قال ﵊ «لا عبادة كالتفكر»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Tefekkür gibi ibadet yoktur.»
. لأنه المخصوص بالقلب والمقصود من الخلق،
. Çünkü o, kalbe özgü olandır ve yaratılışın maksadıdır.
وعنه ﵊: «بينما رجل مستلق على فراشه إذ رفع رأسه فنظر إلى السماء والنجوم فقال: أشهد أن لك رباً وخالقاً: اللهم اغفر لي فنظر الله إليه فغفر له»
Yine o aleyhisselâm'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Bir adam yatağında sırtüstü yatarken başını kaldırıp göğe ve yıldızlara baktı ve: 'Şahitlik ederim ki senin bir Rabbin ve Yaratıcın vardır. Allahım, beni bağışla!' dedi. Bunun üzerine Allah ona [rahmet nazarıyla] baktı ve onu bağışladı.»
. وهذا دليل واضح على شرف علم الأصول وفضل أهله. رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذا باطِلًا على إرادة القول أي يتفكرون قائلين ذلك، وهذا إشارة إلى المتفكر فيه، أي الخلق على أنه أريد به المخلوق من السموات والأرض، أو إليهما لأنهما في معنى المخلوق، والمعنى ما خلقته عبثاً ضائعاً من غير حكمة بل خلقته لحكم عظيمة من جملتها أن يكون مبدأ لوجود الإِنسان وسبباً لمعاشه ودليلاً يدله على معرفتك ويحثه على طاعتك لينال الحياة الأبدية والسعادة السرمدية في جوارك. سُبْحانَكَ تنزيهاً لك من العبث وخلق الباطل وهو اعتراض. فَقِنا عَذابَ النَّارِ للإِخلال بالنظر فيه، والقيام بما يقتضيه. وفائدة الفاء هي الدلالة على أن علمهم بما لأجله خلقت السموات والأرض حملهم على الاستعاذة.
. Bu, usûl ilminin şerefine ve ehlinin faziletine açık bir delildir. رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذا باطِلًا [ifadesi], sözün takdir edilmesine dayanır; yani bunu söyleyerek tefekkür ederler. هَذا (bunu) kelimesi, üzerinde tefekkür edilen şeye, yani gökler ve yerden yaratılanlar kastedilerek 'yaratılışa' veya yaratılmış varlık anlamında oldukları için bizzat o ikisine (gökler ve yere) işarettir. Manası şudur: 'Sen bunu hikmetsiz, boş ve heba olmuş bir şekilde yaratmadın; bilakis insanın varlığının başlangıcı, maişetinin sebebi, onu Seni tanımaya götüren ve Senin civarında ebedî hayata ve sermedî saadete kavuşması için Sana itaate teşvik eden bir delil olması gibi büyük hikmetlerle yarattın.' سُبْحانَكَ [ifadesi], Seni abesten ve batılı yaratmaktan tenzih etmek içindir; bu bir ara cümledir (itiraz). فَقِنا عَذابَ النَّارِ [ifadesi ise], onda tefekkür etmeyi ve bunun gereğini yerine getirmeyi ihmal etmekten dolayıdır. Fâ (ف) harfinin faydası, göklerin ve yerin ne için yaratıldığını bilmelerinin onları [cehennem azabından] sığınmaya sevk ettiğini göstermesidir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 192]
رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢)
{ رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) } “Rabbimiz! Sen kimi ateşe sokarsan, şüphesiz onu rezil rüsva etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (192)”
رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ غاية الإخزاء، وهو نظير قولهم: من أدرك مرعى الضمان فقد أدرك، والمراد به تهويل المستعاذ منه تنبيهاً على شدة خوفهم وطلبهم الوقاية منه، وفيه إشعار بأن العذاب الروحاني أفظع. وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ أراد بهم المدخلين، ووضع المظهر موضع المضمر للدلالة على
رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ Onu rüsvalığın son noktasına kadar rezil etmişsindir. Bu, Arapların 'Tazminat otlağına ulaşan gerçekten [tam] ulaşmıştır' sözüne benzer. Bununla maksat, korkularının şiddetine ve ondan korunma taleplerine dikkat çekmek üzere, sığınılan şeyin (cehennemin) korkunçluğunu vurgulamaktır. Bunda manevî/ruhânî azabın daha korkunç olduğuna dair bir işaret vardır. وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ Bununla ateşe sokulanları kastetmiştir. Açık ismin (zâhir) zamir yerine getirilmesi,
أن ظلمهم سبب لإِدخالهم النار وانقطاع النصرة عنهم في الخلاص منها، ولا يلزم من نفي النصرة نفي الشفاعة لأن النصر دفع بقهر.
