والإنذار: التخويف أريد به التخويف من عذاب الله، وإنما اقتصر عليه دون البشارة لأنه أوقع في القلب وأشد تأثيراً في النفس، من حيث إن دفع الضر أهم من جلب النفع، فإذا لم ينفع فيهم كانت البشارة بعدم النفع أولى، وقرئ أَأَنْذَرْتَهُمْ بتحقيق الهمزتين وتخفيف الثانية بين بين، وقلبها ألفاً وهو لحن لأن المتحركة لا تقلب، ولأنه يؤدي إلى جمع الساكنين على غير حده، وبتوسيط ألف بينهما محققتين، وبتوسيطها والثانية بين بين وبحذف الاستفهامية، وبحذفها وإلقاء حركتها على الساكن قبلها.
İnzar (الإنذار): Korkutmaktır; bununla Allah'ın azabından korkutmak kastedilmiştir. Müjdeye değil de sadece ona yer verilmesi, kalbe daha çok işlemesi ve nefiste daha şiddetli tesir bırakması sebebiyledir; zira zararı defetmek menfaati celbetmekten daha önemlidir. Eğer bu onlara fayda vermediyse, müjdenin fayda vermemesi evleviyetledir. { أَأَنْذَرْتَهُمْ } iki hemzenin tahkikiyle, ikincisinin teshîliyle (beyne beyne), ikincisinin elife kalbedilmesiyle okunmuştur ki bu lahindir (hatadır); çünkü harekeli harf kalbedilmez ve kural dışı olarak iki sakinin yan yana gelmesine yol açar; iki hemze de muhakkak iken aralarına bir elif girmesiyle, elif girmesi ve ikincisinin teshîliyle, istifham hemzesinin hazfedilmesiyle ve hemzenin hazfedilip harekesinin kendisinden önceki sakine aktarılmasıyla da okunmuştur.
لاَ يُؤْمِنُونَ جملة مفسرة لإجمال ما قبلها فيما فيه الاستواء فلا محل لها أو حال مؤكدة. أو بدل عنه. أو خبر إن والجملة قبلها اعتراض بما هو علة الحكم.
{ لاَ يُؤْمِنُونَ } “İnanmazlar” cümlesi, kendisinden önceki kısmın eşitliğin ne hususta olduğuna dair icmâlini açıklayan müfessire bir cümledir; bu yüzden iraptan mahalli yoktur; yahut tekit edici bir hâldir. Veyahut ondan bedeldir. Ya da «inne»nin haberidir ve kendisinden önceki cümle hükmün illeti kabilinden bir itirâziyyedir (ara cümledir).
والآية مما احتج به من جوز تكليف ما لا يطاق، فإنه ﷾ أخبر عنهم بأنهم لا يؤمنون وأمرهم بالإيمان، فلو آمنوا انقلب خبره كذبا. وشمل إيمانهم بأنهم لا يؤمنون فيجتمع الضدان، والحق أن التكليف بالممتنع لذاته وإن جاز عقلاً من حيث إن الأحكام لا تستدعي غرضاً سيما الامتثال، لكنه غير واقع للاستقراء، والإخبار بوقوع الشيء أو عدمه لا ينفي القدرة عليه كإخباره تعالى عما يفعله هو أو العبد باختياره، وفائدة الإنذار بعد العلم بأنه لا ينجع إلزام الحجة، وحيازة الرسول فضل الإبلاغ، ولذلك قال سَواءٌ عَلَيْهِمْ ولم يقل سواء عليك. كما قال لعبدة الأصنام سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ.
Bu ayet, teklîf-i mâ lâ yutâkı (güç yetirilemeyen şeyle yükümlü tutmayı) caiz görenlerin delil getirdiği hususlardandır; zira Allah azze ve celle onların iman etmeyeceklerini haber vermiş, bununla birlikte kendilerine iman etmelerini emretmiştir. Şayet iman etselerdi O'nun haberi yalana dönüşürdü ve onların iman etmesi kendilerinin iman etmeyeceklerine [dair habere] de iman etmelerini kapsar, böylece iki zıt bir araya gelirdi. Hak olan şu ki, li-zâtihî mümteni (özü gereği imkânsız) olan şeyle mükellef tutmak -özellikle hükümler itaat gibi bir gayeyi zorunlu kılmadığından- aklen caiz olsa bile istikrâ (tümevarım) gereğince vaki değildir. Bir şeyin gerçekleştiğini veya gerçekleşmediğini haber vermek ise, Allah Teâlâ'nın bizzat kendisinin yapacağı veya kulun kendi ihtiyarıyla yapacağı şeyleri haber vermesi gibi, o şeye güç yetirilmesini nefyetmez. Bir fayda vermeyeceği bilindikten sonra uyarmanın faydası, hücceti ilzam etmek (delili ortaya koymak) ve Resûl'ün tebliğ faziletini elde etmesidir. Bundan ötürü { سَواءٌ عَلَيْهِمْ } “Onlar için birdir” buyurmuş, 'Senin için birdir' dememiştir; nitekim putperestlere de şöyle buyurmuştur: { سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir”.
وفي الآية إخبار بالغيب على ما هو به إن أريد بالموصول أشخاص بأعيانهم فهي من المعجزات.
Eğer mevsul ile bizzat belirli şahıslar kastedilmişse, ayette gaybın olduğu gibi haber verilmesi söz konusudur ve bu da mucizelerdendir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٧]
[Bakara Suresi (2), Âyet 7]
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٧)
{ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٧) } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır.”
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ تعليل للحكمِ السابق وبيان لما يقتضيه.
{ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır” ifadesi, önceki hükmün gerekçesi ve onun gerektirdiği şeyin beyanıdır.
والختم الكتم، سمي به الاستيثاق من الشيء بضرب الخاتم عليه لأنه كتم له والبلوغ آخره نظراً إلى أنه آخر فعل يفعل في إحرازه. والغشاوة: فعالة من غشاه إذا غطاه، بنيت لما يشتمل على الشيء، كالعصابة والعمامة ولا ختم ولا تغشية على الحقيقة، وإنما المراد بهما أن يحدث في نفوسهم هيئة تمرنهم على استحباب الكفر والمعاصي، واستقباح الإيمان والطاعات بسبب غيهم، وانهماكهم في التقليد، وإعراضهم عن النظر الصحيح، فتجعل قلوبهم بحيث لا ينفذ فيها الحق، وأسماعهم تعاف استماعه فتصير كأنها مستوثق منها بالختم، وأبصارهم لا تجتلي الآيات المنصوبة لهم في الأنفس والآفاق كما تجتليها أعين المستبصرين، فتصير كأنها غُطي عليها. وحيل بينها وبين الإبصار، وسماه على الاستعارة ختماً وتغشية. أو مثل قلوبهم ومشاعرهم المؤوفة بها بأشياء ضرب حجاب بينها وبين الاستنفاع بها ختماً وتغطية، وقد عبر عن إحداث هذه الهيئة بالطبع في قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ. وبالاغفال في قوله تعالى:
Hatm (الختم): Gizlemektir (ketm). Bir şeyin üzerine mühür basılarak sağlamlaştırılmasına, onu gizlediği ve muhafaza edilmesinde yapılan son fiil olması cihetiyle sonuna ulaşmak demek olduğu için bu isim verilmiştir. Gışâve (الغشاوة): Bir şeyi örttüğünde kullanılan «gaşşâhü» (غشاه) fiilinden «fiâle» (فِعَالَة) veznindedir; sargı (isâbe) ve sarık (imâme) gibi bir şeyi kuşatan unsurlar için bu vezin kurulmuştur. Hakiki anlamda ne mühürleme ne de örtme vardır; bilakis bunlarla kastedilen, azgınlıkları, taklide dalmaları ve doğru tefekkürden yüz çevirmeleri sebebiyle nefislerinde küfrü ve günahları sevmeye, imanı ve taatleri çirkin görmeye onları alıştıran bir hâlin meydana gelmesidir. Böylece kalpleri içine hakkın nüfuz edemeyeceği bir duruma gelir, kulakları onu dinlemekten tiksinir ve sanki mühürle sağlamlaştırılmış gibi olur; gözleri de nefislerde ve ufuklarda kendileri için dikilen delilleri basiret sahiplerinin gözlerinin gördüğü gibi apaçık göremez, böylece sanki üzeri örtülmüş ve görme ile arasına engel konulmuş gibi olur. [Allah Teâlâ] bunu istiare yoluyla mühürleme ve perdeleme diye isimlendirmiştir. Veyahut onların bu âfetlere uğramış kalplerini ve duyularını, mühürleme ve örtme yoluyla kendilerinden faydalanmakla arasına perde çekilmiş şeylere benzetmiştir. Bu hâlin meydana getirilmesi Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir” kavlinde tab' (mühürleme) ile; şu kavlinde ise igfâl (gaflete düşürme) ile ifade edilmiştir:
وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا، وبالاقساء في قوله تعالى: وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً وهي من حيث إن الممكنات بأسرها مستندة إلى الله تعالى واقعة بقدرته أسندت إليه ومن حيث إنها مسببة مما اقترفوه بدليل قوله تعالى: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ وقوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ وردت الآية ناعية عليهم شناعة صفتهم ووخامة عاقبتهم. واضطربت المعتزلة فيه فذكروا وجوهاً من التأويل:
{ وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye uyma”; Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً } “Kalplerini kaskatı yaptık” kavlinde ise iksâ (katılaştırma) ile ifade edilmiştir. Bütün mümkün varlıklar Allah Teâlâ'ya dayandığı ve O'nun kudretiyle gerçekleştiği cihetle bu fiiller O'na isnat edilmiştir; Allah Teâlâ'nın: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Hayır, küfürleri sebebiyle Allah onların kalplerini mühürlemiştir” ve { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Bu, onların iman edip sonra inkâr etmeleri ve bu yüzden kalplerinin mühürlenmesi sebebiyledir” kavillerinin delaletiyle onların işledikleri şeylerin bir sonucu olması cihetiyle de bu ayet, sıfatlarının çirkinliğini ve akıbetlerinin vehametini yüzlerine vurmak üzere gelmiştir. Mutezile bu hususta bocalamış ve birtakım tevil cihetleri zikretmiştir:
الأول: أن القوم لما أعرضوا عن الحق وتمكن ذلك في قلوبهم حتى صار كالطبيعة لهم، شبه بالوصف الخلقي المجبول عليه.
Birincisi: Bu kavim haktan yüz çevirip bu durum kalplerine iyice yerleşince ve onlar için adeta bir tabiat hâline gelince, yaratılıştan gelen ve fıtraten sahip olunan vasfa benzetilmiştir.
الثاني: أن المراد به تمثيل حال قلوبهم بقلوب البهائم التي خلقها الله تعالى خالية عن الفطن. أو قلوب مقدر ختم الله عليها، ونظيره: سال به الوادي إذا هلك. وطارت به العنقاء إذا طالت غيبته.
İkincisi: Bununla kastedilen, onların kalplerinin durumunun, Allah Teâlâ'nın anlayıştan yoksun olarak yarattığı hayvan kalplerine veya Allah'ın üzerini mühürlediği takdir edilen kalplere benzetilmesidir. Bunun benzeri [şu deyimlerdir]: Helak olduğunda «سال به الوادي» (Vadi onu sürükleyip götürdü); kayboluşu uzadığında «طارت به العنقاء» (Zümrüdüanka onu uçurup götürdü) denir.
الثالث: أن ذلك في الحقيقة فعل الشيطان أو الكافر، لكن لما كان صدوره عنه بإقداره تعالى إياه أسند إليه إسناد الفعل إلى المسبب.
Üçüncüsü: Bu durum hakikatte şeytanın veya kâfirin fiilidir; ancak ondan sâdır olması Allah Teâlâ'nın ona güç yetirmesiyle olduğu için, fiilin sebebe isnat edilmesi kabilinden Allah'a isnat edilmiştir.
