[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 82-83]
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ مَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣)
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Onlar, kendilerinden daha çok, kuvvetçe ve yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler. Fakat kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı.” (82) { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ مَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Elçileri onlara apaçık delillerle gelince, yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi.” (83)
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ ما بقي منهم من القصور والمصانع ونحوهما، وقيل آثار أقدامهم في الأرض لعظم أجرامهم. فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَكْسِبُونَ «ما» الأولى نافية أو استفهامية منصوبة ب أَغْنى، والثانية موصولة أو مصدرية مرفوعة به.
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ } Onlardan geriye kalan köşkler, kaleler ve benzeri şeylerdir. Cüsselerinin büyüklüğünden ötürü yeryüzündeki ayak izleri olduğu da söylenmiştir. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَكْسِبُونَ } İlk «mâ» (ما), nefiy (olumsuzluk) edatıdır yahut { أَغْنى } fiiliyle mansub istifhamdır; ikincisi ise mevsul veya onunla merfu masdariyyedir.
فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ بالمعجزات أو الآيات الواضحات. فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ واستحقروا علم الرسل، والمراد بالعلم عقائدهم الزائغة وشبههم الداحضة كقوله: بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ وهو قولهم: لا نبعث ولا نعذب، وَمَا أَظُنُّ الساعة قَائِمَةً ونحوها، وسماها علماً على زعمهم تهكماً بهم، أو علم الطبائع والتنجيم والصنائع ونحو ذلك، أو علم الأنبياء، وفرحهم به ضحكهم منه واستهزاؤهم به ويؤيده: وَحاقَ بِهِمْ مَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ وقيل الفرح أيضاً للرسل فإنهم لما رأوا تمادي جهل الكفار وسوء عاقبتهم فرحوا بما أوتوا من العلم وشكروا الله عليه وحاق بالكافرين جزاء جهلهم واستهزائهم.
{ فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } Mucizelerle veya apaçık delillerle. { فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } [Kendi bilgileriyle sevindiler] ve elçilerin ilmini küçümsediler. İlimden maksat; onların sapkın inançları ve çürük şüpheleridir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Hayır, onların ahirete dair bilgileri yetersiz kalmıştır” kavlinde olduğu gibi. Bu da onların: "Biz diriltilmeyeceğiz ve azap görmeyeceğiz", { وَمَا أَظُنُّ الساعة قَائِمَةً } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum” ve benzeri sözleridir. Onlarla alay etmek maksadıyla onların zannına göre bunu ilim olarak isimlendirmiştir; yahut tabiat, astroloji, zanaat ve benzeri ilimlerdir; yahut da peygamberlerin ilmidir ve onların buna sevinmeleri, ona gülmeleri ve onunla alay etmeleridir. { وَحاقَ بِهِمْ مَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } [ifadesi] de bunu destekler. Sevinmenin elçilere ait olduğu da söylenmiştir; zira onlar kâfirlerin cehaletteki ısrarını ve kötü akıbetlerini görünce, kendilerine verilen ilim sebebiyle sevinmiş ve buna karşılık Allah'a şükretmişlerdir; kâfirleri ise cehalet ve alaylarının cezası kuşatmıştır.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Ayetler 84-85]
فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥)
{ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “Hışmımızı gördüklerinde: 'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler.” (84) { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ } “Fakat hışmımızı gördüklerinde imanları kendilerine fayda verecek değildi. Bu, Allah'ın kulları hakkında süregelen yasasıdır. İşte orada kâfirler hüsrana uğramışlardır.” (85)
فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا شدة عذابنا. قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ يعنون الأصنام.
{ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } Azabımızın şiddetini [gördüklerinde]. { قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } Putları kastetmektedirler.
فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا لامتناع قبوله حينئذ ولذلك قال: فَلَمْ يَكُ بمعنى لم يصح ولم يستقم، والفاء الأولى لأن قوله: فَما أَغْنى كالنتيجة لقوله: كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ، والثانية لأن قوله:
{ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } Çünkü o vakit imanın kabulü imkânsızdır; bu yüzden sahih ve geçerli olmadı anlamında { فَلَمْ يَكُ } buyurmuştur. İlk fa (ف), { فَما أَغْنى } kavli { كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ } kavlinin bir neticesi gibi olduğu içindir; ikincisi ise [Allah Teâlâ'nın]:
فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ كالتفسير لقوله: فَما أَغْنى والباقيتان لأن رؤية البأس مسببة عن مجيء الرسل وامتناع نفي الإِيمان مسبب عن الرؤية. سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ أي سن الله ذلك سنة ماضية في العباد وهي من المصادر المؤكدة. وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ أي وقت رؤيتهم البأس، اسم مكان استعير للزمان.
{ فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ } kavli, { فَما أَغْنى } kavlinin tefsiri gibi olduğu içindir. Diğer ikisi ise, azabın görülmesinin elçilerin gelişine; imanın nefyinin/faydasızlığının imkânsız olmasının da azabın görülmesine müsebbeb (sonuç) olmasından ötürüdür. { سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ } Yani Allah, bunu kulları arasında geçerli bir yasa kılmıştır; bu da tekit edici mastarlardandır. { وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ } Yani azabı gördükleri vakit. Mekân ismi zaman için istiare edilmiştir.
عن النبي ﷺ: «من قرأ سورة المؤمن لم يبق روح نبي ولا صديق ولا شهيد ولا مؤمن إلا صلى عليه واستغفر له» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kim Mü'min suresini okursa, hiçbir peygamber, sıddık, şehit ve mümin ruhu kalmaz ki mutlaka ona salât edip onun için bağışlanma dilemesin.”