onların zulmünün ateşe sokulmalarına ve oradan kurtulma hususunda yardımın kendilerinden kesilmesine sebep olduğunu göstermek içindir. Yardım görmenin nefyedilmesinden şefaatin nefyedilmesi gerekmez; çünkü yardım, [azabı] zor kullanarak defetmektir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 193]
رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣)
{ رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) } “Rabbimiz! Biz, 'Rabbinize iman edin' diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Bizim günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al! (193)”
رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أوقع الفعل على المسمع وحذف المسموع لدلالة وصفه عليه، وفيه مبالغة ليست في إيقاعه على نفس المسموع وفي تنكير المنادي وإطلاقه ثم تقييده تعظيم لشأنه، والمراد به الرسول ﵊ وقيل القرآن، والنداء والدعاء ونحوهما يعدى بإلى واللام لتضمنها معنى الانتهاء والاختصاص. أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا أي بأن آمنوا فامتثلنا. رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا كبائرنا فإنها ذات تبعة. وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا صغائرنا فإنها مستقبحة، ولكن مكفرة عن مجتنب الكبائر. وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ مخصوصين بصحبتهم معدودين في زمرتهم، وفيه تنبيه على أنهم محبون لقاء الله، ومن أحب لقاء الله أحب الله لقاءه. والأبرار جمع بر أو بار كأرباب وأصحاب.
رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ Fiili işitilen şahsa bağlamış, vasfının ona delaleti sebebiyle işitilen sözü hazfetmiştir. Bunda, fiilin bizzat işitilen söze bağlanmasında olmayan bir mübalağa vardır. Çağırıcının (münâdî) belgisiz (nekre) ve mutlak bırakılıp sonra kayıtlanmasında onun şanını yüceltme vardır. Bununla kastedilen Resûl aleyhisselâm'dır; Kur'an olduğu da söylenmiştir. Nidâ, duâ ve benzerleri, gayeye ulaşma (intihâ) ve tahsis anlamı içerdiklerinden ilâ (إلى) ve lâm (لـ) harf-i cerleriyle geçişli olurlar. أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا Yani 'İman edin' diye [çağırınca] biz de emre uyduk. رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا Büyük günahlarımızı [bağışla]; çünkü onlar mesuliyet doğurur. وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا Küçük günahlarımızı [ört]; çünkü onlar çirkindir fakat büyük günahlardan kaçınanlar için örtülür. وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ Onların birlikteliğine nail olmuş ve onların zümresinden sayılmış olarak [canımızı al]. Bunda onların Allah'a kavuşmayı sevdiklerine dair bir dikkat çekme vardır; kim Allah'a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı sever. Ebrâr (الْأَبْرارِ), 'erbab' ve 'ashab' gibi 'berr' veya 'bârr' kelimesinin çoğuludur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 194]
رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤)
{ رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤) } “Rabbimiz! Peygamberlerin aracılığıyla bize vaat ettiklerini ver ve kıyamet gününde bizi rezil rüsva etme. Şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin. (194)”
رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ أي ما وعدتنا على تصديق رسلك من الثواب. لما أظهر امتثاله لما أمر به سأل ما وعد عليه لا خوفاً من إخلاف الوعد بل مخافة أن لا يكون من الموعودين لسوء عاقبة، أو قصور في الامتثال أو تعبداً واستكانة. ويجوز أن يعلق على بمحذوف تقديره: ما وعدتنا منزلاً على رسلك، أو محمولاً عليهم. وقيل معناه على ألسنة رسلك. وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ بأن تعصمنا عما يقتضيه. إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الْمِيعادَ بإثابة المؤمن وإجابة الداعي وعن ابن عباس ﵄: الميعاد البعث بعد الموت.
رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ Yani peygamberlerini tasdik etme karşılığında bize vaat ettiğin sevabı [ver]. Emrolunduğu şeye itaatini ortaya koyunca, vaat edilen şeyi istedi; bu vaatten dönülmesinden korktuğu için değil, kötü bir akıbetten yahut itaatteki bir kusurdan ötürü vaat edilenlerden olamama korkusundan veya bir kulluk ve tezellül (boyun bükme) ifadesi olarak idi. Alâ (عَلى) harf-i cerinin mahzuf bir kelimeye bağlanması da caizdir, takdiri şöyledir: 'Peygamberlerine indirilmiş olarak bize vaat ettiğin' veya 'onlara yüklenmiş olarak [vaat ettiğin]'. Bir görüşe göre anlamı 'peygamberlerinin dilleri üzere' demektir. وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ Bizi bunu gerektirecek şeylerden koruman suretiyle [bizi rezil etme]. إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الْمِيعادَ Mümine sevap verme ve dua edene icabet etme hususunda [vaadinden dönmezsin]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre mîâd (vaat), ölümden sonraki diriliştir.
وتكرير ربنا للمبالغة في الابتهال والدلالة على استقلال المطالب وعلو شأنها.
'Rabbimiz' [ifadesinin] tekrar edilmesi, yalvarışta mübalağa yapmak ve taleplerin her birinin müstakil ve şanının yüce olduğunu göstermek içindir.
وفي الآثار (من حزبه أمر فقال خمس مرات ربنا أنجاه الله مما يخاف)
Rivayetlerde [şöyle denilmiştir]: (Kime bir iş sıkıntı verir de beş defa 'Rabbimiz' derse, Allah onu korktuğu şeyden kurtarır).
. [سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٥]
. [Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 195]
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥)
{ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥) } “Bunun üzerine Rableri onların dualarına şöyle icabet etti: 'Ben, sizden erkek olsun kadın olsun -ki hepiniz birbirinizdensiniz- hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, Benim yolumda eziyet görenlerin, savaşanların ve öldürülenlerin kötülüklerini mutlaka örteceğim ve onları Allah katından bir mükâfat olarak altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. En güzel mükâfat Allah katındadır.' (195)”
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ إلى طلبتهم، وهو أخص من أجاب ويعدي بنفسه وباللام. أَنِّي لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ أي بأني لا أضيع. وقرئ بالكسر على إرادة القول. مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بيان عامل. بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ لأن الذكر من الأنثى والأنثى من الذكر، أو لأنهما من أصل واحد، أو لفرط الاتصال والاتحاد، أو للاجتماع والاتفاق في الدين. وهي جملة معترضة بين بها شركة النساء مع الرجال فيما وعد للعمال.
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ Onların taleplerine [icabet etti]. Bu, ecâbe (أجاب) fiilinden daha özeldir; hem doğrudan hem de lâm (لـ) harfiyle geçişli olur. أَنِّي لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ Yani 'zayi etmeyeceğimi bildirerek' demektir. Söz iradesiyle kesre ile [İnnî şeklinde] de okunmuştur. مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى [ifadesi], çalışan kimsenin (âmil) açıklamasıdır. بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ Çünkü erkek kadından, kadın da erkektendir; ya da her ikisi tek bir asıldandır veya aşırı irtibat ve birliktelikten ötürüdür yahut dindeki birlik ve ittifaktan dolayıdır. Bu, amel edenlere vaat edilen şeylerde kadınların erkeklerle ortak olduğunu kendisiyle açıkladığı bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza).