الرابع: أن أعراقهم لما رسخت في الكفر واستحكمت بحيث لم يبق طريق إلى تحصيل إيمانهم سوى الإلجاء والقسر، ثم لم يقسرهم إبقاء على غرض التكليف، عبر عن تركه بالختم فإنه سد لإيمانهم. وفيه إشعار على تمادي أمرهم في الغي وتناهي انهماكهم في الضلال والبغي.
Dördüncüsü: Kökleri küfürde iyice yerleşip sağlamlaşınca ve iman etmelerini sağlamak için cebir ve zorlamadan başka yol kalmayınca, teklif gayesini devam ettirmek için Allah onları zorlamamıştır; bu zorlamayı terk etmesi mühürleme ile ifade edilmiştir, zira bu durum onların iman etmesine bir engel teşkil etmiştir. Bunda onların azgınlıkta haddi aşmalarına, sapıklık ve taşkınlığa son derece dalmış olmalarına bir işaret vardır.
الخامس: أن يكون حكاية لما كانت الكفرة يقولون مثل: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ تهكماً واستهزاءً بهم كقوله تعالى: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ الآية.
Beşincisi: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz kılıflar içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır” ayetinde olduğu gibi, onlarla alay ve istihza etmek üzere kâfirlerin söyledikleri sözlerin aktarılması olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ } “Kitap ehlinden ve müşriklerden inkâr edenler...” ayeti de böyledir.
السادس: أن ذلك في الآخرة، وإنما أخبر عنه بالماضي لتحققه وتيقن وقوعه ويشهد له قوله تعالى:
Altıncısı: Bu durum ahirettedir; gerçekleşmesi kesin ve vuku bulacağı muhakkak olduğu için geçmiş zaman kipiyle haber verilmiştir. Buna Allah Teâlâ'nın şu kavli şahittir:
وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا.
{ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Kıyamet gününde onları kör, dilsiz ve sağır olarak yüzükoyun haşrederiz.”
السابع: أن المراد بالختم وَسْمُ قُلوبهم بسمة تعرفها الملائكة، فيبغضونهم وينفرون عنهم، وعلى هذا المنهاج كلامنا وكلامهم فيما يضاف إلى الله تعالى من طبع وإضلال ونحوهما.
Yedincisi: Mühürlemeden kasıt, meleklerin tanıyacağı bir işaretle kalplerinin damgalanmasıdır; böylece melekler onlara buğzeder ve onlardan nefret ederler. Allah Teâlâ'ya nispet edilen tab' (mühürleme), idlâl (saptırma) ve benzeri konularda bizim sözümüz de onların sözü de bu usul üzeredir.
وعَلى سَمْعِهِمْ معطوف على قلوبهم لقوله تعالى: وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وللوفاق على الوقف عليه، ولأنهما لما اشتركا في الإدراك من جميع الجوانب جعل ما يمنعهما من خاص فعلهما الختم الذي يمنع من جميع الجهات، وإدراك الأبصار لما اختص بجهة المقابلة جعل المانع لها عن فعلها الغشاوة المختصة بتلك الجهة، وكرر الجار ليكون أدل على شدة الختم في الموضعين واستقلال كل منهما بالحكم. ووحد السمع للأمن من اللبس واعتبار الأصل، فإنه مصدر في أصله والمصادر لا تجمع. أو على تقدير مضاف مثل وعلى حواس سمعهم.
{ وَعَلى سَمْعِهِمْ } “Ve kulaklarını” ifadesi, Allah Teâlâ'nın: { وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ } “Kulağını ve kalbini mühürledi” kavlinden dolayı ve üzerinde vakıf yapılması hususundaki ittifaktan ötürü kalplerine matuftur. Ayrıca kalp ve işitme duyusu her yönden idrak etmede ortak oldukları için, onları kendilerine has fiillerinden alıkoyan şey de her yönden engelleyen mühürleme kılınmıştır. Gözlerin idraki ise yalnızca karşı yöne mahsus olduğu için, onları fiillerinden alıkoyan şey o yöne mahsus olan perde (gışâve) kılınmıştır. Câr (harf-i cer), her iki yerdeki mühürlemenin şiddetine ve her birinin bağımsız bir hüküm taşıdığına daha çok delalet etsin diye tekrarlanmıştır. «Sem'» (işitme) kelimesi, iltibas tehlikesi bulunmadığından ve aslına itibar edildiğinden tekil getirilmiştir; zira aslen masdardır ve masdarların çoğulu yapılmaz. Yahut «ve alâ havâssi sem'ihim» (işitmelerinin duyuları üzerine) şeklinde takdir edilen bir muzaf sebebiyledir.
والأبصار جمع بصر وهو: إدراك العين، وقد يطلق مجازاً على القوة الباصرة، وعلى العضو وكذا السمع، ولعل المراد بهما في الآية العضو لأنه أشد مناسبة للختم والتغطية، وبالقلب ما هو محل العلم وقد يطلق ويراد به العقل والمعرفة كما قال تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ. وإنما جاز إمالتها مع الصاد لأن الراء المكسورة تغلب المستعلية لما فيها من التكرير. وغشاوة رفع بالابتداء عند سيبويه، وبالجار والمجرور عند الأخفش، ويؤيده العطف على الجملة الفعلية. وقرئ بالنصب على تقدير، وجعل على أبصارهم غشاوة، أو على حذف الجار وإيصال الختم بنفسه إليه والمعنى: وختم على أبصارهم بغشاوة، وقرئ بالضم والرفع، وبالفتح والنصب وهما لغتان فيها. و «غشوة» بالكسر مرفوعة، وبالفتح مرفوعة ومنصوبة و «عشاوة» بالعين الغير المعجمة.
Ebsâr (الأبصار), basar (بصر) kelimesinin çoğuludur; o da gözün idrakidir. Mecazen görme kuvvetine ve organın kendisine de ıtlak edilir; sem' (işitme) de böyledir. Ayette bu ikisiyle kastedilen muhtemelen organdır; çünkü mühürlemeye ve örtmeye en uygun olan odur. Kalp ile kastedilen ise ilmin mahallidir; bazen mutlak kullanılıp akıl ve marifet de kastedilir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” buyurmuştur. «Sâd» harfiyle birlikte imâle yapılması, kesreli «râ» harfinin bünyesindeki tekrir sebebiyle müstaliye (istilâ) harfine galip gelmesinden ötürü caiz olmuştur. «Gışâvetün» (غِشاوَةٌ) kelimesi Sîbeveyh'e göre mübteda olarak merfûdur; Ahfeş'e göre ise câr ve mecrûr ile merfûdur ki fiil cümlesine matuf olması da bunu destekler. [Mahzuf bir fiille] «ve ceale alâ ebsârihim gışâveten» (gözlerinin üzerine de bir perde koydu) takdiriyle veya câr harfinin hazfedilip hatm fiilinin bizzat ona ulaştırılmasıyla nasb üzere de okunmuştur; manası: 'Gözlerini bir perde ile mühürledi' demektir. [Gayn harfinin] dammesi ve ref ile, fethası ve nasb ile de okunmuştur ki bunlar onda iki ayrı lehçedir. Kesre ile «gışvetün» merfû olarak, fetha ile «gaşvetün» merfû ve mansûb olarak ve noktasız ayın harfiyle «aşâvetün» (عشاوة) şeklinde de okunmuştur.
وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وعيد وبيان لما يستحقونه. والعذاب كالنكال بناءً، ومعنى تقول: عذب عن الشيء ونكل عنه إذا أمسك، ومنه الماء العذب لأنه يقمع العطش ويردعه ولذلك سمي نقاخاً وفراتاً، ثم اتسع فأطلق على كل ألم قادح وإن لم يكن نكالاً، أي: عقاباً يردع الجاني عن المعاودة فهو أعم منهما. وقيل اشتقاقه من التعذيب الذي هو إزالة العذب كالتقذية والتمريض. والعظيم نقيض الحقير، والكبير نقيض الصغير، فكما أن الحقير دون الصغير، فالعظيم فوق الكبير، ومعنى التوصيف به أنه إذا قيس بسائر ما يجانسه قصر عنه جميعه وحقر بالإضافة إليه ومعنى التنكير في الآية أن على أبصارهم نوع غشاوة ليس مما يتعارفه الناس، وهو التعامي عن الآيات، ولهم من الآلام العظام نوع عظيم لا يعلم كنهه إلا الله.
{ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Ve onlar için büyük bir azap vardır” ifadesi, bir tehdit ve hak ettikleri şeyin beyanıdır. Azap (العذاب), kalıp ve mana bakımından nekâl (النكال) gibidir; bir şeyden el çektiğinde «عذب عن الشيء ونكل عنه» denir. Susuzluğu bastırıp giderdiği için tatlı suya da «el-mâü'l-azb» (الماء العذب) denmiştir; bu yüzden ona nukâh ve fürât da denilmiştir. Sonra genişletilerek, nekâl -yani suçluyu tekrarından alıkoyan ceza- olmasa bile can yakan her acıya ıtlak edilmiştir; dolayısıyla [azap] ikisinden de daha geneldir. Bir görüşe göre onun türeyişi, göze kaçan çöpü gidermek (takziye) ve hastalıktan kurtarmak (temrîz) gibi lezzeti/tatlılığı gidermek demek olan «ta'zîb»den gelmektedir. Azîm (العظيم), hakîrin (değersizin) zıddıdır; kebîr (büyük) ise sagîrin (küçüğün) zıddıdır. Hakîr sagîrin altı olduğu gibi, azîm de kebîrin üstüdür. Bununla nitelenmesinin anlamı, kendi cinsinden olan diğer şeylerle kıyaslandığında hepsinin onun gerisinde kalması ve ona nispetle değersiz olmasıdır. Ayetteki nekrelik (belirsizlik) anlamı ise: Gözlerinin üzerinde insanların bildiklerinden olmayan bir tür perde -ki o da ayetleri görmezden gelmektir- bulunduğu ve kendileri için büyük acılardan hakikatini ancak Allah'ın bildiği pek büyük bir tür [azap] olduğudur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 8]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki, 'Allah'a ve âhiret gününe inandık' derler; oysa onlar inanmış değillerdir.”
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ لما افتتح ﷾ بشرح حال الكتاب وساق لبيانه، ذكر المؤمنين الذين أخلصوا دينهم لله تعالى وواطأت فيه قلوبهم ألسنتهم، وثنى بأضدادهم الذين محضوا الكفر ظاهراً وباطناً ولم يلتفتوا لفتة رأساً، ثلث بالقسم الثالث المذبذب بين القسمين، وهم الذين آمنوا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم تكميلاً للتقسيم، وهم أخبث الكفرة وأبغضهم إلى الله لأنهم موهوا الكفر وخلطوا به خداعاً واستهزاءً، ولذلك طول في بيان خبثهم وجهلهم واستهزأ بهم، وتهكم بأفعالهم وسجل على عمههم وطغيانهم، وضرب لهم الأمثال وأنزل فيهم إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وقصتهم عن آخرها معطوفة على قصة المُصِّرِّينَ.
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki, 'Allah'a ve âhiret gününe inandık' derler”. [Allah] azze ve celle Kitab'ın durumunu açıklamakla başlayıp bunu beyana sevk edince, [önce] dinlerini Allah Teâlâ'ya halis kılan ve bu hususta kalpleri dillerine uyan müminleri zikretmiş; ikinci olarak zahiren ve batınen küfrü katıksız kılan ve [hakka] asla dönüp bakmayan zıtlarını zikretmiş; taksimi tamamlamak üzere üçüncü olarak da bu iki grubun arasında bocalayan, dilleriyle iman edip kalpleriyle inanmayan üçüncü kısmı zikretmiştir. Bunlar kâfirlerin en habisleri ve Allah'a en sevimsiz olanlarıdır; çünkü onlar küfrü kamufle etmiş, ona aldatma ve istihza karıştırmışlardır. Bu yüzden onların habasetini ve cehaletini beyan etmeyi uzatmış, onlarla alay etmiş, yaptıklarını tezyif etmiş, körlüklerini ve taşkınlıklarını tescillemiş, onlar hakkında misaller vermiş ve haklarında: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar” ayetini indirmiştir. Onların kıssası baştan sona [küfürde] ısrarcı olanların kıssasına matuftur.
