قول عائشة ﵂ «خيرنا رسول الله ﷺ فاخترناه» .
Âişe radıyallâhu anhâ'nın: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi muhayyer bıraktı, biz de onu seçtik” sözüdür.
ولم يعده طلاقاً وتقديم التمتع على التسريح المسبب عنه من الكرم وحسن الخلق. قيل لأن الفرقة كانت بإرادتهن كاختيار المخيرة نفسها فإنه طلقة رجعية عندنا وبائنة عند الحنفية، واختلف في وجوبه للمدخول بها وليس فيه ما يدل عليه، وقرئ «أُمَتّعْكُنَّ وَأُسَرّحْكُنَّ» بالرفع على الاستئناف.
Ve bunu bir boşanma saymamıştır. Boşanmanın (tesrih) sebebi olan müt'a vermenin (temettü) boşamadan önce zikredilmesi, cömertlikten ve güzel ahlaktandır. Denildi ki: Çünkü ayrılık, muhayyer kılınan kadının kendisini seçmesi gibi onların kendi iradeleriyle olacaktı; zira bu durum bize (Şâfiîlere) göre ric'î bir talak, Hanefîlere göre ise bâin bir talaktır. Zifafa girilmiş kadın için müt'anın vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf edilmiştir, [ancak] ayette buna delalet eden bir şey yoktur. “أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ” [kelimeleri] istînâf (yeni bir başlangıç) üzere merfû olarak da okunmuştur.
وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً يستحقر دونه الدنيا وزينتها ومن للتبيين لأنهن كلهن كن محسنات.
{ وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً } “'Eğer Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, şüphesiz Allah içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.'” yanında dünya ve ziynetinin önemsiz kalacağı [büyük bir mükâfattır]. “Min” (مِنْ) edatı beyan (açıklama) içindir; çünkü onların hepsi iyilik ve ihsan sahibi (muhsine) kadınlardı.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٣٠ الى ٣١]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 30-31]
يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١)
{ يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik (hayasızlık) yaparsa, onun cezası iki katına çıkarılır. Bu, Allah'a pek kolaydır.” (30) { وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً } “Sizden kim de Allah'a ve Resulüne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz; ayrıca ona [cennette] pek değerli bir rızık da hazırlamışızdır.” (31)
يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ بكبيرة. مُبَيِّنَةٍ ظاهر قبحها على قراءة ابن كثير وأبي بكر والباقون بكسر الياء. يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ ضعفي عذاب غيرهن أي مثليه، لأن الذنب منهن أقبح فإن زيادة قبحه تتبع زيادة فضل المذنب والنعمة عليه ولذلك جعل حد الحر ضعفي حد العبد، وعوتب الأنبياء بما لا يعاتب به غيرهم وقرأ البصريان «يضعف» على البناء للمفعول، ورفع الْعَذابُ وابن كثير وابن عامر «نضعف» بالنون وبناء الفاعل ونصب الْعَذابُ. وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً لا يمنعه عن التضعيف كونهن نساء النبي وكيف وهو سببه.
{ يا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim [apaçık] bir çirkinlik yaparsa” büyük bir günah [işlerse]. { مُبَيِّنَةٍ } İbn Kesîr ve Ebû Bekr'in kıraatinde [mübeyyenetin şeklinde fetha ile okunup] çirkinliği açık olan; diğerleri ise yâ harfinin kesresiyle [mübeyyinetin şeklinde] okumuştur. { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “onun cezası iki katına çıkarılır” başkalarının azabının iki katı, yani iki misli [verilir]. Çünkü onlardan sâdır olan günah daha çirkindir; zira günahın çirkinliğinin artması, günahı işleyenin faziletinin ve üzerindeki nimetin artmasına bağlıdır. Bu sebeple hür kimsenin had cezası kölenin cezasının iki katı kılınmış ve peygamberler, başkalarının muaheze edilmediği şeylerle muaheze edilmiştir. İki Basralı (Ebû Amr ve Ya'kûb) meçhul sîga ile “يُضَعَّفْ” ve { الْعَذابُ } kelimesini merfû olarak; İbn Kesîr ve İbn Âmir ise nûn harfiyle ve fâil sîgasıyla “نُضَعِّفْ” şeklinde ve { الْعَذابُ } kelimesini mensûb olarak okumuştur. { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Bu, Allah'a pek kolaydır” onların Peygamber'in hanımları olması, azabın katlanmasına engel teşkil etmez; nitekim bu durum nasıl engel olsun ki bilakis onun sebebidir!
وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ ومن يدم على الطاعة. لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ولعل ذكر الله للتعظيم أو لقوله: وَتَعْمَلْ
{ وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ } “Sizden kim de itaat ederse” ve itaate devam ederse, { لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resulüne”; Allah'ın zikredilmesi muhtemelen tazim içindir yahut şu buyruğu sebebiyledir: { وَتَعْمَلْ
صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ
صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ } “ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz”
مرة على الطاعة ومرة على طلبهن رضا النبي ﵊ بالقناعة وحسن المعاشرة. وقرأ حمزة والكسائي «ويعمل» بالياء حملاً على لفظ «من ويؤتها» على أن فيه ضمير اسم الله، وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً في الجنة زيادة على أجرها.
Bir defası itaate karşılık, diğer defası ise kanaat ve güzel geçim ile Peygamber aleyhisselâm'ın rızasını aramalarına karşılıktır. Hamza ve Kisâî, “men” (مَنْ) lafzına hamlederek yâ ile “وَيَعْمَلْ” ve içinde Allah isminin zamiri bulunması üzere “وَيُؤْتِهَا” şeklinde okumuşlardır. { وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً } “ayrıca ona pek değerli bir rızık da hazırlamışızdır” mükâfatına ilave olarak cennette [verilecektir].
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٢]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 32]
يا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٣٢)
{ يا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “Ey Peygamber hanımları! Eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız, siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. O halde sözü yumuşak (cilveli) bir edayla söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın; uygun ve meşru söz söyleyin.” (32)
يا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ أصل أحد وحد بمعنى الواحد، ثم وضع في النفي العام مستوياً فيه المذكر والمؤنث والواحد والكثير، والمعنى لستن كجماعة واحدة من جماعات النساء في الفضل. إِنِ اتَّقَيْتُنَّ مخالفة حكم الله ورضا رسوله. فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فلا تجئن بقولكن خاضعاً ليناً مثل قول المريبات. فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ فجور، وقرئ بالجزم عطفاً على محل فعل النهي على أنه نهى مريض القلب عن الطمع عقيب نهيهن عن الخضوع بالقول. وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً حسناً بعيداً عن الريبة.
{ يا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } “Ey Peygamber hanımları! Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” Ahad (أَحَد) kelimesinin aslı, bir mânasına gelen “vahd”dir (وَحْد); sonra genel nefy (olumsuzluk) bağlamında müzekker, müennes, tekil ve çoğul için eşit olarak kullanılmıştır. Anlamı şudur: Siz fazilet bakımından kadın topluluklarından herhangi bir topluluk gibi değilsiniz. { إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } “Eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız” Allah'ın hükmüne ve Resulünün rızasına aykırı davranmaktan [sakınıyorsanız]. { فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } “O halde sözü yumuşak (cilveli) bir edayla söylemeyin” şüpheli kadınların sözü gibi sözünüzü boyun bükerek, yumuşak bir edayla getirmeyin. { فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ } “ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın” fücur (günahkârlık/kötü niyet) [bulunan kimse]. Onların sözü yumuşak söylemelerinin nehyedilmesinin hemen ardından, kalbinde hastalık bulunan kimsenin tamah etmesinin nehyedilmesi mânasında nehiy fiilinin mahalline atıfla meczûm olarak da okunmuştur. { وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً } “uygun ve meşru söz söyleyin” güzel ve şüpheden uzak [bir söz söyleyin].
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٣]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 33]
وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣)
{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulüne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri (günahı) gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” (33)
وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ من وقر يقر وقاراً أو من قر يقر حذفت الأولى من راءي اقررن ونقلت كسرتها إلى القاف، فاستغني عن همزة الوصل ويؤيده قراءة نافع وعاصم بالفتح من قررت أقر وهو لغة فيه، ويحتمل أن يكون من قار يقار إذا اجتمع. وَلا تَبَرَّجْنَ ولا تتبخترن في مشيكن. تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى تبرجاً مثل تبرج النساء في أيام الجاهلية القديمة، وقيل هي ما بين آدم ونوح، وقيل الزمان الذي ولد فيه إبراهيم ﵊ كانت المرأة تلبس درعاً من اللؤلؤ فتمشي وسط الطريق تعرض نفسها على الرجال والجاهلية الأخرى ما بين عيسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام، وقيل الجاهلية الأولى جاهلية الكفر قبل الإِسلام، والجاهلية الأخرى جاهلية الفسوق في الإِسلام ويعضده
{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde [vakarla] oturun” [ifadesi], vakar anlamına gelen “vekara-yekiru-vekâren”den (وَقَرَ يَقِرُ وَقَاراً) yahut “karra-yekirru”dan (قَرَّ يَقِرُّ) gelmektedir; “ikrarna” (اِقْرِرْنَ) sîgasındaki iki râ harfinden birincisi hazfedilmiş, kesresi kāf harfine nakledilmiş ve böylece vasıl hemzesine ihtiyaç kalmamıştır. Nâfi ve Âsım'ın fetha ile okuyuşu da bunu destekler; bu da onda bir lehçe olan “karertü akarrü”den (قَرَرْتُ أَقَرُّ) gelir. Toplanmak mânasına gelen “kāre yekāru”dan (قَارَ يَقَارُ) olması da muhtemeldir. { وَلا تَبَرَّجْنَ } “açılıp saçılmayın” yürüyüşünüzde çalımlı ve edalı yürümeyin. { تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi” eski Cahiliye günlerindeki kadınların açılıp saçılması gibi bir açılıp saçılmadır. Bunun Âdem ile Nûh arası olduğu söylenmiştir; İbrâhim aleyhisselâm'ın doğduğu zaman olduğu da söylenmiştir ki kadın inci işlemeli bir zırh/elbise giyer ve kendini erkeklere göstererek yolun ortasından yürürdü. İkinci Cahiliye ise Îsâ ile Muhammed aleyhimesselâtü vesselâm arasıdır. İlk Cahiliye'nin İslâm'dan önceki küfür Cahiliyesi, diğer Cahiliye'nin ise İslâm içerisindeki fısk Cahiliyesi olduğu da söylenmiştir; bunu şu rivayet de destekler:
قوله ﵊ لأبي الدرداء ﵁ «إن فيك جاهلية، قال جاهلية كفر أو إسلام قال بل جاهلية كفر» .