روي (أن أم سلمة ﵂ قالت: يا رسول الله إني أسمع الله يذكر الرجال في الهجرة ولا يذكر النساء)
Rivayet edildiğine göre (Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın hicret konusunda erkekleri andığını, kadınları ise anmadığını işitiyorum' dedi)
فنزلت. فَالَّذِينَ هاجَرُوا إلخ، تفصيل لأعمال العمال وما أعد لهم من الثواب على سبيل المدح والتعظيم، والمعنى فالذين هاجروا الشرك أو الأوطان والعشائر للدين. وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي بسبب إيمانهم بالله ومن أجله وَقاتَلُوا الكفار. وَقُتِلُوا في الجهاد. وقرأ حمزة والكسائي بالعكس لأن الواو لا توجب ترتيباً والثاني أفضل. أو لأن المراد لما قتل منهم قوم قاتل الباقون ولم يضعفوا. وشدد ابن كثير وابن عامر قُتِلُوا للتكثير. لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ لأمحونها. وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أي أثيبهم بذلك إثابة من عند الله تفضلاً منه، فهو مصدر مؤكد. وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ على
ve [bunun üzerine bu ayet] indi. فَالَّذِينَ هاجَرُوا ilâ âhirihî (ayetin sonuna kadar), övgü ve yüceltme yoluyla amel edenlerin amellerinin ve onlar için hazırlanan sevabın ayrıntılı açıklamasıdır. Manası: Şirki veya din uğruna vatanlarını ve aşiretlerini terk edenler. وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي Allah'a imanları sebebiyle ve O'nun uğrunda [yurtlarından çıkarılanlar ve eziyet görenler]. وَقاتَلُوا Kâfirlerle [savaşanlar]. وَقُتِلُوا Cihatta [öldürülenler]. Hamza ve Kisâî [قاتلوا ve قتلوا fiillerini] tersine (önce öldürüldüler sonra savaştılar şeklinde) okumuşlardır; çünkü vâv (و) harfi sıra gözetmeyi gerektirmez ve ikincisi (şehadet) daha faziletlidir. Yahut maksat, onlardan bir topluluk öldürülünce geriye kalanların savaşıp zaaf göstermesidir. İbn Kesîr ve İbn Âmir çokluk bildirmesi için قُتِّلُوا kelimesini şeddeli okumuşlardır. لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ Onları mutlaka sileceğim. وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ Yani O'ndan bir lütuf olarak Allah katından bir mükâfatla onları mükâfatlandırırım; bu pekiştirici bir masdardır (masdar-ı müekked). وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ
الطاعات قادر عليه.
İtaatlere [karşılık en güzel mükâfat O'nun katındadır, buna] güç yetirendir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٦ الى ١٩٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 196-197]
لاَ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧)
{ لاَ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) } “İnkâr edenlerin beldelerde gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! (196) [Bu] az bir menfaattir. Sonra onların varacağı yer cehennemdir; o ne kötü bir yataktır! (197)”
لاَ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ والخطاب للنبي ﷺ والمراد أمته، أو تثبيته على ما كان عليه كقوله فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ أو لكل أحد، والنهي في المعنى للمخاطب وإنما جعل للتقلب تنزيلاً للسبب منزلة المسبب للمبالغة، والمعنى لا تنظر إلى ما الكفرة عليه من السعة والحظ، ولا تغتر بظاهر ما ترى من تبسطهم في مكاسبهم ومتاجرهم ومزارعهم.
لاَ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, kastedilen ise onun ümmetidir; ya da فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ “Yalanlayanlara boyun eğme” ayetinde olduğu gibi bulunduğu hal üzere onu sebatkâr kılmaktır yahut herkese yöneliktir. Nehiy (yasaklama) mana itibarıyla muhatabadır; ancak mübalağa için sebebin müsebbeb (sonuç) yerine konulması kabilinden gezilip dolaşmaya (tekallüb) yöneltilmiştir. Manası: Kâfirlerin sahip olduğu genişliğe ve dünyalığa bakma; onların kazançlarında, ticaretlerinde ve ziraatlerindeki rahatlık ve bolluktan gördüğün zâhire aldanma.
روي (أن بعض المؤمنين كانوا يرون المشركين في رخاء ولين عيش فيقولون: إن أعداء الله فيما نرى من الخير وقد هلكنا من الجوع والجهد) فنزلت
Rivayet edildiğine göre (Müminlerden bazıları müşrikleri bolluk ve refah içinde görüp: 'Allah'ın düşmanları gördüğümüz şu hayır içindeler, biz ise açlık ve meşakkatten helak olduk' diyorlardı), bunun üzerine [bu ayet] indi.
. مَتاعٌ قَلِيلٌ خبر مبتدأ محذوف، أي ذلك التقلب متاع قليل لقصر مدته في جنب ما أعد الله للمؤمنين.
. مَتاعٌ قَلِيلٌ Mahzuf mübtedanın haberidir; yani Allah'ın müminler için hazırladığının yanında süresinin kısalığından ötürü 'bu gezip dolaşma az bir menfaattir'.
قال ﵊ «ما الدنيا في الآخرة إلا مثل ما يجعل أحدكم أصبعه في اليم فلينظر بم يرجع»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ahiretin yanında dünyanın durumu, ancak birinizin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecek!»
. ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ أي ما مهدوا لأنفسهم.
. ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ Yani kendileri için hazırladıkları [o döşek ne kötüdür].
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 198]
لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨)
{ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨) } “Fakat Rablerinden sakınanlar için, Allah katından bir ziyafet olarak altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler vardır. Allah katında olan şeyler, iyiler için daha hayırlıdır. (198)”
لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ النزل والنزل:
لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [Fakat Rablerinden sakınanlar için, Allah katından bir ziyafet olarak altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler vardır.] Nüzl (النُّزْل) ve nüzül (النُّزُل):
ما يعد للنازل من طعام وشراب وصلة، قال أبو الشعر الضبي:
Konaklayana (misafire) hazırlanan yiyecek, içecek ve ikramdır. Ebu'ş-Şa'r ed-Dabbî şöyle demiştir:
وكنا إذا الجبار بالجيش ضافنا ... جعلنا القنا والمرهفات له نزلا
'Zorba hükümdar ordusuyla bize misafir olduğunda... Mızrakları ve keskin kılıçları ona ziyafet kılardık.'
وانتصابه على الحال من جنات والعامل فيها الظرف، وقيل: إنه مصدر مؤكد، والتقدير: أنزلوها نزلا وَما عِنْدَ اللَّهِ لكثرته ودوامه خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ مما يتقلب فيه الفجار لقلته وسرعة زواله.
Bunun nasb edilmesi, cennât (cennetler) kelimesinden hâl olmasındandır ve onda amel eden âmil zarftır. Bir görüşe göre o tekit edici bir masdardır; takdiri: 'Onlara bir konaklama olarak ikram edildi' şeklindedir. وَما عِنْدَ اللَّهِ Çokluğu ve devamlılığı sebebiyle [Allah katında olan şeyler], خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ Azlığı ve çabucak yok olması sebebiyle günahkârların içinde dönüp dolaştığı şeylerden 'iyiler için daha hayırlıdır'.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 199]
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩)
{ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩) } “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a saygı duyarak Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene iman ederler; Allah'ın ayetlerini az bir paraya satmazlar. İşte onlar var ya, Rableri katında onların mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (199)”
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ نزلت في عبد الله بن سلام وأصحابه. وقيل في أربعين من نجران واثنين وثلاثين من الحبشة وثمانية من الروم كانوا نصارى فأسلموا. وقيل في أصحمة النجاشي لما نعاه جبريل إلى رسول الله ﷺ فخرج فصلى عليه فقال المنافقون انظروا إلى هذا يصلي على علج نصراني لم يره قط. وإنما دخلت اللام على الاسم للفصل بينه وبين إن بالظرف. وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ من القرآن. وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ من الكتابين. خاشِعِينَ لِلَّهِ حال من فاعل يؤمن وجمعه باعتبار المعنى لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا كما يفعله المحرفون من أحبارهم. أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ما خص بهم من الأجر ووعده في قوله تعالى: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ لعلمه بالأعمال وما يستوجبه من الجزاء واستغنائه عن التأمل والاحتياط، والمراد أن الأجر الموعود سريع الوصول فإن سرعة الحساب تستدعي سرعة الجزاء.
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ Abdullah b. Selâm ve arkadaşları hakkında inmiştir. Necran'dan kırk, Habeşistan'dan otuz iki ve Rum'dan sekiz kişi olup Hristiyan iken Müslüman olan kimseler hakkında indiği de söylenmiştir. Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ölümünü haber verdiğinde çıkıp onun için [gıyabî cenaze] namazı kıldırdığı Ashame en-Necâşî hakkında indiği de söylenmiştir. Bunun üzerine münafıklar: 'Şuna bakın, hiç görmediği Hristiyan bir kâfire (alece) namaz kılıyor' demişlerdi. Lâm harfinin ismin başına girmesi, onunla İnne (إنّ) arasını zarf ile ayırmak içindir. وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ Kur'an'dan [size indirilene]. وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ İki kitaptan [kendilerine indirilene]. خاشِعِينَ لِلَّهِ [İfadesi], yü'minu (يُؤْمِنُ) fiilinin fâilinden hâldir; çoğul getirilmesi mana itibarıyladır. لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا Hahamlarından olan tahrifçilerin yaptığı gibi [satmazlar]. أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ Kendilerine has kılınan ve Yüce Allah'ın أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ “İşte onlara mükâfatları iki kat verilecektir” kavlinde vaat ettiği ecirdir. إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ Amelleri ve gerektirdiği karşılığı bilmesi, düşünmeye ve tedbire ihtiyaç duymaması sebebiyledir. Kastedilen, vaat edilen ecrin hızla ulaşacağıdır; zira hesabın çabukluğu, cezanın/mükâfatın çabukluğunu gerektirir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٢٠٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 200]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠) } “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin, sınırlarda nöbet tutun (cihada hazır olun) ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (200)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا على مشاق الطاعات وما يصيبكم من الشدائد. وَصابِرُوا وغالبوا أعداء الله بالصبر على شدائد الحرب وأعدى عدوكم في الصبر على مخالفة الهوى، وتخصيصه بعد الأمر بالصبر
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا İbadetlerin meşakkatlerine ve başınıza gelen zorluklara [sabredin]. وَصابِرُوا Savaşın zorluklarına sabrederek Allah'ın düşmanlarına ve hevaya muhalefet hususunda sabrederek en amansız düşmanınıza üstün gelin. Sabır mutlak olarak emredildikten sonra bunun tahsis edilmesi,
مطلقاً لشدته. وَرابِطُوا أبدانكم وخيولكم في الثغور مترصدين للغزو، وأنفسكم على الطاعة كما
şiddetinden dolayıdır. وَرابِطُوا Savaşa hazır bir şekilde sınır boylarında bedenlerinizi ve atlarınızı bağlayın (nöbet tutun) ve nefislerinizi itaate bağlayın; nitekim
قال ﵊ «من الرباط انتظار الصلاة بعد الصلاة» .
O aleyhisselâm: «Namazdan sonra diğer namazı beklemek ribâttandır» buyurmuştur.
وعنه ﵊ «من رابط يوماً وليلة في سبيل الله كان كعدل صيام شهر رمضان وقيامه، لا يفطر ولا ينفتل عن صلاته إلا لحاجة»
Yine o aleyhisselâm'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim Allah yolunda bir gün bir gece nöbet tutarsa, [bu] orucunu hiç bozmayan ve ihtiyaç hali dışında namazından hiç ayrılmayan kimsenin tuttuğu Ramazan ayı orucuna ve kıldığı gece namazına denk olur.»
. وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ فاتقوه بالتبري عما سواه لكي تفلحوا غاية الفلاح، أو واتقوا القبائح لعلكم تفلحون بنيل المقامات الثلاثة، المرتبة التي هي الصبر على مضض الطاعات ومصابرة النفس في رفض العادات ومرابطة السر على جناب الحق لترصد الواردات المعبر عنها بالشريعة، والطريقة، والحقيقة.
. وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ Tam anlamıyla kurtuluşa ermek için O'ndan başkasından teberri ederek O'ndan sakının; yahut şeriat, tarikat ve hakikat olarak ifade edilen; taatlerin zorluğuna sabretmek, alışkanlıkları terk etmede nefse karşı sabır göstermek ve gelen ilhamları gözetlemek için sırrı Hakk'ın huzurunda murabıt kılmaktan ibaret olan şu üç makamın mertebesine nail olarak kurtuluşa eresiniz diye çirkinliklerden sakının.
عن النبي ﷺ: «من قرأ سورة آل عمران أعطي بكل آية منها أماناً على جسر جهنم» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim Âl-i İmrân Suresi'ni okursa, onun her bir ayetine karşılık kendisine cehennem köprüsü üzerinde bir emniyet verilir.»
وعنه ﵊ «من قرأ السورة التي يذكر فيها آل عمران يوم الجمعة صلى الله عليه وملائكته حتى تجب الشمس»
Yine o aleyhisselâm'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim cuma günü içinde Âl-i İmrân anılan sureyi okursa, güneş batıncaya kadar Allah ona rahmet eder, melekleri de dua ve istiğfarda bulunur.»
. والله أعلم.
. Doğrusunu Allah bilir.