[سورة غافر (٤٠) : آية ٤٠]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayet 40]
مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ (٤٠)
{ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ } “Kim bir kötülük işlerse, ancak onun misliyle cezalandırılır. Erkek veya kadın, kim de mümin olarak salih bir amel işlerse, işte onlar cennete girerler ve orada hesapsızca rızıklandırılırlar.” (40)
مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها عدلاً من الله، وفيه دليل على أن الجنايات تغرم بمثلها. وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ بغير تقدير وموازنة بالعمل بل أضعافاً مضاعفة فضلاً منه ورحمة، ولعل تقسيم العمال وجعل الجزاء جملة إسمية مصدرة باسم الإِشارة، وتفضيل الثواب لتغليب الرحمة، وجعل العمل عمدة والإِيمان حالاً للدلالة على أنه شرط في اعتبار العمل وأن ثوابه أعلى من ذلك.
{ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } Allah'tan bir adalet olarak; bunda işlenen suçların dengiyle cezalandırılacağına delil vardır. { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ } Takdir ve amelle denkleştirme olmaksızın, bilakis O'ndan bir lütuf ve rahmet olarak katbekat fazlasıyla [rızıklandırılırlar]. Amel edenlerin taksim edilmesi, cezanın işaret ismiyle başlayan bir isim cümlesi kılınması ve sevabın tafsilatlandırılması rahmeti üstün kılmak içindir. Amelin asıl, imanın ise hâl yapılması; imanın amelin geçerli sayılmasında bir şart olduğuna ve sevabının bundan daha üstün bulunduğuna delalet etmek içindir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 41-42]
وَيا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢)
{ وَيا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “'Ey kavmim! Bana ne oluyor ki ben sizi kurtuluşa çağırırken, siz beni ateşe çağırıyorsunuz?'” (41) { تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ } “'Siz beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz. Ben ise sizi Mutlak Güç Sahibine, Çok Bağışlayana çağırıyorum.'” (42)
وَيا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ كرر نداءهم إيقاظاً لهم عن سنة الغفلة واهتماماً بالمنادى له، ومبالغة في توبيخهم على ما يقابلون به نصحه، وعطفه على النداء الثاني الداخل على ما هو بيان لما قبله ولذلك لم يعطف على الأول، فإن ما بعده أيضاً تفسير لما أجمل فيه تصريحاً أو تعريضاً أو على الأول.
{ وَيا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } Kendilerini gaflet uykusundan uyandırmak, çağrılan konuya önem vermek ve verdikleri öğüdü karşılama biçimlerini kınamada ileri gitmek maksadıyla onlara hitabını tekrarlamıştır. Bu hitap, öncesinin beyanı durumundaki cümlenin başına gelen ikinci nidadır; birinciye atfedilmemiştir çünkü sonrasındaki ifade de onda mücmel bırakılan hususu açıkça veya üstü kapalı şekilde açıklayan bir tefsirdir; yahut birinci nidadan bedeldir.
تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ بدل أو بيان فيه تعليل والدعاء كالهداية في التعدية بإلى واللام. وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ بربوبيته. عِلْمٌ والمراد نفي المعلوم والإِشعار بأن الألوهية لا بد لها من برهان فاعتقادها لا
{ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ } İçinde gerekçe bulunan bir bedel veya beyandır; 'dua' (çağrı) fiili, 'ilâ' ve 'lâm' harf-i cerleriyle geçişli kılınmada 'hidayet' fiili gibidir. { وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ } Rabliğine dair. { عِلْمٌ } Murad edilen, bilinen şeyin yokluğunu bildirmek ve ilahlığın mutlaka bir delile dayanması gerektiğine dikkat çekmektir; zira ilahlık inancı ancak
يصح إلا عن إيقان. وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ المستجمع لصفات الألوهية من كمال القدرة والغلبة وما يتوقف عليه من العلم والإِرادة، والتمكن من المجازاة والقدرة على التعذيب والغفران.
kesin bir yakîn ile sahih olur. { وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ } Kemâl mertebesindeki kudret ve galebe ile buna bağlı olan ilim ve irade, cezalandırmaya muktedir olma, azap etme ve bağışlama gücü gibi ilahlık sıfatlarını kendisinde toplayana [çağırıyorum].
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 43-44]
لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ (٤٣) فَسَتَذْكُرُونَ ما أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٤٤)
{ لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ } “Şüphe yok ki, beni kendisine çağırdığınız şeyin ne dünyada ne de ahirette bir çağrı [hakkı / gücü] yoktur; şüphesiz dönüşümüz Allah'adır ve haddi aşanlar cehennemliklerin ta kendileridir.” (43) { فَسَتَذْكُرُونَ ما أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “'Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah'a havale ediyorum. Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.'” (44)
لاَ جَرَمَ لا رد لما دعوه إليه، وجَرَمَ فعل بمعنى حق وفاعله: أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ أي حق عدم دعوة آلهتكم إلى عبادتها أصلاً لأنها جمادات ليس لها ما يقتضي ألوهيتها أو عدم دعوة مستجابة أو عدم استجابة دعوة لها. وقيل جَرَمَ بمعنى كسب وفاعله مستكن فيه أي كسب ذلك الدعاء إليه أن لا دعوة له بمعنى ما حصل من ذلك إلا ظهور بطلان دعوته، وقيل فعل من الجرم بمعنى القطع كما إن بدا من لا بد فعل من التبديد وهو التفريق، والمعنى لا قطع لبطلان دعوة ألوهية الأصنام أي لا ينقطع في وقت ما فتنقلب حقاً، ويؤيده قولهم لا جرم أنه يفعل لغة فيه كالرشد والرشد. وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ بالموت. وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ في الضلالة والطغيان كالإِشراك وسفك الدماء. هُمْ أَصْحابُ النَّارِ ملازموها.