والناس أصله أناس لقولهم: إنسان وأنس وأناسي فحذفت الهمزة حذفها في لوقة وعوض عنها حرف التعريف ولذلك لا يكاد يُجْمَع بينهما. وقوله:
Nâs (الناس) kelimesinin aslı «ünâs»tır (أناس); zira «insan» (إنسان), «ins» (إنس) ve «enâsiyy» (أناسي) denilir. «Levka» (لوقة) kelimesinde olduğu gibi hemze hazfedilmiş ve yerine harf-i tarif (el takısı) getirilmiştir; bu sebeple ikisi neredeyse bir arada kullanılmaz. Şairin şu sözü:
إنَّ المنايا يَطَّلِعْنَ على الإِناس الآمنِينَا شاذ. وهو اسم جمع كرجال، إذ لم يثبت فعال في أبنية الجمع. مأخوذ من أنس لأنهم يستأنسون بأمثالهم. أو آنس لأنهم ظاهرون مبصرون، ولذلك سموا بشراً كما سمي الجن جناً لاجتنابهم. واللام فيه للجنس، ومن موصوفة إذ لا عهد فكأنه قال: ومن الناس ناسٌ يقولون. أو للعهد والمعهود: هم الذين كفروا، ومن موصولة مراد بها ابن أبي وأصحابه ونظراؤه، فإنهم من حيث إنهم صمموا على النفاق دخلوا في عداد الكفار المختوم على قلوبهم، واختصاصهم بزيادات زادوها على الكفر لا يأبى دخولهم تحت هذا الجنس، فإن الأجناس إنما تتنوع بزيادات يختلف فيها أبعاضها فعلى هذا تكون الآية تقسيماً للقسم الثاني.
«إنَّ المنايا يَطَّلِعْنَ على الإِناس الآمنِينَا» (Ölümler, güvende olan insanların karşısına çıkıverir) şâzzdır. «Ricâl» (رجال) gibi bir ism-i cemdir (topluluk ismidir); zira çoğul kalıplarında «fiâl» (فِعَال) sabit olmamıştır. Hemcinsleriyle ünsiyet kurdukları için «üns»ten (أنس) alınmıştır; veyahut görünür ve görülür oldukları için «ânese»den (آنس) alınmıştır; bundan dolayı onlara «beşer» denilmiştir; nitekim cinlere de gizlendikleri (ictinâb) için «cin» denilmiştir. Buradaki lâm cins içindir ve ahd bulunmadığından «men» (مَنْ) sıfatlanmıştır; sanki 'İnsanlardan şöyle diyen insanlar vardır' denilmiş gibidir. Veyahut ahd içindir ve bilinenler inkâr edenlerdir; «men» ise ism-i mevsul olup bununla İbn Übey, arkadaşları ve benzerleri kastedilmiştir. Zira onlar nifakta ısrar etmeleri cihetiyle, kalpleri mühürlenmiş kâfirlerin zümresine girmişlerdir. Onların küfre ilaveten getirdikleri fazlalıklara sahip olmaları ise bu cinsin altına girmelerine engel teşkil etmez; çünkü cinsler ancak parçalarının farklılaştığı fazlalıklarla çeşitlenir. Buna göre ayet, ikinci kısmın bir taksimi olur.
واختصاص الإيمان بالله وباليوم الآخر بالذكر، تخصيص لما هو المقصود الأعظم من الإيمان وادعاء بأنهم احتازوا الإيمان من جانبيه وأحاطوا بقطريه، وإيذان بأنهم منافقون فيما يظنون أنهم مخلصون فيه، فكيف بما يقصدون به النفاق، لأن القوم كانوا يهوداً وكانوا يؤمنون بالله وباليوم الآخر إيماناً كلا إيمان، لاعتقادهم التشبيه واتخاذ الولد، وإن الجنة لا يدخلها غيرهم، وأن النار لا تمسهم إلا أياماً معدودة وغيرها، ويرون المؤمنين أنهم آمنوا مثل إيمانهم. وبيان لتضاعف خبثهم وإفراطهم في كفرهم، لأن ما قالوه لو صدر عنهم لا على وجه الخداع والنفاق وعقيدتهم عقيدتهم لم يكن إيماناً، فكيف وقد قالوه تمويهاً على المسلمين وتهكماً بهم. وفي تكرار الباء ادعاء الإيمان بكل واحد على الأصالة والاستحكام.
Allah'a ve ahiret gününe imanın zikrinin tahsis edilmesi, imanın en büyük maksadı olan şeyin tahsisidir ve onların imanı iki yanından elde ettiklerini ve iki ucunu kuşattıklarını iddia etmeleridir. Ayrıca ihlaslı olduklarını zannettikleri hususta bile münafık olduklarına, nifakı kastettikleri hususlarda ise nasıl olacaklarına bir işarettir. Çünkü bu kavim yahudiydi ve teşbihe, çocuk edinmeye, cennete kendilerinden başkasının girmeyeceğine, cehennem ateşinin kendilerine ancak sayılı birkaç gün dokunacağına ve benzeri şeylere inandıklarından, Allah'a ve ahiret gününe yok hükmünde bir iman ile inanıyorlar ve müminlere de tıpkı onların imanı gibi iman ettiklerini gösteriyorlardı. Bu aynı zamanda onların habasetlerinin katlanışının ve küfürdeki aşırılıklarının bir beyanıdır; zira söyledikleri söz, aldatma ve nifak yoluyla olmaksızın bizzat inançları bu şekilde iken onlardan sâdır olsaydı dahi iman sayılmazdı; kaldı ki bunu müslümanlara karşı bir kamuflaj ve onlarla bir alay olarak söylemişlerdir. «Bâ» (بِـ) harfinin tekrarlanmasında ise, her birine bizzat ve sarsılmaz şekilde iman edildiği iddiası vardır.
والقول هو التلفظ بما يفيد، ويقال بمعنى المقول، وللمعنى المتصور في النفس المعبر عنه باللفظ وللرأي والمذهب مجازاً. والمراد باليوم الآخر من وقت الحشر إلى ما لا ينتهي. أو إلى أن يدخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار لأنه آخر الأوقات المحدودة.
Kavil (القول): Fayda veren bir sözü telaffuz etmektir. Söylenmiş söz (makûl) manasında, nefiste tasavvur edilip lafızla ifade edilen mana için ve mecazen görüş ve mezhep için de kullanılır. Ahiret gününden maksat ise, haşir vaktinden nihayetsizliğe kadar olan zamandır. Veyahut cennetliklerin cennete, cehennemliklerin cehenneme gireceği zamana kadardır; çünkü o, sınırlandırılmış vakitlerin sonuncusudur.
وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ إنكار ما ادعوه ونفي ما انتحلوا إثباته، وكان أصله وما آمنوا ليطابق قولهم في التصريح بشأن الفعل دون الفاعل لكنه عكس تأكيداً. أو مبالغة في التكذيب، لأن إخراج ذواتهم من عداد المؤمنين أبلغ من نفي الإيمان عنهم في ماضي الزمان، ولذلك أكد النفي بالباء وأطلق الإيمان على معنى أنهم ليسوا من الإيمان في شيء، ويحتمل أن يقيد بما قيدوا به لأنه جوابه.
{ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “Oysa onlar inanmış değillerdir” ifadesi, iddia ettikleri şeyi inkâr ve ispatlamaya giriştikleri şeyi nefiy (red) etmektir. Fâilden ziyade fiilin durumunu açıkça ifade etmede onların sözüne uyması için aslında «ve mâ âmenû» (inanmadılar) şeklinde olması gerekirdi; fakat tekit için yahut yalanlamada mübalağa olsun diye tersine çevrilmiştir. Zira bizzat şahıslarını müminlerin zümresinden çıkarmak, geçmiş zamanda onlardan imanı nefyetmekten daha beliğdir. Bundan ötürü nefiy «bâ» (بِـ) harfiyle pekiştirilmiş ve onların imandan hiçbir nasibi bulunmadığı manasında iman mutlak bırakılmıştır; onların cevabı olması hasebiyle onların kayıtladığı şeyle kayıtlanması da muhtemeldir.
والآية تدل على أن من ادعى الإيمان وخالف قلبه لسانه بالاعتقاد لم يكن مؤمناً، لأن من تفوه بالشهادتين فارغ القلب عما يوافقه أو ينافيه لم يكن مؤمناً. والخلاف مع الكرامية في الثاني فلا ينهض حجة عليهم.
Ayet göstermektedir ki, iman iddia edip de kalbi inanç bakımından diline muhalif olan kimse mümin değildir; zira diliyle iki şehadeti telaffuz edip kalbi buna muvafık veya muhalif olan şeylerden tamamen boş bulunan kimse de mümin sayılmaz. Kerrâmiyye ile olan ihtilaf ise ikinci kısımdadır; dolayısıyla bu ayet onlara karşı kesin bir delil teşkil etmez.
[سورة البقرة (٢) : آية ٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 9]
يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩)
{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩) } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; oysa onlar ancak kendilerini aldatırlar da farkında değillerdir.”
يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا الخدع أن توهم غيرك خلاف ما تخفيه من المكروه لتنزله عما هو فيه، وعما هو بصدده من قولهم: خدع الضب. إذ توارى في جحره، وضب خادع وخدع إذا أوهم الحارش إقباله عليه، ثم خرج من باب آخر وأصله الإخفاء ومنه المخدع للخزانة، والأخدعان لعرقين خفيين في العنق، والمخادعة تكون بين اثنين. وخداعهم مع الله ليس على ظاهره لأنه لا تخفى عليه خافية، ولأنهم لم يقصدوا خديعته. بل المراد إما مخادعة رسوله على حذف المضاف، أو على أن معاملة الرسول معاملة الله من حيث إنه خليفته كما قال تعالى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ. إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ. وإما أن صورة صنيعهم مع الله تعالى من إظهار الإيمان واستبطان الكفر، وصنع الله معهم بإجراء أحكام المسلمين عليهم، وهم عنده أخبث الكفار وأهل الدرك الأسفل من النار، استدراجا لهم وامتثال الرسول ﷺ والمؤمنين أمر الله في إخفاء حالهم، وإجراء حكم الإسلام عليهم مجاراة لهم بمثل صنيعهم صورة صنيع المتخادعين.
{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar”. Hud'a (الخدع): Gizlediğin hoş olmayan şeyin aksini başkasına hissettirip onu bulunduğu veya hedeflediği durumdan vazgeçirmendir. Nitekim keler yuvasında gizlendiğinde «خدع الضب» denilir; avcıya karşı yöneliyormuş gibi yapıp sonra başka bir delikten çıktığında «ضب خادع» ve «خدع» denir. Aslı gizlemektir; kiler/dolap için «el-muhda'» (المخدع), boyundaki gizli iki damar için «el-ahda'ân» (الأخدعان) denilmesi bundandır. Muhâdaa (مخادعة) ise iki taraf arasında gerçekleşir. Onların Allah'ı aldatması zahirine göre değildir; çünkü hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz ve onlar da O'nu aldatmayı kastetmemişlerdir. Bilakis murat, ya muzafın hazfiyle Resûlü'nü aldatmaktır yahut Resûl O'nun halifesi olduğu cihetle Resûl'e yapılan muamelenin Allah'a yapılmış muamele olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” ve { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmektedirler” buyurmuştur. Veyahut onların imanı açığa vurup küfrü gizlemek şeklindeki tutumları ile Allah Teâlâ'nın -onları istidrac ile mühlet vermek üzere ve onlar katında kâfirlerin en habisi ve cehennemin en alt tabakasının ehli olmalarına rağmen- haklarında müslümanların hükümlerini uygulaması, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin de onların hâlini gizleyip İslam hükmünü üzerlerinde tatbik ederek Allah'ın emrine uymaları ve onların yaptıkları muameleye benzer bir muamele ile mukabelede bulunmaları, birbirini aldatan iki tarafın tavrına benzemektedir.
