إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ الابتلاء البين الذي يتميز فيه المخلص من غيره، أو المحنة البينة الصعوبة فإنه لا أصعب منها.
{ إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } İhlaslı olanın başkasından ayırt edildiği apaçık bir imtihan yahut zorluğu apaçık bir sıkıntıdır; zira bundan daha zoru yoktur.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٠٧ الى ١١٠]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 107-110]
وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (١٠٩) كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠)
{ وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (١٠٩) كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) } “Ona büyük bir kurbanlık fidye verdik. Sonradan gelenler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık. İbrâhim'e selâm olsun! Biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız.”
وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ بما يذبح بدله فيتم به الفعل. عَظِيمٍ عظيم الجثة سمين، أو عظيم القدر لأنه يفدي به الله نبياً ابن نبي وأي نبي من نسله سيد المرسلين. قيل كان كبشاً من الجنة. وقيل وعلاً أهبط عليه من ثبير.
{ وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ } Onun yerine kesilip de fiilin kendisiyle tamamlandığı şeyle [fidye verdik]. { عَظِيمٍ } Cüssesi büyük, semiz yahut kadrü kıymeti yüce [bir kurbanlıkla]; zira Allah onunla bir peygamberi, peygamber oğlunu fidye kılmıştır ki neslinden peygamberlerin efendisi [gelecek] olan ne büyük bir peygamberdir! Cennetten bir koç olduğu söylenmiştir. Sebîr dağından ona indirilen bir dağ keçisi olduğu da söylenmiştir.
وروي أنه هرب منه عند الجمرة فرماه بسبع حصيات حتى أخذه فصارت سنة
Cemre'nin yanında ondan kaçtığı, bunun üzerine onu yakalayıncaya kadar ona yedi taş attığı ve bunun sünnet olduğu rivayet edilmiştir.
، والفادي على الحقيقة إبراهيم ﵊ وإنما قال وفديناه لأن الله المعطي له والآمر به على التجوز في الفداء أو الإِسناد، واستدل به الحنفية على أن من نذر ذبح ولده لزمه ذبح شاة وليس فيه ما يدل عليه.
Hakikatte fidyeyi veren İbrâhim aleyhisselâm'dır; fidyede yahut isnatta mecaz yoluyla «Biz fidye verdik» buyurması ise onu verenin ve emredenin Allah olması sebebiyledir. Hanefîler çocuğunu kurban etmeyi adayan kimseye bir koyun kesmenin gerekeceğine bunu delil getirmişlerdir; oysa ayette buna delalet eden bir husus yoktur.
وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ سبق بيانه في قصة نوح ﵇. كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ لعله طرح عنه أنا اكتفاء بذكره مرة في هذه القصة.
{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ } Nûh aleyhisselâm kıssasında açıklaması geçmişti. { كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } Bu kıssada bir defa zikredilmesiyle yetinilerek belki de «İnnâ» [lafzı] oradan düşürülmüştür.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١١١ الى ١١٣]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 111-113]
إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣)
{ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣) } “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı. Biz ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı müjdeledik. Ona ve İshak'a bereket verdik. İkisinin soyundan iyilik yapan da var, nefsine apaçık zulmeden de.”
إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ مقضياً نبوته مقدراً كونه من الصالحين وبهذا الاعتبار وقعا حالين ولا حاجة إلى وجود المبشر به وقت البشارة، فإن وجود ذي الحال غير شرط بل الشرط مقارنة تعلق الفعل به لاعتبار المعنى بالحال، فلا حاجة إلى تقدير مضاف يجعل عاملا فيهما مثلا وبَشَّرْناهُ بوجود إسحاق أي بأن يوجد إسحاق نبياً من الصالحين، ومع ذلك لا يصير نظير قوله: فَادْخُلُوها خالِدِينَ فإن الداخلين مقدرون خلودهم وقت الدخول وإسحاق لم يكن مقدراً نبوة نفسه وصلاحها حينما يوجد، ومن فسر الذبيح بإسحاق جعل المقصود من البشارة نبوته، وفي ذكر الصلاح بعد النبوة تعظيم لشأنه وإيماء بأنه الغاية لها لتضمنها معنى الكمال والتكميل بالفعل على الإِطلاق.
{ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } Peygamberliğine hükmedilmiş, salihlerden olacağı takdir edilmiş olarak [müjdeledik]. Bu itibarla bu iki kelime hal konumundadır. Müjdelenenin müjde anında var olmasına gerek yoktur; zira zü'l-halin varlığı şart değildir, bilakis şart olan, mananın hal ile değerlendirilmesi için fiilin onunla olan taallukunun mukarin olmasıdır. Dolayısıyla ikisinde âmil kılınacak muzaf bir kelime takdir etmeye gerek yoktur; örneğin: «İshak'ın varlığıyla müjdeledik» yani «İshak'ın salihlerden bir peygamber olarak var olmasıyla [müjdeledik]» gibi. Bununla birlikte { فَادْخُلُوها خالِدِينَ } “Orada ebedî kalıcılar olarak oraya girin” ayetinin benzeri de olmaz; zira girenler, giriş anında ebediliklerini takdir ederler, İshak ise var olduğunda kendisinin peygamberliğini ve salihliğini takdir ediyor değildi. Kurbanlığı İshak olarak tefsir edenler ise müjdeden maksadın onun peygamberliği olduğunu kabul etmişlerdir. Peygamberlikten sonra salahın (salih olmanın) zikredilmesinde onun şanını yüceltme ve mutlak surette fiilen kemal ve tekmil manasını içermesi sebebiyle peygamberliğin nihai gayesi olduğuna bir işaret vardır.
وَبارَكْنا عَلَيْهِ على إبراهيم في أولاده. وَعَلى إِسْحاقَ بأن أخرجنا من صلبه أنبياء بني إسرائيل وغيرهم كأيوب وشعيب، أو أفضنا عليهما بركات الدين والدنيا، وقرئ «وبركنا» . وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ في عمله أو إلى نفسه بالإِيمان والطاعة. وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ بالكفر والمعاصي. مُبِينٌ ظاهر ظلمه، وفي ذلك تنبيه على أن النسب لا أثر له في الهدى والضلال وأن الظلم في أعقابهما لا يعود عليهما بنقيصه وعيب.
{ وَبارَكْنا عَلَيْهِ } Çocukları hususunda İbrâhim'e [bereket verdik]. { وَعَلى إِسْحاقَ } Sulbünden İsrâiloğulları peygamberlerini ve Eyyûb ile Şuayb gibi diğer peygamberleri çıkararak [bereket verdik] yahut ikisinin üzerine din ve dünya bereketlerini akıttık; «ve berraknâ» şeklinde de okunmuştur. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ } Amelinde yahut iman ve itaatle nefsine iyilik eden de vardır. { وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ } Küfür ve günahlarla [nefsine zulmeden de]. { مُبِينٌ } Zulmü açık olan [kimseler de]. Bunda, nesebin hidayet ve dalalette bir etkisinin olmadığına ve soylarındaki zulmün kendilerine bir eksiklik ve ayıp olarak dönmeyeceğine dair bir uyarı vardır.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١١٤ الى ١١٨]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 114-118]
وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨)
{ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨) } “Andolsun biz Mûsâ'ya da Hârûn'a da lütufta bulunduk. Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık. Onlara yardım ettik de galip gelenler kendileri oldu. Onlara apaçık kitabı verdik. İkisini de dosdoğru yola ilettik.”
وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ أنعمنا عليهما بالنبوة وغيرها من المنافع الدينية والدنيوية.
{ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ } Peygamberlikle ve dinî-dünyevî diğer menfaatlerle ikisine nimet verdik.
وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ من تغلب فرعون أو الغرق.
{ وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } Firavun'un üstün gelmesinden yahut boğulmaktan [kurtardık].
وَنَصَرْناهُمْ ثم الضمير لهما مع القوم. فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ على فرعون وقومه.
{ وَنَصَرْناهُمْ } Buradaki zamir, kavimleriyle birlikte ikisine aittir. { فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ } Firavun ve kavmine karşı [galip gelenler kendileri oldu].
وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ البليغ في بيانه وهو التوراة.
{ وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ } Beyanı beliğ olan [kitabı verdik] ki o Tevrat'tır.
وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ الطريق الموصل إلى الحق والصواب.
{ وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } Hakka ve doğruya ulaştıran yola [ilettik].
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١١٩ الى ١٢٢]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 119-122]
وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢)
{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢) } “Sonradan gelenler arasında ikisine de [iyi bir nam] bıraktık. Mûsâ ve Hârûn'a selâm olsun! Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. Çünkü onlar bizim mümin kullarımızdandı.”
وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ.
{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Sonradan gelenler arasında ikisine de [iyi bir nam] bıraktık. Mûsâ ve Hârûn'a selâm olsun! Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız.”
إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ سبق مثل ذلك.
{ إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } Bunun benzeri geçmişti.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٦]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 123-126]
وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ (١٢٥) اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦)
{ وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ (١٢٥) اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦) } “Şüphesiz İlyas da peygamberlerdendi. Hani kavmine şöyle demişti: «Korkup sakınmaz mısınız? Yaratıcıların en güzelini, sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı bırakıp Ba'l'e mi yalvarıyorsunuz?»”
وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ هو إلياس بن ياسين سبط هارون أخى موسى بعث بعده. وقيل إدريس لأنه قرئ إدريس وإدراس مكانه وفي حرف أبي ﵁. «وإن إبليس» وقرأ ابن ذكوان مع خلاف عنه بحذف همزة إلياس.
{ وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } O, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un torunu İlyâs b. Yâsîn'dir; ondan sonra gönderilmiştir. İdrîs olduğu da söylenmiştir; zira onun yerine İdrîs ve İdrâs şeklinde okunmuştur. Übey radıyallâhu anh'ın kıraatinde ise «Ve inne İdrîse» [şeklindedir]. İbn Zekvân ise -hakkındaki bir ihtilafla birlikte- İlyâs'ın hemzesini hazfederek okumuştur.
إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ عذاب الله.
{ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ } Allah'ın azabından [korkup sakınmaz mısınız?]
أَتَدْعُونَ بَعْلًا أتعبدونه أو أتطلبون الخير منه، وهو اسم صنم كان لأهل بَكَّ من الشام وهو البلد الذي يقال له الآن بعلبك وقيل البعل الرب بلغة اليمن، والمعنى أتدعون بعض البعول. وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ وتتركون عبادته، وقد أشار فيه إلى المقتضي للإنكار المعني بالهمزة ثم صرح به بقوله:
{ أَتَدْعُونَ بَعْلًا } Ona ibadet mi ediyorsunuz yahut ondan hayır mı diliyorsunuz? Ba'l, Şam bölgesindeki Bekk ahalisine ait bir putun adıdır; orası günümüzde Ba'lebekk denilen beldedir. Yemen lügatinde ba'lın «rab» anlamına geldiği de söylenmiştir; mana ise «Bazı rableri mi çağırıyorsunuz?» demektir. { وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } Ve O'na kulluk etmeyi bırakıyorsunuz! Ayette hemze ile kastedilen inkârın gerektiricisine işaret etmiş, sonra da şu sözüyle bunu açıkça belirtmiştir:
اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ وقرأ حمزة والكسائي ويعقوب وحفص بالنصب على البدل.
{ اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Hafs, bedel olarak nasb ile okumuşlardır.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٢٧ الى ١٢٨]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 127-128]
فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨)
{ فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨) } “Bunun üzerine onu yalanladılar. Bu yüzden onlar mutlaka [azaba] getirileceklerdir. Allah'ın ihlaslı kulları müstesna.”
فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ أي في العذاب، وإنما أطلقه اكتفاء منه بالقرينة، أو لأن الإِحضار المطلق مخصوص بالشر عرفاً.
{ فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } Yani azaba [getirileceklerdir]. Bunu karineye dayanarak mutlak bırakmıştır yahut örfte mutlak ihzâr (getirilme) şerre tahsis edildiği içindir.
إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ مستثنى من الواو لا من المحضرين لفساد المعنى.
{ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } [«Kezzebûhu» fiilindeki] vâv'dan müstesnadır, «el-muhdarûn»dan değildir; zira aksi halde mana bozulur.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٢٩ الى ١٣٢]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 129-132]
وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩) سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢)
{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩) سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢) } “Sonradan gelenler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık. İlyâs'a selâm olsun! Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı.”
وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ.
{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık.”
سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ لغة في إلياس كسيناء وسينين، وقيل جمع له مراد به هو وأتباعه كالمهلبين، لكن فيه أن العلم إذا جمع يجب تعريفه باللام أو للمنسوب إليه بحذف ياء النسب كالأعجمين وهو قليل ملبس، وقرأ نافع وابن عامر ويعقوب على إضافة إل إلى يَاسِينَ لأنهما في المصحف مفصولان فيكون يَاسِينَ أبا إِلْيَاسَ، وقيل محمد ﵊ أو القرآن أو غيره من كتب الله والكل لا يناسب
{ سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } Tıpkı Sînâ ve Sînîn gibi İlyas kelimesinin bir lügatidir. İlyas'ın ve ona tabi olanların kastedildiği «el-Mühellebûn» gibi onun çoğulu olduğu da söylenmiştir; ancak özel isim çoğul yapıldığında lâm-ı tarif ile marife kılınması gerektiği itirazı vardır. Yahut «el-A'cemûn» gibi nisbet yâ'sının hazfiyle ona mensup olanlar için kullanıldığı söylenmiştir ki bu az kullanılan ve iltibasa yol açan bir durumdur. Nâfi', İbn Âmir ve Ya'kûb, Mushaf'ta ayrı yazıldıkları için «Âl» kelimesini «Yâsîn»e izafe ederek okumuşlardır; bu takdirde Yâsîn, İlyâs'ın babası olur. Muhammed aleyhisselâm yahut Kur'an veya Allah'ın diğer kitaplarından biri olduğu da söylenmiştir; fakat bunların hiçbiri
نظم سائر القصص ولا قوله:
diğer kıssaların tertibine ve şu söze uygun düşmemektedir:
إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ إذ الظاهر أن الضمير لإلياس.
{ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } Zira zahir olan, zamirin İlyas'a ait olmasıdır.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٨]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 133-138]
وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧)
{ وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧) } “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi. Hani biz onu ve geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın müstesna, bütün ailesini kurtarmıştık. Sonra diğerlerini helâk ettik. Şüphesiz siz sabahleyin onların yanından geçip gidiyorsunuz.”
وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨)
وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨) } “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi. Hani biz onu ve ailesini toptan kurtarmıştık; geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın müstesna. Sonra diğerlerini helâk ettik. Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip gidiyorsunuz. Hâlâ akıl erdirmez misiniz?”
وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ
{ وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi. Hani biz onu ve geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın müstesna bütün ailesini kurtarmıştık. Sonra diğerlerini helâk ettik.”
سبق بيانه.
Açıklaması geçmişti.
وَإِنَّكُمْ
{ وَإِنَّكُمْ } “Şüphesiz siz”
يا أهل مكة. لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ
Ey Mekkeliler! { لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ }
على منازلهم في متاجركم إلى الشام فإن سدوم في طريقه.
Şam'a olan ticaret yolculuklarınızda onların yurtlarına [uğrarsınız]; zira Sodom onun yolu üzerindedir.
مُصْبِحِينَ
{ مُصْبِحِينَ } “sabahleyin”
داخلين في الصباح.
Sabah vaktine girerek.
وَبِاللَّيْلِ
{ وَبِاللَّيْلِ } “ve geceleyin”
أي ومساء أو نهاراً وليلاً، ولعلها وقعت قريب منزل يمر بها المرتحل عنه صباحاً والقاصد لها مساء. أَفَلا تَعْقِلُونَ
Yani akşamleyin yahut gündüz ve gece. Belki de oradan sabahleyin yola çıkanın, oraya akşamleyin varmak isteyenin yanından geçeceği bir konaklama yerine yakın düşmüştür. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } [Hâlâ akıl erdirmez misiniz?]
أفليس فيكم عقل تعتبرون به.
İbret alacağınız bir aklınız yok mu?
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٣٩ الى ١٤٤]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 139-144]
وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣)
{ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) } “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu. O kınanacak bir haldeyken kendisini balık yutmuştu. Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı,”
لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤)
{ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) } “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu. O kınanacak bir iş yaparken kendisini balık yutmuştu. Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, tekrar diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.”
وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
{ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi.”