{ لاَ جَرَمَ } 'Lâ' edatı, kendisini çağırdıkları şeyi reddetmektir; 'cerame' ise 'hakka' (sabit oldu, kesinleşti) manasında bir fiildir ve fâili şudur: { أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ } Yani ilahlarınızın hiçbir şekilde kendilerine ibadete çağırma yetkilerinin olmaması sabit olmuştur; çünkü onlar ilahlıklarını gerektirecek bir özelliğe sahip olmayan cansız varlıklardır; yahut kabul edilecek bir dualarının veya kendilerine yapılan duaya icabet etme durumlarının bulunmadığı [kesinleşmiştir]. 'Cerame' fiilinin 'kesebe' (kazandırdı) manasında olduğu ve fâilinin içinde gizli bulunduğu da söylenmiştir; yani o şeye çağrı, ona ait bir davetin bulunmayışını kazandırmıştır ki bunun anlamı, bu çağrıdan ancak davetinin batıllığının ortaya çıkması hasıl olmuştur. 'Cerame' fiilinin, 'kesti' manasındaki 'el-cerm' kökünden geldiği de söylenmiştir; nitekim 'lâ büdde'deki 'bedâ' da ayırmak manasındaki 'et-tebdîd' kökünden bir fiildir. Mana şudur: Putların ilahlık iddiasının batıllığı için kesinti yoktur; yani hiçbir vakitte kesintiye uğrayıp da hakka dönüşmez. 'Rüşd' ve 'reşed' kelimelerinde olduğu gibi bir lehçe olarak 'lâ cerame ennehu yef'alü' denmesi de bunu destekler. { وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ } Ölümle. { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ } Şirk koşmak ve kan dökmek gibi sapıklık ve azgınlıkta haddi aşanlar. { هُمْ أَصْحابُ النَّارِ } Oradan ayrılmayacak olanlardır.
فَسَتَذْكُرُونَ وقرئ «فَسَتَذْكُرُونَ» أي فسيذكر بعضكم بعضاً عند معاينة العذاب. مَا أَقُولُ لَكُمْ من النصيحة. وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ ليعصمني من كل سوء. إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ فيحرسهم وكأنه جواب توعدهم المفهوم من قوله:
{ فَسَتَذْكُرُونَ } ve bir kıraatte «fesettezkirûn» şeklinde okunmuştur; yani azabı bizzat gördüklerinde birbirinize hatırlatacaksınız. { مَا أَقُولُ لَكُمْ } Size yaptığım nasihati. { وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } Beni her türlü kötülükten koruması için. { إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } Onları muhafaza eder. Bu ifade, onların şu tehditlerine bir cevap gibidir:
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 45-46]
فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (٤٦)
{ فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ } “Allah onu, kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu. Firavun ailesini ise o kötü azap kuşatıverdi.” (45) { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir].” (46)
فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا شدائد مكرهم. وقيل الضمير لموسى ﵊. وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ بفرعون وقومه فاستغنى بذكرهم عن ذكره للعلم بأنه أولى بذلك. وقيل بطلبة المؤمن من قومه فإنه فر إلى جبل فاتبعه طائفة فوجدوه يصلي والوحوش حوله صفوفاً فرجعوا رعباً فقتلهم. سُوءُ الْعَذابِ الغرق أو القتل أو النار.
{ فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا } Kurdukları tuzakların şiddetinden [korudu]. Zamirin Mûsâ aleyhisselâm'a ait olduğu da söylenmiştir. { وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ } Firavun ve kavmini; kavimlerinin anılmasıyla, buna en layık olanın kendisi olduğu bilindiğinden Firavun'un ayrıca anılmasına gerek kalmamıştır. Bir görüşe göre, kavminden mümin olan kimseyi arayan topluluğu [kuşattı]; zira o mümin bir dağa kaçmıştı, bir grup onun peşine düştü, onu namaz kılarken ve etrafında yırtıcı hayvanları saf bağlamış vaziyette buldular, korkudan geri döndüler ve onları öldürdü. { سُوءُ الْعَذابِ } Boğulma, öldürülme veya ateştir.
النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا جملة مستأنفة أو النَّارُ خبر محذوف ويُعْرَضُونَ استئناف للبيان، أو بدل ويُعْرَضُونَ حال منها، أو من الآل وقرئت منصوبة على الاختصاص أو بإضمار فعل يفسره يُعْرَضُونَ مثل يصلون، فإن عرضهم على النار إحراقهم بها من قولهم: عرض الأسارى على السيف إذا قتلوا به، وذلك لأرواحهم كما روى ابن مسعود أن أرواحهم في أجواف طيور سود تعرض على النار بكرة وعشياً إلى يوم القيامة، وذكر الوقتين تحتمل التخصيص والتأبيد، وفيه دليل على بقاء النفس وعذاب القبر.
{ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا } Müstakil bir cümledir; yahut { النَّارُ } mahzuf bir mübtedanın haberidir ve { يُعْرَضُونَ } beyan için müstakil bir başlangıç cümlesidir; ya da bedeldir ve { يُعْرَضُونَ } ondan veya Firavun ailesinden bir hâldir. İhtisas üzere veya { يُعْرَضُونَ } fiilinin tefsir ettiği 'yaslevne' (ateşe girerler) gibi gizli bir fiille mansup olarak da okunmuştur. Onların ateşe sunulması, onunla yakılmalarıdır; nitekim 'esirler kılıçla öldürüldüklerinde kılıca sunuldular' denilir. Bu durum onların ruhları içindir; İbn Mes'ûd'un rivayet ettiği üzere, onların ruhları siyah kuşların karınlarındadır ve kıyamet gününe kadar sabah akşam ateşe sunulurlar. İki vaktin zikredilmesi tahsisi de ebediyeti de muhtemeldir. Bunda nefsin baki kaldığına ve kabir azabına delil vardır.
وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أي هذا ما دامت الدنيا فإذا قامت الساعة قيل لهم: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ يا آل فرعون.
{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ } Yani dünya devam ettiği müddetçe bu böyledir; kıyamet koptuğunda ise kendilerine şöyle denilir: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ } Ey Firavun ailesi!
أَشَدَّ الْعَذابِ عذاب جهنم فإنه أشد مما كانوا فيه، أو أشد عذاب جهنم. وقرأ حمزة والكسائي ونافع ويعقوب وحفص أَدْخِلُوا على أمر الملائكة بإدخالهم النار.