ويحتمل أن يراد ب يُخادِعُونَ يخدعون لأنه بيان ليقول، أو استئناف بذكر ما هو الغرض منه، إلا أنه أخرج
{ يُخادِعُونَ } ifadesiyle «yahda'ûne» (aldatıyorlar) manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira bu, «yekûlü» (derler) fiilinin beyanıdır yahut bundan gayenin ne olduğunu zikreden bir istînâftır; ancak
في زنة فاعل للمغالبة، فإن الزنة لما كانت للمغالبة والفعل متى غولب فيه، كان أبلغ منه إذا جاء بلا مقابلة معارض ومبار استصحبت ذلك، ويعضده قراءة من قرأ يَخْدَعُونَ. وكان غرضهم في ذلك أن يدفعوا عن أنفسهم ما يطرق به من سواهم من الكفرة، وأن يفعل بهم ما يفعل بالمؤمنين من الإكرام والإعطاء، وأن يختلطوا بالمسلمين فيطلعوا على أسرارهم ويذيعوها إلى منابذيهم إلى غير ذلك من الأغراض والمقاصد.
üstün gelme çabası (mugâlebe) için «fâale» vezninde getirilmiştir. Çünkü bu vezin üstün gelme çabası içindir ve bir fiilde üstünlük mücadelesi verildiğinde, karşı koyan ve yarışan bir muhalif olmaksızın geldiği durumdan daha beliğ olur; bu mana da bunu beraberinde taşımıştır. { يَخْدَعُونَ } şeklinde okuyanın kıraati de bunu destekler. Onların bundaki gayesi, kendilerinden başka kâfirlerin başına gelenleri savuşturmak, müminlere yapılan ikram ve ihsanların kendilerine de yapılması, müslümanlarla kaynaşıp onların sırlarına vakıf olmak ve bunu düşmanlarına yaymak ve benzeri birtakım gaye ve maksatlardır.
وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو. والمعنى: أن دائرة الخداع راجعة إليهم وضررها يحيق بهم. أو أنهم في ذلك خدعوا أنفسهم لما غروها بذلك. وخدعتهم أنفسهم حيث حدثتهم بالأماني الفارغة وحملتهم على مخادعة من لا تخفى عليه خافية.
{ وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatidir. Manası: Aldatmanın dönüp dolaşıp kendilerine geldiği ve zararının onları kuşattığıdır. Yahut bu hususta nefislerini bununla aldattıkları için bizzat kendilerini kandırmışlardır; nefisleri de kendilerine boş kuruntular fısıldayıp hiçbir gizli şey kendisine gizli kalmayan Zat'ı aldatmaya onları sevk etmekle kendilerini kandırmıştır.
وقرأ الباقون وَما يَخْدَعُونَ، لأن المخادعة لا تتصور إلا بين اثنين وقرئ و «يَخَدِعُونَ» من خدع و «يَخَدِعُونَ» بمعنى يختدعون و «يَخَدِعُونَ» و «يخادعون» على البناء للمفعول، ونصب أنفسهم بنزع الخافض، والنفس ذات الشيء وحقيقته، ثم قيل للروح لأن نفس الحي به، وللقلب لأنه محل الروح أو متعلقه، وللدم لأن قوامها به، وللماء لفرط حاجتها إليه، وللرأي في قولهم فلان يؤامر نفسه لأنه ينبعث عنها أو يشبه ذاتاً تأمره وتشير عليه. والمراد بالأنفس هاهنا ذواتهم ويحتمل حملها على أرواحهم وآرائهم.
Diğerleri ise { وَما يُخادِعُونَ } şeklinde okumuşlardır; çünkü muhâdaa ancak iki taraf arasında tasavvur edilir. [Ayrıca] «hadea» fiilinden «yahada'ûne» (يَخَدِعُونَ), «yahtedi'ûne» manasında «yahadde'ûne» (يَخَدِّعُونَ), meçhul bina ile «yuhâde'ûne» (يُخادَعُونَ) ve «yuhda'ûne» (يُخْدَعُونَ) şeklinde de okunmuştur ki [bu sonuncuda] «enfüsehüm» cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansûb olur. Nefs (النفس), bir şeyin bizzat kendisi ve hakikatidir; daha sonra canlının nefes alması onunla olduğu için ruha, ruhun mahalli yahut taalluk ettiği yer olduğu için kalbe, nefsin kıvamı onunla olduğu için kana, ona aşırı derecede muhtaç olduğu için suya ve «fülânün yüâmiru nefsehû» (falan kimse nefsiyle istişare ediyor) sözünde olduğu gibi ondan neşet ettiği yahut kendisine emredip tavsiyede bulunan bir şahsa benzediği için de reye/fikre ıtlak edilmiştir. Burada nefislerden maksat onların bizzat kendileridir; ruhlarına ve fikirlerine hamledilmesi de muhtemeldir.
وَما يَشْعُرُونَ لا يحسون لذلك لتمادي غفلتهم. جعل لحوق وبال الخداع ورجوع ضرره إليهم في الظهور كالمحسوس الذي لا يخفى إلا على مؤوف الحواس. والشعور: الإحساس، ومشاعر الإنسان حواسه، وأصله الشعر ومنه الشعار.
{ وَما يَشْعُرُونَ } “Farkında değillerdir”, gafletlerinin sürüp gitmesi sebebiyle bunu hissetmezler. Aldatmanın vebalinin onlara ulaşması ve zararının kendilerine dönmesi, açıklık bakımından ancak duyuları körelmiş kimselere gizli kalabilecek hissedilir bir şey gibi kılınmıştır. Şuur (الشعور): Hissetmektir; insanın meşâiri ise onun duyu organlarıdır. Aslı kıldan (şa'r) gelir; şiâr kelimesi de bundandır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠]
[Bakara Suresi (2), Âyet 10]
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)
{ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠) } “Kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlar için elem verici bir azap vardır.”
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً المرض حقيقة فيما يعرض للبدن فيخرجه عن الاعتدال الخاص به ويوجب الخلل في أفعاله. ومجاز في الأعراض النفسانية التي تخل بكمالها كالجهل وسوء العقيدة والحسد والضغينة وحب المعاصي، لأنها مانعة من نيل الفضائل، أو مؤدية إلى زوال الحياة الحقيقية الأبدية. والآية الكريمة تحتملهما فإن قلوبهم كانت متألمة تحرقاً على ما فات عنهم من الرياسة، وحسداً على ما يرون من ثبات أمر الرسول ﷺ واستعلاء شأنه يوماً فيوماً، وزاد الله غمهم بما زاد في إعلاء أمره وإشادة ذكره، ونفوسهم كانت موصوفة بالكفر وسوء الاعتقاد ومعاداة النبي ﷺ ونحوها، فزاد الله ﷾ ذلك بالطبع. أو بازدياد التكاليف وتكرير الوحي وتضاعف النصر، وكان إسناد الزيادة إلى الله تعالى من حيث إنه مسبب من فعله وإسنادها إلى السورة في قوله تعالى فَزادَتْهُمْ رِجْساً لكونها سبباً.
{ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } “Kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır”. Maraz (المرض - hastalık), hakiki manada bedene arız olup onu kendine has dengeden çıkaran ve fiillerinde bozukluğa yol açan durumlar için kullanılır. Mecazen ise cehalet, bozuk inanç, haset, kin ve günah sevgisi gibi nefsin kemaline halel getiren nefsi arazlar için kullanılır; çünkü bunlar erdemleri elde etmeye engeldir yahut hakiki ve ebedi hayatın yok olmasına yol açar. Ayet-i kerime her iki manaya da ihtimallidir; zira onların kalpleri, ellerinden kaçan liderlik sebebiyle için için yanmaktan ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasının günden güne perçinlendiğini ve şanının yüceldiğini görmekten doğan hasetle acı çekiyordu; Allah da O'nun davasını daha da yücelterek ve adını duyurarak onların kederini artırdı. Nefisleri de küfür, bozuk inanç, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık ve benzeri şeylerle nitelenmişti; Allah azze ve celle de bunu mühürlemek suretiyle yahut mükellefiyetleri artırmak, vahyi tekrarlamak ve zaferi katlamak suretiyle artırdı. Artırma fiilinin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi, O'nun fiilinin bir neticesi olması hasebiyledir; Allah Teâlâ'nın: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً } “[Bu sure] onların pisliğine pislik katmıştır” kavlinde sureye isnat edilmesi ise surenin buna sebep olması sebebiyledir.
ويحتمل أن يراد بالمرض ما تداخل قلوبهم من الجبن والخور حين شاهدوا شوكة المسلمين وإمداد الله تعالى لهم بالملائكة، وقذف الرعب في قلوبهم وبزيادته تضعيفه بما زاد لرسول الله ﷺ نصرة على الأعداء وتبسطاً في البلاد.
Maraz (hastalık) ile müslümanların gücünü, Allah Teâlâ'nın onlara meleklerle yardım ettiğini ve kalplerine korku saldığını gördüklerinde onların kalplerine giren korkaklık ve zafiyetin kastedilmiş olması da muhtemeldir; hastalığın artırılması ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlarına karşı daha fazla zafer bahşedilip beldelerde hâkimiyetinin genişletilmesiyle o zafiyetin katlanmasıdır.
وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أي: مؤلم يقال: ألم فهو أليم كوجع فهو وجيع، وصف به العذاب للمبالغة كقوله:
{ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlar için elem verici bir azap vardır”, yani acı vericidir; nitekim «vecia fe-hüve vecî'» (ağrıdı, ağrılıdır) denildiği gibi «elime fe-hüve elîm» (acıdı, elem vericidir) denir. Şairin şu sözünde olduğu gibi mübalağa için azap bu vasıfla nitelenmiştir:
تحيةُ بينِهمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ على طريقة قولهم: جد جده. بِما كانُوا يَكْذِبُونَ قرأها عاصم وحمزة والكسائي، والمعنى بسبب كذبهم، أو ببدله جزاء لهم وهو قولهم آمنا. وقرأ الباقون يَكْذِبُونَ، من كذبه لأنهم كانوا يكذبون الرسول ﵊ بقلوبهم، وإذا خلوا إلى شياطينهم. أو من كذَّب الذي هو للمبالغة أو للتكثير مثل بين الشيء وموتت البهائم. أو من كذب الوحشي إذا جرى شوطاً وقف لينظر ما وراءه فإن المنافق متحير متردد.
«تحيةُ بينِهمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ» (Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir); bu, Arapların «cedde cedduhû» (gayreti gayrete geldi) sözü tarzındadır. { بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } “Yalan söylemekte olduklarından dolayı” ifadesini Âsım, Hamza ve Kisâî [şeddesiz] okumuştur; manası, yalan söylemeleri sebebiyle yahut 'İnandık' sözlerine karşılık bir ceza olarak demektir. Diğer kurrâ ise «yükezzibûne» (yalanlamakta olduklarından dolayı) şeklinde okumuştur; bu, Peygamber aleyhisselâm'ı kalpleriyle ve şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında yalanladıkları için «kezzebehû» (onu yalanladı) fiilinden gelir. Veyahut «beyyene'ş-şey'e» (şeyi açıkladı) ve «mevvete'l-behâimü» (hayvanlar birbiri ardınca öldü) ifadelerinde olduğu gibi mübalağa veya çokluk bildiren «kezzebe» fiilindendir. Ya da yaban hayvanı bir müddet koşup arkasında ne olduğuna bakmak için durduğunda söylenen «kezzebe'l-vahşiyyü» ifadesindendir; zira münafık da şaşkın ve kararsızdır.