وقرئ بكسر النون.
Nûn harfinin kesresiyle [Yûnis olarak da] okunmuştur.
إِذْ أَبَقَ
{ إِذْ أَبَقَ } “Hani o kaçmıştı”
هرب، وأصله الهرب من السيد لكن لما كان هربه من قومه بغير إذن ربه حسن إطلاقه عليه.
Kaçtı. Kelimenin aslı kölenin efendisinden kaçmasıdır; ancak kavminden Rabbinin izni olmadan ayrılması sebebiyle bu ifadenin onun hakkında kullanılması uygun düşmüştür.
إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
{ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “dolu bir gemiye”
المملوء.
Dolu olan [gemiye].
فَساهَمَ
{ فَساهَمَ } “Kur'a çekmişti de”
فقارع أهله. فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ
Gemidekilerle kur'a çekti. { فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } “kaybedenlerden olmuştu.”
فصار من المغلوبين بالقرعة، وأصله المزلق عن مقام الظفر.
Kur'ada kaybedenlerden oldu; kelimenin aslı başarı/zafer mevkiinden ayağı kayıp düşen kimsedir.
روي أنه لما وعد قومه بالعذاب خرج من بينهم قبل أن يأمره الله، فركب السفينة فوقفت فقالوا: ها هنا عبد آبق فاقترعوا فخرجت القرعة عليه، فقال أنا الآبق ورمى بنفسه في الماء.
Rivayet edildiğine göre, kavmini azapla tehdit edince Allah kendisine emretmeden önce aralarından çıkıp gitti. Gemiye bindi, fakat gemi durdu. Bunun üzerine [gemidekiler]: "Burada kaçak bir köle var" dediler ve kur'a çektiler; kur'a ona çıktı. O da "Kaçak olan benim" dedi ve kendisini suya attı.
فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ فابتلعه من اللقمة. وَهُوَ مُلِيمٌ داخل في الملامة، أو آت بما يلام عليها أو مليم نفسه، وقرئ بالفتح مبنياً من ليم كمشيب في مشوب.
{ فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ } Lokma edercesine onu yuttu. { وَهُوَ مُلِيمٌ } Kınanacak duruma düşmüş olarak; yahut kınanmayı gerektiren bir iş yapmış veya kendini kınayan bir halde. Meçhul sîgada [mülim yerine] meşûb (مَشُوب) vezninde meşîb (مَشِيب) gibi lîme fiilinden türetilerek fetha ile [mülâm şeklinde] de okunmuştur.
فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ الذاكرين الله كثيراً بالتسبيح مدة عمره، أو في بطن الحوت وهو قوله لاَّ إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ وقيل من المصلين.
{ فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } Ömrü boyunca Allah'ı çokça tesbih edenlerden yahut balığın karnında iken tesbih edenlerden olmasaydı; ki bu da onun { لاَّ إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } sözüdür. Namaz kılanlardan [olmasaydı] da denilmiştir.
لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ حياً وقيل ميتاً، وفيه حث على إكثار الذكر وتعظيم لشأنه، ومن أقبل عليه في السراء أخذ بيده عند الضراء.
{ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } Diri olarak [kalırdı], ölü olarak da denilmiştir. Bunda zikri çoğaltmaya bir teşvik ve onun şanını yüceltme vardır; genişlik zamanında O'na yönelenin, darlık zamanında [Allah] elinden tutar.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٤٥ الى ١٤٨]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 145-148]
فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨)
{ فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨) } “Halsiz bir vaziyette iken onu ağaçsız, çıplak bir yere attık. Üzerine [gölge yapması için] kabak cinsinden bir bitki bitirdik. Onu yüz bin veya daha çok [kişiye] peygamber olarak gönderdik. Sonunda inandılar; biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.”
فَنَبَذْناهُ بأن حملنا الحوت على لفظه. بِالْعَراءِ بالمكان الخالي عما يغطيه من شجر أو نبت.
{ فَنَبَذْناهُ } Balığı onu dışarı atması için sevk etmek suretiyle [onu attık]. { بِالْعَراءِ } Kendisini örtecek bir ağaç yahut bitkiden yoksun, boş bir alana.