{ أَشَدَّ الْعَذابِ } Cehennem azabına; çünkü o, içinde bulundukları şeyden daha şiddetlidir; yahut cehennem azabının en şiddetlisine. Hamza, Kisâî, Nâfi, Ya'kūb ve Hafs, meleklerin onları ateşe sokması emri manasında { أَدْخِلُوا } okumuşlardır.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 47-48]
وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ (٤٧) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ (٤٨)
{ وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ } “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüzler, büyüklük taslayanlara derler ki: 'Doğrusu biz size uymuştuk. Şimdi siz bizden ateşin bir kısmını savuşturabilir misiniz?'” (47) { قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } “Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Biz hepimiz onun içindeyiz. Şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir.'” (48)
وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ واذكر وقت تخاصمهم فيها ويحتمل العطف على غدوا. فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا تفصيل له. إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً تباعاً كخدم في جمع خادم أو ذوي تبع بمعنى أتباع على الإِضمار أو التجوز. فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ بالدفع أو الحمل، ونَصِيباً مفعول به لما دل عليه مُغْنُونَ أوله بالتضمين أو مصدر كشيئاً في قوله: لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً.
{ وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ } Ateş içinde birbirleriyle tartıştıkları vakti hatırla. 'Gudüvven' kelimesine matuf olması da muhtemeldir. { فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } Bu tartışmanın açıklamasıdır. { إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً } Tâbi olanlardık; tıpkı 'hâdim' kelimesinin çoğulunun 'hadem' gelmesi gibi ya da gizli bir ifadeyle veya mecaz yoluyla 'tâbiler' anlamında 'tâbi olanların sahipleriydik'. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ } Defederek veya üstlenerek [savuşturabilir misiniz]? { نَصِيباً }, { مُغْنُونَ } fiilinin delalet ettiği şeyin mef'ûlüdür; yahut tazmin yoluyla ona aittir ya da şu ayetteki { شَيْئاً } lafzı gibi masdardır: { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Ne malları ne de evlatları onlara Allah'a karşı hiçbir fayda sağlamayacaktır.”
فيكون من صلة ل مُغْنُونَ.
Böylece { مُغْنُونَ } lafzının sılasından (tümleci) olur.
قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها نحن وأنتم فكيف نغني عنكم ولو قدرنا لأغنينا عن أنفسنا، وقرئ «كلا» على التأكيد لأنه بمعنى كلنا وتنوينه عوض عن المضاف إليه، ولا يجوز جعله حالاً من المستكن في الظرف فإنه لا يعمل في الحال المتقدمة كما يعمل في الظرف المتقدم كقولك كل يوم لك ثوب. إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ بأن أدخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار، ولا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ.
{ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها } Biz ve siz [hepimiz]; öyleyse sizden bunu nasıl savabiliriz? Gücümüz yetseydi bunu kendimizden savardık. 'Küllena' (hepimiz) anlamında olduğu ve tenvini muzafun ileyhin bedeli sayıldığı için tekit olarak «küllen» şeklinde de okunmuştur. Zarfın içindeki müstetir zamirden hâl yapılması caiz değildir; zira zarf, 'Küllü yevmin leke sevbün' (Sana her gün bir elbise vardır) sözünde olduğu gibi öne geçmiş zarfta amel ettiği halde öne geçmiş hâlde amel etmez. { إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } Cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de cehenneme sokarak [hükmünü vermiştir] ve O'nun hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 49-50]
وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ (٤٩) قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٥٠)
{ وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ } “Ateşte olanlar cehennem bekçilerine derler ki: 'Rabbinize dua edin de bizden azabı bir gün olsun hafifletsin.'” (49) { قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ } “[Bekçiler] derler ki: 'Size peygamberleriniz apaçık delillerle gelmemiş miydi?' Onlar: 'Evet, [gelmişti]' derler. [Bekçiler de]: 'O halde siz dua edin; fakat kâfirlerin duası sapıklık (ve boşa çıkma)dan başka bir şey değildir' derler.” (50)
وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ أي لخزنتها، ووضع جَهَنَّمَ موضع الضمير للتهويل أو لبيان محلهم فيها، إذ يحتمل أن تكون جَهَنَّمَ أبعد دركاتها من قولهم: بئر جهنام بعيدة القعر. ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً قدر يوم. مِنَ الْعَذابِ شيئاً من العذاب، ويجوز أن يكون المفعول «يوما» بحذف المضاف ومِنَ الْعَذابِ بيانه.
{ وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ } Yani onun bekçilerine; korku uyandırmak veya oradaki yerlerini beyan etmek için zamir yerine açıkça { جَهَنَّمَ } ismi zikredilmiştir; nitekim 'kuyunun dibi çok derin olduğunda' söylenen 'bi'rün cehnâm' sözünden hareketle, cehennemin onun en uzak derekesi olması muhtemeldir. { ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً } Bir gün kadar. { مِنَ الْعَذابِ } Azaptan bir miktar [hafifletsin]; muzafın hazfiyle mef'ûlün 'yevmen' olması ve { مِنَ الْعَذابِ } ibaresinin de onun beyanı olması caizdir.
قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ أرادوا به إلزامهم للحجة وتوبيخهم على إضاعتهم أوقات الدعاء وتعطيلهم أسباب الإِجابة. قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا فإنا لا نجترئ فيه إذ لم يؤذن لنا في الدعاء لأمثالكم، وفيه إقناط لهم عن الإِجابة. وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ ضياع لا يجاب، وفيه اقناط لهم عن الإجابة.
{ قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ } Bununla hücceti onlara bağlamayı ve dua vakitlerini zayi edip icabet sebeplerini işlemez hale getirmelerinden ötürü onları kınamayı murat etmişlerdir. { قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا } Biz buna cüret edemeyiz; zira sizin gibiler için dua etmemize izin verilmemiştir. Bunda onları duanın kabulünden ümitsiz kılma anlamı vardır. { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } İcabet edilmeyen bir kayboluş içindedir. Bunda onları duanın kabulünden ümitsiz kılma anlamı vardır.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥١ الى ٥٢]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 51-52]
إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢)
{ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin ayağa kalkacağı günde yardım ederiz.” (51) { يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez. Lanet onlaradır ve yurdun en kötüsü de onlaradır.” (52)
إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا بالحجة والظفر والانتقام لهم من الكفرة. فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ أي في الدارين ولا ينتقض ذلك بما كان لأعدائهم عليهم من الغلبة أحياناً إذ العبرة بالعواقب وغالب الأمر، والْأَشْهادُ جمع شاهد كصاحب وأصحاب، والمراد بهم من يقوم يوم القيامة الشهادة على الناس من الملائكة والأنبياء والمؤمنين.
{ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } Delille, zaferle ve kâfirlerden onların intikamını alarak [yardım ederiz]. { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } Yani her iki yurtta da; düşmanlarının bazen onlara galip gelmiş olması bu duruma halel getirmez, zira asıl itibar neticelere ve işin geneline göredir. { الْأَشْهادُ } 'Sâhib' kelimesinin çoğulunun 'ashâb' gelmesi gibi 'şâhid' kelimesinin çoğuludur; bunlarla murat edilenler, kıyamet gününde insanlar aleyhine şahitlik etmek üzere ayağa kalkacak olan melekler, peygamberler ve müminlerdir.
يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ بدل من الأول وعدم نفع المعذرة لأنها باطلة، أو لأنه لم يؤذن لهم فيعتذروا. وقرأ غير الكوفيين ونافع بالتاء. وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ البعد عن الرحمة. وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ جهنم.
{ يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ } Birinciden bedeldir; mazeretin fayda vermeyişi batıl olmasındandır veya kendilerine mazeret beyan etmeleri için izin verilmediğindendir. Kûfeliler dışındakiler ve Nâfi 'te' ile [{ لا تنفع }] okumuşlardır. { وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ } Rahmetten uzaklaştırılma. { وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } Cehennemdir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 53-54]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya hidayeti verdik ve İsrailoğullarına da Kitab'ı miras bıraktık.” (53) { هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak.” (54)
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى ما يهتدي به في الدين من المعجزات والصحف والشرائع. وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ وتركنا عليهم بعده من ذلك التوراة.
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى } Mucizelerden, sahifelerden ve şeriatlardan dinde kendisiyle hidayete erilen şeyleri [verdik]. { وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ } Ondan sonra bunlardan Tevrat'ı onların üzerinde [miras] bıraktık.
هُدىً وَذِكْرى هداية وتذكرة أو هادياً ومذكراً. لِأُولِي الْأَلْبابِ لذوي العقول السليمة.
{ هُدىً وَذِكْرى } Bir hidayet ve bir öğüt olarak ya da yol gösterici ve hatırlatıcı olarak. { لِأُولِي الْأَلْبابِ } Selim akıl sahipleri için.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٥٥]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayet 55]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٥٥)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Günahın için bağışlanma dile; akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et.” (55)
فَاصْبِرْ على أذى المشركين. إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ بالنصر لا يخلفه، واستشهد بحال موسى وفرعون.
{ فَاصْبِرْ } Müşriklerin eziyetlerine [sabret]. { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } Zafer vaadi haktır, O bundan dönmez; nitekim Mûsâ ile Firavun'un durumu buna şahittir.
وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وأقبل على أمر دينك وتدارك فرطاتك بترك الأولى والاهتمام بأمر العدا بالاستغفار، فإنه تعالى كافيك في النصر إظهار الأمر. وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ ودم على التسبيح والتحميد لربك.
{ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } Dinî vazifelerine yönel, evlâ olanı terk etmekten ve istiğfar ile düşmanların durumuna kafa yormaktan kaynaklanan kusurlarını telafi et; zira Yüce Allah yardım hususunda ve davayı açığa çıkarmada sana kâfidir. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } Rabbini tesbih ve hamd etmeye devam et.
وقيل صلِّ لهذين الوقتين، إذ كان الواجب بمكة ركعتين بكرة وركعتين عشيّا.
Bu iki vakitte namaz kıl manasında olduğu da söylenmiştir; zira Mekke'de farz olan namaz sabah iki rekât, akşam iki rekâttı.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٥٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayet 56]
إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir kibirden (büyüklük arzusundan) başka bir şey yoktur. Sen hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (56)
إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ عام في كل مجادل مبطل وإن نزل في مشركي مكة أو اليهود حين قالوا: لست صاحبنا بل هو المسيح بن داود يبلغ سلطانه البر والبحر وتسير معه الأنهار. إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ إلا تكبر عن الحق وتعظم عن التفكر والتعلم، أو إرادة الرياسة أو إن النبوة والملك لا يكونان إلا لهم. مَّا هُمْ بِبالِغِيهِ ببالغي دفع الآيات أو المراد. فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ فالتجئ إليه. إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ لأقوالكم وأفعالكم.
{ إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ } Mekke müşrikleri yahut 'Sen bizim beklediğimiz şahıs değilsin, o ancak hâkimiyeti karaya ve denize ulaşacak ve nehirlerin kendisiyle birlikte akacağı Dâvûd oğlu Mesih'tir' dedikleri vakit Yahudiler hakkında inmiş olsa da bâtılı savunan her tartışmacı hakkında umumidir. { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } Ancak hakka karşı bir kibir, tefekkür ve öğrenmeye karşı bir büyüklük taslama yahut reislik arzusu ya da peygamberlik ve mülkün yalnızca kendilerine ait olması gerektiği [düşüncesi vardır]. { مَّا هُمْ بِبالِغِيهِ } Ayetleri bertaraf etmeye veya muratlarına ulaşacak değillerdir. { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } O'na iltica et. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } Sözlerinizi işiten, fiillerinizi görendir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 57-58]
لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ (٥٧) وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً ما تَتَذَكَّرُونَ (٥٨)
{ لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler.” (57) { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً ما تَتَذَكَّرُونَ } “Kör ile gören bir olmaz. İman edip salih ameller işleyenlerle kötülük yapan da bir değildir. Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” (58)
لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ فمن قدر على خلقها مع عظمها أولاً من غير أصل قدر على خلق الإِنسان ثانياً من أصل، وهو بيان لأشكل ما يجادلون فيه من أمر التوحيد. وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ لأنهم لا ينظرون ولا يتأملون لفرط غفلتهم واتباعهم أهواءهم.
{ لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } Gökleri ve yeri azametleriyle birlikte başlangıçta maddesiz yaratmaya güç yetiren zât, insanı ikinci defa bir asıldan (maddeden) yaratmaya elbette güç yetirir. Bu da tevhid hususunda tartıştıkları en müşkül konunun bir beyanıdır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ } Çünkü onlar aşırı gafletleri ve hevalarına uymaları sebebiyle bakmazlar ve düşünmezler.
وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ الغافل والمستبصر. وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ والمحسن والمسيء فينبغي أن يكون لهم حال يظهر فيها التفاوت، وهي فيما بعد البعث وزيادة لا في المسيء لأن المقصود نفي مساواته للمحسن فيما له من الفضل والكرامة، والعاطف الثاني عطف الموصول بما عطف عليه على الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ لتغاير الوصفين في المقصود، أو الدلالة بالصراحة والتمثيل. قَلِيلًا مَّا تَتَذَكَّرُونَ أي تذكراً ما قليلاً يتذكرون، والضمير للناس أو الكفار. وقرأ الكوفيون بالتاء على تغليب المخاطب، أو الالتفات أو أمر الرسول بالمخاطبة.
{ وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } Gafil olanla basiretli olan [bir olmaz]. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } İyilik edenle kötülük eden de [bir olmaz]; o halde aralarındaki farkın ortaya çıkacağı bir durumlarının bulunması gerekir ki bu da dirilişten sonrasıdır. 'Lâ' edatının 'el-müsî' kelimesinde ziyade kılınması, maksadın iyilik yapanın sahip olduğu fazilet ve keramette kötülük yapanın ona denk olmadığını nefyetmek içindir. İkinci atıf edatı, her iki vasfın kastedilen manada farklı olması yahut sarahat ve temsil yoluyla delalet etmesi sebebiyle mevzûl ile ona matuf olanı { الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } ifadesine atfetmiştir. { قَلِيلًا مَّا تَتَذَكَّرُونَ } Yani pek az bir düşünmeyle düşünüyorsunuz; zamir insanlara veya kâfirlere aittir. Kûfeliler muhatabı galip kılmak, iltifat veya Peygamber'e hitap etme emri üzere 'te' ile [{ تَتَذَكَّرُونَ }] okumuşlardır.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 59-60]
إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لاَّ رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يُؤْمِنُونَ (٥٩) وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠)
{ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لاَّ رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يُؤْمِنُونَ } “Kıyamet vakti mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur; fakat insanların çoğu inanmazlar.” (59) { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim. Bana ibadet etmeyi kibirlerine yediremeyenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir.'” (60)
إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لاَّ رَيْبَ فِيها في مجيئها لوضوح الدلالة على جوازها وإجماع الرسل على الوعد بوقوعها. وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يُؤْمِنُونَ لا يصدقون بها لقصور نظرهم على ظاهر ما يحسون به.
{ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لاَّ رَيْبَ فِيها } İmkânına dair delilin açık olması ve elçilerin onun vuku bulacağını vaat etme hususundaki icması sebebiyle onun gelişinde [şüphe yoktur]. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يُؤْمِنُونَ } Bakışlarının sadece hissettikleri şeylerin zahiriyle sınırlı kalması sebebiyle onu tasdik etmezler.
وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي اعبدوني. أَسْتَجِبْ لَكُمْ أثبكم لقوله: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي
{ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي } Bana ibadet edin. { أَسْتَجِبْ لَكُمْ } { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } buyruğu sebebiyle; size sevap vereyim.
سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ
{ سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.”
صاغرين، وإن فسر الدعاء بالسؤال كان الاستكبار الصارف عنه منزلاً منزلته للمبالغة، أو المراد بالعبادة الدعاء فإنه من أبوابها. وقرأ ابن كثير وأبو بكر سَيَدْخُلُونَ بضم الياء وفتح الخاء.
Hor ve hakir olarak. Dua istemek (talep etmek) olarak tefsir edilirse, ondan alıkoyan kibir mübalağa için onun yerine konulmuş olur yahut ibadetten murat duadır; zira o ibadetin kapılarındandır. İbn Kesir ve Ebû Bekir { سَيَدْخُلُونَ } kelimesini ye'nin zammesi ve hı'nın fethasıyla okumuştur.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٦١]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayet 61]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ (٦١)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ } “Allah, içinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlatıcı olarak gündüzü sizin için yaratandır. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.” (61)
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ لتستريحوا فيه بأن خلقه بارداً مظلماً ليؤدي إلى ضعف الحركات وهدوء الحواس. وَالنَّهارَ مُبْصِراً يبصر فيه أو به، وإسناد الإِبصار إليه مجاز فيه مبالغة ولذلك عدل به عن التعليل إلى الحال: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ لا يوازيه فضل، وللإِشعار به لم يقل لمفضل. وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ لجهلهم بالمنعم وإغفالهم مواقع النعم، وتكرير الناس لتخصيص الكفران بهم.
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } Hareketlerin zayıflamasına ve duyuların sakinleşmesine yol açması için onu serin ve karanlık kılarak içinde dinlenmeniz [için yaratmıştır]. { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } İçinde veya onunla görülsün diye; görme fiilinin gündüze isnat edilmesi mübalağa içeren bir mecazdır, bu sebeple illet bildirmekten hal bildirmeye geçilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } Kendisine hiçbir lütfun denk olmadığı bir lütuf sahibidir; bunu hissettirmek için 'lütfedendir' dememiştir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ } Nimeti vereni bilmemeleri ve nimetin yerlerini idrak edememeleri sebebiyle [şükretmezler]. 'İnsanlar' kelimesinin tekrarlanması, nankörlüğü onlara tahsis etmek içindir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 62-63]
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لاَّ إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لاَّ إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “İşte Rabbiniz, her şeyin yaratıcısı olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” (62) { كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle döndürülürler.” (63)
ذلِكُمُ المخصوص بالأفعال المقتضية للألوهية والربوبية. اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لاَّ إِلهَ إِلَّا هُوَ أخبار مترادفة تخصص اللاحقة السابقة وتقررها، وقرئ «خالق» بالنصب على الاختصاص فيكون لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ استئنافاً بما هو كالنتيجة للأوصاف المذكورة. فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فكيف ومن أي وجه تصرفون عن عبادته إلى عبادة غيره.
{ ذلِكُمُ } İlahlığı ve rabliği gerektiren fiillerle vasıflanan zât. { اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لاَّ إِلهَ إِلَّا هُوَ } Sonrakinin öncekini tahsis ettiği ve pekiştirdiği müteradif haberlerdir. [Kelime] ihtisas üzere mansup olarak 'hâlika' şeklinde de okunmuştur; bu durumda { لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ } zikredilen vasıfların neticesi mesabesinde olan bir istînâf (başlangıç) cümlesi olur. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } Nasıl ve hangi cihetten O'na ibadetten başkasına ibadete çevriliyorsunuz?
كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ أي كما أفكوا أفك عن الحق كل من جحد بآيات الله ولم يتأملها.
{ كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } Yani onlar haktan nasıl çevrildilerse, Allah'ın ayetlerini inkâr edip onlar üzerinde düşünmeyen herkes de öylece haktan çevrilir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 64-65]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Allah, yeri sizin için bir yerleşim yeri, göğü de bir bina yapan, size şekil verip şekillerinizi en güzel kılan ve sizi temiz şeylerle rızıklandırandır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” (64) { هُوَ الْحَيُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “O dâima diridir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O halde dini O'na halis kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” (65)
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً استدلال ثان بأفعال أخر مخصوصة. وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ بأن خلقكم منتصب القامة بادي البشرة متناسب الأعضاء، والتخطيطات متهيأ لمزاولة الصنائع واكتساب الكمالات. وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ اللذائذ. ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ فإن كل ما سواه مربوب مفتقر بالذات معرض للزوال.
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً } Kendisine mahsus diğer fiillerle yapılan ikinci bir delillendirmedir. { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } Sizi dik duruşlu, cildi açıkta, uzuvları ve hatları orantılı, sanatları icra etmeye ve kemalatı kazanmaya elverişli yaratarak [şekillendirmiştir]. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } Lezzetli şeylerden. { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } Çünkü O'ndan gayrı her şey terbiye edilen, zatı gereği muhtaç olan ve yok olmaya maruz kalandır.
هُوَ الْحَيُّ المتفرد بالحياة الذاتية. لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ إذ لا موجد سواه ولا موجود يساويه أو يدانيه فِي ذاته وصفاته. فَادْعُوهُ فاعبدوه. مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ أي الطاعة من الشرك والرياء. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ قائلين له.
{ هُوَ الْحَيُّ } Zati hayat ile tek olandır. { لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ } Zira O'ndan başka hiçbir var edici yoktur; zatında ve sıfatlarında O'na denk olan veya yaklaşan hiçbir varlık da yoktur. { فَادْعُوهُ } O'na ibadet edin. { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } Yani itaati şirkten ve riyadan arındırarak. { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } Bunu söyleyerek [dua edin].
[سورة غافر (٤٠) : آية ٦٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayet 66]
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “De ki: 'Bana Rabbimden apaçık deliller geldiğinde, Allah'ı bırakıp da taptıklarınıza kulluk etmekten menedildim ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.'” (66)
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي من الحجج والآيات أو من الآيات فإنها مقوية لأدلة العقل منبهة عليها. وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ بأن أنقاد له أو أخلص له ديني.
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي } Hüccetlerden ve ayetlerden yahut sadece ayetlerden; zira ayetler aklî delilleri takviye edici ve onlara dikkat çekicidir. { وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } O'na boyun eğmekle veya dinimi O'na halis kılmakla [emrolundum].
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 67-68]
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨)
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “O, sizi (önce) topraktan, sonra nutfeden, sonra alâkadan yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatandır]. İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir; kimi de belirlenmiş bir süreye ulaşsın ve siz aklınızı kullanasınız diye [yaşatılır].” (67) { هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O, hem dirilten hem de öldürendir. Bir işe hükmettiği zaman, ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.” (68)
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا أطفالاً، والتوحيد لإرادة الجنس أو على تأويل كل واحد منكم. ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ اللام فيه متعلقة بمحذوف تقديره: ثم يبقيكم لتبلغوا وكذا في قوله: ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً ويجوز عطفه على لِتَبْلُغُوا وقرأ نافع وأبو عمرو وحفص وهشام شُيُوخاً بضم الشين. وقرئ «شيخاً» كقوله طِفْلًا. وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ من قبل الشيخوخة أو بلوغ الأشد. وَلِتَبْلُغُوا ويفعل ذلك لتبلغوا: أَجَلًا مُسَمًّى هو وقت الموت أو يوم القيامة. وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ما في ذلك من الحجج والعبر.
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } Bebekler olarak; tekil getirilmesi cins manası kastedildiği içindir yahut sizden her birinizin tevili üzerinedir. { ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } Buradaki lâm harfi mahzuf bir fiile müteallıktır, takdiri: 'Sonra ulaşasınız diye sizi yaşatır' şeklindedir. { ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً } kavlinde de böyledir; bunun { لِتَبْلُغُوا } ifadesine atfedilmesi de caizdir. Nâfi', Ebû Amr, Hafs ve Hişâm { شُيُوخاً } kelimesini şın harfinin zammesiyle okumuştur. { طِفْلًا } gibi tekil olarak 'şeyhan' şeklinde de okunmuştur. { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ } Yaşlılıktan veya olgunluk çağına ulaşmaktan önce. { وَلِتَبْلُغُوا } Ve bunu şuna ulaşasınız diye yapar: { أَجَلًا مُسَمًّى } O da ölüm vakti veya kıyamet günüdür. { وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } Bundaki hüccetleri ve ibretleri [akledesiniz diye].
هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فإذا أراده. فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فلا يحتاج في تكوينه إلى عدة وتجشم كلفة، والفاء الأولى للدلالة على أن ذلك نتيجة ما سبق من حيث أنه يقتضي قدرة ذاتية غير متوقفة على العدد والمواد.
{ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً } Onu dilediği zaman. { فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } Artık onu var etmede bir alete ve külfete katlanmaya muhtaç olmaz. İlk 'fâ' harfi, bunun öncekilerin bir neticesi olduğuna delalet etmek içindir; çünkü bu durum, aletlere ve maddelere bağlı olmayan zâtî bir kudreti gerektirir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 69-70]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi, nasıl da (haktan) çevriliyorlar?” (69) { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Onlar, Kitab'ı ve peygamberlerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlardır. Artık yakında bilecekler!” (70)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ عَن التصديق به وتكرير ذم المجادلة لتعدد المجادل، أو المجادل فيه، أو للتأكيد.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } Onu tasdik etmekten [nasıl çevriliyorlar]. Tartışmanın kınanmasının tekrarlanması; tartışanın veya hakkında tartışılan konunun çokluğundan yahut tekit içindir.
الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ بالقرآن أو بجنس الكتب السماوية. وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا من سائر الكتب أو الوحي والشرائع. فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ جزاء تكذيبهم.
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ } Kur'an'ı yahut semavi kitaplar cinsini. { وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا } Diğer kitapları yahut vahyi ve şeriatları. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } Yalanlamalarının cezasını [yakında bileceklerdir].