والكذب: هو الخبر عن الشيء على خلاف ما هو به. وهو حرام كله لأنه علل به استحقاق العذاب حيث
Kizb (الكذب - yalan): Bir şey hakkında olduğu halin aksine haber vermektir. Tamamı haramdır; zira azaba müstahak oluş gerekçelendirilip
رتب عليه. وما
ona bağlanmıştır. Şu
روي أن إبراهيم ﵊ كذب ثلاث كذبات
İbrâhim aleyhisselâm'ın üç kez yalan söylediğine dair rivayete gelince
، فالمراد التعريض. ولكن لما شابه الكذب في صورته سمي به.
, buradaki murat tarizdir (kinayedir). Ancak suret bakımından yalana benzediği için böyle isimlendirilmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١١]
[Bakara Suresi (2), Âyet 11]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) } “Kendilerine: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman, 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler.”
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ عطف على يَكْذِبُونَ أو يَقُولُ. وما روي عن سلمان ﵁ أن أهل هذه الآية لم يأتوا بعد فلعله أراد به أن أهلها ليس الذين كانوا فقط، بل وسيكون من بعد من حاله حالهم لأن الآية متصلة بما قبلها بالضمير الذي فيها. والفساد: خروج الشيء عن الاعتدال. والصلاح ضده وكلاهما يعمان كل ضار ونافع.
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Kendilerine: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman” [ifadesi], { يَكْذِبُونَ } veya { يَقُولُ } üzerine matuftur. Selmân radıyallâhu anh'tan rivayet edilen bu ayetin muhataplarının henüz gelmediğine dair söze gelince; o bununla, muhataplarının sadece o dönemde yaşamış olanlardan ibaret olmadığını, bilakis daha sonra da hali onların hali gibi olacak kimselerin bulunacağını kastetmiş olabilir. Zira ayet, içerisindeki zamir vasıtasıyla kendisinden öncesine bağlıdır. Fesad (الفساد): Bir şeyin itidalden (dengeden/ölçüden) çıkmasıdır. Salâh (الصلاح - ıslah/düzelme) ise onun zıddıdır ve her ikisi de zararlı ve faydalı olan her şeyi kapsar.
وكان من فسادهم في الأرض هَيْجُ الحُروب والفتن بمخادعة المسلمين، وممالأة الكفار عليهم بإفشاء الأسرار إليهم، فإن ذلك يؤدي إلى فساد ما فى الأرض من الناس والدواب والحرث.
Onların yeryüzündeki fesatlarından biri de müslümanları aldatmak ve sırları kâfirlere ifşa ederek onlara arka çıkmak suretiyle savaşları ve fitneleri körüklemekti. Çünkü bu durum, yeryüzündeki insan, hayvan ve ekini helake/bozulmaya sürükler.
ومنه إظهار المعاصي والإهانة بالدين فإن الإخلال بالشرائع والإعراض عنها مما يوجب الهرج والمرج ويخل بنظام العالم. والقائل هو الله تعالى، أو الرسول ﷺ، أو بعض المؤمنين. وقرأ الكسائي وهشام (قُيْل) بإشمام الضم الأول.
Günahları açıkça işlemek ve dini hafife almak da bundandır; zira şeriatları ihlal etmek ve onlardan yüz çevirmek hercümerci (kargaşayı) gerektiren ve âlem düzenini bozan şeylerdendir. [Kendilerine] söyleyen ise Allah Teâlâ, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem veya müminlerden bazılarıdır. Kisâî ve Hişâm, ilk harfin ötresini işmâm ile «kîle» (قُيْل) şeklinde okumuştur.
قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ جواب ل إِذا رد للناصح على سبيل المبالغة، والمعنى أنه لا يصح مخاطبتنا بذلك، فإن شأننا ليس إلا الإصلاح، وإن حالنا متمحضة عن شوائب الفساد، لأن (إنما) تفيد قصر ما دخلت عليه على ما بعده. مثل: إنما زيد منطلق، وإنما ينطلق زيد، وإنما قالوا ذلك: لأنهم تصوروا الفساد بصورة الصلاح لما في قلوبهم من المرض كما قال الله تعالى: أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً.
{ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } “'Biz ancak ıslah edicileriz' derler” [ifadesi], { إِذا } edatının cevabıdır ve mübalağa yoluyla nasihat edene verilmiş bir karşılıktır. Manası: 'Bize böyle hitap edilmesi doğru değildir; zira bizim işimiz ancak ıslahtır ve durumumuz fesat şaibelerinden tamamen arınmıştır.' Zira { إِنَّما } (innemâ), başına geldiği şeyi sonrasına hasretmeyi (kasr) ifade eder. Tıpkı: «İnnemâ Zeydün müntalikun» (Zeyd ancak gidicidir) ve «İnnemâ yentaliku Zeydün» (Giden ancak Zeyd'dir) sözlerinde olduğu gibi. Böyle söylemelerinin sebebi ise kalplerindeki hastalık yüzünden fesadı ıslah suretinde tasavvur etmeleridir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً } “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse mi?”
[سورة البقرة (٢) : آية ١٢]
[Bakara Suresi (2), Âyet 12]
أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢)
{ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢) } “İyi bilin ki, asıl fesat çıkaranlar kendileridir; lâkin farkında değillerdir.”
أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لاَّ يَشْعُرُونَ رد لما ادعوه أبلغَ رد للاستئناف به وتصديره بحرفي التأكيد:
{ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لاَّ يَشْعُرُونَ } “İyi bilin ki, asıl fesat çıkaranlar kendileridir; lâkin farkında değillerdir” [ayeti], istînâf (yeni bir başlangıç) olması ve iki tekit harfiyle başlaması sebebiyle onların iddialarına verilmiş en beliğ bir reddir:
(ألا) المنبهة على تحقيق ما بعدها، فإن همزة الاستفهام التي للإنكار إذا دخلت على النفي أفادت تحقيقاً، ونظيره (أليس ذلك بقادر) ، ولذلك لا تكاد تقع الجملة بعدها إلا مصدرة بما يتلقى به القسم، وأختها أما التي هي من طلائع القسم: وإن المقررة للنسبة، وتعريف الخبر وتوسيط الفصل لرد ما في قولهم (إنما نحن مصلحون) من التعريض للمؤمنين، والاستدراك ب لا يَشْعُرُونَ.
Kendisinden sonrasının kesinliğini bildiren uyarı edatı olan «elâ» (ألا) [bunlardan biridir]; nitekim inkâr ifade eden istifham hemzesi olumsuzluğun başına geldiğinde tahkik (kesinlik) bildirir, bunun benzeri { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ } “Bunu yapan güç yetiremez mi?” ifadesidir. Bu sebeple ondan sonra gelen cümle hemen her zaman yeminin cevabında kullanılan unsurlarla başlar. Yeminin öncülerinden olan kız kardeşi «emmâ» (أما) da böyledir. Hükmü pekiştiren «inne» (إنّ) [ikinci tekit harfidir]; haberin marife kılınması ve araya fasıl zamirinin getirilmesi ise onların «Biz ancak ıslah edicileriz» sözlerinde müminlere yönelik tarizi (iğnelemeyi) reddetmek içindir; { لا يَشْعُرُونَ } “Farkında değillerdir” ile de istidrâk yapılmıştır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣]
[Bakara Suresi (2), Âyet 13]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣) } “Kendilerine: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiği zaman, 'Biz de o beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' derler. İyi bilin ki, asıl beyinsizler kendileridir; lâkin bilmezler.”
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا من تمام النصح والإرشاد فإن كمال الإيمان بمجموع الأمرين: الإعراض عما لا ينبغي وهو المقصود بقوله: لاَ تُفْسِدُوا، والإتيان بما ينبغي وهو المطلوب بقوله: آمَنُوا.
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا } “Kendilerine: 'İman edin' denildiği zaman” [ifadesi], nasihat ve irşadın tamamlayıcısıdır; zira imanın kemali iki şeyin birleşimiyle olur: Uygunsuz olandan yüz çevirmek ki { لاَ تُفْسِدُوا } “Fesat çıkarmayın” sözüyle kastedilen budur; ve gerekeni yerine getirmek ki { آمَنُوا } “İman edin” sözüyle talep edilen de budur.
كَما آمَنَ النَّاسُ في حيز النصب على المصدر، وما مصدرية أو كافة مثلها في ربما، واللام في الناس للجنس والمراد به الكاملون في الإنسانية العاملون بقضية العقل، فإن اسم الجنس كما يستعمل لمسماه مطلقاً يستعمل لما يستجمع المعاني المخصوصة به والمقصودة منه، ولذلك يسلب عن غيره فيقال: زيد ليس بإنسان، ومن هذا الباب قوله تعالى: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ ونحوه وقد جمعهما الشاعر في قوله:
{ كَما آمَنَ النَّاسُ } “İnsanların iman ettiği gibi” ifadesi, mef'ûl-i mutlak olarak nasb mahallindedir. «Mâ» mastariyyedir yahut «rubbemâ»daki gibi kâffedir (engelleyicidir). { النَّاسُ } kelimesindeki «el-» takısı cins içindir ve bununla kastedilen, insanlıkta kâmil olup aklın gereğiyle amel eden kimselerdir. Zira cins ismi, mutlak olarak isimlendirildiği şey için kullanıldığı gibi, ona mahsus ve ondan kastedilen manaları kendisinde toplayan varlık için de kullanılır; bu sebeple başkasından nefyedilerek: «Zeyd insan değildir» denir. Allah Teâlâ'nın { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” sözü ve benzerleri bu kabildendir. Şair şu sözünde ikisini bir arada toplamıştır:
إذ الناسُ ناسٌ والزمانُ زمان أو للعهد، والمراد به الرسول ﷺ ومن معه. أو من آمن من أهل جلدتهم كابن سلام وأصحابه،
«إذ الناسُ ناسٌ والزمانُ زمان» (İnsanların insan, zamanın da zaman olduğu vakit). Veyahut [«el-» takısı] ahid içindir; bununla kastedilen Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekilerdir. Yahut İbn Selâm ve arkadaşları gibi kendi ırklarından/topluluklarından iman eden kimselerdir.
والمعنى آمنوا إيماناً مقروناً بالإخلاص متمحضاً عن شوائب النفاق مماثلاً لإيمانهم، واستدل به على قبول توبة الزنديق وأن الإقرار باللسان إيمان وإن لم يفد التقييد.
Manası: Onların imanı gibi ihlasla kuşanmış, nifak şaibelerinden tamamen arınmış bir imanla iman ediniz demektir. Bu ayetle zındığın tövbesinin kabul edileceğine ve [bu emirde] bir kayıt belirtilmemiş olsa bile dil ile ikrarın iman olduğuna delil getirilmiştir.
قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ الهمزة فيه للإنكار، واللام مشار بها إلى الناس، أو الجنس بأسره وهم مندرجون فيه على زعمهم، وإنما سَفَّهُوهُم لاعتقادهم فساد رأيهم، أو لتحقير شأنهم، فإن أكثر المؤمنين كانوا فقراء ومنهم موالي: كصهيب وبلال، أو للتجلد وعدم المبالاة بمن آمن منهم إن فسر الناس بعبد الله بن سلام وأشياعه. والسفه: خفة وسخافة رأي يقتضيهما نقصان العقل، والحلم يقابله.
{ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } “'Biz de o beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' derler” ifadesindeki hemze inkâr içindir; «el-» takısıyla insanlara yahut onların zannınca kendilerinin de dahil olduğu bütün cinse işaret edilmektedir. Onları beyinsiz (sefih) saymaları ise, görüşlerinin bozuk olduğuna inandıklarından veya onları hakir gördüklerindendir; zira müminlerin çoğu fakirdi ve aralarında Suheyb ile Bilâl gibi âzatlı köleler vardı; yahut 'insanlar' ifadesi Abdullah b. Selâm ve taraftarları olarak tefsir edilirse, onlardan iman edenlere karşı direnç göstermek ve onları umursamamak içindir. Sefehe (السفه - beyinsizlik): Aklın noksanlığından kaynaklanan hafiflik ve görüş kıtlığıdır; hilm (ağırbaşlılık/akıllılık) ise onun zıddıdır.
أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لاَّ يَعْلَمُونَ رد ومبالغة في تجهيلهم، فإن الجاهل بجهله الجازم على خلاف ما هو الواقع أعظم ضلالة وأتم جهالة من المتوقف المعترف بجهله، فإنه ربما يعذر وتنفعه الآيات والنذر، وإنما فصلت الآية ب لاَّ يَعْلَمُونَ والتي قبلها ب لاَّ يَشْعُرُونَ لأنه أكثر طباقاً لذكر السفه، ولأن الوقوف على أمر الدين والتمييز بين الحق والباطل مما يفتقر إلى نظر وفكر. وأما النفاق وما فيه من الفتن والفساد فإنما يدرك بأدنى تفطن وتأمل فيما يُشَاهد من أقوالهم وأفعالهم.
{ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لاَّ يَعْلَمُونَ } “İyi bilin ki, asıl beyinsizler kendileridir; lâkin bilmezler” [ayeti], bir reddiye ve onların cehaletini tescilde bir mübalağadır. Zira vâkıanın aksine kesin bir inançla cahil olan kimse, durup düşünen ve cehaletini itiraf eden kimseden daha büyük bir sapıklık ve daha tam bir cehalet içindedir; çünkü ikincisi mazur görülebilir ve ayetlerle uyarılar ona fayda verebilir. Bu ayetin { لاَّ يَعْلَمُونَ } “Bilmezler”, bir öncekinin ise { لاَّ يَشْعُرُونَ } “Farkında değillerdir” ile bitirilmesi, sefeh (beyinsizlik) zikrine daha uygun düşmesinden ve din işini kavrayıp hak ile batılı ayırt etmenin nazar ve tefekküre muhtaç olmasındandır. Nifak ile onun barındırdığı fitne ve fesada gelince, bu ancak onların görünen söz ve fiilleri üzerinde en ufak bir uyanıklık ve düşünmeyle dahi idrak edilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤]
[Bakara Suresi (2), Âyet 14]
وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤)
{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤) } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İman ettik' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz şüphesiz sizinleyiz, biz sadece alay edicileriz' derler.”
وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا بيان لمعاملتهم المؤمنين والكفار، وما صدرت به القصة فمساقه لبيان مذهبهم وتمهيد نفاقهم فليس بتكرير.
{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İman ettik' derler” [ifadesi], onların müminlere ve kâfirlere karşı muamelelerinin beyanıdır; kıssanın başında geçen kısım ise onların mezheplerini açıklamak ve nifaklarını ortaya koymak amacıyla sevk edilmiştir, dolayısıyla bu bir tekrar değildir.
روي أن ابن أبيّ وأصحابه استقبلهم نفر من الصحابة، فقال لقومه:
Rivayet edildiğine göre İbn Übey ve arkadaşları, ashaptan bir grup ile karşılaştılar; bunun üzerine [İbn Übey] kavmine şöyle dedi:
انظروا كيف أرد هؤلاء السفهاء عنكم، فأخذ بيد أبي بكر ﵁ فقال: مرحباً بالصديق سيد بني تيم، وشيخ الإسلام وثاني رسول الله في الغار الباذل نفسه وماله لرسول الله ﷺ، ثم أخذ بيد عمر ﵁ فقال: مرحباً بسيد بني عدي الفاروق القوي في دينه، الباذل نفسه وماله لرسول الله ﷺ، ثم أخذ بيد علي ﵁ فقال: مرحبا يا ابن عم رسول الله ﷺ وختنه سيد بني هاشم، ما خلا رسول الله ﷺ. فنزلت.
'Bakın bu beyinsizleri sizden nasıl uzaklaştıracağım/savacağım.' Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın elini tutup: 'Hoş geldin ey Sıddîk, Benî Teym'in efendisi, İslâm'ın şeyhi, mağarada Resûlullah'ın ikincisi, canını ve malını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için feda eden!' dedi. Sonra Ömer radıyallâhu anh'ın elini tutup: 'Hoş geldin ey Benî Adiy'in efendisi, Fârûk, dininde kuvvetli olan, canını ve malını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için feda eden!' dedi. Sonra Ali radıyallâhu anh'ın elini tutup: 'Hoş geldin ey Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcasının oğlu ve damadı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hariç Benî Hâşim'in efendisi!' dedi. Bunun üzerine [bu ayet] indi.
واللقاء المصادفة يقال لقيته ولاقيته، إذا صادفته واستقبلته، ومنه ألقيته إذا طرحته فإنك بطرحه جعلته بحيث يلقى.
Likâ (اللقاء): Karşılaşmaktır; onunla karşılaşıp yüz yüze geldiğinde «lekaytühû» (لقيته) ve «lâkaytühû» (لاقيته) denir. Onu yere attığında söylenen «elkaytühû» (ألقيته) da bundandır; zira onu yere atmakla karşılaşılacak bir hale getirmiş olursun.
وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ من خلوت بفلان وإليه إذا انفردت معه. أو من خلاك ذَمٌّ أي عداك ومضى عنك، ومنه القرون الخالية. أو من خلوت به إذا سخرت منه، وعدي بإلى لتضمن معنى الإنهاء، والمراد بشياطينهم الذين ماثلوا الشيطان في تمردهم، وهم المظهرون كفرهم، وإضافتهم إليهم للمشاركة في الكفر. أو كبار المنافقين والقائلون صغارهم. وجعل سيبويه نونه تارة أصلية على أنه من شطن إذا بعد فإنه بعيد عن الصلاح، ويشهد له قولهم: تشيطن. وأخرى زائدة على أنه من شاط إذا بطل، ومن أسمائه الباطل.
{ وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” ifadesi; biriyle baş başa kaldığında söylenen «halevtü bi-fulânin» ve «ileyhi» sözündendir. Yahut 'kınama senden uzaklaştı ve geçip gitti' manasındaki «halâke zemmun» ifadesindendir ki «el-kurûnu'l-hâliye» (geçmiş nesiller) tabiri de bundandır. Veyahut alay ettiğinde söylenen «halevtü bihî» ifadesindendir; varış/ulaşma (inhâ) manasını içerdiği için «ilâ» ile geçişli kılınmıştır. Onların şeytanlarından murat; azgınlıkta şeytana benzeyen ve küfrünü açıkça ortaya koyan kimselerdir; onların bunlara izafe edilmesi küfürdeki ortaklıkları sebebiyledir. Yahut [şeytanlar] münafıkların ileri gelenleri, söyleyenler ise onların ayak takımıdır. Sîbeveyh, [şeytan kelimesinin] «nûn»unu bazen ıslah ve hayırdan uzaklaştığı için uzaklaşmak manasındaki «şetana» (شطن) kökünden kabul ederek asıl harf saymıştır ki Arapların «teşeytana» (şeytanlaştı) sözü buna şahittir; bazen de bâtıl oldu manasındaki «şâta» (شاط) kökünden sayarak zaid kabul etmiştir, nitekim şeytanın isimlerinden biri de Bâtıl'dır.
قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ أي في الدين والاعتقاد، خاطبوا المؤمنين بالجملة الفعلية، والشياطين بالجملة الإسمية المؤكدة بإن لأنهم قصدوا بالأولى دعوى إحداث الإيمان، وبالثانية تحقيق ثباتهم على ما كانوا عليه، ولأنه لم يكن لهم باعث من عقيدة وصدق رغبة فيما خاطبوا به المؤمنين، ولا توقع رواج ادعاء الكمال في الإيمان على المؤمنين من المهاجرين والأنصار بخلاف ما قالوه مع الكفار.
{ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } “'Biz şüphesiz sizinleyiz' derler”, yani dinde ve inançta. Müminlere fiil cümlesiyle, şeytanlara ise «inne» ile pekiştirilmiş isim cümlesiyle hitap ettiler; çünkü birincisinde yeni bir iman meydana getirdiklerini iddia etmeyi, ikincisinde ise üzerinde bulundukları hal üzere sebat ettiklerini vurgulamayı kastettiler. Ayrıca müminlere söyledikleri sözde onları buna sevk eden bir inanç ve samimi bir istek bulunmadığı gibi, Muhacirler ve Ensar'dan olan müminlere karşı imanda kemal iddiasının tutmayacağını biliyorlardı; kâfirlere söyledikleri ise bunun aksineydi.
إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ تأكيد لما قبله، لأن المستهزئ بالشيء المستخف به مُصِرٌّ على خلافه. أو بدل منه لأن من حقر الإسلام فقد عظم الكفر. أو استئناف فكأن الشياطين قالوا لهم لما (قالوا إنا معكم) إن صح ذلك فما بالكم توافقون المؤمنين وتدعون الإيمان فأجابوا بذلك. والاستهزاء السخرية والاستخفاف يقال:
{ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “'Biz sadece alay edicileriz' [derler]” [ifadesi], öncesini pekiştiren bir tekitdir; çünkü bir şeyle alay edip onu hafife alan kimse onun zıddı üzerinde ısrarcıdır. Veyahut ondan bedeldir; zira İslâm'ı hakir gören kimse küfrü yüceltmiş olur. Veya bir istînâftır; sanki onlar 'Biz sizinleyiz' dediklerinde şeytanlar kendilerine: 'Eğer bu doğruysa müminlere uyup iman iddiasında bulunmanızın sebebi ne?' demiş, onlar da bu cevabı vermişlerdir. İstehzâ (الاستهزاء): Alay etmek ve hafife almaktır; şöyle denir:
هزئت واستهزأت بمعنى كأجبت واستجبت، وأصله الخفة من الهزء وهو القتل السريع يقال: هزأ فلان إذا مات على مكانه، وناقته تهزأ به أي تسرع وتخف.
Tıpkı «ecebtü» ve «istecebtü» fiillerinde olduğu gibi «heze'tü» ve «istehze'tü» aynı anlamdadır. Aslı hafiflikten gelir; nitekim «el-hez'» hızlıca öldürmektir. Bir kimse bulunduğu yerde aniden öldüğünde «heze'e fulânün», devesi onu hızla ve hafifçe götürdüğünde «nâkatühû tehze'ü bihî» denir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 15]
اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥)
{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥) } “Allah da onlarla alay eder ve azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir.”
اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ يجازيهم على استهزائهم، سمي جزاء الاستهزاء باسمه كما سمي جزاء السيئة سيئة، إما لمقابلة اللفظ باللفظ، أو لكونه مماثلاً له في القدر، أو يرجع وبال الاستهزاء عليهم فيكون كالمستهزئ بهم، أو ينزل بهم الحقارة والهوان الذي هو لازم الاستهزاء، أو الغرض منه، أو يعاملهم معاملة المستهزئ: أما في الدنيا فبإجراء أحكام المسلمين عليهم، واستدراجهم بالإمهال والزيادة في النعمة على التمادي في الطغيان، وأما في الآخرة: فبأن يفتح لهم وهم في النار باباً إلى الجنة فيسرعون نحوه، فإذا صاروا إليه سد عليهم الباب، وذلك قوله تعالى: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ وإنما استؤنف به ولم يعطف ليدل على إن الله تعالى تولى مجازاتهم، ولم يحوج المؤمنين إلى أن يعارضوهم، وأنَّ استهزاءهم لا يؤبه به في مقابلة ما يفعل الله تعالى بهم ولعله لم يقل: الله مستهزئ بهم ليطابق قولهم، إيماء بأن الاستهزاء يحدث حالاً فحالاً ويتجدد حيناً بعد حين، وهكذا كانت نكايات الله فيهم كما قال تعالى: أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ.
