İbn Kesîr'den iki hemze ile «بضئاء» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmez misiniz?”, düşünüp ibret alarak dinlemez misiniz?
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 72-73]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣) } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde sükûnet bulacağınız bir geceyi size getirecek ilâh kimdir? Hâlâ görmez misiniz?' O, rahmetinden dolayı sizin için geceyi ve gündüzü kıldı ki, onda dinlenesiniz, O'nun lütfundan [rızık] arayasınız ve şükredesiniz.”
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ باسكانها في وسط السماء أو تحريكها على مدار فوق الأفق. مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ استراحة عن متاعب الأشغال، ولعله لم يصف الضياء بما يقابله لأن الضوء نعمة في ذاته مقصود بنفسه ولا كذلك الليل، ولأن منافع الضوء أكثر مما يقابله ولذلك قرن به أَفَلا تَسْمَعُونَ وبالليل. أَفَلا تُبْصِرُونَ لأن استفادة العقل من السمع اكثر من استفادته من البصر.
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı...'”, güneşi göğün ortasında durdurarak veya ufkun üzerinde bir yörüngede hareket ettirerek. { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ } “Allah'tan başka içinde sükûnet bulacağınız bir geceyi size getirecek ilâh kimdir?”, işlerin yorgunluğundan dinlenmek için. [Allah Teâlâ'nın] aydınlığı bunun mukabili olan bir vasıfla nitelememiş olması, muhtemelen ışığın bizatihi bir nimet ve kendi başına maksat olmasından, gecenin ise öyle olmamasındandır; ayrıca ışığın faydaları mukabilinden daha çok olduğu içindir. Bu sebeple onunla birlikte { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmez misiniz?” ifadesi, geceyle birlikte ise { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmez misiniz?” ifadesi getirilmiştir; zira aklın işitmeden istifadesi, görmeden istifadesinden daha fazladır.
وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ في الليل وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ في النهار بأنواع المكاسب. وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ولكي تعرفوا نعمة الله في ذلك فتشكروه عليها.
{ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “O, rahmetinden dolayı sizin için geceyi ve gündüzü kıldı ki onda dinlenesiniz”, yani gecede, { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “Ve O'nun lütfundan arayasınız”, yani gündüz vakti çeşitli kazanç yollarıyla. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Ve şükredesiniz diye”, bunda Allah'ın nimetini bilesiniz de O'na şükredesiniz diye.