روي أن الحوت سار مع السفينة رافعاً رأسه يتنفس فيه يونس ويسبح حتى انتهوا إلى البر فلفظه
Rivayet edildiğine göre balık, Yûnus'un nefes alabilmesi ve tesbihte bulunabilmesi için başını yukarı kaldırarak gemiyle birlikte yüzmüş, nihayet karaya ulaştıklarında onu dışarı fırlatıp atmıştır.
، واختلف في مدة لبثه فقيل بعض يوم وقيل ثلاثة أيام وقيل سبعة، وقيل عشرون وقيل أربعون. وَهُوَ سَقِيمٌ مما ناله قيل صار بدنه كبدن الطفل حين يولد.
[Balığın karnında] kalış süresi hakkında ihtilaf edilmiştir; günün bir kısmı, üç gün, yedi gün, yirmi gün ve kırk gün olduğu söylenmiştir. { وَهُوَ سَقِيمٌ } Başına gelenlerden ötürü [hasta idi]; yeni doğan bir çocuğun bedeni gibi olduğu söylenmiştir.
وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ أي فوقه مظلة عليه. شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ من شجر ينبسط على وجه الأرض ولا يقوم
{ وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ } Yani onun üzerinde, ona gölgelik yapacak şekilde. { شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } Yeryüzüne yayılan ve gövdesi üzerinde durmayan
على ساقه، يفعيل من قطن بالمكان إذا أقام به، والأكثر على أنها كانت الدباء غطته بأوراقها عن الذباب فإنه لا يقع عليه، ويدل عليه أنه
bir bitkiden [bitirdik]. Bir yerde ikamet edildiğinde kullanılan katane bi’l-mekân (قَطَنَ بِالْمَكَانِ) kökünden yef‘îl (يَفْعِيل) veznindedir. Çoğunluğun görüşüne göre bu, kabaktır (dübbâ); yapraklarıyla onu sineklerden korumuştur, zira sinek onun üzerine konmaz. Nitekim şu rivayet de buna delildir:
قيل لرسول الله ﷺ: إنك لتحب القرع، قال: «أجل هي شجرة أخي يونس» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kabağı gerçekten çok seviyorsunuz" denildiğinde; «Evet, o kardeşim Yûnus'un ağacıdır» buyurmuştur.
وقيل التين وقيل الموز تغطى بورقه واستظل بأغصانه وأفطر على ثماره.
İncir olduğu, muz olduğu da söylenmiştir; yaprağıyla örtünmüş, dallarıyla gölgelenmiş ve meyveleriyle iftar etmiştir.
وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ هم قومه الذين هرب عنهم وهم أهل نينوى، والمراد به ما سبق من إرساله أو إرسال ثان إليهم أو إلى غيرهم. أَوْ يَزِيدُونَ في مرأى الناظر أي إذا نظر إليهم، قال هم مائة ألف أو يزيدون والمراد الوصف بالكثرة وقرئ بالواو.
{ وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ } Onlar kendilerinden kaçtığı kavmidir ki Ninova halkıdır. Bundan maksat, önceki elçiliği yahut onlara veya başkalarına ikinci bir elçiliğidir. { أَوْ يَزِيدُونَ } Bakan kimsenin gözünde; yani onlara baktığında "Onlar yüz bindir veya daha fazladır" der. Maksat çokluğu nitelemektir; vav ile [ve-yezîdûn şeklinde] de okunmuştur.
فَآمَنُوا فصدقوه أو فجددوا الإِيمان به بمحضره. فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ إلى أجلهم المسمى، ولعله إنما لم يختم قصته وقصة لوط بما ختم به سائر القصص تفرقة بينهما وبين أرباب الشرائع الكبر وأولى العزم من الرسل، أو اكتفاء بالتسليم الشامل لكل الرسل المذكورين في آخر السورة.
{ فَآمَنُوا } Onu doğruladılar yahut onun huzurunda imanlarını tazelediler. { فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } Belirlenmiş ecellerine kadar. Onun ve Lût'un kıssasının diğer kıssaların bağlandığı ifadeyle bitirilmemesi, muhtemelen büyük şeriat sahipleri ve Ülü'l-azm peygamberlerle onlar arasındaki farkı belirtmek içindir; yahut surenin sonunda zikredilen bütün peygamberleri kapsayan selam ile yetinilmiştir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٤٩ الى ١٥٢]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 149-152]
فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢)
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) } “Şimdi sor onlara: Kızlar Rabbinin de erkekler onların mı? Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar buna şahit mi idiler? Dikkat edin, onlar iftiralarından ötürü: ‘Allah doğurdu’ diyorlar. Şüphesiz onlar yalancıdırlar.”
فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ معطوف على مثله، في أول السورة أمر رسوله أولاً باستفتاء قريش عن وجه إنكارهم البعث، وساق الكلام في تقريره جاراً لما يلائمه من القصص موصولاً بعضها ببعض، ثم أمر باستفتائهم عن وجه القسمة حيث جعلوا لله البنات ولأنفسهم البنين في قولهم: الملائكة بنات الله، وهؤلاء زادوا على الشرك ضلالات أخر، التجسيم وتجويز الفناء على الله تعالى، فإن الولادة مخصوصة بالأجسام الكائنة الفاسدة، وتفضيل أنفسهم عليه حيث جعلوا أوضع الجنسين له وأرفعهما لهم، واستهانتهم بالملائكة حيث أنثوهم ولذلك كرر الله تعالى إنكار ذلك وإبطاله في كتابه مراراً، وجعله مما تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا، والإِنكار ها هنا مقصور على الأخيرين لاختصاص هذه الطائفة بهما، أو لأن فسادهما مما تدركه العامة بمقتضى طباعهم حيث جعل المعادل للاستفهام عن التقسيم.
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ } Surenin başındaki benzerine matuftur; önce Resûlüne, Kureyş'e öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmelerinin gerekçesini sormasını emretti ve söze bunu pekiştirecek şekilde, birbirine bağlı uygun kıssaları aktararak devam etti. Sonra da "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyerek Allah'a kızları, kendilerine ise erkekleri ayırdıkları bu taksimin gerekçesini sormalarını emretti. Bunlar şirke ilave olarak başka sapıklıklar da eklediler: Tecsim (cisimleştirme), Allah Teâlâ hakkında yok olmayı caiz görme -zira doğurma, var olup yok olan cisimlere mahsustur-, iki cinsten en aşağı olanını O'na, en üstün olanını kendilerine ayırarak kendilerini O'ndan üstün tutma ve melekleri dişi sayarak onları hafife alma. Bundan dolayı Allah Teâlâ kitabında bunu defalarca inkâr edip iptal etmiş ve bunu neredeyse göklerin çatlayacağı, yerin yarılacağı ve dağların yıkılıp dağılacağı bir cürüm saymıştır. Buradaki inkâr, bu grubun bu iki sapıklığa has olması veya bu ikisinin bozukluğunun avam tarafından fıtratları gereği idrak edilebilmesi sebebiyle son ikisiyle sınırlı tutulmuştur; zira bu durum, taksimle ilgili istifhamın dengi (muadili) kılınmıştır.
أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ وإنما خص علم المشاهدة لأن أمثال ذلك لا تعلم إلا بها، فإن الأنوثة ليست من لوازم ذاتهم لتمكن معرفته بالعقل الصرف مع ما فيه من الاستهزاء، والإشعار بأنهم لفرط جهلهم يبتون به كأنهم قد شاهدوا خلقهم.
{ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ } Müşâhede (gözle görme) bilgisini tahsis etmiştir; çünkü bu gibi şeyler ancak onunla bilinir. Zira dişilik, sırf akılla bilinmesi mümkün olsun diye meleklerin zatının ayrılmaz bir vasfı değildir. Bununla birlikte burada bir alay ve onların aşırı cehaletlerinden ötürü, sanki meleklerin yaratılışına şahit olmuşlar gibi kesin konuştuklarını hissettirme de vardır.
أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ لعدم ما يقتضيه وقيام ما ينفيه. وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ فيما يتدينون به، وقرئ «وَلَدَ الله» أي الملائكة ولده، فعل بمعنى مفعول يستوي فيه الواحد والجمع والمذكر والمؤنث.
{ أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ } Bunu gerektirecek bir sebep bulunmadığı ve bunu nefyeden deliller mevcut olduğu halde. { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } Din edindikleri bu sözlerinde. «وَلَدَ الله» şeklinde de okunmuştur; yani melekler O'nun çocuğudur (veled). Bu, mef'ûl manasında bir fi'l veznidir; tekil, çoğul, müzekker ve müenneste eşittir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٥٣ الى ١٥٧]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 153-157]
أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧)
{ أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) } “[Allah], kızları oğullara tercih mi etmiş? Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz? Hiç düşünmüyor musunuz? Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? Eğer doğru söyleyenlerden iseniz kitabınızı getirin!”
أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ استفهام إنكار واستبعاد، والاصطفاء أخذ صفوة الشيء، وعن نافع كسر الهمزة على حذف حرف الاستفهام لدلالة أم بعدها عليها أو على الإِثبات بإضمار القول أي: لكاذبون في قولهم اصطفى، أو إبداله من وَلَدَ اللَّهُ.
{ أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ } İnkâr ve kınama içeren bir istifhamdır. Istıfâ, bir şeyin en seçkinini almaktır. Nâfi'den gelen rivayette, kendisinden sonraki em (أَمْ) edatının delaletiyle istifham hemzesinin hazfedilmesine dayanılarak yahut bir söz takdiriyle ispat üzere hemzenin kesresiyle [Istafâ olarak] okunmuştur; yani: [Kızları] seçti dedikleri sözlerinde yalancıdırlar, yahut bu cümle { وَلَدَ اللَّهُ } ifadesinden bedeldir.
مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ بما لا يرتضيه عقل.
{ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } Aklın kabul etmeyeceği bir şekilde.
أَفَلا تَذَكَّرُونَ أنه منزه عن ذلك.
{ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } O'nun bundan münezzeh olduğunu [hiç düşünmüyor musunuz?]
أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ حجة واضحة نزلت عليكم من السماء بأن الملائكة بناته.
{ أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ } Meleklerin O'nun kızları olduğuna dair gökten size inmiş apaçık bir deliliniz mi var?
فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ
{ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ } “kitabınızı getirin!”
الذي أنزل عليكم. إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
Size indirilen [kitabınızı]. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerden iseniz”
في دعواكم.
İddianızda.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٥٨ الى ١٦٠]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 158-160]
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) } “Allah ile cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin [hesaba çekilmek üzere] huzura getirileceklerini bilmişlerdir. Allah onların nitelemelerinden münezzehtir; ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.”
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً يعني الملائكة ذكرهم باسم جنسهم وضعاً منهم أن يبلغوا هذه المرتبة، وقيل قالوا إن الله تعالى صاهر الجن فخرجت الملائكة، وقيل قالوا الله والشياطين إخوان. وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ إن الكفرة أو الإِنس والجن إن فسرت بغير الملائكة لَمُحْضَرُونَ في العذاب.
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } Melekleri kastederek, bu mertebeye ulaşmalarını küçümsemek amacıyla onları cins isimleriyle andılar. Şöyle dedikleri de rivayet edilmiştir: "Allah Teâlâ cinlerle dünürlük bağı kurdu ve melekler doğdu." Şöyle dedikleri de söylenmiştir: "Allah ile şeytanlar kardeştir." { وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ } Kafirlerin, yahut melekler dışında tefsir edilirse insan ve cinlerin { لَمُحْضَرُونَ } azapta hazır bulundurulacaklarını [cinler bilmişlerdir].
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ من الولد والنسب.
{ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } Çocuk ve soy bağı gibi nitelemelerinden.
إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ استثناء من المحضرين منقطع، أو متصل إن فسر الضمير بما يعمهم وما بينهما اعتراض أو من يَصِفُونَ.
{ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } Hazır bulundurulacak olanlardan (muhdarûn) yapılan munkatı bir istisnadır; veya zamir hepsini kapsayacak şekilde açıklanırsa muttasıldır ve aradaki ifade itiraz cümlesidir; yahut { يَصِفُونَ } fiilinden yapılan bir istisnadır.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٦١ الى ١٦٣]
[Sâffât Suresi (37) : Ayetler 161-163]
فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣)
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız, cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı saptırıcı değilsiniz.”
فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ عود إلى خطابهم.
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } Onlara hitaba geri dönüştür.