[Peygamber] aleyhisselâm'ın Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh'a söylediği şu sözdür: “Şüphesiz sende Cahiliye [âdeti] vardır.” [Ebû'd-Derdâ]: “Küfür Cahiliyesi mi yoksa İslâm [dönemi Cahiliyesi] mi?” diye sorunca, “Bilakis küfür Cahiliyesi” buyurmuştur.
وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ في سائر ما أمركن به ونهاكن عنه. إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ الذنب المدنس لعرضكم وهو تعليل لأمرهن ونهيهن على الاستئناف ولذلك عمم الحكم. أَهْلَ الْبَيْتِ نصب على النداء أو المدح.
{ وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulüne itaat edin” size emrettiği ve sizi nehyettiği diğer bütün hususlarda. { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ } “Allah sizden ancak kiri gidermek... ister” namusunuzu kirleten günahı [gidermek ister]. Bu, istînâf yoluyla onlara yönelik emir ve nehiylerin gerekçesidir; bu sebeple hüküm genel tutulmuştur. { أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt!” nida veya medih üzere mensûbdur.
وَيُطَهِّرَكُمْ عن المعاصي. تَطْهِيراً واستعارة الرجس للمعصية والترشيح بالتطهير للتنفير عنها، وتخصيص الشيعة أهل البيت بفاطمة وعلي وابنيهما ﵃ لما
{ وَيُطَهِّرَكُمْ } “ve sizi tertemiz kılmak [ister]” günahlardan [arındırmak ister], { تَطْهِيراً } “bir temizlikle”. Rics (pislik) kelimesinin günah için istiare edilmesi ve tathîr (temizleme) ile pekiştirilmesi günahtan nefret ettirmek içindir. Şîa'nın Ehl-i Beyt'i Fâtıma, Ali ve iki oğullarına (radıyallâhu anhüm) tahsis etmesi ise şu rivayetten ötürüdür:
روي «أنه ﵊ خرج ذات غدوة وعليه مرط مرجل من شعر أسود فجلس فأتت فاطمة ﵂ فأدخلها فيه، ثم جاء علي فأدخله فيه ثم جاء الحسن والحسين ﵄ فأدخلهما فيه ثم قال: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ» ،
Rivayet edildiğine göre: “O [Peygamber] aleyhisselâm bir sabah vakti üzerinde siyah kıldan desenli bir abayla çıktı ve oturdu. Fâtıma radıyallâhu anhâ geldi, onu abanın içine aldı; sonra Ali geldi, onu da içine aldı; ardından Hasan ve Hüseyin radıyallâhu anhümâ geldi, ikisini de içine aldı. Sonra da: ‘{ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ }’ buyurdu.”
والاحتجاج بذلك على عصمتهم وكون إجماعهم حجة ضعيف لأن التخصيص بهم لا يناسب ما قبل الآية وما بعدها، والحديث يقتضي أنهم من أهل البيت لا أنه ليس غيرهم.
Bununla onların masum olduklarına ve icmalarının hüccet olduğuna delil getirilmesi zayıftır; çünkü [ayetin] yalnızca onlara tahsis edilmesi ayetin öncesi ve sonrasıyla uyuşmaz. Hadis ise onların Ehl-i Beyt'ten olduğunu gerektirir, onlardan başkasının Ehl-i Beyt olmadığını değil.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٤]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 34]
وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤)
{ وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın (anın). Şüphesiz Allah, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.” (34)
وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ من الكتاب الجامع بين الأمرين وهو تذكير بما أنعم الله عليهن من حيث جعلهن أهل بيت النبوة ومهبط الوحي وما شاهدن من برحاء الوحي مما يوجب قوة الإِيمان والحرص على الطاعة حثاً على الانتهاء والائتمار فيما كلفن به. إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً يعلم ويدبر ما يصلح في الدين ولذلك خيركن ووعظكن، أو يعلم من يصلح لنبوته ومن يصلح أن يكون أهل بيته.
{ وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın” her iki hususu bir arada toplayan Kitap'tan [okunanları hatırlayın]. Bu, mükellef kılındıkları hususlarda emirlere uymaya ve yasaklardan kaçınmaya teşvik etmek maksadıyla; Allah'ın onları nübüvvet ehli ve vahyin iniş mahalli kılmak suretiyle kendilerine lütfettiği nimetleri ve imanın güçlenmesini ve itaate düşkünlüğü gerektiren vahyin ağır hallerine şahit olmalarını bir hatırlatmadır. { إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Şüphesiz Allah, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” dinde neyin maslahata uygun olduğunu bilir ve tedbir eder, bu sebeple sizi muhayyer bırakmış ve size öğüt vermiştir; yahut peygamberliğine kimin layık olduğunu ve kimin O'nun Ehl-i Beyt'i olmaya elverişli olduğunu bilir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٥]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 35]
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥)
{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaate devam eden erkekler ve itaate devam eden kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, saygıyla ürperen erkekler ve saygıyla ürperen kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler ve iffetlerini koruyan kadınlar, Allah'ı çokça zikreden erkekler ve çokça zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.” (35)
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ الداخلين في السلم المنقادين لحكم الله. وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ المصدقين بما يجب أن يصدق به. وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ المداومين على الطاعة. وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ في القول والعمل وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ على الطاعات وعن المعاصي. وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ المتواضعين لله بقلوبهم وجوارحهم. وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ بما وجب في مالهم. وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ الصوم المفروض. وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ عن الحرام. وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ بقلوبهم وألسنتهم. أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً لما اقترفوا من الصغائر لأنهن مكفرات. وَأَجْراً عَظِيماً على طاعتهم، والآية وعد لهن ولأمثالهم على الطاعة والتدرع بهذه الخصال.
{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar” İslâm'a girenler, Allah'ın hükmüne boyun eğenler; { وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “mümin erkekler ve mümin kadınlar” tasdik edilmesi gereken şeyleri tasdik edenler; { وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ } “itaate devam eden erkekler ve itaate devam eden kadınlar” itaati sürekli kılanlar; { وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ } “doğru erkekler ve doğru kadınlar” sözde ve amelde [doğru olanlar]; { وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ } “sabreden erkekler ve sabreden kadınlar” taatlere karşı [sabreden] ve günahlardan [kaçınmakta sabır gösterenler]; { وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ } “saygıyla ürperen erkekler ve saygıyla ürperen kadınlar” kalpleriyle ve azalarıyla Allah'a boyun eğenler; { وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ } “sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar” mallarında farz kılınan zekât/sadakayı verenler; { وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ } “oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar” farz olan orucu tutanlar; { وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ } “iffetlerini koruyan erkekler ve iffetlerini koruyan kadınlar” haramdan [koruyanlar]; { وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ } “Allah'ı çokça zikreden erkekler ve çokça zikreden kadınlar” kalpleriyle ve dilleriyle [zikredenler var ya]; { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً } “işte Allah onlar için bir bağışlanma... hazırlamıştır” işledikleri küçük günahlar için [bir bağışlanma hazırlamıştır], zira bunlar kefarettir; { وَأَجْراً عَظِيماً } “ve büyük bir mükâfat” itaatlerine karşılık [hazırlamıştır]. Bu ayet, itaate devam etmeleri ve bu hasletlerle donanmaları sebebiyle onlara ve benzerlerine bir vaattir.
روي: أن أزواج النبي ﷺ قلن: يا رسول الله ذكر الله الرجال في القرآن بخير فما فينا خير نذكر به فنزلت.
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları: “Ey Allah'ın Resulü! Allah Kur'an'da erkekleri hayırla andı, bizde anılacağımız bir hayır yok mu?” dediler ve bunun üzerine bu ayet indi.
وقيل: لما نزل فيهن ما نزل قال نساء المسلمين فما نزل فينا شيء فنزلت. وعطف الاناث على الذكور لاختلاف الجنسين وهو ضروري، وعطف الزوجين على الزوجين لتغاير الوصفين فليس بضروري ولذلك ترك في قوله مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ وفائدته الدلالة على أن إعداد المعد لهم للجمع بين هذه الصفات.
Denildi ki: [Peygamber'in hanımları] hakkında inen ayetler inince, Müslüman kadınlar: “Bizim hakkımızda hiçbir şey inmedi” dediler ve ayet indi. Dişilerin erkeklere atfedilmesi iki cinsiyetin farklı olmasındandır ve bu zorunludur; çiftlerin diğer çiftlere atfedilmesi ise vasıfların farklılığından dolayıdır ve zorunlu değildir. Bu sebeple [Tahrîm Suresi'ndeki] { مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ } “Müslüman, mümin kadınlar” sözünde atıf terk edilmiştir. Bunun faydası ise, kendileri için hazırlanan mükâfatın bu sıfatların tamamını bir arada bulundurmaktan ötürü olduğuna delalet etmesidir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٦]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 36]
وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦)
{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً } “Allah ve Resulü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadının kendi işlerinde bir seçim hakkı olamaz. Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse, şüphesiz apaçık bir sapıklığa düşmüş olur.” (36)
وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ ما صح له. إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أي قضى رسول الله، وذكر الله لتعظيم أمره والإِشعار بأن قضاءه قضاء الله، لأنه نزل في زينب بنت جحش بنت عمته أميمة بنت عبد المطلب خطبها رسول الله ﷺ لزيد بن حارثة فأبت هي وأخوها عبد الله. وقيل في أم كلثوم بنت عقبة وهبت نفسها للنبي ﷺ فزوجها من زيد. أَن تَكُونَ لَهُمُ الخيرة مِنْ أَمْرِهِمْ أن يختاروا من أمرهم شيئاً بل يجب عليهم أن يجعلوا اختيارهم تبعاً لاختيار الله ورسوله، والخيرة ما يتخير وجمع الضمير الأول لعموم مؤمن ومؤمنة من حيث إنهما في سياق النفي، وجمع الثاني للتعظيم. وقرأ الكوفيون وهشام «يَكُونَ» بالياء. وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً بين الانحراف عن الصواب.
{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ } “hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadının hakkı olamaz” ona uygun düşmez. { إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً } “Allah ve Resulü bir işe hükmettiği zaman” yani Resûlullah hükmettiğinde; Allah'ın zikredilmesi, Resûlullah'ın emrini tazim etmek ve onun hükmünün Allah'ın hükmü olduğunu hissettirmek içindir. Çünkü bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halası Ümeyme bint Abdilmuttalib'in kızı Zeyneb bint Cahş hakkında inmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Zeyd b. Hârise'ye istemiş, o ve kardeşi Abdullah ise buna razı olmamışlardı. Kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden ve Peygamber'in de onu Zeyd ile evlendirdiği Ümmü Külsûm bint Ukbe hakkında indiği de söylenmiştir. { أَن تَكُونَ لَهُمُ الخيرة مِنْ أَمْرِهِمْ } “kendi işlerinde bir seçim hakkı olamaz” kendi işlerinde bir tercihte bulunamazlar; bilakis tercihlerini Allah ve Resulünün tercihine tabi kılmaları vaciptir. Hıyere (seçim hakkı), tercih edilen şeydir. Birinci zamirin çoğul getirilmesi, nefy bağlamında yer almaları cihetiyle “mümin ve müminenin” umum ifade etmesinden dolayıdır; ikincisinin çoğul getirilmesi ise tazim içindir. Kûfeliler ve Hişâm [müzekker olarak] yâ ile “يَكُونَ” okumuşlardır. { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً } “Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse, şüphesiz apaçık bir sapıklığa düşmüş olur” haktan ve doğrudan sapması açık olan [bir sapıklığa düşmüş olur].
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٧]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 37]
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧)
{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimet verdiğin kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın' diyordun. Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa çekinmene Allah daha layıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince (ondan ihtiyacını karşılayıp boşayınca), evlatlıkları kadınlarından ilişiklerini kestiklerinde müminlere bir güçlük olmasın diye onu seninle evlendirdik. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir.” (37)
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بتوفيقه للإسلام وتوفيقك لعتقه واختصاصه. وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ بما وفقك الله فيه وهو زيد بن حارثة. أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ زينب. وذلك:
{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği... kimseye diyordun” onu İslâm'a muvaffak kılmakla ve seni de onu azat etmeye ve özel yakınlık göstermeye muvaffak kılmakla [nimet verdiği kimseye]. { وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } “ve senin de kendisine nimet verdiğin [kimseye]” Allah'ın seni muvaffak kıldığı şeyle ki o Zeyd b. Hârise'dir. { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut” Zeyneb'i [tut]. Bu durum ise şöyledir:
أنه ﵊ أبصرها بعد ما أنكحها إياه فوقعت في نفسه فقال سبحان الله مقلب القلوب، وسمعت زينب بالتسبيحة فذكرت لزيد ففطن لذلك ووقع في نفسه كراهة صحبتها، فأتى النبي ﵊ وقال: أريد أن أفارق صاحبتي، فقال: ما لك أرابك منها شيء، فقال: لا والله ما رأيت منها إلا خيراً ولكنها لشرفها تتعظم علي، فقال له:
[Peygamber] aleyhisselâm onu Zeyd ile evlendirdikten sonra gördü ve kalbine bir meyil düştü; bunun üzerine: “Kalpleri evirip çeviren Allah her türlü eksiklikten münezzehtir” buyurdu. Zeyneb bu tesbihi işitip Zeyd'e anlattı. Zeyd durumu fark etti ve onunla birlikte yaşamaktan soğudu. Peygamber aleyhisselâm'a gelip: “Eşimden ayrılmak istiyorum” dedi. [Resûlullah]: “Neyin var, ondan şüphelendiğin bir şey mi oldu?” diye sordu. Zeyd: “Hayır, vallahi ondan hayırdan başka bir şey görmedim; fakat o asaleti sebebiyle bana karşı büyüklük taslıyor” dedi. Bunun üzerine ona şöyle buyurdu:
أمسك عليك زوجك. وَاتَّقِ اللَّهَ في أمرها فلا تطلقها ضراراً وتعللاً بتكبرها.
“Eşini yanında tut.” { وَاتَّقِ اللَّهَ } “ve Allah'tan sakın” onun hakkında [Allah'tan kork], ona zarar vermek kastıyla ve büyüklük taslamasını bahane ederek onu boşama.
وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وهو نكاحها إن طلقها أو إرادة طلاقها. وَتَخْشَى النَّاسَ تعييرهم إياك به. وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ إن
{ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor[dun]” ki bu, Zeyd onu boşarsa onunla evlenmek veya onun boşanmasını istemektir. { وَتَخْشَى النَّاسَ } “ve insanlardan çekiniyordun” bu hususta seni kınamalarından [çekiniyordun]. { وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “oysa çekinmene Allah daha layıktı” eğer
كان فيه ما يخشى، والواو للحال، وليست المعاتبة على الإِخفاء وحده فإنه حسن بل على الإخفاء مخافة قالة الناس وإظهار ما ينافي إضماره، فإن الأولى في أمثال ذلك أن يصمت أو يفوض الأمر إلى ربه. فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً حاجة بحيث ملها ولم يبق له فيها حاجة وطلقها وانقضت عدتها. زَوَّجْناكَها وقيل قضاء الوطر كناية عن الطلاق مثل لا حاجة لي فيك. وقرئ «زوجتكها» ، والمعنى أنه أمر بتزويجها منه أو جعلها زوجته بلا واسطة عقد. ويؤيده أنها كانت تقول لسائر نساء النبي ﷺ: إن الله تعالى تولى إنكاحي وأنتن زوجكن أولياؤكن. وقيل كان زيد السفير في خطبتها وذلك ابتلاء عظيم وشاهد بين على قوة إيمانه. لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً علة للتزويج، وهو دليل على أن حكمه وحكم الأمة واحد إلا ما خصه الدليل وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ أمره الذي يريده مَفْعُولًا مكوناً لا محالة كما كان تزويج زينب.
korkulacak bir durum varsa [daha layıktı]; vâv harfi hâl içindir. Yapılan muaheze sadece gizleme üzerine değildir; zira gizlemek güzeldir. Bilakis insanların dedikodusundan korkarak gizlemek ve içinde sakladığına aykırı olanı dışa vurmak üzerinedir. Çünkü böylesi durumlarda en evla olan susmak veya işi Rabbine havale etmektir. { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً } “Zeyd o kadından ilişiğini kesince” ondan usandığı, artık onda bir ihtiyacı kalmadığı, onu boşadığı ve iddeti bittiği zaman. { زَوَّجْناكَها } “onu seninle evlendirdik”. İhtiyacın karşılanıp ilişiğin kesilmesinin (kazâü'l-vatar), “benim sana ihtiyacım kalmadı” sözü gibi boşamadan kinaye olduğu da söylenmiştir. “زَوَّجْتُكَهَا” şeklinde de okunmuştur. Anlamı, onun Peygamber ile evlendirilmesini emrettiği yahut bir nikâh akdi vasıtası olmaksızın onu Peygamber'in zevcesi kıldığıdır. Zeyneb'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer hanımlarına şöyle demesi de bunu destekler: “Şüphesiz benim evliliğimi bizzat Yüce Allah üstlendi; sizi ise velileriniz evlendirdi.” Zeyd'in onun dünürlüğünde elçi olduğu da söylenmiştir; bu ise büyük bir imtihan ve onun imanının kuvvetine açık bir şahittir. { لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً } “evlatlıkları kadınlarından ilişiklerini kestiklerinde müminlere bir güçlük olmasın diye” evlendirmenin illetidir (gerekçesidir). Bu da, delilin tahsis ettiği hususlar müstesna, Peygamber'in hükmü ile ümmetin hükmünün bir olduğuna delildir. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri” dilediği emri, { مَفْعُولاً } “mutlaka yerine getirilir” tıpkı Zeyneb ile evliliğin vuku bulması gibi kaçınılmaz olarak var edilir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 38-39]
مَّا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩)
{ مَّا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın kendisine takdir edip helal kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir vebal (güçlük) yoktur. Bu, daha önce gelip geçmiş olanlar hakkındaki Allah'ın sünnetidir. Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir.” (38) { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Onlar Allah'ın elçilik vazifelerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter.” (39)
مَّا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ قسم له وقدر من قولهم فرض له في الديوان، ومنه فروض العسكر لأرزاقهم. سُنَّةَ اللَّهِ سن ذلك سنة. فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ من الأنبياء، وهو نفي الحرج عنهم فيما أباح لهم. وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً قضاء مقضياً وحكماً مبتوتاً.
{ مَّا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ } “Allah'ın kendisine takdir edip helal kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir vebal yoktur” ona taksim edip takdir ettiği şeyde [vebal yoktur]; nitekim “divanda ona pay ayrıldı (farada lehu)” denir, askerin maaş ve tayınlarına “furûd” denmesi de bundandır. { سُنَّةَ اللَّهِ } “Allah'ın sünnetidir” bunu bir sünnet olarak koymuştur. { فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “daha önce gelip geçmiş olanlar hakkındaki” peygamberler [hakkındaki sünnetidir]. Bu, kendilerine mubah kılınan hususlarda onlardan vebalin kaldırılmasıdır. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir” yerine getirilmiş bir kaza ve kesinleşmiş bir hükümdür.
الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ صفة للذين خلوا أو مدح لهم منصوب أو مرفوع، وقرئ «رسالة الله» .
{ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ın elçilik vazifelerini tebliğ ederler” [ifadesi], gelip geçmiş olanların (ellezîne halev) sıfatıdır yahut onlar için mensûb veya merfû bir medihtir. “رسالة الله” şeklinde tekil olarak da okunmuştur.
وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ تعريض بعد تصريح. وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً كافياً للمخاوف أو محاسباً فينبغي أن لا يخشى إلا منه.
{ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar” açık ifadeden sonra yapılmış üstü kapalı bir göndermedir (tarizdir). { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap görücü olarak Allah yeter” korkulacak şeylere karşı kâfi yahut hesaba çekici olarak [yeter]; dolayısıyla yalnızca O'ndan korkulması gerekir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٠]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 40]
مَّا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠)
{ مَّا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resulü ve peygamberlerin sonuncusudur (hâtemü'n-nebiyyîn). Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (40)
مَّا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ على الحقيقة فيثبت بينه وبينه ما بين الوالد وولده من حرمة المصاهرة وغيرها، ولا ينتقض عمومه بكونه أبا للطاهر والقاسم وإبراهيم لأنهم لم يبلغوا مبلغ الرجال ولو بلغوا كانوا رجاله لا رجالهم. وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وكل رسول أبو أمته لا مطلقاً بل من حيث إنه شفيق ناصح لهم، واجب التوقير والطاعة عليهم وزيد منهم ليس بينه وبينه ولادة. وقرئ «رَسُولُ الله» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف ولكن بالتشديد على حذف الخبر أي وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ من عرفتم أنه لم يعش له ولد ذكر.
{ مَّا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” hakiki anlamda [babası değildir]; bu sebeple kendisi ile o kişi arasında, baba ile evladı arasında bulunan sıhriyet haramlığı ve benzeri hükümler sabit olmaz. Onun Tâhir, Kāsım ve İbrâhim'in babası olması bu ayetin umûmîliğini bozmaz; zira onlar erkeklik (büluğ) çağına erişmemişlerdir; erişmiş olsalardı bile sizin erkekleriniz değil onun erkekleri (kendi çocukları) olurlardı. { وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ } “fakat o, Allah'ın Resulüdür”. Her peygamber ümmetinin babasıdır; fakat mutlak anlamda değil, onlara karşı şefkatli ve nasihat edici olması, kendilerine saygı ve itaatin vacip olması cihetiyledir. Zeyd de onlardan (ümmetten) biridir; aralarında soy bağı (doğum ilişkisi) yoktur. “رَسُولُ الله” [terkibi], mahzûf bir mübtedânın haberi olarak merfû da okunmuştur; “lâkin” (لَكِنْ) kelimesinin şeddeli oluşu ise haberin hazfi üzerinedir, yani: “Fakat Allah'ın Resulü, erkek çocuğunun yaşamadığını bildiğiniz kimsedir.”
وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وآخرهم الذي ختمهم أو ختموا به على قراءة عاصم بالفتح، ولو كان له ابن بالغ لاق بمنصبه أن يكون نبياً كما
{ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } “ve peygamberlerin sonuncusudur” ve onların sonudur; onları hitama erdirendir yahut Âsım'ın fetha ile okuyuşuna göre [hâtemen şeklinde] kendisiyle peygamberliğin mühürlendiği kişidir. Eğer onun büluğa ermiş bir oğlu olsaydı, onun makamına peygamber olması layık düşerdi; nitekim
قال ﵊ في إبراهيم حين توفى: لو عاش لكان نبياً
[Peygamber] aleyhisselâm, İbrâhim vefat ettiği vakit: “Eğer yaşasaydı mutlaka peygamber olurdu” buyurmuştur.
، ولا يقدح فيه نزول عيسى بعده لأنه إذا نزل كان على دينه، مع أن المراد منه أنه آخر من نبىء. وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً فيعلم من يليق بأن يختم به النبوة وكيف ينبغي شأنه.
Ondan sonra Îsâ'nın inecek olması buna halel getirmez; çünkü o indiğinde onun dini üzere olacaktır. Bununla birlikte kastedilen, peygamberlik verilenlerin sonuncusu olmasıdır. { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” nübüvvetin kendisiyle sonlandırılmasına kimin layık olduğunu ve durumunun nasıl olması gerektiğini bilir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 41-42]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin.” (41) { وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً } “Ve O'nu sabah akşam tesbih edin.” (42)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً يغلب الأوقات ويعم الأنواع بما هو أهله من التقديس والتحميد والتهليل والتمجيد.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin”; vakitlerin çoğunu kapsayan ve takdis, tahmid, tehlil ve temcid gibi O'nun layık olduğu her türlü [zikir] çeşidini içine alan [bir zikirle zikredin].
وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا أول النهار وآخره خصوصاً، وتخصيصهما بالذكر للدلالة على فضلهما على سائر الأوقات لكونهما مشهودين كأفراد التسبيح من جملة الأذكار لأنه العمدة فيها. وقيل الفعلان موجهان
{ وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Ve O'nu sabah akşam tesbih edin” özellikle günün başında ve sonunda [tesbih edin]. Bu iki vaktin zikirle tahsis edilmesi, [meleklerin] şahit olduğu vakitler olmaları sebebiyle diğer vakitlere olan üstünlüklerini göstermek içindir; tıpkı zikirler arasından tesbihin tek başına zikredilmesinin, onun bu zikirlerin esası olmasından kaynaklanması gibi. Bir görüşe göre de iki fiil,
إليهما. وقيل المراد بالتسبيح الصلاة.
bu iki vakte yöneliktir. Bir diğer görüşe göre ise tesbihten maksat namazdır.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 43-44]
هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤)
{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O, dualarıyla destek veren de melekleridir. O, müminlere karşı çok merhametlidir.” (43) { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً } “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'selâm'dır. [Allah] onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır.” (44)
هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ بالرحمة. وَمَلائِكَتُهُ بالاستغفار لكم والاهتمام بما يصلحكم، والمراد بالصلاة المشترك وهو العناية بصلاح أمركم وظهور شرفكم مستعار من الصلو. وقيل الترحم والانعطاف المعنوي مأخوذ من الصلاة المشتملة على الانعطاف الصوري الذي هو الركوع والسجود، واستغفار الملائكة ودعاؤهم للمؤمنين ترحم عليهم سيما وهو السبب للرحمة من حيث إنهم مجابو الدعوة. لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ من ظلمات الكفر والمعصية إلى نوري الإِيمان والطاعة. وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً حيث اعتنى بصلاح أمرهم وإنافة قدرهم واستعمل في ذلك ملائكته المقربين.
{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ } “Sizi... O [salât eder]” rahmet eder. { وَمَلائِكَتُهُ } “ve melekleri de” sizin için istiğfar ederek ve durumunuzun ıslahıyla ilgilenerek [salât eder]. Buradaki salâttan maksat ortak anlamdır; o da işlerinizin salahına ve şerefinizin ortaya çıkmasına gösterilen ihtimam olup, salâ (bağlanma/yönelme) kökünden istiare edilmiştir. Bir görüşe göre rahmet etme ve manevi yöneliş, rükû ve secde olan şeklî eğilmeyi/yönelişi içeren namazdan alınmıştır; meleklerin müminler için istiğfar edip dua etmesi onlara bir merhamettir, bilhassa duaları kabul olunan kimseler olmaları hasebiyle rahmetin bir sebebidir. { لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için” küfür ve isyan karanlıklarından iman ve itaat nuruna [çıkarmak için]. { وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } “O, müminlere karşı çok merhametlidir” çünkü onların durumlarının ıslahına ve derecelerinin yücelmesine ihtimam göstermiş, bu hususta mukarreb meleklerini vazifelendirmiştir.
