مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ على الله. بِفاتِنِينَ مفسدين الناس بالإِغواء.
{ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } Allah'a karşı. { بِفاتِنِينَ } insanları saptırarak yoldan çıkarıcı [değilsiniz].
إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ إِلاَّ من سبق في علمه أنه من أهل النار ويصلاها لا محالة، وأَنْتُمْ ضمير لهم ولآلهتهم غلب فيه المخاطب على الغائب، ويجوز أن يكون وَما تَعْبُدُونَ لما فيه من معنى المقارنة ساداً مسد الخبر أي إنكم وآلهتكم قرناء لا تزالون تعبدونها، ما أنتم على ما تعبدونه بفاتنين بباعثين على طريق الفتنة إلا ضالاً مستوجباً للنار مثلكم، وقرئ «صَال» بالضم على أنه جمع محمول على معنى من ساقط واوه لالتقاء الساكنين، أو تخفيف صائل على القلب كشاك في شائك، أو المحذوف منه كالمنسي كما في قولهم:
{ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } Cehennem ehlinden olduğu ve oraya mutlaka gireceği ilâhî ilimde önceden geçmiş olan kimseler müstesna. { أَنْتُمْ } zamiri onlara ve ilahlarına ait olup muhatap gaibe baskın kılınmıştır (tağlîb yapılmıştır). { وَما تَعْبُدُونَ } ifadesinin, içerdiği birliktelik manasından ötürü haberin yerine geçmiş olması da caizdir; yani "Şüphesiz siz ve ilahlarınız birbirinize bağlısınız, sürekli onlara ibadet edip duruyorsunuz; siz taptığınız şeyler uğruna, sizin gibi cehennemi hak eden bir sapkından başkasını fitne yoluna sevk edip saptırıcı değilsiniz." demektir. "Men" kelimesinin manasına hamledilerek cem olarak { صَال } şeklinde zammeli de okunmuştur; bu durumda التقاء الساكنين (iki sakinin yan yana gelmesi) sebebiyle "vav" harfi düşmüştür. Yahut "şâik" kelimesinin "şâk" yapılması gibi bir kalb (harf yer değişimi) yoluyla "sâil" kelimesinin tahfifidir. Veya şu sözlerinde olduğu gibi kendisinden hazfedilen harf unutulmuş gibidir:
ما باليت به بالة، فإن أصلها بالية كعافية.
«ما باليت به بالة» (Ona hiç aldırış etmedim) sözü gibi; nitekim bunun aslı «عافية» kelimesi gibi «بالية»dir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٦٤ الى ١٦٦]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 164-166]
وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦)
{ وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) } “[Melekler derler ki:] Bizim her birimizin bilinen bir makamı vardır. Şüphesiz biz, [ibadette] saf saf dizilenleriz. Ve şüphesiz biz, [Allah'ı noksanlıklardan] tenzih edenleriz.”
وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ حكاية اعتراف الملائكة بالعبودية للرد على عبدتهم والمعنى: وما منا أحد إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ في المعرفة والعبادة والانتهاء إلى أمر الله في تدبير العالم، ويحتمل أن يكون هذا وما قبله من قوله سُبْحانَ اللَّهِ من كلامهم ليتصل بقوله: وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ كأنه قال ولقد علمت الملائكة أن المشركين معذبون بذلك وقالوا سُبْحانَ اللَّهِ تنزيهاً له عنه، ثم استثنوا الْمُخْلَصِينَ تبرئة لهم منه، ثم خاطبوا المشركين بأن الافتتان بذلك للشقاوة المقدرة، ثم اعترفوا بالعبودية وتفاوت مراتبهم فيه لا يتجاوزونها فحذف الموصوف وأقيمت الصفة مقامه.
{ وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } kendilerine tapanlara cevap vermek üzere meleklerin kulluklarını itiraf etmelerinin hikâyesidir. Anlamı şudur: Bizden hiçbir kimse yoktur ki marifette, ibadette ve âlemin idaresinde Allah'ın emrine boyun eğmede { لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ } bilinen bir makamı olmasın. Bu ifadenin ve bundan önceki { سُبْحانَ اللَّهِ } sözünün, { وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ } ayetine bağlanması için meleklerin sözü olması da muhtemeldir; sanki şöyle denilmiştir: Melekler, müşriklerin bundan dolayı azap göreceklerini bilmişler ve O'nu bundan tenzih etmek için { سُبْحانَ اللَّهِ } demişlerdir; sonra [müşriklerin nitelemelerinden] temize çıkarmak üzere { الْمُخْلَصِينَ } ihlasa erdirilmiş kulları istisna etmişlerdir; ardından müşriklere hitap ederek bu konuda fitneye düşmenin takdir edilmiş bir şekavetten ibaret olduğunu bildirmişler; sonra da aşamayacakları kulluklarını ve bu konudaki mertebelerinin farklılığını itiraf etmişlerdir. Bu sebeple mevsuf (nitelenen) hazfedilmiş ve sıfat onun yerine getirilmiştir.
وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ في أداء الطاعة ومنازل الخدمة.
{ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } itaati yerine getirmede ve hizmet makamlarında [saf bağlayanlarız].
وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ المنزهون الله عما لا يليق به، ولعل الأول إشارة إلى درجاتهم في الطاعة وهذا في المعارف، وما في إن واللام وتوسيط الفصل من التأكيد والاختصاص لأنهم المواظبون على ذلك دائماً من غير فترة دون غيرهم. وقيل هو من كلام النبي ﵊ والمؤمنين والمعنى: وَمَا مِنَّا إِلاَّ لَهُ مقام معلوم في الجنة أو بين يدي الله يوم القيامة، وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ له في الصلاة والمنزهون له عن السوء.
{ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } Allah'ı O'na yakışmayan şeylerden tenzih edenleriz. Muhtemelen birincisi onların itaatteki derecelerine, bu ise marifetlerine işarettir. "İnne", "lâm" ve aradaki fasıl zamirinde tekit ve tahsis (vurgu ve has kılma) vardır; çünkü başkaları değil, yalnızca onlar hiçbir kesintiye uğramaksızın sürekli buna devam ederler. Bunun Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ve müminlerin sözü olduğu da söylenmiştir; buna göre anlamı: "Bizden her bir kimsenin cennette veya kıyamet gününde Allah'ın huzurunda { مَقامٌ مَعْلُومٌ } bilinen bir makamı vardır. { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } Şüphesiz biz namazda O'nun için saf tutanlar ve O'nu kötülüklerden tenzih edenleriz." demektir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٦٧ الى ١٧٠]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 167-170]
وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)
{ وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) } “Her ne kadar onlar kesinlikle şöyle diyor idiyseler de: 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, elbette Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları olurduk.' Fakat onu inkâr ettiler. Artık yakında bilecekler!”
وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ أي مشركو قريش.
{ وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ } yani Kureyş müşrikleri [diyorlardı].
لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ كتاباً من الكتب التي نزلت عليهم.
{ لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ } onlara indirilmiş olan kitaplardan bir kitap [olsaydı].
لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ لأخلصنا العبادة له ولم نخالف مثلهم.
{ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } ibadeti sırf O'na tahsis ederdik ve onlar gibi muhalefet etmezdik.
فَكَفَرُوا بِهِ أي لما جاءهم الذكر الذي هو أشرف الأذكار والمهيمن عليها. فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ عاقبة كفرهم.
{ فَكَفَرُوا بِهِ } yani zikirlerin en şereflisi ve üzerlerine şahit olan o zikir (Kur'an) kendilerine gelince onu inkâr ettiler. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } inkârlarının akıbetini [yakında bilecekler].
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٧١ الى ١٧٥]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 171-175]
وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥)
{ وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) } “Andolsun ki, peygamber olan kullarımıza şu sözümüz geçmiştir: 'Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır. Ve şüphesiz bizim ordumuz, galip gelecek olanlar kesinlikle onlardır.' Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. Onları gözetle; onlar da yakında görecekler!”
وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ أي وعدنا لهم النصر والغلبة وهو قوله: إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ.
{ وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ } yani onlara zafer ve galebe vaadimiz [geçmiştir] ki bu da { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } “Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır” sözüdür.
إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ
{ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Ve şüphesiz bizim ordumuz, galip gelecek olanlar kesinlikle onlardır.”
وهو باعتبار الغالب والمقضي بالذات، وإنما سماه كلمة وهي كلمات لانتظامهم في معنى واحد.
Bu da galip gelen ve bizzat takdir edilen durum itibarıyladır. Tek bir manada düzenli olarak birleştikleri için kelimeler topluluğu olduğu halde onu tek bir kelime (söz) olarak adlandırmıştır.
فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فأعرض عنهم. حَتَّى حِينٍ هو الموعد لنصرك عليهم وهو يوم بدر، وقيل يوم الفتح.
{ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ } Onlardan yüz çevir. { حَتَّى حِينٍ } Onlara karşı sana yardım edileceği vaat edilen vakte kadar ki bu da Bedir günüdür; Mekke'nin fethi günü olduğu da söylenmiştir.
وَأَبْصِرْهُمْ على ما ينالهم حينئذ والمراد بالأمر الدلالة على أن ذلك كائن قريب كأنه قدامه. فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ ما قضينا لك من التأييد والنصرة والثواب في الآخرة، و «سوف» للوعيد لا للتبعيد.
{ وَأَبْصِرْهُمْ } o vakitte başlarına geleceklere bak. Emirden maksat, bunun sanki önündeymiş gibi pek yakın ve kesin olduğunu göstermektir. { فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } ahirette senin için takdir ettiğimiz teyit, yardım ve sevabı [görecekler]. Buradaki "sevfe" (سَوْفَ) edatı uzaklık için değil, tehdit içindir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٧٦ الى ١٧٩]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 176-179]
أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩) } “Bizim azabımızı mı acele istiyorlar? Fakat o, onların yurtlarına indiği zaman, uyarılanların sabahı ne kötü olur! Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. Gözetle; onlar da yakında görecekler!”
أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Bizim azabımızı mı acele istiyorlar?”
روي أنه لما نزل فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ قالوا متى هذا فنزلت.
Rivayet edildiğine göre { فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } ayeti indiğinde "Bu ne zaman olacak?" dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.
فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فإذا نزل العذاب بفنائهم، شبهه بجيش هجمهم فأناخ بفنائهم بغتة، وقيل الرسول وقرئ نَزَلَ على إسناده إلى الجار والمجرور ونَزَلَ أي العذاب. فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ فبئس صباح المنذرين صباحهم، واللام للجنس وال صَباحُ مستعار من صباح الجيش المبيت لوقت نزول العذاب، ولما كثر فيهم الهجوم والغارة في الصباح سموا الغارة صباحاً وإن وقعت في وقت آخر.
{ فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } Azap onların avlularına indiğinde. Onu, aniden hücum edip yurtlarına çöken bir orduya benzetmiştir. Bunun elçi olduğu da söylenmiştir. Cer ve mecrura isnat edilerek { نُزِلَ } şeklinde meçhul olarak ve { نَزَلَ } yani azap fail olarak da okunmuştur. { فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ } Uyarılanların sabahı ne kötü bir sabahtır! "Lâm" harfi cins içindir, "sabah" kelimesi ise gece baskını yapan ordunun sabahından, azabın iniş vakti için istiare yoluyla ödünç alınmıştır. Onlarda sabahleyin hücum ve baskın yapmak çok olduğu için, başka bir vakitte vuku bulsa bile baskına "sabah" adını vermişlerdir.
وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ تأكيد إلى تأكيد وإطلاق بعد تقييد للاشعار بأنه يبصر وأنهم يبصرون ما لا يحيط به الذكر من أصناف المسرة وأنواع المساءة، أو الأول لعذاب الدنيا والثاني لعذاب الآخرة.
{ وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } tekit üstüne tekit ve kayıttan sonra mutlak kılmadır; bu da Peygamber'in göreceği sevinç türlerini ve onların göreceği kötülük çeşitlerini zikrin kuşatamayacağını hissettirmek içindir. Yahut birincisi dünya azabı, ikincisi ahiret azabı içindir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٨٠ الى ١٨٢]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 180-182]
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢)
{ سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢) } “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Bütün peygamberlere selam olsun! Ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!”
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ عما قاله المشركون فيه على ما حكي في السورة، وإضافة الرب إلى العزة لاختصاصها به إذ لا عزة إلا له أو لمن أعزه، وقد أدرج فيه جملة صفاته السلبية والثبوتية مع الإِشعار بالتوحيد.
{ سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } surede anlatıldığı üzere müşriklerin O'nun hakkında söyledikleri şeylerden [münezzehtir]. "Rab" kelimesinin "izzet"e izafe edilmesi (tamlanması), izzetin O'na has olmasından ötürüdür; zira O'nun dışında veya O'nun aziz kıldığı kimselerden başka izzet sahibi yoktur. Tevhidi hissettirmekle birlikte selbî ve sübûtî sıfatlarının tamamı bu ifadeye dahil edilmiştir.
وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ تعميم للرسل بالتسليم بعد تخصيص بعضهم.
{ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } Bir kısmını tahsis ettikten sonra bütün peygamberleri selamlamada genellemedir.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ على ما أفاض عليهم وعلى من اتبعهم من النعم وحسن العاقبة ولذلك
{ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } onlara ve onlara uyanlara ihsan ettiği nimetler ve güzel akıbetten dolayı [hamdolsun]; bu sebeple
أخره عن التسليم، والمراد تعليم المؤمنين كيف يحمدونه ويسلمون على رسله.
onu selamdan sonraya bırakmıştır. Amaç, müminlere O'na nasıl hamdedeceklerini ve peygamberlerine nasıl selam getireceklerini öğretmektir.
وعن علي ﵁: من أحب أن يكتال بالمكيال الأوفى من الأجر يوم القيامة فليكن آخر كلامه من مجلسه: سبحان ربك إلى آخر السورة.
Ali [radıyallâhu anh]'den rivayet edildiğine göre: "Kim kıyamet gününde en dolgun ölçekle mükâfat tartılmasını isterse, meclisinden kalkarken son sözü surenin sonuna kadar olan 'Sübhâne Rabbike...' olsun."
وعن النبي ﷺ «من قرأ «والصافات» أعطي من الأجر عشر حسنات بعدد كل جني وشيطان، وتباعدت عنه مردة الجن والشياطين، وبرىء من الشرك وشهد له حافظاه يوم القيامة أنه كان مؤمناً بالمرسلين» .
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edildiğine göre: «Kim 'Ves-Sâffât' suresini okursa, kendisine her bir cin ve şeytan sayısınca on sevap verilir, azgın cinler ve şeytanlar ondan uzaklaşır, şirkten berî olur ve kıyamet gününde iki koruyucu meleği onun peygamberlere iman ettiğine şahitlik eder.»