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٧١ الى ٧٤]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 71-74]
إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤)
{ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ } “Boyunlarında tasmalar ve zincirler olduğu halde sürüklendikleri zaman,” (71) { فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } “Kaynar suda; sonra da ateşte yakılacaklardır.” (72) { ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “Sonra onlara denilir: 'Nerede ortak koştuklarınız?” (73) { مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } “Allah'tan başka?' Derler ki: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular; hayır, biz meğer önceden hiçbir şeye tapmıyormuşuz!' İşte Allah kâfirleri böyle saptırır.” (74)
إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ ظرف ل يَعْلَمُونَ إذ المعنى على الاستقبال، والتعبير بلفظ المضي لتيقنه. وَالسَّلاسِلُ عطف على الْأَغْلالُ أو مبتدأ خبره. يُسْحَبُونَ.
{ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } { يَعْلَمُونَ } fiilinin zarfıdır; çünkü mana geleceğe aittir, geçmiş zaman lafzıyla ifade edilmesi kesinliğinden dolayıdır. { وَالسَّلاسِلُ } { الْأَغْلالُ } kelimesine matuftur veya mübtedadır, haberi ise: { يُسْحَبُونَ } [cümlesidir].
فِي الْحَمِيمِ والعائد محذوف أي يسحبون بها، وهو على الأول حال. وقرئ «والسلاسل يُسْحَبُونَ» بالنصب وفتح الياء على تقديم المفعول وعطف الفعلية على الاسمية، وَالسَّلاسِلُ بالجر حملاً على المعنى إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ بمعنى أعناقهم في الأغلال، أو إضماراً للباء ويدل عليه القراءة به. ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ يحرقون من سجر التنور إذا ملأه بالوقود، ومنه السجير للصديق كأنه سجر بالحب أي ملئ.
{ فِي الْحَمِيمِ } Aid zamiri mahzuftur, yani 'onlarla sürüklenirler'; bu da ilk ihtimale göre haldir. Mef'ûlün öne geçirilmesi ve fiil cümlesinin isim cümlesine atfedilmesiyle 've's-selâsile yeshabûne' şeklinde nasb ile ve ye'nin fethasıyla da okunmuştur; { وَالسَّلاسِلُ } kelimesi { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } ifadesinin manası 'boyunları tasmalardadır' şeklinde olduğu için manaya hamledilerek mecrur olarak da okunmuştur yahut 'bâ' harf-i cerrinin gizlenmesi iledir ki onunla yapılan kıraat de buna delalet eder. { ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } Yakılırlar; bu, tandırı yakacakla doldurduğunda kullanılan 'secere't-tennûr' tabirindendir. Samimi dosta 'secîr' denmesi de bundandır; sanki o sevgiyle doldurulmuştur.
والمراد أنهم يعذبون بأنواع من العذاب وينقلون من بعضها إلى بعض.
Murad edilen; onların çeşit çeşit azapla azap olunmaları ve birinden diğerine nakledilmeleridir.
ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ، مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا غابوا عنا وذلك قبل أن تقرن بهم آلهتهم، أو ضاعوا عنا فلم نجد ما كنا نتوقع منهم. بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً أي بل تبين لنا أنا لم نكن نعبد شيئاً بعبادتهم فإنهم ليسوا شيئاً يعتد به كقولك: حسبته شيئاً فلم يكن. كَذلِكَ مثل ذلك الضلال. يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ حتى لا يهتدوا إلى شيء ينفعهم في الآخرة، أو يضلهم عن آلهتهم حتى لو
{ ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } Bizden kayboldular; bu da ilahları kendilerine bitiştirilmeden öncedir yahut bizden zayi olup gittiler, onlardan umduğumuzu bulamadık [demektir]. { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } Yani bilakis onlara tapmakla aslında hiçbir şeye tapmamış olduğumuz bizim için açığa çıktı; çünkü onlar dikkate alınacak bir şey değillerdir; tıpkı senin 'Onu bir şey sandım ama bir şey değilmiş' demen gibi. { كَذلِكَ } Bu sapıklık gibi. { يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } Öyle ki ahirette kendilerine fayda verecek bir şeye yol bulamazlar yahut onları ilahlarından öyle saptırır ki
تطالبوا لم يتصادفوا.
birbirlerini arayıp isteseler bile karşılaşamazlar.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 75-76]
ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)
{ ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } “İşte bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden dolayıdır.” (75) { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!” (76)
ذلِكُمْ الإِضلال. بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ تبطرون وتتكبرون. بِغَيْرِ الْحَقِّ وهو الشرك والطغيان. وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ تتوسعون في الفرح، والعدول إلى الخطاب للمبالغة في التوبيخ.
{ ذلِكُمْ } Bu saptırma. { بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ } Şımarmanız ve kibirlenmeniz sebebiyledir. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } O da şirk ve azgınlıktır. { وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } Şımarıklıkta aşırıya gitmeniz [sebebiyledir]. Hitaba dönülmesi azarlamada mübalağa içindir.
ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ الأبواب السبعة المقسومة لكم. خالِدِينَ فِيها مقدرين الخلود. فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ عن الحق جهنم، وكان مقتضى النظم فبئس مدخل المتكبرين ولكن لما كان الدخول المقيد بالخلود بسبب الثواء عبر بالمثوى.
{ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } Sizin için taksim edilmiş yedi kapıdan. { خالِدِينَ فِيها } Ebediyeti takdir edilmiş olarak. { فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } Hakka karşı kibirlenenlerin [yeri olan cehennem ne kötüdür]. Nazmın gereği 'kibirlenenlerin gireceği yer ne kötüdür' şeklinde olmasıydı; fakat ebediyetle kayıtlı giriş ikamet sebebiyle olunca 'mesvâ' (kalınacak yer) ile ifade edilmiştir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٧٧ الى ٧٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 77-78]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de, onlar ancak bize döndürüleceklerdir.” (77) { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattıklarımız da vardır, sana anlatmadıklarımız da vardır. Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getiremez. Allah'ın emri geldiğinde ise hak ile hükmolunur ve batıl yanlıları işte orada hüsrana uğrarlar.” (78)
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ بهلاك الكافرين. حَقٌّ كائن لا محالة. فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ فإن نرك، وما مزيدة لتأكيد الشرطية ولذلك لحقت النون الفعل ولا تلحق مع أن وحدها. بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ وهو القتل والأسر. أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قبل أن تراه. فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ يوم القيامة فنجازيهم بأعمالهم، وهو جواب نَتَوَفَّيَنَّكَ، وجواب نُرِيَنَّكَ محذوف مثل فذاك، ويجوز أن يكون جواباً لهما بمعنى إن نعذبهم في حياتك أو لم نعذبهم فإنا نعذبهم في الآخرة أشد العذاب، ويدل على شدته الاقتصار بذكر الرجوع في هذا المعرض.
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } Kâfirlerin helakine dair [vaadi]. { حَقٌّ } Şüphesiz gerçekleşecektir. { فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } Sana gösterirsek; 'mâ' şartı pekiştirmek için ziyadedir, bu sebeple tekit nun'u fiile bitişmiştir; tek başına 'in' ile bitişmez. { بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } O da öldürülme ve esir edilmedir. { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } Onu görmenden önce [seni vefat ettirirsek]. { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } Kıyamet gününde; biz de amellerinin karşılığını veririz; bu { نَتَوَفَّيَنَّكَ } fiilinin cevabıdır, { نُرِيَنَّكَ } fiilinin cevabı ise 'fe-zâke' (işte bu öyledir) gibi mahzuftur. 'Senin hayatında onları azaplandırsak da azaplandırmasak da ahirette onlara en şiddetli azabı tattıracağız' anlamında her ikisinin cevabı olması da caizdir; azabın şiddetine bu makamda sadece dönüşün zikredilmesiyle iktifa edilmesi delalet eder.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ إذ قيل عدد الأنبياء مائة ألف وأربعة وعشرون ألفاً، والمذكور قصصهم أشخاص معدودة. وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فإن المعجزات عطايا قسمها بينهم على ما اقتضته حكمته كسائر القسم، ليس لهم اختيار في إيثار بعضها والاستبداد بإتيان المقترح بها. فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ بالعذاب في الدنيا أو الآخرة. قُضِيَ بِالْحَقِّ بإنجاء المحق وتعذيب المبطل. وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ المعاندون باقتراح الآيات بعد ظهور ما يغنيهم عنها.
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } Zira peygamberlerin sayısının yüz yirmi dört bin olduğu söylenmiştir; kıssaları anlatılanlar ise sayılı şahıslardır. { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } Zira mucizeler, diğer taksimatlar gibi hikmetinin gerektirdiği şekilde aralarında taksim ettiği bağışlardır; onların bir kısmını tercih etme ve kendilerinden talep edilen mucizeyi getirmede müstakil hareket etme yetkileri yoktur. { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } Dünyada veya ahiretteki azap ile. { قُضِيَ بِالْحَقِّ } Haklının kurtarılması ve batıl ehlinin azaplandırılmasıyla. { وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ } Kendilerini müstağni kılacak deliller ortaya çıktıktan sonra mucize teklifinde bulunarak inatlaşanlar [hüsrana uğrarlar].
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٧٩ الى ٨١]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 79-81]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “Allah, bir kısmına binesiniz ve bir kısmından da yiyesiniz diye hayvanları sizin için yaratandır.” (79) { وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Onlarda sizin için nice faydalar vardır; gönüllerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşasınız diye. Hem onların hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız.” (80) { وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ } “Ve O, size ayetlerini gösteriyor. Artık Allah'ın hangi ayetlerini inkâr edersiniz?” (81)
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ فإن من جنسها ما يؤكل كالغنم ومنها ما يؤكل ويركب كالإِبل والبقر.
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ } Zira o cinsten koyun gibi sadece eti yenenler olduğu gibi, deve ve sığır gibi hem eti yenen hem de binilenler de vardır.
وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كالألبان والجلود والأوبار. وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ بالمسافرة عليها.
{ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } Sütler, deriler ve yünler gibi. { وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ } Üzerlerinde yolculuk ederek.
وَعَلَيْها في البر. وَعَلَى الْفُلْكِ في البحر. تُحْمَلُونَ وإنما قال وَعَلَى الْفُلْكِ ولم يقل في الفلك للمزاوجة، وتغيير النظم في الأكل لأنه في حيز الضرورة. وقيل لأنه يقصد به التعيش وهو من الضروريات والتلذذ والركوب والمسافرة عليها قد تكون لأغراض دينية واجبة أو مندوبة، أو للفرق بين العين والمنفعة.
{ وَعَلَيْها } Karada. { وَعَلَى الْفُلْكِ } Denizde. { تُحْمَلُونَ } [Taşınırsınız]. Uyum sağlamak için 'gemide' demeyip { وَعَلَى الْفُلْكِ } (gemilerin üzerinde) demiştir. Yeme hususunda ifadenin dizilişinin değiştirilmesi, onun zaruret kapsamında olmasındandır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü onunla geçim murat edilir ki bu zaruriyattandır; lezzet alma, binme ve onların üzerinde yolculuk etme ise bazen vacip veya mendup dinî gayeler için olabilir yahut ayn (varlığın kendisi) ile menfaat arasındaki farktan ötürüdür.
يُرِيكُمْ آياتِهِ
{ يُرِيكُمْ آياتِهِ } “Size ayetlerini gösterir.”
دلائله الدالة على كمال قدرته وفرط رحمته. أَيَّ آياتِ اللَّهِ
Kudretinin kemaline ve rahmetinin sonsuzluğuna delalet eden delillerini [gösterir]. { أَيَّ آياتِ اللَّهِ }
أي فأي آية من تلك
Yani o [delillerden] hangi bir ayeti.
الآيات. نْكِرُونَ
Ayetleri. [İnkâr edersiniz?]
فإنها لظهورها لا تقبل الإِنكار، وهو ناصب «أي» إذ لو قدرته متعلقاً بضميره كان الأولى رفعه والتفرقة بالتاء في أي أغرب منها في الأسماء غير الصفات لإبهامه.
Çünkü onlar, apaçık olmaları sebebiyle inkâr kabul etmezler. Bu [fiil], «eyye» (أي) kelimesini nasbedendir. Zira şayet onun zamirine taalluk ettiği varsayılsaydı, merfu olması daha evla olurdu. 'Eyy' (أي) kelimesinde [müenneslik] 'tâ'sı (ة) ile ayrım yapmak, müphem olmasından ötürü sıfat olmayan isimlere kıyasla daha gariptir.