تَحِيَّتُهُمْ من إضافة المصدر إلى المفعول أي يحيون. يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ يوم لقائه عند الموت أو الخروج من القبور، أو دخول الجنة. سَلامٌ إخبار بالسلامة عن كل مكروه وآفة. وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً هي الجنة، ولعل اختلاف النظم لمحافظة الفواصل والمبالغة فيما هو أهم.
{ تَحِيَّتُهُمْ } “Onların esenleşmesi” masdarın mef'ûle izafetidir, yani 'onlar selamlanırlar'. { يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ } “O'na kavuşacakları gün” ölüm anında, kabirlerden çıkışta yahut cennete girişte O'na kavuşacakları gün. { سَلامٌ } “selâmdır” her türlü hoşlanılmayan şeyden ve afetten esenlik içinde bulunacaklarının haber verilmesidir. { وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً } “[Allah] onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır” ki bu da cennettir. İfadedeki üslup değişikliği (nazmın farklılığı) muhtemelen fasılaları korumak ve daha önemli olan hususta mübalağa yapmak içindir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 45-46]
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦)
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } “Ey Peygamber! Biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik.” (45) { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً } “Ve O'nun izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil olarak [gönderdik].” (46)
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً على من بعثت إليهم بتصديقهم وتكذيبهم ونجاتهم وضلالهم وهو حال مقدرة. وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً.
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً } “Ey Peygamber! Biz seni bir şahit olarak gönderdik” kendilerine gönderildiğin kimselerin tasdiklerine, yalanlamalarına, kurtuluşlarına ve sapkınlıklarına şahit olarak [gönderdik]; bu mukadder bir hâldir. { وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } “bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak”.
وَداعِياً إِلَى اللَّهِ إلى الإِقرار به وبتوحيده وما يجب الإِيمان به من صفاته. بِإِذْنِهِ بتيسيره وأطلق له من حيث أنه من أسبابه وقيد به الدعوة إيذاناً بأنه أمر صعب لا يتأتى إلا بمعونة من جناب قدسه. وَسِراجاً مُنِيراً يستضاء به عن ظلمات الجهالات ويقتبس من نوره أنوار البصائر.
{ وَداعِياً إِلَى اللَّهِ } “Ve Allah'a çağıran bir davetçi olarak” O'nu ikrar etmeye, tevhidini kabule ve sıfatlarından iman edilmesi vacip olan şeylere [çağıran]. { بِإِذْنِهِ } “O'nun izniyle” O'nun kolaylaştırmasıyla; sebeplerinden olması hasebiyle ona mutlak kılınmış ve bunun zor bir iş olup ancak O'nun kudsî katından bir yardım olmaksızın gerçekleşmeyeceğini bildirmek üzere davet bununla kayıtlanmıştır. { وَسِراجاً مُنِيراً } “ve aydınlatıcı bir kandil olarak” cehalet karanlıklarından kendisiyle aydınlanılan ve nurundan basiret nurları iktibas edilen [bir kandil].
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 47-48]
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧) وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨)
{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً } “Müminlere, Allah'tan kendilerine büyük bir lütuf olduğunu müjdele!” (47) { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } “Kâfirlere ve münafıklara boyun eğme, onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.” (48)
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً على سائر الأمم أو على جزاء أعمالهم، ولعله معطوف على محذوف مثل فراقب أحوال أمتك.
{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً } “Müminlere, Allah'tan kendilerine büyük bir lütuf olduğunu müjdele” diğer ümmetlere üstün veya amellerinin karşılığından çok daha fazla [büyük bir lütuf]. Muhtemelen bu, “ümmetinin durumlarını gözetle” gibi mahzûf bir ifadeye matuftur.
وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ تهييج له على ما هو عليه من مخالفتهم. وَدَعْ أَذاهُمْ إيذاءهم إياك ولا تحتفل به، أو إيذاءك إياهم مجازاة أو مؤاخذة على كفرهم، ولذلك قيل إنه منسوخ. وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فإنه يكفيكهم. وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا موكولاً إليه الأمر في الأحوال كلها، ولعله تعالى لما وصفه بخمس صفات قابل كلا منها بخطاب يناسبه، فحذف مقابل الشاهد وهو الأمر بالمراقبة لأن ما بعده كالتفصيل له، وقابل المبشر بالأمر ببشارة المؤمنين والنذير بالنهي عن مراقبة الكفار والمبالاة بأذاهم والداعي إلى الله بتيسيره بالأمر بالتوكل عليه والسراج المنير بالاكتفاء به فإن من أناره الله برهاناً على جميع خلقه كان حقيقاً بأن يكتفى به عن غيره.
{ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlere ve münafıklara boyun eğme” onlara muhalefet hususunda bulunduğu hâl üzere [Peygamber'i] teşviktir. { وَدَعْ أَذاهُمْ } “onların eziyetlerine aldırma” onların sana verdikleri eziyete aldırma, önemseme; yahut inkârlarına karşılık veya ceza olarak onlara eziyet etmeyi bırak; bu sebeple bunun mensuh olduğu söylenmiştir. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et” zira O, onlara karşı sana yeter. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” bütün durumlarda işin kendisine havale edildiği [bir vekil olarak]. Yüce Allah onu beş sıfatla nitelediğinde, muhtemelen her bir sıfatı kendisine uygun bir hitapla karşılamıştır: Şâhid'in karşılığı olan 'gözetleme emrini' hazfetmiştir, çünkü sonrası onun açıklaması gibidir; Mübeşşir'i müminleri müjdeleme emriyle; Nezîr'i kâfirleri gözetmekten ve eziyetlerine aldırmaktan nehiy ile; dâî ilallah'ı O'nun kolaylaştırmasıyla tevekkül emri ile; Sirâc-ı Münîr'i ise O'nunla yetinmekle karşılamıştır; zira Allah'ın bütün yaratılmışlarına bir delil olarak aydınlattığı kimse, başkası yerine sadece O'nunla yetinilmeye layıktır.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٩]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 49]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan (zifafa girmeden) önce onları boşarsanız, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Bu durumda onlara mut'a (hediye/tazminat) verin ve onları güzel bir şekilde salıverin.” (49)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ تجامعوهن، وقرأ حمزة والكسائي بألف وضم التاء. فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ أيام يتربصن فيها بأنفسهن. تَعْتَدُّونَها تستوفون عددها من عددت الدراهم فاعتدها كقولك: كلته فاكتاله، أو تعدونها. والإِسناد إلى الرجال للدلالة على أن العدة حق الأزواج كما أشعر به فما لكم، وعن ابن كثير تَعْتَدُّونَها مخففاً على إبدال إحدى الدالين بالياء أو على أنه من الاعتداء بمعنى تعتدون فيها، وظاهره يقتضي عدم وجوب العدة بمجرد الخلوة وتخصيص المؤمنات والحكم عام للتنبيه على أن من شأن المؤمن أن لا ينكح إلا مؤمنة تخيرا لنطفته، وفائدة ثم إزاحة ما عسى أن يتوهم تراخي الطلاق ريثما تمكن الإِصابة كما يؤثر في النسب يؤثر في العدة. فَمَتِّعُوهُنَّ أي إن لم يكن مفروضاً لها فإن الواجب للمفروض لها نصف المفروض دون المتعة ويجوز أن يؤول التمتيع بما يعمهما، أو الأمر بالمشترك بين الوجوب والندب فإن المتعة سنة للمفروض لها. وَسَرِّحُوهُنَّ أخرجوهن من منازلكم إذ ليس لكم عليهن عدة. سَراحاً جَمِيلًا من غير ضرار ولا منع حق، ولا يجوز تفسيره بالطلاق السني لأنه مرتب على الطلاق والضمير لغير المدخول بهن.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız” [yani] onlarla cinsel ilişkide bulunmadan önce; Hamza ve Kisâî elif ile ve tâ harfini zammeli olarak [tümâssûhunne şeklinde] okumuştur. { فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ } “onlar üzerinde sizin için bir iddet yoktur” kendi başlarına bekleyecekleri günler [yoktur]. { تَعْتَدُّونَها } “sayacağınız” sayısını tamamlayacağınız [iddet]; bu, dirhemleri sayıp tamamlamak anlamındaki 'adettü’d-derâhime fe’teddehe' kullanımından gelir; tıpkı 'kiltühû fe’ktâlehû' (ölçtüm, o da tam ölçü aldı) denmesi gibi; yahut saydığınız [iddet] demektir. Fiilin erkeklere isnat edilmesi, 'fe mâ leküm' ifadesinin hissettirdiği üzere iddetin kocaların hakkı olduğuna delalet etmek içindir. İbn Kesîr'den hafifletilerek (şeddesiz) “تَعْتَدُّونَها” şeklinde, iki dâl harfinden birinin yâ'ya dönüştürülmesiyle veya 'i'tidâ' kökünden 'onda taşkınlık yaparsınız' anlamında rivayet edilmiştir. Ayetin zahiri, sırf halvet ile iddetin vacip olmadığını gerektirir. Hüküm genel olduğu hâlde mümin kadınların tahsis edilmesi, müminin şanının menisi için en iyisini seçmek amacıyla ancak mümin kadınla evlenmek olduğuna dikkat çekmek içindir. 'Sümme' (ثُمَّ) edatının faydası ise, cinsel ilişkinin mümkün olacağı bir süre kadar boşanmanın gecikmesinin nesepte etkili olduğu gibi iddette de etkili olabileceği vehmini ortadan kaldırmaktır. { فَمَتِّعُوهُنَّ } “onlara mut'a verin” yani şayet kendisi için mehir belirlenmemişse; zira mehri belirlenmiş olan kadın için vacip olan şey mut'a değil, belirlenen mehrin yarısıdır. Temtî' (mut'a verme) kavramının her ikisini kapsayacak şekilde tevil edilmesi veya emrin vacip ile mendup arasında ortak bir mânaya hamledilmesi de caizdir; zira mehri belirlenmiş kadın için mut'a sünnettir. { وَسَرِّحُوهُنَّ } “ve onları salıverin” evlerinizden çıkarın, çünkü onlar üzerinde bir iddet hakkınız yoktur. { سَراحاً جَمِيلًا } “güzel bir şekilde” zarar vermeksizin ve hakkını engellemeksizin. Bunun sünnet üzere boşama olarak tefsir edilmesi caiz değildir; çünkü bu emir boşamaya terettüp etmiştir ve zamir kendisiyle zifafa girilmemiş kadınlara aittir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٠]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 50]
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠)
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını sana helal kıldık. Bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını —diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere— [helal kıldık]. Sana bir zorluk olmasın diye, eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında müminlere neyi farz kıldığımızı şüphesiz bildirdik. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (50)
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ مهورهن لأن المهر أجر على البضع، وتقييد الإِحلال له بإعطائها معجلة لا لتوقف الحل عليه بل لإيثار الأفضل له كتقييد إحلال المملوكة بكونها مسبية بقوله: وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ فإن المشتراة لا يتحقق بدء أمرها وما جرى عليها، وتقييد القرائب بكونها مهاجرات معه في قوله: وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ ويحتمل تقييد الحل بذلك في حقه خاصة ويعضده
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” yani mehirlerini; çünkü mehir cinsellik karşılığı verilen bir ücrettir. Helal kılmanın mehrin peşin verilmesiyle kayıtlanması helalliğin buna bağlı olmasından değil, onun için en faziletli olanın tercih edilmesinden ötürüdür; tıpkı cariyenin helal kılınmasının { وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } “Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri” buyruğuyla esir alınmış olmakla kayıtlanması gibi; zira satın alınan cariyenin başlangıçtaki durumu ve başına neler geldiği kesin olarak bilinmez. Akrabaların da { وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } “seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını” buyruğunda kendisiyle birlikte hicret etmiş olmakla kayıtlanması böyledir. Helalliğin sırf onun hakkında bununla kayıtlanmış olması da muhtemeldir ve bunu şu desteklemektedir:
قول أم هانئ بنت أبي طالب: خطبني رسول الله ﷺ فاعتذرت إليه فعذرني، ثم أنزل الله هذه الآية فلم أحل له لأني لم أهاجر معه، كنت من الطلقاء.
Ümmü Hânî bint Ebî Tâlib'in şu sözü: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana evlenme teklifinde bulundu, ben de mazeret beyan ettim, o da beni mazur gördü. Sonra Allah bu ayeti indirdi; kendisiyle birlikte hicret etmediğim için ona helal olmadım, çünkü ben Tulekā'dan (Mekke fethinde serbest bırakılanlardan) idim.”
وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ نصب بفعل يفسره ما قبله أو عطف على ما سبق، ولا يدفعه التقييد بأن التي للاستقبال فإن المعنى بالإحلال الإعلام بالحل أي: أعلمناك حل امرأة مؤمنة تهب لك نفسها ولا تطلب مهراً إن اتفق ولذلك نكرها. واختلف في اتفاق ذلك والقائل به ذكر أربعاً: ميمونة بنت الحرث، وزينب بنت خزيمة الأنصارية، وأم شريك بنت جابر، وخولة بنت حكيم. وقرئ «أَن» بالفتح أي لأن وهبت أو مدة أن وهبت كقولك: اجلس ما دام زيد جالساً. إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها شرط للشرط الأول في استيجاب الحل فإن هبتها نفسها منه لا توجب له حلها إلا بإرادته نكاحها، فإنها جارية مجرى القبول والعدول عن الخطاب إلى الغيبة بلفظ النبي مكرراً، ثم الرجوع إليه في قوله: خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ إيذان بأنه مما خص به لشرف نبوته وتقرير لاستحقاق الكرامة لأجله. واحتج به أصحابنا على أن النكاح لا ينعقد بلفظ الهبة لأن اللفظ تابع للمعنى وقد خص ﵊ بالمعنى فيختص باللفظ، والاستنكاح طلب النكاح والرغبة فيه، وخالِصَةً مصدر مؤكد أي خلص إحلالها أو إحلال ما أحللنا لك على القيود المذكورة خلوصاً لك، أو حال من الضمير في وَهَبَتْ أو صفة لمصدر محذوف أي هبة خالصة. قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ من شرائط العقد ووجوب القسم والمهر بالوطء حيث لم يسم. وَما مَلَكَتْ
{ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ } [ifadesindeki imraeten kelimesi], öncesinin tefsir ettiği bir fiille mensuptur yahut önceki geçenlere matuftur. Gelecek zaman bildiren “in” (إِنْ) şart edatıyla kayıtlanmış olması buna engel değildir; zira helal kılmaktan maksat helalliği bildirmektir, yani: 'Eğer vaki olursa sana kendini hibe eden ve mehir talep etmeyen mümin bir kadının helal olduğunu sana bildirdik'. Bu yüzden kelime nekira olarak getirilmiştir. Bunun vaki olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir; vaki olduğunu söyleyenler şu dört kadını zikretmişlerdir: Meymûne bint Hâris, Zeyneb bint Huzeyme el-Ensâriyye, Ümmü Şerîk bint Câbir ve Havle bint Hakîm. 'En' (أَن) fetha ile de okunmuştur; yani 'hibe ettiği için' yahut 'hibe ettiği müddetçe' demektir; tıpkı 'Zeyd oturduğu müddetçe otur' denmesi gibi. { إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } “Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde” helalliğin gerekmesi hususunda birinci şartın şartıdır; zira kadının kendini ona hibe etmesi, Peygamber'in onunla nikâhlanmayı istemesi olmaksızın kadının ona helal olmasını gerektirmez; çünkü bu istek kabul makamındadır. Hitaptan gaib sigasına geçilip Peygamber lafzının tekrarlanması, ardından da { خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere” buyruğunda tekrar hitaba dönülmesi; bunun peygamberlik şerefi sebebiyle kendisine has kılınan şeylerden olduğunu bildirmek ve bu sebeple ikrama layık oluşunu pekiştirmek içindir. Ashabımız (Hanefi âlimleri), nikâhın hibe lafzıyla münakit olmayacağına bununla delil getirmişlerdir; zira lafız manaya tabidir ve [Peygamber] aleyhisselâm manada hususiyet sahibi kılındığına göre lafızda da hususiyet sahibi olur. İstinkâh, nikâhı talep etmek ve onda rağbet göstermektir. “Hâlisa” (خالِصَةً) lafzı tekit edici bir masdardır; yani onun helal kılınışı yahut zikredilen kayıtlarla sana helal kıldığımız şeylerin helal kılınışı sana has bir şekilde tahsis edilmiştir; yahut “vehebet” (وَهَبَتْ) fiilindeki zamirden hâldir ya da mahzûf bir masdarın sıfatıdır, yani 'katıksız bir hibe olarak' demektir. { قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ } “Eşleri hakkında müminlere neyi farz kıldığımızı şüphesiz bildirdik” akit şartlarından, [eşler arasında] taksim sırasının vacip oluşundan ve mehir tayin edilmediğinde ilişkiyle mehrin vacip olmasından [neyi farz kıldığımızı bildirdik]. { وَما مَلَكَتْ }
أَيْمانُهُمْ
{ أَيْمانُهُمْ } “ve ellerinin altında bulunan cariyeleri [hakkında da]”
من توسيع الأمر فيها أنه كيف ينبغي أن يفرض عليهم، والجملة اعتراض بين قوله: لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ ومتعلقه وهو خالِصَةً للدلالة على أن الفرق بينه وبين الْمُؤْمِنِينَ في نحو ذلك لا لمجرد قصد التوسيع عليه، بل لمعان تقتضي التوسيع عليه والتضييق عليهم تارة وبالعكس أخرى. وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً لما يعسر التحرز عنه. رَحِيماً بالتوسعة في مظان الحرج.
cariyeler konusundaki hükmün geniş tutulmasından kendilerine neyin farz kılınması gerektiğini [bildirdik]. Bu cümle, { لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ } “sana bir zorluk olmasın diye” ifadesi ile onun müteallakı olan { خالِصَةً } lafzı arasında bir itiraziyedir (ara cümledir); amaç, bu gibi hususlarda onunla müminler arasındaki farkın sırf ona genişlik tanıma kastından ibaret olmadığını, bilakis kimi zaman ona genişlik tanımayı ve müminlere daraltmayı, kimi zaman da bunun aksini gerektiren hikmetlere dayandığını göstermektir. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } “Allah çok bağışlayandır” sakınılması güç olan şeyleri [bağışlayandır]. { رَحِيماً } “çok merhamet edendir” zorluk bulunabilecek yerlerde genişlik sağlamak suretiyle [merhamet edendir].
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥١]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 51]
تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١)
{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً } “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi tekrar istersen, sana bir günah yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve hepsinin kendilerine verdiğin şeyden hoşnut olmaları için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, hilim sahibidir (cezalandırmakta acele etmeyendir).” (51)
تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ تؤخرها وتترك مضاجعتها. وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وتضم إليك من تشاء وتضاجعها، أو تطلق من تشاء وتمسك من تشاء. وقرأ نافع وحمزة والكسائي وحفص تُرْجِي بالياء والمعنى واحد. وَمَنِ ابْتَغَيْتَ طلبت. مِمَّنْ عَزَلْتَ طلقت بالرجعة. فَلا جُناحَ عَلَيْكَ في شيء من ذلك.
{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } “Onlardan dilediğini erteler” geciktirir ve onunla birlikte gecelemeyi (yatağı) terk edersin. { وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } “dilediğini de yanına alırsın” dilediğini yanına alır ve onunla birlikte gecelemiş olursun; yahut dilediğini boşar, dilediğini tutarsın. Nâfi', Hamza, Kisâî ve Hafs hemzesiz yâ ile “تُرْجِي” şeklinde okumuşlardır ve mana birdir. { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ } “Kimi istersen” talep edersen. { مِمَّنْ عَزَلْتَ } “ayrıldıklarından” ric'atle boşadıklarından [kimi istersen]. { فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } “sana bir günah yoktur” bunların hiçbirinde senin üzerine bir günah yoktur.
ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ ذلك التفويض إلى مشيئتك أقرب إلى قرة عيونهن وقلة حزنهن ورضاهن جميعاً، لأن حكم كلهن فيه سواء، ثم إن سويت بينهن وجدن ذلك تفضلاً منك وإن رجحت بعضهن علمن أنه بحكم الله تعالى فتطمئن به نفوسهن، وقرئ «تَقَرَّ» بضم التاء و «أَعْيُنُهُنَّ» بالنصب و «تَقَرَّ» بالبناء للمفعول و «كُلُّهُنَّ» تأكيد نون يَرْضَيْنَ، وقرئ بالنصب تأكيداً لهن. وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ فاجتهدوا في إحسانه. وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً بذات الصدور. حَلِيماً لا يعاجل بالعقوبة فهو حقيق بأن يتقى.
{ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ } “Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve hepsinin kendilerine verdiğin şeyden hoşnut olmaları için en uygun olanıdır”; işin senin dilemene bırakılması, hepsinin gözünün aydın olmasına, az üzülmelerine ve hepsinin razı olmasına daha yakındır. Çünkü bu konuda hepsinin hükmü eşittir; sonra eğer aralarında eşit davranırsan bunu senin bir lütfun olarak görürler, şayet bazısını tercih edersen bunun Yüce Allah'ın hükmüyle olduğunu bilirler de böylece gönülleri huzura kavuşur. “تَقَرَّ” kelimesi tâ harfinin zammesiyle ve “أَعْيُنُهُنَّ” nasb ile [tuqırra a'yünehünne şeklinde] meçhul sîgada da okunmuştur. “كُلُّهُنَّ” kelimesi “yerdıyne” (يَرْضَيْنَ) fiilindeki nûn zamirinin tekitidir; [hünne zamirinin] tekiti olarak nasb ile [kühüllehünne şeklinde] de okunmuştur. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ } “Allah kalplerinizde olanı bilir” öyleyse kalplerinizi güzelleştirmeye gayret edin. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” göğüslerin özünü bilendir. { حَلِيماً } “hilim sahibidir” cezalandırmakta acele etmeyendir; dolayısıyla O'ndan sakınılmaya layıktır.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٢]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 52]
لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢)
{ لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً } “Bundan sonra sana başka kadınlar helal değildir; güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]. Ancak elinin altında bulunan cariyeler müstesnadır. Allah her şeyi gözetleyicidir.” (52)
لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ بالياء لأن تأنيث الجمع غير حقيقي، وقرأ البصريان بالتاء. مِنْ بَعْدُ من بعد التسع وهو في حقه كالأربع في حقنا، أو من بعد اليوم حتى لو ماتت واحدة لم يحل له نكاح أخرى. وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ فتطلق واحدة وتنكح مكانها أخرى ومِنْ مزيدة لتأكيد الاستغراق. وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ حسن الأزواج المستبدلة، وهو حال من فاعل تَبَدَّلَ دون مفعوله وهو مِنْ أَزْواجٍ لتوغله في التنكير، وتقديره مفروضاً إعجابك بهن واختلف في أن الآية محكمة أو منسوخة بقوله: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ على المعنى الثاني فإنه وإن تقدمها قراءة فهو مسبوق بها نزولاً. وقيل المعنى لا يحل لك النساء من بعد الأجناس الأربعة اللاتي نص على إحلالهن لك ولا أن تبدل بهن أزواجاً من أجناس أخر.
{ لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ } [ifadesi], cemi müennesliğin hakiki olmaması sebebiyle yâ ile [lâ yehıllü şeklinde] okunmuştur; Basra kurrâsı ise tâ ile [lâ tehıllü] okumuştur. { مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra” yani dokuz [hanımından] sonra; bu sayı bizim hakkımızda dört ne ise onun hakkında da dokuz odur; yahut bugünden sonra, öyle ki biri vefat etse bile yerine başkasıyla evlenmesi helal olmaz. { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } “bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]” yani birini boşayıp yerine başkasıyla evlenmen [helal değildir]. Buradaki “min” (مِنْ) istiğrâkı (kapsamlılığı) tekit için zâiddir. { وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “güzellikleri hoşuna gitse bile” yani değiştirilmek istenen eşlerin güzelliği; bu ifade, aşırı nekire olmasından dolayı “min ezvâcin” mef'ûlünden değil “tebeddele” fiilinin failinden hâldir; takdiri ise 'onların güzelliğini beğenmen farz edilse bile' şeklindedir. Ayetin muhkem mi olduğu yoksa { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } ayetiyle (ikinci manaya göre) mensuh mu kılındığı ihtilaflıdır; zira her ne kadar tilavette ondan önce gelse de iniş bakımından ondan sonradır. Bir görüşe göre mana şöyledir: Sana helal kılındığı açıkça belirtilen dört sınıf kadından sonrakiler ve bunların yerine başka sınıflardan eşler almak sana helal değildir.
إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ استثناء من النساء لأنه يتناول الأزواج والإِماء، وقيل منقطع. وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً فتحفظوا أمركم ولا تتخطوا ما حد لكم.
{ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “Ancak elinin altında bulunan cariyeler müstesnadır” nisâ lafzından istisnadır; çünkü nisâ hem hür eşleri hem de cariyeleri kapsar; bunun munkatı' bir istisna olduğu da söylenmiştir. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً } “Allah her şeyi gözetleyicidir”; öyleyse durumunuzu koruyun ve sizin için belirlenen sınırları aşmayın.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٣]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 53]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣).
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Ey iman edenler! Yemek için size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin; yemeğin pişmesini de beklemeyin. Fakat çağrıldığınız vakit girin; yemeği yiyince de hemen dağılın, sohbete dalmayın. Çünkü bu durum Peygamber'e eziyet veriyor, o da sizden utanıyordu. Oysa Allah haktan (gerçeği açıklamaktan) çekinmez. Bir de onun eşlerinden bir şey istediğinizde, perde arkasından isteyin. Bu, sizin kalpleriniz ve onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resulü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra eşlerini nikâhlamanız asla caiz değildir. Şüphesiz bu, Allah katında pek büyük [bir günahtır].” (53).
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إلا وقت أن يؤذن لكم أو إلا مأذوناً لكم.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin” ancak size izin verildiği vakit [girin] yahut izin verilmiş kimseler olarak [girin].
إِلى طَعامٍ متعلق ب يُؤْذَنَ لأنه متضمن معنى يدعى للإشعار بأنه لا يحسن الدخول على الطعام من غير دعوة وإن أذن كما أشعر به قوله: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ غير منتظرين وقته، أو إدراكه حال من فاعل لاَ تَدْخُلُوا أو المجرور في لَكُمْ. وقرئ بالجر صفة لطعام فيكون جارياً على غير من هوله بلا إبراز الضمير، وهو غير جائز عند البصريين وقد أمال حمزة والكسائي إناه لأنه مصدر أنى الطعام إذا أدرك. وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا تفرقوا ولا تمكثوا، ولأنه خطاب لقوم كانوا يتحينون طعام رسول الله ﷺ فيدخلون ويقعدون منتظرين لإِدراكه، مخصوصة بهم وبأمثالهم وإلا لما جاز لأحد أن يدخل بيوته بالإِذن لغير الطعام ولا اللبث بعد الطعام لمهم. وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ لحديث بعضكم بعضاً، أو لحديث أهل البيت بالتسمع له عطف على ناظِرِينَ أو مقدر بفعل أي: ولا تدخلوا أو ولا تمكثوا مستأنسين. إِنَّ ذلِكُمْ اللبث كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ لتضييق المنزل عليه وعلى أهله وإشغاله بما لا يعنيه. فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ من إخراجكم بقوله: وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ يعني أن إخراجكم حق فينبغي أن لا يترك حياء كما لم يتركه الله ترك الحيي فأمركم بالخروج، وقرئ «لاَ يَسْتَحْىِ» بحذف الياء الأولى وإلقاء حركتها على الحاء. وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً شيئا ينتفع به. فَسْئَلُوهُنَّ المتاع. مِنْ وَراءِ حِجابٍ ستر.
{ إِلى طَعامٍ } “yemek için” ifadesi “yü’zene” fiiline müteallaktır; çünkü o 'davet edilme' manasını içermektedir; bu da izin verilse dahi davetsiz yemeğe girmenin uygun olmadığını hissettirmek içindir; nitekim { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “yemeğin pişmesini de beklemeyin” yani vaktini yahut pişmesini beklemeksizin [girin] buyruğu da bunu hissettirmektedir. Bu ifade “lâ tedhulû” fiilinin failinden yahut “leküm”deki mecrûrdan hâldir. “Taâm” kelimesinin sıfatı olarak cer ile de okunmuştur; bu takdirde zamir açıkça belirtilmeksizin aidiyeti dışındaki bir lafza carî olur ki bu Basralılara göre caiz değildir. Hamza ve Kisâî “inâhü” kelimesinde imâle yapmışlardır; çünkü bu 'enâ't-taâmu' (yemek pişti) fiilinin masdarıdır. { وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } “Fakat çağrıldığınız vakit girin; yemeği yiyince de hemen dağılın” dağılın ve oyalanıp durmayın. Bu hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemek vaktini kollayıp içeri giren ve yemeğin pişmesini bekleyerek oturan bir topluluğa yönelik olup onlara ve benzerlerine mahsustur; aksi takdirde izinle de olsa yemek dışındaki bir sebeple kimsenin onun evlerine girmesi yahut önemli bir iş için yemekten sonra beklemesi caiz olmazdı. { وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ } “sohbete dalmayın” birbirinizle olan sohbete yahut kulak kabartarak ev halkının sözlerine [dalmayın]; bu ifade “nâzırîne” kelimesine matuftur yahut bir fiille takdir edilmiştir, yani 'sohbete dalarak içeri girmeyin veya oturup kalmayın' demektir. { إِنَّ ذلِكُمْ } “Çünkü bu” yani [evde gereksizce] oturup kalmanız { كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ } “Peygamber'e eziyet veriyor” çünkü evi ona ve ailesine daraltıyor ve onu ilgilendirmeyen şeylerle meşgul ediyordu. { فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ } “o da sizden utanıyordu” sizi dışarı çıkarmaktan [utanıyordu]. { وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ } “Oysa Allah haktan çekinmez” yani sizin çıkarılmanız haktır, dolayısıyla utangaç bir kimsenin terk edişi gibi Allah bunu terk etmeyip size çıkmayı emrettiği gibi bunun da haya sebebiyle terk edilmemesi gerekir. Birinci yâ'nın hazfedilip harekesinin hâ harfine verilmesiyle “لا يَسْتَحْىِ” şeklinde de okunmuştur. { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً } “Bir de onun eşlerinden bir şey (faydalanılan bir eşya) istediğinizde”. { فَسْئَلُوهُنَّ } “onlardan isteyin” o eşyayı. { مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “perde arkasından” bir örtü gerisinden [isteyin].
روي «أن عمر ﵁ قال: يا رسول الله يدخل عليك البر والفاجر فلو أمرت أمهات المؤمنين بالحجاب فنزلت» .
Rivayet edildiğine göre «Ömer radıyallâhu anh: “Ey Allah'ın Resulü! Yanına iyisi de kötüsü de giriyor. Müminlerin annelerine tesettürü emretsen!” demiş, bunun üzerine [bu ayet] inmiştir».
وقيل أنه ﵊ كان يطعم ومعه بعض أصحابه، فأصابت يد رجل يد عائشة ﵂ فكره النبي ﷺ ذلك فنزلت.
Bir görüşe göre [Peygamber] aleyhisselâm beraberinde ashabından bazılarıyla yemek yiyordu; derken bir adamın eli Âişe radıyallâhu anhâ'nın eline değdi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bundan hoşlanmadı ve ayet nazil oldu.
ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ من الخواطر النفسانية الشيطانية. وَما كانَ لَكُمْ وما صح لكم. أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ أن تفعلوا ما يكرهه. وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً من بعد وفاته أو فراقه، وخص التي لم يدخل بها، لما
{ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Bu, sizin kalpleriniz ve onların kalpleri için daha temizdir” nefsânî ve şeytânî vesveselerden daha arındırıcıdır. { وَما كانَ لَكُمْ } “...asla caiz değildir” size yakışmaz, helal olmaz. { أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resulü'nü incitmeniz” onun hoşlanmadığı şeyleri yapmanız [helal olmaz]. { وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً } “ve kendisinden sonra eşlerini nikâhlamanız [da asla caiz değildir]” onun vefatından yahut ayrılışından sonra [nikâhlamanız helal olmaz]. Kendisiyle zifafa girilmemiş olan kadın bundan istisna edilmiştir; çünkü
روي أن أشعث بن قيس تزوج المستعيذة في أيام عمر ﵁ فهم برجمها، فأخبر بأنه ﵊ فارقها قبل أن يمسها فتركها من غير نكير.
Rivayet edildiğine göre Eş'as b. Kays, Ömer radıyallâhu anh'ın devrinde el-Müste'îze ile evlenmişti; Ömer onu recmetmeye niyetlendi, fakat [Peygamber] aleyhisselâm'ın ona dokunmadan önce kendisinden ayrıldığı haber verilince hiçbir itirazda bulunmaksızın onu serbest bıraktı.
إِنَّ ذلِكُمْ يعني إيذاءه ونكاح نسائه. كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً ذنباً عظيماً، وفيه تعظيم من الله لرسوله وإيجاب لحرمته حياً وميتاً ولذلك بالغ في الوعيد عليه فقال:
{ إِنَّ ذلِكُمْ } “Şüphesiz bu” yani onu incitmek ve hanımlarıyla nikâhlanmak { كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Allah katında pek büyük [bir günahtır]” büyük bir günahtır. Bunda Allah'ın Resulü'nü tazim etmesi, hayattayken ve vefatından sonra onun hürmetini vacip kılması vardır; bundan dolayı onun üzerindeki tehdidi şiddetlendirerek şöyle buyurmuştur:
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 54-55]
إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤) لاَّ جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٥٥)
{ إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de, şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (54) { لاَّ جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Onlara (Peygamber'in hanımlarına); babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi kadınları (mümin kadınlar) ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hususunda bir günah yoktur. [Ey Peygamber hanımları!] Allah'tan sakının; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.” (55)
إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً كنكاحهن على ألسنتكم. أَوْ تُخْفُوهُ في صدوركم. فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً فيعلم ذلك فيجازيكم به، وفي هذا التعميم مع البرهان على المقصود مزيد تهويل ومبالغة في الوعيد.
{ إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً } “Bir şeyi açığa vursanız” dillerinizle onların nikâhını dile getirmek gibi; { أَوْ تُخْفُوهُ } “yahut gizleseniz” kalplerinizde [gizleseniz], { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” dolayısıyla bunu bilir ve sizi bununla cezalandırır. Kastedilen şeye dair delille birlikte getirilen bu genellemede, tehdidin şiddetini artırma ve azabın dehşetini bildirme vardır.
لاَّ جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ استثناء لمن لا يجب الاحتجاب عنهم.
{ لاَّ جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ } “Onlara babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları ve kız kardeşlerinin oğulları hususunda bir günah yoktur” kendilerine karşı tesettürün vacip olmadığı kimselerin istisnasıdır.
روي: أنه لما نزلت آية الحجاب قال الآباء والأبناء والأقارب: يا رسول الله أو نكلمهن أيضاً من وراء حجاب فنزلت.
Rivayet edildiğine göre tesettür (hicab) ayeti inince babalar, oğullar ve akrabalar: “Ey Allah'ın Resulü! Biz de mi onlarla perde arkasından konuşacağız?” dediler, bunun üzerine [bu ayet] nazil oldu.
وإنما لم يذكر العم والخال لأنهما بمنزلة الوالدين ولذلك سمى العم أبا في قوله وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ أو لأنه كره ترك الاحتجاب عنهما مخافة أن يصفا لأبنائهما. وَلا نِسائِهِنَّ يعني نساء المؤمنات. وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ من العبيد والإماء، وقيل من الإِماء خاصة وقد مر في سورة «النور» . وَاتَّقِينَ اللَّهَ فيما أمرتن به. إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً لا يخَفى عليه خافية.
Amca ve dayının zikredilmeyişi, onların anne baba konumunda olmasındandır; nitekim { وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “...ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilahı...” ayetinde amca 'baba' olarak isimlendirilmiştir; yahut oğullarına [kadınları] tarif etmeleri endişesiyle onlara karşı tesettürün terk edilmesi hoş görülmediği içindir. { وَلا نِسائِهِنَّ } “kendi kadınları” yani müminlerin kadınları. { وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “ve ellerinin altında bulunan cariyeleri” köleler ve cariyeler; bir görüşe göre sadece cariyeler kastedilmiştir ki bu husus Nûr Suresi'nde geçmişti. { وَاتَّقِينَ اللَّهَ } “Allah'tan sakının” size emredilen hususlarda [sakının]. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir” hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٦]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 56]