{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder”, yani alay etmelerinin cezasını onlara verir. Kötülüğün cezasının kötülük olarak adlandırılması gibi, alayın cezası da ya lafzın lafza mukabelesi kabilinden yahut miktar olarak ona denk olması sebebiyle kendi ismiyle adlandırılmıştır; ya da alayın vebali kendilerine döner ve böylece [Allah] onlarla alay eden konumunda olur; yahut alayın gereği veya gayesi olan hakareti ve zilleti onların başına indirir; yahut onlara alay eden kimsenin muamelesiyle muamele eder: Dünyada üzerlerinde müslümanların hükümlerini uygulayarak ve azgınlıklarında ısrar ettikçe onlara mühlet verip nimetleri artırarak onları istidrâc ile helake yaklaştırmasıyla; ahirette ise onlar cehennemdeyken kendilerine cennete açılan bir kapı açılıp oraya doğru koştuklarında kapının yüzlerine kapatılmasıyla olur. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler.” Bu cümlenin atfedilmeyip istînâf olarak getirilmesi, onların cezasını bizzat Allah Teâlâ'nın üstlendiğini, müminleri onlara karşılık vermeye muhtaç bırakmadığını ve Allah Teâlâ'nın onlara yapacağı karşısında onların alaylarının hiçbir kıymetinin olmadığını göstermek içindir. Onların sözüne mutabık olacak şekilde 'Allahü müstehziün bihim' denmeyip fiil olarak getirilmesi ise alayın [cezasının] anbean meydana geldiğine ve zaman zaman yenilendiğine işaret etmek içindir; nitekim Allah'ın onlara indirdiği musibetler de böyle olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ } “Görmüyorlar mı ki, onlar her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar (fitneye uğratılıyorlar)?”
وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ من مد الجيش وأمده إذا زاده وقواه، ومنه مددت السراج والأرض إذا استصلحتهما بالزيت والسماد، لا من المد في العمر فإنه يعدى باللام كأملى له. ويدل عليه قراءة ابن كثير (ويمدهم) . والمعتزلة لما تعذر عليهم إجراء الكلام على ظاهره قالوا: لما منعهم الله تعالى ألطافة التي يمنحها المؤمنين وخذلهم بسبب كفرهم وإصرارهم، وسدهم طرق التوفيق على أنفسهم فتزايدت بسببه قلوبهم ريناً وظلمة، تزايد قلوب المؤمنين انشراحاً ونوراً، وأمكن الشيطان من إغوائهم فزادهم طغياناً، أُسْنِدَ ذلك إلى الله تعالى إسناد الفعل إلى المسبب مجازاً، وأضاف الطغيان إليهم لئلا يتوهم أن إسناد الفعل إليه على الحقيقة، ومصداق ذلك أنه لما أسند المد إلى الشياطين أطلق الغي وقال وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ. أو أصله يمد لهم بمعنى يملي لهم ويمد في أعمارهم كي يتنبهوا ويطيعوا، فما زادوا إلا طغياناً وعمهاً، فحذفت اللام وعدى الفعل بنفسه كما في قوله تعالى: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ. أو التقدير يمدهم استصلاحاً، وهم مع ذلك يعمهون في طغيانهم. والطغيان بالضم والكسر كلقيان، والطغيان: تجاوز الحد في العتو، والغلو في الكفر، وأصله تجاوز الشيء عن مكانه قال تعالى: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ. والعمه في البصيرة كالعمى في البصر، وهو: التحير في الأمر يقال رجل عامه وعمه، وأرض عمهاء لا منار بها، قال:
{ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir” ifadesi; orduya takviye yapıp onu güçlendirdiğinde söylenen «medde'l-ceyşe ve emeddehû» sözündendir. Kandile yağ, toprağa gübre vererek onları ıslah ettiğinde söylenen «mededtü's-sirâce ve'l-arda» ifadesi de bundandır; ömürde uzatmak manasındaki medden değildir, zira o «emlâ lehû» gibi lâm harf-i ceri ile geçişli olur. İbn Kesîr'in «ve yümidduhüm» (ويمدهم) kıraati de buna delalet eder. Mu'tezile ise kelamı zahiri üzere hamletmek kendilerine zor gelince şöyle demiştir: Allah Teâlâ müminlere bahşettiği lütuflarını onlardan esirgeyip küfürleri ve inatları sebebiyle onları yardımsız bıraktığında, onlar da tevfik yollarını kendi yüzlerine kapatıp bu sebeple kalplerinin pası ve karanlığı arttığında -ki buna mukabil müminlerin kalplerinin inşirahı ve nuru artar- ve şeytana onları azdırma imkânı verip şeytan da onların azgınlığını artırdığında; bu durum fiilin sebebe isnadı kabilinden mecazen Allah Teâlâ'ya isnat edilmiştir. Fiilin O'na hakikat olarak isnat edildiği vehmedilmesin diye de tuğyanı onlara izafe etmiştir. Bunun doğruluğunun delili, meddi şeytanlara isnat ettiğinde gayyi (azgınlığı) mutlak bırakıp: { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler” buyurmuş olmasıdır. Yahut aslı «yemüddü lehüm» olup 'onlara mühlet verir, akıllarını başlarına alıp itaat etsinler diye ömürlerini uzatır' manasındadır; onlar ise ancak azgınlık ve körlüğü artırmışlardır; böylece lâm hazfedilmiş ve Allah Teâlâ'nın { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden seçti” ayetinde olduğu gibi fiil doğrudan geçişli kılınmıştır. Yahut takdiri 'ıslah etmek maksadıyla onlara imkân verir, onlar ise buna rağmen azgınlıkları içinde bocalarlar' şeklindedir. Tuğyân (الطغيان) kelimesi, «likyân» gibi ötreli ve esreli okunur. Tuğyân: Azgınlıkta haddi aşmak ve küfürde aşırı gitmektir; aslı bir şeyin kendi sınırını aşmasıdır, nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ } “Su taştığı zaman sizi taşıdık” buyurmuştur. Amehe (العمه): Gözdeki körlük (amâ) gibi basiretteki körlüktür; o da işte şaşkınlığa düşmektir. Şaşkın adama «racülün âmihün ve amihün», hiçbir işaret bulunmayan çöle «ardun amhâü» denir. Şair şöyle demiştir:
أَعْمَى الهُدَى بالجاهِلين العمهْ
«أَعْمَى الهُدَى بالجاهِلين العمهْ» (Doğru yol, şaşkınlık içindeki cahillere kör olmuştur/gizlenmiştir).
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦]
[Bakara Suresi (2), Âyet 16]
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦) } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir. Bu yüzden ticaretleri kazanç sağlamamış ve doğru yolu da bulamamışlardır.”
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى اختاروها عليه واستبدلوها به، وأصله بذل الثمن لتحصيل ما يطلب من الأعيان، فإن كان أحد العوضين ناضاً تعين من حيث إنه لا يطلب لعينه أن يكون ثمناً وبذله اشتراء، وإلا فأي العوضين تصورته بصورة الثمن فباذله مشترٍ وآخذه بائع، ولذلك عدت الكلمتان من الأضداد، ثم استعير للإعراض عما في يده محصلاً به غيره، سواء كان من المعاني أو الأعيان، ومنه قول الشاعر:
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir”, yani onu [hidayete] tercih etmişler ve onunla değiştirmişlerdir. Satın almanın aslı, talep edilen somut malları elde etmek için bedel vermektir. Şayet iki bedelden biri nakit para ise, bizzat kendisi için talep edilmediğinden semen (fiyat) olması ve onun verilmesi iştirâ (satın alma) sayılması tayin eder; aksi halde iki bedelden hangisini semen suretinde tasavvur edersen onu veren alıcı, alan ise satıcı olur; bu sebeple iki kelime (şirâ ve bey') ezdâd (zıt anlamlı kelimeler) arasında sayılmıştır. Daha sonra bu kavram, ister manalardan ister somut nesnelerden olsun, elindekinden yüz çevirip onunla başkasını elde etmek için istiare yoluyla kullanılmıştır. Şairin şu sözü de bundandır:
أخذْتُ بالجُمْلةِ رأساً أَزْعَرا ... وبالثَّنايَا الواضحات الدّردرا
«أخذْتُ بالجُمْلةِ رأساً أَزْعَرا ... وبالثَّنايَا الواضحات الدّردرا» (Bütünüyle dökülmüş/seyrek saçlı bir baş aldım, parıldayan ön dişlere karşılık da dişsiz bir ağız aldım).
وبالطّويل العمر عمرا جيدرا ... كما اشْتَرَى المُسْلمُ إذ تَنَصَّرا
«وبالطّويل العمر عمرا جيدرا ... كما اشْتَرَى المُسْلمُ إذ تَنَصَّرا» (Ve uzun ömre karşılık kısa bir ömür aldım; tıpkı bir müslümanın hıristiyan olduğunda satın aldığı [zarar] gibi).
ثم اتسع فيه فاستعمل للرغبة عن الشيء طمعاً في غيره، والمعنى أنهم أخلوا بالهدى الذي جعله الله لهم بالفطرة التى فَطَرَ الناس عَلَيْهَا محصلين الضلالة التي ذهبوا إليها. أو اختاروا الضلالة واستحبوها على الهدى.
Daha sonra bu lafız genişletilerek başka bir şeye tamah edip bir şeyden yüz çevirmek anlamında kullanılmıştır. Manası şudur: İnsanları üzerinde yarattığı fıtrat sebebiyle Allah'ın kendilerine bahşettiği hidayeti zayi edip yöneldikleri sapıklığı elde etmişlerdir; yahut sapıklığı seçip onu hidayete tercih etmişlerdir.
فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ. ترشيح للمجاز، لَمَّا استعمل الاشتراء في معاملتهم أتبعه ما يشاكله تمثيلاً لخسارتهم، ونحوه:
{ فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } “Bu yüzden ticaretleri kazanç sağlamamış[tır]” [ifadesi], mecaz için bir terşîhtir (mecazı pekiştiren unsurdur). Onların muamelesinde iştirâ (satın alma) lafzı kullanılınca, uğradıkları zararı tasvir etmek için ona uygun düşen unsurlar ardı sıra getirilmiştir. Şu beyit de bunun gibidir:
وَلَّما رأيتُ النسرَ عزَّ ابن دأية ... وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ جَاشَ لَهُ صَدْري
«وَلَّما رأيتُ النسرَ عزَّ ابن دأية ... وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ جَاشَ لَهُ صَدْري» (Akbabanın kargayı yendiğini ve onun iki yuvasına yuva kurduğunu gördüğümde, bundan dolayı göğsüm daralıp heyecanlandı).
والتجارة: طلب الربح بالبيع والشراء. والربح: الفضل على رأس المال، ولذلك سمي شفا، وإسناده إلى التجارة وهو لأربابها على الاتساع لتلبسها بالفاعل، أو لمشابهتها إياه من حيث إنها سبب الربح والخسران.
Ticâret (التجارة): Alım satım yoluyla kâr aramaktır. Ribh (الربح - kâr): Sermayenin üzerindeki fazlalıktır, bu sebeple ona «şefâ» da denilmiştir. [Kazanmama fiilinin] ticaret sahiplerine ait olduğu halde ticarete isnat edilmesi; fâille irtibatı bulunması veya kâr ve zararın sebebi olması bakımından fâile benzemesi dolayısıyla genişletme (mecâz-ı aklî) yoluyladır.
وَما كانُوا مُهْتَدِينَ لطرق التجارة، فإن المقصود منها سلامة رأس المال والربح، وهؤلاء قد أضاعوا الطلبتين لأن رأس مَالِهم كان الفطرة السليمة، والعقل الصرف، فلما اعتقدوا هذه الضلالات بطل استعدادهم، واختل عقلهم ولم يبقَ لهم رأس مال يتوسلون به إلى درك الحق، ونيل الكمال، فبقوا خاسرين آيسين من الربح فاقدين للأصل.
{ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Ve doğru yolu da bulamamışlardır”, yani ticaretin yollarını bulamamışlardır. Zira ticaretten maksat sermayenin korunması ve kâr elde edilmesidir; bunlar ise iki hedefi de zayi etmişlerdir. Çünkü onların sermayesi selim fıtrat ve arı akıl idi; bu sapıklıklara inandıklarında istidatları bozuldu, akılları fesada uğradı ve ellerinde hakikati idrak edip kemale ulaşmaya vesile kılacakları hiçbir sermaye kalmadı; böylece hem sermayeyi kaybeden hem de kârdan ümidini kesen hüsrana uğramış kimseler olarak kaldılar.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧]
[Bakara Suresi (2), Âyet 17]
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ (١٧)
{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ (١٧) } “Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir. Ateş etrafını aydınlattığı zaman Allah onların nurlarını giderdi ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı.”
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً لما جاء بحقيقة حالهم عقبها بضرب المثل زيادة في التوضيح والتقرير، فإنه أوقع في القلب وأقمع للخصم الألد، لأنه يريك المتخيل محققاً والمعقول محسوساً، ولأمر ما أكثر الله في كتبه الأمثال، وفشت في كلام الأنبياء والحكماء. والمثل في الأصل بمعنى النظير يقال: مَثَل ومِثْل ومَثِيل كشبه وشبه وشيبه، ثم قيل للقول السائر الممثل مضربه بمورده، ولا يضرب إلا ما فيه غرابة، ولذلك حوفظ عليه من التغيير، ثم استعير لكل حال أو قصة أو صفة لها شأن وفيها غرابة مثل قوله تعالى: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ وقوله تعالى: وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى.
{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } “Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir”; durumlarının hakikatini beyan ettikten sonra, izahı ve pekiştirmeyi artırmak için ardından darb-ı mesel getirmiştir; zira bu, kalbe daha tesir edici ve inatçı hasmı daha çok susturucudur. Çünkü o, tahayyül edileni somutlaşmış ve akledileni hissedilir olarak sana gösterir. İşte mühim bir hikmete mebni olarak Allah kitaplarında misalleri çoğaltmış, peygamberlerin ve hikmet ehlinin kelamında da misaller yaygınlaşmıştır. Mesel (المثل) aslen benzer (nazîr) manasındadır; nitekim «şibh», «şebeh» ve «şebîh» gibi «mesel», «misl» ve «mesîl» denir. Daha sonra irad edildiği yer (mevrid) ile temsil edildiği durum (madrib) arasında benzerlik kurulan yaygın söz (atasözü) için kullanılmıştır; ancak içinde gariplik bulunan durumlar için darb-ı mesel getirilir, bu sebeple de değiştirilmekten korunmuştur. Sonra önemli ve içinde gariplik barındıran her hal, kıssa veya vasıf için istiare yoluyla kullanılmıştır; Allah Teâlâ'nın { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Müttakilere vaad edilen cennetin misali” ve { وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } “En yüce sıfat/misal Allah'ındır” buyruklarında olduğu gibi.
والمعنى حالهم العجيبة الشأن كحال من استوقد ناراً، والذي: بمعنى الذين كما في قوله تعالى:
Manası: Onların şaşılacak durumları, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir demektir. { الَّذِي } lafzı ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi { الَّذِينَ } (çoğul) manasındadır:
وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا إن جعل مرجع الضمير في بنورهم، وإنما جاز ذلك ولم يجز وضع القائم موضع القائمين لأنه غير مقصود بالوصف، بل الجملة التي هي صلته وهو وصلة إلى وصف المعرفة بها لأنه ليس باسم تام بل هو كالجزء منه، فحقه أنه لا يجمع كما لا تجمع أخواتها، ويستوي فيه الواحد والجمع وليس الذين جمعه المصحح، بل ذو زيادة زيدت لزيادة المعنى ولذلك جاء بالياء أبداً على اللغة الفصيحة التي عليها التنزيل، ولكونه مستطالاً بصلته استحق التخفيف، ولذلك بولغ فيه فحذف ياؤه ثم كسرته ثم اقتصر على اللام في أسماء الفاعلين والمفعولين، أو قصد به جنس المستوقدين، أو الفوج الذي استوقد. والاستيقاد: طلب الوقود والسعي في تحصيله، وهو سطوع النار وارتفاع لهبها. واشتقاق النار من: نار ينور نوراً إذا نفر لأن فيها حركة واضطراباً.
{ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “Siz de onların daldığı gibi daldınız”; bu, «bi-nûrihim»deki zamirin mercii kılınması durumundadır. Bunun caiz olup da «el-kâim» kelimesini «el-kâimîn» yerine koymanın caiz olmaması, bizzat vasfın kastedilmemiş olmasındandır; bilakis asıl kastedilen onun sılası olan cümledir ve [ism-i mevsûl] marife bir ismin bu cümleyle nitelenmesine bir vasıtadır. Çünkü o tam bir isim olmayıp sanki onun bir parçası gibidir; dolayısıyla kural gereği benzerleri gibi cem yapılmaz, tekil ile çoğul onda eşittir. «Ellezîne» ise onun kurallı çoğulu değil, mananın ziyadeliği için ziyade edilmiş bir ek sahibidir; bu sebeple Kur'an'ın nazil olduğu fasih lügatte daima «yâ» iledir. Sılası sebebiyle uzadığı için tahfifi (hafifletilmeyi) hak etmiştir; bu sebeple mübalağa yapılarak «yâ»sı hazfedilmiş, sonra kesresi hazfedilmiş, sonra da ism-i fail ve mef'ullerde sadece «lâm» ile yetinilmiştir. Veyahut [«ellezî» ile] ateş yakanların cinsi yahut ateş yakan topluluk kastedilmiştir. İstigâd (الاستيقاد): Yakıt aramak ve onu elde etmeye çalışmaktır; o da ateşin parlaması ve alevinin yükselmesidir. «En-Nâr» (النار - ateş) kelimesinin iştikakı ise ürküp kaçtı anlamındaki «nâre yenûru nevran» kökündendir; zira ateşte bir hareket ve çalkantı vardır.
فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ أي: النار، ما حول المستوقد إن جعلتها متعدية، وإلا أمكن أن تكون مسندة إلى ما، والتأنيث لأن ما حوله أشياء وأماكن أو إلى ضمير النار، وما: موصولة في معنى الأمكنة، نصب على الظرف، أو مزيدة، وحوله ظرف وتأليف الحول للدوران. وقيل للعام حول لأنه يدور.
{ فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ } “Ateş etrafını aydınlattığı zaman”; yani eğer [fiili] geçişli kılarsan ateş, yakanın etrafındaki şeyleri aydınlattığında demektir. Aksi takdirde fiilin «mâ»ya isnat edilmiş olması da mümkündür; müenneslik ise etrafındakilerin nesneler ve mekânlar olmasındandır; yahut ateşin zamirine isnat edilmiştir. «Mâ» mekânlar manasında mevsûledir ve zarf olarak mansubdur, yahut zâidedir. «Havlehû» ise zarftır; «havl» kökünün dizilişi dönme manası içindir. Seneye de devrettiği/döndüğü için «havl» denilmiştir.
ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ جواب لما، والضمير للذي، وجمعه للحمل على المعنى، وعلى هذا إنما قال:
{ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Allah onların nurlarını giderdi” [ifadesi], { لَمَّا } edatının cevabıdır; zamir { الَّذِي } lafzına aittir ve çoğul getirilmesi manaya hamledilmesindendir; buna göre sadece şöyle demiştir:
بِنُورِهِمْ ولم يقل: بنارهم لأنه المراد من أيقادها. أو استئناف أجيب به اعتراض سائل يقول: ما بالهم شبهت حالهم بحال مستوقد انطفأت ناره؟ أو بدل من جملة التمثيل على سبيل البيان. والضمير على الوجهين للمنافقين، والجواب محذوف كما في قوله تعالى: فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ للإيجاز وأمن الالتباس. وإسناد الذهاب
{ بِنُورِهِمْ } “Onların nurlarını” demiştir de 'ateşlerini' dememiştir; çünkü ateşi yakmaktan maksat nurdur. Veyahut: 'Nasıl oluyor da onların durumu ateşi sönmüş bir kimsenin durumuna benzetiliyor?' diyen bir soranın itirazına verilmiş bir istînâf cevabıdır; yahut açıklama yoluyla temsil cümlesinden bedeldir. Bu iki veche göre zamir münafıklara aittir ve vecizlik ile karışıklığın önlenmesi amacıyla Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } “Onu götürdükleri zaman” buyruğunda olduğu gibi cevap mahzuftur. Gidermenin (izhabın)
إلى الله تعالى إما لأن الكل بفعله، أو لأن الإطفاء حصل بسبب خفي، أو أمر سماوي كريح أو مطر، أو للمبالغة ولذلك عدى الفعل بالباء دون الهمزة لما فيها من معنى الاستصحاب والاستمساك، يقال: ذهب السلطان بماله إذا أخذه، وما أخذه الله وأمسكه فلا مرسل له، ولذلك عدل عن الضوء الذي هو مقتضى اللفظ إلى النور، فإنه لو قيل: ذهب الله بضوئهم احتمل ذهابه بما في الضوء من الزيادة وبقاء ما يسمى نوراً، والغرض إزالة النور عنهم رأساً ألا ترى كيف قرر ذلك وأكده بقوله وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لاَّ يُبْصِرُونَ فذكر الظلمة التي هي عدم النور، وانطماسه بالكلية، وجمعها ونكرها ووصفها بأنها ظلمة خالصة لا يتراءى فيها شبحان. وترك في الأصل بمعنى طرح وخلى، وله مفعول واحد فضمن معنى صير، فجرى مجرى أفعال القلوب كقوله تعالى: وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ.
Allah Teâlâ'ya isnadı; ya her şeyin O'nun fiiliyle olması yahut sönmenin gizli bir sebeple veya rüzgâr, yağmur gibi semavi bir durumla gerçekleşmesi sebebiyle ya da mübalağa içindir. Bu sebeple fiil hemze ile değil «bâ» harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır; zira onda beraberinde götürme ve alıkoyma manası vardır. Nitekim hükümdar birinin malına el koyduğunda «zehebe's-sultânü bi-mâlihî» denir; Allah'ın alıp alıkoyduğunu ise salıverecek hiç kimse yoktur. İşte bu sebeple lafzın gerektirdiği «dav'» (ışık/aydınlık) kelimesinden «nûr» kelimesine dönülmüştür; zira 'Allah onların aydınlığını (dav'ehüm) giderdi' denseydi, ışıktaki fazlalığın gidip nur adı verilen kısmın kalmış olması ihtimali doğardı; oysa maksat nurun onlardan tamamen giderilmesidir. Görmez misin, Allah bunu nasıl takrir edip { وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لاَّ يُبْصِرُونَ } “Ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı” buyruğuyla pekiştirmiştir! Böylece nurun yokluğu ve büsbütün silinip gitmesi demek olan zulmeti zikretmiş, onu çoğul ve nekira yapmış, ayrıca iki karaltının dahi birbiri tarafından seçilemeyeceği koyu bir karanlık olmakla nitelemiştir. «Terake» (ترك) fiili aslen bırakmak ve terk etmek manasındadır ve tek mef'ûl alır; burada ise «sayyara» (dönüştürdü/kıldı) manasını tazammun ederek Allah Teâlâ'nın { وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ } “Onları karanlıklar içinde bıraktı” buyruğunda olduğu gibi ef'âl-i kulûb (iki mef'ûl alan kalbî fiiller) mecrasında cereyan etmiştir.
وقول الشاعر:
Şairin şu sözü de [bu kabildendir]: