Binûn

(5) Mâide Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ فأرشدكم وشرفكم بهم ولم يبعث في أمة ما بعث في بني إسرائيل من الأنبياء. وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً أي وجعل منكم أو فيكم، وقد تكاثر فيهم الملوك تكاثر الأنبياء بعد فرعون حتى قتلوا يحيى وهموا بقتل عيسى، وقيل: لما كانوا مملوكين في أيدي القبط فأنقذهم الله وجعلهم مالكين لأنفسهم وأمورهم سماهم ملوكاً. وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ من فلق البحر، وتظليل الغمام، وإنزال المن والسلوى ونحوها مما آتاهم الله، وقيل: المراد بالعالمين عالمي زمانهم.

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ } “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Allah'ın size olan nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler çıkardı...'” Yani onlar vasıtasıyla sizi doğru yola iletti ve sizi onlarla şereflendirdi; nitekim İsrailoğullarına gönderdiği kadar hiçbir ümmete peygamber göndermemiştir. { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “...ve sizi hükümdarlar yaptı...” Yani sizden yahut aranızdan [hükümdarlar kıldı]. Firavun'dan sonra, peygamberlerin çoğaldığı gibi aralarında hükümdarlar da çoğalmıştı; ta ki Yahyâ'yı öldürüp Îsâ'yı da öldürmeye kalkışıncaya kadar. Şöyle de denilmiştir: Onlar Kıptîlerin elinde köle iken Allah onları kurtarıp kendilerinin ve işlerinin mâliki kılınca onları hükümdarlar olarak isimlendirmiştir. { وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “...ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi.” Denizin yarılması, bulutun gölgelik yapılması, kudret helvası ve bıldırcın eti indirilmesi gibi Allah'ın onlara bahşettiği şeylerdendir. Âlemlerden maksadın kendi dönemlerinin insanları olduğu da söylenmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢١ الى ٢٢]

[Mâide Suresi (5) : Âyetler 21-22]

يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢)

{ يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢) } “'Ey kavmim! Allah'ın size [yazıp] takdir ettiği mukaddes toprağa girin ve arkanıza dönüp kaçmayın; yoksa hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz.' (21) Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Orada zorba bir kavim var. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz. Eğer oradan çıkarlarsa biz de muhakkak gireriz.' (22)”

يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ أرض بيت المقدس سميت بذلك لأنها كانت قرار الأنبياء عليهم الصلاة والسلام ومسكن المؤمنين. وقيل: الطور وما حوله. وقيل: دمشق وفلسطين وبعض الأردن. وقيل الشام. الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ قسمها لكم أو كتب في اللوح أنها تكون مسكناً لكم، ولكن إن آمنتم وأطعتم لقوله لهم بعد ما عصوا فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ. وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ ولا ترجعوا مدبرين خوفاً من الجبابرة قيل لما سمعوا حالهم من النقباء بكوا وقالوا: ليتنا متنا بمصر تعالوا نجعل علينا رأساً ينصرف بنا إلى مصر، أو لا ترتدوا عن دينكم بالعصيان وعدم الوثوق على الله ﷾. فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ ثواب الدارين، ويجوز في فتنقلبوا الجزم على العطف والنصب على الجواب.

{ يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Ey kavmim! Mukaddes toprağa girin...” Beytülmakdis toprağıdır; peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) karargâhı ve müminlerin meskeni olduğu için böyle isimlendirilmiştir. Tûr ve çevresi olduğu da söylenmiştir. Şam, Filistin ve Ürdün'ün bir kısmı olduğu da söylenmiştir. [Bütün] Şam bölgesi olduğu da söylenmiştir. { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “...Allah'ın size [yazıp] takdir ettiği...” Yani size taksim ettiği veya Levh-i Mahfuz'da oranın sizin meskeniniz olacağını yazdığı [toprak]; fakat inanıp itaat etmeniz şartıyla; nitekim isyan ettikten sonra onlara: { فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } [buyurmuştur]. { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } “...ve arkanıza dönüp kaçmayın...” Zorbalardan korkarak arkaya dönüp kaçmayın. Nakîblerden onların durumunu işitince ağladıkları ve: 'Keşke Mısır'da ölseydik; gelin başımıza bir reis geçirelim de bizi Mısır'a geri götürsün' dedikleri rivayet edilmiştir. Yahut isyan ederek ve aziz ve celil olan Allah'a güvenmeyerek dininizden dönmeyin. { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “...yoksa hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz.” Dünya ve ahiret sevabından [hüsrana uğrarsınız]. { فَتَنْقَلِبُوا } lafzında atıf sebebiyle cezm veya cevap [için olması] sebebiyle nasb caizdir.

قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ متغلبين لا تتأتى مقاومتهم، والجبار فعال من جبره على الأمر بمعنى أجبره وهو الذي يجبر الناس على ما يريده. وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ إِذ لاَ طَاقَة لَنَا بهم.

{ قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Orada zorba bir kavim var...'” Karşı konulması mümkün olmayan, üstün/baskın kimselerdir. Cebbâr, bir kimseyi bir işe zorlamak anlamındaki cebr kökünden fe''âl veznindedir; insanları istediği şeye zorlayan kimsedir. { وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ } “'...Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz. Eğer oradan çıkarlarsa biz de muhakkak gireriz.'” Çünkü onlara karşı gücümüz yetmez.

[سورة المائدة (٥) : آية ٢٣]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 23]

قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣)

{ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) } “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki: 'Onların üzerlerine kapıdan girin; oraya girdiğinizde şüphesiz galip gelirsiniz. Eğer mümin iseniz yalnız Allah'a tevekkül edin.' (23)”

قالَ رَجُلانِ كالب ويوشع مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أي يخافون الله ﷾ ويتقونه. وقيل كان رجلان من الجبابرة أسلما وسارا إلى موسى ﵊، فعلى هذا الواو لبني اسرائيل والراجع إلى الموصول محذوف أي من الذين يخافهم بنو إسرائيل، ويشهد له أنه قرئ «الذين يُخَافُونَ» بالضم أي المخوفين، وعلى المعنى الأول يكون هذا من الإِخافة أي من الذين يخوفون من الله ﷿ بالتذكير أو يخوفهم الوعيد. أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا بالإِيمان والتثبيت وهو صفة ثانية لرجلان أو اعتراض. ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ باب قريتهم أي باغتوهم وضاغطوهم في المضيق وامنعوهم من الأصحار. فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ لتعسر الكر عليهم في المضايق من عظم أجسامهم، ولأنهم أجسام لا قلوب فيها، ويجوز أن يكون علمهما بذلك من إخبار موسى ﵊ وقوله: كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ أو مما علما من عادة الله ﷾ في نصرة رسله، وما عهدا من صنعه لموسى ﵊ في قهر أعدائه. وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أي مؤمنين به ومصدقين بوعده.

{ قالَ رَجُلانِ } “İki adam dedi ki...” Kâleb ve Yûşa'. { مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } “...korkanlardan...” Yani aziz ve celil olan Allah'tan korkup O'ndan sakınanlardan. Şöyle de denilmiştir: Zorbalardan Müslüman olup Mûsâ aleyhisselâm'a gelen iki adamdı. Bu takdirde [yaxâfûne'deki] vâv İsrailoğullarına aittir ve mevsûle dönen zamir mahzûftur; yani İsrailoğullarının kendilerinden korktuğu kimselerden demektir. Nitekim zamme ile «الَّذِينَ يُخَافُونَ» şeklinde korkulanlar manasında okunmuş olması da buna şahitlik eder. Birinci manaya göre ise bu ifhâf (korkutmak) kökünden gelir; yani hatırlatma yoluyla aziz ve celil olan Allah'tan korkutan veya [insanları] tehdit ile korkutan kimselerden demektir. { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “...Allah'ın kendilerine nimet verdiği...” İman ve sebat ile [nimet verdiği]; bu, { رَجُلَانِ } kelimesinin ikinci sıfatı veya ara cümledir. { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “...Onların üzerlerine kapıdan girin...” Şehirlerinin kapısından; yani onları gafil avlayın, dar boğazda onları sıkıştırın ve düzlüğe çıkmalarına engel olun. { فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } “...oraya girdiğinizde şüphesiz galip gelirsiniz...” Zira cüsselerinin büyüklüğünden ötürü dar yerlerde geri dönüp saldırmaları güçtür ve çünkü onlar kalpleri olmayan cüsselerdir. Bu ikisinin bunu bilmesi, Mûsâ aleyhisselâm'ın bildirmesinden ve: { كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } sözünden yahut aziz ve celil olan Allah'ın peygamberlerine yardım etme âdetini bilmelerinden ve Mûsâ aleyhisselâm'ın düşmanlarını kahretme hususunda O'nun yaptıklarına şahit olmalarından ileri gelmiş olabilir. { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “...Eğer mümin iseniz yalnız Allah'a tevekkül edin.” Yani O'na inanan ve vaadini tasdik eden kimseler iseniz.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٤ الى ٢٥]

[Mâide Suresi (5) : Âyetler 24-25]

قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤) قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥)

{ قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤) قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukça biz oraya ebediyen girmeyiz. Haydi, sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturucularız!' (24) [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle bu yoldan çıkmış fâsık kavmin arasını ayır!' (25)”

قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً نفوا دخولهم على التأكيد والتأبيد. مَّا دامُوا فِيها بدل من أبدا بدل البعض. فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ قالوا ذلك استهانة بالله ورسوله وعدم مبالاة بهما، وقيل تقديره اذهب أنت وربك يعينك.

{ قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Biz oraya ebediyen girmeyiz...'” Girişlerini kesin ve ebedî olarak nefyettiler. { ما دامُوا فِيها } “...onlar orada bulundukça...” [ifadesi] { أَبَدًا } kelimesinden bedel-i ba'zdır. { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “...Haydi, sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturucularız!'” Bunu Allah'ı ve Resûlünü hafife alarak ve ikisini de umursamayarak söylediler. Takdirinin 'Sen git, Rabbin de sana yardım etsin' şeklinde olduğu da söylenmiştir.

قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي قاله شكوى بثه وحزنه إلى الله ﷾ لما خالفه قومه وأيس منهم، ولم يبق معه موافق يثق به غير هارون ﵇ والرجلان المذكوران وإن كانا يوافقانه لم يثق عليهما لما كابد من تلون قومه، ويجوز أن يراد بأخي من يواخيني في الدين فيدخلان فيه، ويحتمل نصبه عطفاً على نفسي، أو على اسم أن ورفعه عطفاً على الضمير في لا أَمْلِكُ، أو على محل إن واسمها، وجره عند الكوفيين عطفاً على الضمير في نفسي. فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ بأن تحكم لنا بما نستحقه وتحكم عليهم بما يستحقونه، أو بالتبعيد بيننا وبينهم وتخليصنا من صحبتهم.

{ قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum...'” Bunu, kavmi kendisine muhalefet edip onlardan ümidini kesince, aziz ve celil olan Allah'a keder ve hüznünü şikâyet ederek söyledi. Zira yanında Hârûn aleyhisselâm'dan başka güvenebileceği bir muvafık kalmamıştı. Zikredilen iki adam kendisine muvafık olsalar da kavminin dönekliğinden çektiği sıkıntılardan ötürü onlara tam güvenememişti. Kardeşim ifadesiyle dinde kardeşim olan kimsenin kastedilmiş olması ve o ikisinin de buna dâhil olması da caizdir. [Arapça ibarede ahî kelimesinin] { نَفْسِي } üzerine yahut { إِنَّ }'nin ismine atıfla mansub olması; { لَا أَمْلِكُ } içindeki zamire yahut { إِنَّ } ve isminin mahalline atıfla merfû olması; Kûfelilere göre ise { نَفْسِي } lafzındaki zamire atıfla mecrûr olması muhtemeldir. { فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “...Artık bizimle bu yoldan çıkmış fâsık kavmin arasını ayır!'” Bize hak ettiğimizle, onlara da hak ettikleriyle hükmederek yahut bizimle onların arasını uzaklaştırıp bizi onların beraberliğinden kurtararak [aramızı ayır].

[سورة المائدة (٥) : آية ٢٦]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 26]

قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦)

{ قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦) } “[Allah] buyurdu ki: 'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. O fâsıklar kavmi için sakın üzülme!' (26)”

قالَ فَإِنَّها فإن الأرض المقدسة. مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ لا يدخلونها ولا يملكونها بسبب عصيانهم.

{ قالَ فَإِنَّها } “[Allah] buyurdu ki: 'Artık orası...'” Yani mukaddes toprak. { مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “...onlara haram kılınmıştır...” İsyanları sebebiyle oraya giremezler ve oraya mâlik olamazlar.

أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ عامل الظرف إما محرمة فيكون التحريم موقتاً غير مؤبد فلا يخالف ظاهر قوله الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ، ويؤيد ذلك ما

{ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “...kırk yıl yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar...” Zarfın âmili ya { مُحَرَّمَةٌ } lafzıdır; bu takdirde haram kılınma ebedî değil muvakkat olur ve O'nun: { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } sözünün zahirine muhalif düşmez. Bunu şu da desteklemektedir:

روي: أن موسى ﵊ سار بعده بمن بقي من بني اسرائيل ففتح أريحاء، وأقام بها ما شاء الله ثم قبض

Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm bundan sonra İsrailoğullarından geriye kalanlarla yürüyüp Eriha'yı fethetti ve Allah'ın dilediği kadar orada ikamet ettikten sonra vefat etti.

وقيل: إنه قبض في التيه ولما احتضر أخبرهم بأن يوشع بعده نبي وأن الله ﷾ أمره بقتال الجبابرة، فسار بهم يوشع وقتل الجبابرة وصار الشام كله لبني اسرائيل، وإما يتيهون أي يسيرون فيها متحيرين لا يرون طريقاً فيكون التحريم مطلقاً، وقد قيل لم يدخل الأرض المقدسة أحد ممن قال إنا لن ندخلها بل هلكوا في التيه، وإنما قاتل الجبابرة أولادُهم.

Şöyle de denilmiştir: O, Tîh sahrasında vefat etti ve vefatı yaklaşınca onlara kendisinden sonra Yûşa'ın peygamber olduğunu ve aziz ve celil olan Allah'ın ona zorbalarla savaşmayı emrettiğini bildirdi. Yûşa' onlarla yürüdü, zorbaları öldürdü ve bütün Şam İsrailoğullarının oldu. Yahut [zarfın âmili] { يَتِيهُونَ } fiilidir; yani yol bulamayarak orada şaşkın şaşkın dolaşırlar; bu takdirde haram kılınma mutlak [ebedî] olur. 'Biz oraya asla girmeyiz' diyenlerden hiçbirinin mukaddes toprağa girmediği, bilakis Tîh'te helak oldukları ve zorbalarla ancak onların çocuklarının savaştığı da söylenmiştir.

روي: أنهم لبثوا أربعين سنة في ستة فراسخ يسيرون من الصباح إلى المساء، فإذا هم بحيث ارتحلوا عنه، وكان الغمام

Rivayet edildiğine göre onlar altı fersahlık bir alanda sabahtan akşama kadar yürüyerek kırk yıl kaldılar; [akşam olunca] bir de bakarlardı ki yola çıktıkları yerdeler. Bulutlar

يظلهم من الشمس وعمود من نور يطلع بالليل فيضيء لهم، وكان طعامهم المن والسلوى وماؤهم من الحجر الذي يحملونه، والأكثر على أن موسى وهارون كانا معهم في التيه إلا أنه كان ذلك روحاً لهما وزيادة في درجتهما، وعقوبة لهم، وأنهما ماتا فيه مات هارون، وموسى بعده بسنة. ثم دخل يوشع أريحاء بعد ثلاثة أشهر ومات النقباء فيه بغتة غير كالب ويوشع.

onları güneşten gölgelendiriyor, geceleri ise aydınlatması için nurdan bir sütun yükseliyordu; yiyecekleri kudret helvası ile bıldırcın eti, suları ise taşıdıkları taştandı. Çoğunluğun görüşüne göre Mûsâ ve Hârûn da Tîh'te onlarla beraberdi; ancak bu, o ikisi için bir huzur ve derecelerinin artması, kavim için ise bir cezaydı. İkisi de orada vefat etti; önce Hârûn, bir yıl sonra da Mûsâ öldü. Sonra Yûşa' üç ay sonra Eriha'ya girdi. Nakîbler ise Kâleb ve Yûşa' hariç orada aniden öldüler.

فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ خاطب به موسى ﵊ لما ندم على الدعاء عليهم وبين أنهم أحقاء بذلك لفسقهم.

{ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “...O fâsıklar kavmi için sakın üzülme!” Kavmine beddua ettiğine pişman olunca Mûsâ aleyhisselâm'a hitap edilmiş ve fıskları sebebiyle buna müstahak oldukları açıklanmıştır.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]

[Mâide Suresi (5) : Âyetler 27-28]

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨)

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku: Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen] 'Seni mutlaka öldüreceğim!' dedi. [Diğeri ise] 'Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder' dedi. (27) 'Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.' (28)”

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ قابيل وهابيل، أوحى الله ﷾ إلى آدم أن يزوج كل واحد منهما توأمة الآخر، فسخط منه قابيل لأن توأمته كانت أجمل، فقال لهما آدم: قربا قرباناً فمن أيكما قُبِلَ تزوجها، فَقُبِلَ قربان هابيل بأن نزلت نار فأكلته، فازداد قابيل سخطاً وفعل ما فعل. وقيل لم يرد لهما ابني آدم لصلبه وأنهما رجلان من بني اسرائيل ولذلك قال: كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ. بِالْحَقِّ صفة مصدر محذوف أي تلاوة ملتبسة بالحق، أو حال من الضمير في اتل، أو من نبأ أي ملتبساً بالصدق موافقاً لما في كتب الأولين إِذْ قَرَّبا قُرْباناً ظرف لنبأ، أو حال منه، أو بدل على حذف مضاف أي واتل عليهم نبأهما نبأ ذلك الوقت، والقربان اسم ما يتقرب به إلى الله ﷾ من ذبيحة أو غيرها، كما أن الحلوان اسم ما يحلى به أي يعطى، وهو في الأصل مصدر ولذلك لم يثن وقيل تقديره إذ قرب كل واحد منهما قرباناً. قيل كان قابيل صاحب زرع وقرب أردأ قمح عنده، وهابيل صاحب ضرع وقرب جملاً سميناً. فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ لأنه سخط حكم الله ﷾ ولم يخلص النية في قربانه وقصد إلى أخس ما عنده. قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ نوعده بالقتل لفرط الحسد له على تقبل قربانه ولذلك. قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ في جوابه أي إنما أتيت من قبل نفسك بترك التقوى لا من قبلي فلم تقتلني، وفيه إشارة إلى أن الحاسد ينبغي أن يرى حرمانه من تقصيره ويجتهد في تحصيل ما به صار المحسود محظوظاً، لا في إزالة حظه فإن ذلك مما يضره ولا ينفعه، وأن الطاعة لا تقبل إلا من مؤمن متقٍ.

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini... oku:” Kâbil ve Hâbil. Aziz ve celil olan Allah, Âdem'e her birini diğerinin ikiziyle evlendirmesini vahyetti; Kâbil kendi ikizi daha güzel olduğu için buna öfkelendi. Âdem onlara: 'Birer kurban sunun, hanginizinki kabul edilirse onunla evlensin' dedi. Gökten bir ateş inip onu yemesi suretiyle Hâbil'in kurbanı kabul edildi. Kâbil'in öfkesi daha da arttı ve yapacağını yaptı. Âdem'in öz oğullarının kastedilmediği, onların İsrailoğullarından iki adam olduğu ve bu yüzden: { كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ } buyurulduğu da söylenmiştir. { بِالْحَقِّ } “...hakkıyla...” Mahzûf bir masdarın sıfatıdır; yani 'hakkı içeren bir okuyuşla' demektir; yahut { اتْلُ } fiilindeki zamirden veya { نَبَأَ } lafzından hâldir; yani önceki kitaplardakine uygun ve doğruyu içeren bir haber olarak demektir. { إِذْ قَرَّبا قُرْباناً } “...Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı...” { نَبَأَ } için zarftır yahut ondan hâldir veya muzâf hazfiyle bedeldir; yani 'onların haberini, o vaktin haberini oku' demektir. Kurban (قربان), kurbanlık hayvan veya başka bir şey olsun, aziz ve celil olan Allah'a yaklaşmak için vesile kılınan şeyin adıdır; nitekim hulvân (حلوان) da verilen/ikram edilen şeyin adıdır. Aslında masdardır, bu yüzden tesniye yapılmamıştır. Takdirinin 'ikisinin her biri birer kurban sunduğunda' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Kâbil'in ekinci olup elindeki en adi buğdayı sunduğu, Hâbil'in ise sürü sahibi olup semiz bir koç sunduğu söylenmiştir. { فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ } “...birinden kabul edilmiş, diğerinden kabul edilmemişti.” Çünkü o, aziz ve celil olan Allah'ın hükmüne öfkelenmiş, kurbanında niyetini ihlâslı tutmamış ve elindekilerin en değersizine yönelmişti. { قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ } “...[Kurbanı kabul edilmeyen] 'Seni mutlaka öldüreceğim!' dedi.” Kurbanının kabul edilmesine duyduğu aşırı haset sebebiyle onu öldürmekle tehdit etti. İşte bundan dolayı { قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “...[Diğeri ise] 'Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder' dedi.” Ona cevap olarak yani: 'Sana bu musibet ancak takvâyı terk ettiğin için kendi tarafından geldi, benden dolayı değil; öyleyse beni niçin öldürüyorsun?' dedi. Bunda, haset edenin mahrumiyetini kendi kusurundan bilmesi ve kıskanılan kimsenin ne ile nasiplendiğini elde etmeye gayret etmesi gerektiğine, onun nasibini yok etmeye çalışmaması gerektiğine —çünkü bu kendisine zarar verip fayda sağlamaz— ve itaatin ancak mümin ve takvâ sahibi bir kimseden kabul edileceğine işaret vardır.

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ قيل: كان هابيل أقوى منه ولكن تحرج عن قتله واستسلم له خوفاً من الله ﷾ لأن الدفع لم يبح بعد، أو تحرياً لما هو الأفضل

{ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } “'Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.'” Hâbil'in ondan daha güçlü olduğu, fakat onu öldürmekten çekinip aziz ve celil olan Allah'tan korktuğu için ona teslim olduğu söylenmiştir; zira müdafaa henüz meşru kılınmamıştı yahut en faziletli olana yönelmişti.

قال ﵊: «كن عبد الله المقتول ولا تكن عبد الله القاتل» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Allah'ın öldürülen kulu ol, öldüren kulu olma.»

وإنما قال:

Şöyle buyurması:

مَا أَنَا بِباسِطٍ في جواب لَئِنْ بَسَطْتَ للتبري عن هذا الفعل الشنيع رأساً، والتحرز من أن يوصف به ويطلق عليه ولذلك أكد النفي بالباء.

{ لَئِنْ بَسَطْتَ } sözünün cevabında { مَا أَنَا بِبَاسِطٍ } demesi, bu çirkin fiilden kökten uzaklaşmak ve bununla vasıflanıp anılmaktan sakınmak içindir; bu yüzden nefyi 'bâ' harfi ile tekit etmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]

[Mâide Suresi (5) : Âyetler 29-30]

إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠)

{ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) } “'Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olasın isterim. Zâlimlerin cezası işte budur.' (29) Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye sevk etti de onu öldürdü; böylece hüsrana uğrayanlardan oldu. (30)”

إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ تعليل ثان للامتناع عن المعارضة والمقاومة، والمعنى إنما استسلم لك إرادة أن تحمل إثمي لو بسطت إليك يدي، وإثمك ببسطك يدك إلي ونحوه المستبان ما قالا فعلى البادئ ما لم يعتد المظلوم. وقيل معنى بإثمي بإثم قتلي، وبإثمك الذي لم يتقبل من أجله قربانك، وكلاهما في موضع الحال أي ترجع ملتبساً بالإِثمين حاملاً لهما، ولعله لم يرد معصية أخيه وشقاوته بل قصده بهذا الكلام إلى أن ذلك إن كان لا محالة واقفاً فأريد أن يكون لك لا لي،

{ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } “'Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olasın isterim. Zâlimlerin cezası işte budur.'” Karşılık vermekten ve direnmekten kaçınmanın ikinci gerekçesidir. Anlamı şudur: Ben sana ancak, şayet ben sana elimi uzatsaydım yükleneceğim günahımı ve senin bana el uzatmanla yüklendiğin günahını taşımanı istediğim için teslim oluyorum. Nitekim 'Birbirine söven iki kişinin söyledikleri, mazlum olan haddi aşmadıkça ilk başlayana aittir' hadisi de bu kabildendir. Günahım (بِإِثْمِي) ifadesinin 'beni öldürmenin günahı', senin günahın (وَإِثْمِكَ) ifadesinin ise 'kurbanının kendisi yüzünden kabul edilmediği günahın' manasında olduğu da söylenmiştir. İkisi de hâl konumundadır; yani iki günaha da bulanmış ve onları yüklenmiş olarak dönersin demektir. Muhtemelen o, kardeşinin isyanını ve bedbahtlığını istememiş, bilakis bu sözüyle: 'Şayet bu iş kaçınılmaz olarak vuku bulacaksa, benim değil senin lehine [aleyhine] olmasını isterim' demek istemiştir.

فالمراد بالذات أن لا يكون له لا أن يكون لأخيه ويجوز أن يكون المراد بالإِثم عقوبته وإرادة عقاب العاصي جائزة.

Dolayısıyla bizzat kastedilen, günahın kendisinde olmamasıdır; kardeşinde olması değil. Günahtan maksadın onun cezası olması da caizdir ve âsinin cezalandırılmasını istemek caizdir.

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فسهلته له ووسعته من طاع له المرتع إذا اتسع. وقرئ «فطاوعت» على أنه فاعل بمعنى فعل، أو على أن قَتْلَ أَخِيهِ كأنه دعاها إلى الإِقدام عليه فطاوعته، وله لزيادة الربط كقولك حفظت لزيد ماله. فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ ديناً ودنيا، إذ بقي مدة عمره مطروداً محزوناً. قيل قتل هابيل وهو ابن عشرين سنة عند عقبة حراء. وقيل: بالبصرة في موضع المسجد الأعظم.

{ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } “Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye sevk etti...” Yani bunu ona kolaylaştırdı ve genişletti; bu, otlağın genişlemesi anlamındaki Arapça kullanımdan gelir. «فطاوعت» şeklinde de okunmuştur; bu, fâ'ale vezninin fe'ale manasında olması yahut kardeşinin öldürülmesi sanki nefsini buna girişmeye çağırmış da nefsi de ona boyun eğmiş gibi olması esasına dayanır. 'Lehû' lafzı ise 'Zeyd'e malını korudum' sözündeki gibi irtibatı pekiştirmek içindir. { فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “...de onu öldürdü; böylece hüsrana uğrayanlardan oldu.” Din ve dünya bakımından [hüsrana uğradı]; zira ömrü boyunca kovulmuş ve kederli kaldı. Hâbil'i yirmi yaşında iken Hırâ geçidinde öldürdüğü söylenmiştir. Basra'da Mescid-i Âzam'ın bulunduğu yerde olduğu da söylenmiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٣١]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 31]

فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)

{ فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١) } “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar bile olup da kardeşimin cesedini gömmekten âciz mi kaldım?' dedi ve pişman olanlardan oldu. (31)”

فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ

{ فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi...”

روي أنه لما قتله تحير في أمره ولم يدر ما يصنع به إذ كان أول ميت من بني آدم، فبعث الله غرابين فاقتتلا فقتل أحدهما الآخر، فحفر له بمنقاره ورجليه ثم ألقاه في الحفرة

Rivayet edildiğine göre onu öldürünce ne yapacağını şaşırıp bocaladı; zira o, Âdemoğullarından ilk ölen kimseydi. Bunun üzerine Allah iki karga gönderdi, dövüştüler ve biri diğerini öldürdü; ardından gagası ve ayaklarıyla yeri kazıp onu çukura attı.

والضمير في ليرى، لله ﷾، أو للغراب، وكيف حال من الضمير في يُوارِي والجملة ثاني مفعولي يرى،! والمراد بسوأة أخيه جسده الميت فإنه مما يستقبح أن يرى. قالَ يا وَيْلَتى كلمة جزع وتحسر والألف فيها بدل من ياء المتكلم. والمعنى يا ويلتي احضري فهذا أوانك، والويل والويلة الهلكة. أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي لا أهتدي إلى مثل ما أهتدي إليه، وقوله: فَأُوارِيَ عطف على أَكُونَ وليس جواب الاستفهام إذ ليس المعنى هاهنا لو عجزت لواريت، وقرئ بالسكون على فأنا أواري أو على تسكين المنصوب تخفيفاً. فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ على قتله لما كابد فيه من التحير في أمره وحمله على رقبته سنة أو أكثر على ما قيل، وتلمذه للغراب واسوداد لونه وتبري أبويه منه، إذ

{ لِيُرِيَهُ } fiilindeki zamir aziz ve celil olan Allah'a yahut kargaya aittir. { كَيْفَ } lafzı { يُوَارِي } fiilindeki zamirden hâldir ve cümle [lüyuriye] fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Kardeşinin sev'esi (سَوْأَةَ أَخِيهِ) ile kastedilen onun ölü cesedidir; çünkü o, görülmesi çirkin karşılanan şeylerdendir. { قالَ يا وَيْلَتى } “'Yazıklar olsun bana!...' dedi.” Bir feryat ve hayıflanma sözüdür; sonundaki elif mütekellim yâ'sından bedeldir. Anlamı: 'Ey helakim, gel! İşte senin vaktindir' demektir. Veyl ve veyle helak olmak demektir. { أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي } “'...Şu karga kadar bile olup da kardeşimin cesedini gömmekten âciz mi kaldım?' dedi...” Yani onun kavradığı şeyin benzerini dahi kavrayamadım mı? { فَأُوَارِيَ } kavli { أَكُونَ } fiiline matuftur, istifhamın cevabı değildir; zira buradaki mana 'şayet âciz kalsaydım gömerdim' demek değildir. Tenvin/sükûn ile 'artık ben gömeyim' (فأنا أواري) takdirinde veya mansub olanın tahfif için sükûna çevrilmesi şeklinde de okunmuştur. { فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “...ve pişman olanlardan oldu.” Onu öldürdüğüne pişman oldu; çünkü ne yapacağını bilemeyip bocalamış, söylenene göre cesedi bir yıl veya daha fazla sırtında taşımış, bir kargadan ders almış, rengi kararmış ve anne-babası kendisinden uzaklaşmıştı; nitekim

روي أنه لما قتله اسود جسده فسأله آدم عن أخيه فقال ما كنت عليه وكيلاً فقال بل قتلته ولذلك اسود جسدك وتبرأ منه ومكث بعد ذلك مائة سنة لا يضحك وعدم الظفر بما فعله من أجله.

Rivayet edildiğine göre onu öldürdüğünde cesedi karardı. Âdem ona kardeşini sorduğunda: 'Ben onun bekçisi değilim' dedi. Âdem: 'Aksine onu öldürdün, bu yüzden cesedin karardı' dedi ve ondan uzaklaştı. Âdem bundan sonra yüz yıl hiç gülmeden yaşadı. [Kâbil ise] bu cinayeti uğruna işlediği şeyi elde edemedi.

[سورة المائدة (٥) : آية ٣٢]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 32]

مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢) } “Bundan dolayı İsrailoğullarına şöyle yazdık: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur. Andolsun ki resullerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra da onların birçoğu yeryüzünde aşırı gittiler. (32)”

مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بسببه قضينا عليهم، وأجل في الأصل مصدر أجل شراً إذا جناه استعمل في تعليل الجنايات كقولهم، من جراك فعلته، أي من أن جررته أي جنيته ثم اتسع فيه فاستعمل في كل تعليل، ومن ابتدائية متعلقة بكتبنا أي ابتداء الكتب ونشؤه من أجل ذلك. أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أي بغير قتل نفس يوجب الاقتصاص. أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ أو بغير فساد فيها كالشرك أو قطع الطريق.

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “Bundan dolayı İsrailoğullarına şöyle yazdık...” Bu sebeple onlara hükmettik. Ecil (أجل) aslen 'şer işledi/suç işledi' anlamındaki fiilin masdarı olup cinayetlerin gerekçelendirilmesinde kullanılmıştır; nitekim 'senin cinayetin yüzünden bunu yaptım' sözü böyledir; sonra genişletilerek her türlü gerekçelendirmede kullanılmıştır. { مِنْ } ibtidâiyye olup { كَتَبْنَا } fiiline müteallıktır; yani yazmanın başlangıcı ve ortaya çıkışı bundan dolayıdır. { أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ } “...Kim bir cana kıymamış... bir kimseyi öldürürse...” Yani kısası gerektiren bir cana kıyma olmaksızın. { أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ } “...veya yeryüzünde fesat çıkarmamış...” Yahut şirk veya yol kesme gibi yeryüzünde bir fesat çıkarmaksızın.

فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً من حيث أنه هتك حرمة الدماء وسن القتل، وجرأ الناس عليه، أو من حيث إن قتل الواحد وقتل الجميع سواء في استجلاب غضب الله ﷾ والعذاب العظيم. وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً أي ومن تسبب لبقاء حياتها بعفو أو منع عن القتل، أو استنقاذ من بعض أسباب الهلكة فكأنما فعل ذلك بالناس جميعاً، والمقصود منه تعظيم قتل النفس وإحيائها في القلوب ترهيباً عن التعرض لها وترغيباً في المحاماة عليها. وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ أي بعد ما كتبنا عليهم هذا التشديد العظيم من أجل أمثال تلك الجناية، وأرسلنا إليهم الرسل بالآيات الواضحة تأكيداً للأمر وتجديداً للعهد كي يتحاموا عنها وكثير منهم يسرفون في الأرض بالقتل ولا يبالون به، وبهذا اتصلت القصة بما قبلها والإِسراف التباعد عن حد الاعتدال في الأمر.

{ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “...bütün insanları öldürmüş gibi olur...” Çünkü can dokunulmazlığını çiğnemiş, cinayeti âdet haline getirmiş ve insanları buna cesaretlendirmiştir; yahut bir kişiyi öldürmekle bütün insanları öldürmek aziz ve celil olan Allah'ın gazabını ve büyük azabını celbetmekte eşit olduğu içindir. { وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } “...Kim de bir canı kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur...” Yani kim affederek yahut öldürülmesine engel olarak veya helak edici sebeplerden birinden kurtararak bir canın hayatta kalmasına vesile olursa sanki bütün insanlara bunu yapmış gibi olur. Bundan maksat, cana kıymaktan sakındırmak ve onu korumaya teşvik etmek amacıyla cana kıymanın ve onu yaşatmanın büyüklüğünü kalplere yerleştirmektir. { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ } “...Andolsun ki resullerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra da onların birçoğu yeryüzünde aşırı gittiler.” Yani bu tür cinayetler sebebiyle kendilerine bu ağır hükmü yazmamızdan ve bu emri pekiştirip ahdi yenilemek üzere onlara apaçık âyetlerle peygamberler göndermemizden sonra —ki bundan sakınsınlar diye— onların birçoğu yeryüzünde cinayet işleyerek haddi aşmakta ve bunu umursamamaktadır. Bu sayede kıssa önceki kısımla irtibatlanmıştır. İsraf, bir işte itidal sınırından uzaklaşmaktır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٣٣]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 33]

إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣)

{ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) } “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, dünyada onlar için bir zillettir; ahirette ise onlara büyük bir azap vardır. (33)”

إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أي يحاربون أولياءهما وهم المسلمون، جعل محاربتهم محاربتهما تعظيماً. وأصل الحرب السلب والمراد به هاهنا قطع الطريق. وقيل المكابرة باللصوصية وإن كانت في مصر. وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أي مفسدين، ويجوز نصبه على العلة أو المصدر لأن سعيهم كان فساداً فكأنه قيل: ويفسدون في الأرض فساداً. أَنْ يُقَتَّلُوا أي قصاصاً من غير صلب إن أفردوا القتل. أَوْ يُصَلَّبُوا أي يصلبوا مع القتل إن قتلوا وأخذوا المال، وللفقهاء خلاف في أنه يقتل ويصلب أو يصلب حياً ويترك أو يطعن حتى يموت. أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ تقطع أيديهم اليمنى وأرجلهم اليسرى إن أخذوا المال ولم يقتلوا. أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ينفوا من بلد إلى بلد بحيث لا يتمكنون من القرار في موضع إن اقتصروا على الإِخافة. وفسر أبو حنيفة النفي بالحبس، وأو في الآية على هذا للتفصيل، وقيل: إنه للتخيير والإِمام مخير بين هذه العقوبات في كل قاطع طريق. ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا ذل وفضيحة. وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ لعظم ذنوبهم.

{ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların... cezası ancak...” Yani onların dostlarına, ki onlar da Müslümanlardır, savaş açanların. [Konunun] büyüklüğünü vurgulamak için onlarla savaşmayı Allah ve Resûlü ile savaşmak kılmıştır. Harbin aslı gasp etmektir ve buradaki maksat yol kesmektir. Şehir içinde de olsa eşkıyalıkla zorbalık etmek olduğu da söylenmiştir. { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “...ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların...” Yani bozguncular olarak; lafzın illet veya masdar olarak mansub olması caizdir; zira onların çabası bizzat fesattı, sanki 'yeryüzünde fesat çıkarırlar' denmiş gibidir. { أَنْ يُقَتَّلُوا } “...öldürülmeleri...” Yani sadece öldürmüşlerse asılmaksızın kısasen [öldürülmeleridir]. { أَوْ يُصَلَّبُوا } “...veya asılmaları...” Yani hem öldürüp hem mal almışlarsa öldürülmekle beraber asılmalarıdır. Fakihler, öldürülüp sonra mı asılacağı, yoksa diri diri asılıp bırakılacağı yahut ölünceye kadar mı mızraklanacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. { أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ } “...yahut el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi...” Mal alıp öldürmemişlerse sağ elleri ile sol ayaklarının kesilmesidir. { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } “...ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir.” Sadece korkutmakla yetinmişlerse, hiçbir yerde yerleşemeyecek şekilde beldeden beldeye sürülmeleridir. Ebû Hanîfe sürgünü hapis cezası olarak tefsir etmiştir. Âyetteki 'veya' (أو) edatı bu görüşe göre tafsil içindir. Muhayyerlik için olduğu ve imamın her yol kesici hakkında bu cezalar arasında muhayyer bulunduğu da söylenmiştir. { ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا } “...Bu, dünyada onlar için bir zillettir...” Bir zillet ve rezilliktir. { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “...ahirette ise onlara büyük bir azap vardır.” Günahlarının büyüklüğünden dolayı.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]

[Mâide Suresi (5) : Âyetler 34-35]

إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥)

{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) } “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır. Biliniz ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (34) Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının, O'na [yaklaştıracak] vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz. (35)”

إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ استثناء مخصوص بما هو حق الله ﷾ ويدل عليه قوله تعالى: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أما القتل قصاصاً فإلى الأولياء يسقط بالتوبة وجوبه لا جوازه، وتقييد التوبة بالتقدم على القدرة يدل على أنها بعد القدرة لا تسقط الحد وإن أسقطت العذاب، وأن الآية في قطاع المسلمين لأن توبة المشرك تدرأ عنه العقوبة قبل القدرة وبعدها.

{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır...” Aziz ve celil olan Allah'ın hakkına has bir istisnadır; nitekim Yüce Allah'ın: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } sözü de buna delalet eder. Kısas olarak öldürmeye gelince, bu hak sahiplerine aittir; tövbe ile bunun vücûbiyeti düşer, cevazı değil. Tövbenin ele geçirmeden önceye bağlanması, tövbenin ele geçirildikten sonra —azabı düşürse bile— had cezasını düşürmeyeceğine ve bu âyetin Müslüman eşkıyalar hakkında olduğuna delalet eder; zira müşrikin tövbesi, ele geçirilmeden önce de sonra da cezayı kendisinden kaldırır.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ أي ما تتوسلون به إلى ثوابه والزلفى منه من فعل الطاعات وترك المعاصي، من وسل إلى كذا إذا تقرب إليه

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının, O'na [yaklaştıracak] vesile arayın...” Yani taatleri işlemek ve günahları terk etmek suretiyle O'nun sevabına ve yakınlığına vesile kılacağınız şeyleri [arayın]. Bu lafız, bir kimseye yaklaştığında kullanılan 'vesele ilâ kezâ' tabirinden gelir.

وفي الحديث «الوسيلة منزلة في الجنة» .

Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Vesile, cennette bir derecedir.”

وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ بمحاربة أعدائه الظاهرة والباطنة. لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ بالوصول إلى الله ﷾ والفوز بكرامته.

{ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ } “...ve O'nun yolunda cihad edin...” O'nun zahirî ve bâtınî düşmanlarıyla savaşarak. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “...ki kurtuluşa eresiniz.” Aziz ve celil olan Allah'a vasıl olarak ve O'nun ikramına nail olarak.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Mâide Suresi (5) : Âyetler 36-37]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧) } “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların hepsi ve bununla birlikte bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, onlardan kabul edilmez. Onlar için elem dolu bir azap vardır. (36) Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır. (37)”

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ من صنوف الأموال جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ ليجعلوه فدية لأنفسهم. مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ واللام متعلقة بمحذوف تستدعيه لو، إذ التقدير لو ثبت أَنَّ لَهُمْ مَّا فِى الأرض، وتوحيد الضمير في به والمذكور شيئان إما لإجرائه مجرى اسم الإشارة في نحو قوله تعالى: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ. أو لأن الواو ومثله بمعنى مع. مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ جواب لو، ولو بما في حيزه خبر إن والجملة تمثيل للزوم العذاب لهم وأنه لا سبيل لهم إلى الخلاص منه. وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ تصريح بالمقصود منه، وكذلك قوله:

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların... kendilerinin olsa...” çeşitli mallardan { جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ } “...hepsi ve bununla birlikte bir misli daha kendilerinin olsa da fidye verseler...” kendilerine fidye yapsalar { مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ } “...kıyamet gününün azabından...” Baştaki lâm harfi, 'lev' (لو) edatının gerektirdiği mahzuf bir ifadeye taalluk etmektedir; zira takdiri 'yeryüzünde olanların kendilerine ait olduğu sabit olsaydı' şeklindedir. Zikredilen iki şey olduğu halde { بِهِ } lafzında zamirin müfred getirilmesi, ya Yüce Allah'ın { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } sözünde olduğu gibi işaret ismi mesabesinde kılınmasındandır ya da 've mislehu' (ومثله) ifadesindeki vâv harfinin 'maa' (مع) anlamında olmasındandır. { ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ } “...onlardan kabul edilmez...” ifadesi 'lev'in cevabıdır; 'lev' ve onun alanına giren kısım ise 'inne'nin haberidir. Cümle, azabın onlar için kaçınılmaz olduğunu ve ondan kurtulmalarına hiçbir yol bulunmadığını anlatan bir temsildir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “...Onlar için elem dolu bir azap vardır.” [ifadesi], bundan kastedilenin açık bir beyanıdır; aynı şekilde şu âyet de öyledir:

يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ وقرئ يَخْرُجُوا من أخرج وإنما قال وَما هُمْ بِخارِجِينَ بدل وما يخرجون للمبالغة.

{ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır.” 'Yahrucû' (يَخْرُجُوا) lafzı, 'uhrice' (أخرج) fiilinden meçhul olarak da okunmuştur. Mübalağa ifade etmek için 've mâ yahrucûn' yerine { وَما هُمْ بِخارِجِينَ } buyrulmuştur.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[Mâide Suresi (5) : Âyetler 38-39]

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩)

{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına bir karşılık ve Allah'tan bir ceza olarak ellerini kesin. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (38) Kim zulmünden sonra tövbe eder ve [hâlini] düzeltirse, şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder. Muhakkak ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (39)”

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جملتان عند سيبويه إذ التقدير فيما يتلى عليكم السارق والسارقة أي حكمهما، وجملة عند المبرد والفاء للسببية دخل الخبر لتضمنهما معنى الشرط إذ المعنى: والذي سرق والتي سرقت، وقرئ بالنصب وهو المختار في أمثاله لأن الإِنشاء لا يقع خبراً إلا بإضمار وتأويل. والسرقة:

{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının... ellerini kesin...” Sîbeveyh'e göre iki cümledir; zira takdiri 'size okunanlar arasında hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın da vardır', yani 'onların hükmü şudur' şeklindedir. Müberred'e göre ise tek bir cümledir ve fâ harfi sebebiyye içindir; şart anlamı içerdiklerinden dolayı haberin başına dahil olmuştur, çünkü anlam 'hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın kimse...' demektir. Mansub olarak da okunmuştur; bu gibi yerlerde tercih edilen de budur, zira inşâî cümle ancak bir takdir ve teville haber olabilir. Hırsızlık (serika):

أخذ مال الغير في خفية، وإنما توجب القطع إذا كانت من حرز والمأخوذ ربع دينار أو ما يساويه

Başkasına ait bir malı gizlice almaktır; bu ise ancak koruma altındaki bir yerden (hırz) alındığında ve alınan miktar çeyrek dinar veya buna denk olduğunda el kesmeyi gerektirir,

لقوله ﵊ «القطع في ربع دينار فصاعداً»

Nitekim aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “El kesme cezası çeyrek dinar ve yukarısındadır.”

وللعلماء خلاف في ذلك لأحاديث وردت فيه وقد استقصيت الكلام فيه في شرح المصابيح، والمراد بالأيدي الإيمان ويؤيده قراءة ابن مسعود ﵁ أيمانهما، ولذلك ساغ وضع الجمع موضع المثنى كما في قوله تعالى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما اكتفاء بتثنية المضاف إليه، واليد اسم لتمام العضو ولذلك ذهب الخوارج إلى أن المقطع هو المنكب، والجمهور على أنه الرسغ لأنه ﵊ أتي بسارق فأمر بقطع يمينه منه. جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ منصوبان على المفعول له أو المصدر ودل على فعلهما فاقطعوا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.

Bu konuda varid olan hadislerden ötürü âlimler arasında ihtilaf vardır; bu konudaki sözü Şerhu'l-Mesâbîh'te etraflıca açıklamıştım. Ellerden (الأيدي) maksat sağ ellerdir; İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anh 'eymânehumâ' (أيمانهما) kıraati de bunu desteklemektedir. Bu sebeple, Yüce Allah'ın { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } sözünde olduğu gibi, muzâfun ileyhin tesniye olmasıyla yetinilerek tesniye yerine cemî kullanımı caiz olmuştur. El (el-yed) lafzı uzvun tamamının ismidir; bu yüzden Havâric, kesilecek yerin omuz olduğu görüşüne varmıştır. Cumhur ise bunun bilek olduğu görüşündedir, çünkü aleyhisselâm'a bir hırsız getirilmiş ve o da sağ elinin bilekten kesilmesini emretmiştir. { جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ } “...yaptıklarına bir karşılık ve Allah'tan bir ceza olarak...” lafızları mef'ûlün leh veya mastar olarak mansubdurlar; fiillerine ise { فَاقْطَعُوا } “...kesin...” emri delalet etmiştir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “...Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

فَمَنْ تابَ من السراق. مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ أي بعد سرقته. وَأَصْلَحَ أمره بالتقصي عن التبعات والعزم على أن لا يعود إليها. فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ يقبل توبته فلا يعذبه في الآخرة. وأما القطع فلا يسقط بها عند الأكثرين لأن فيه حق المسروق منه.

{ فَمَنْ تابَ } “Kim... tövbe eder...” hırsızlardan { مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ } “...zulmünden sonra...” yani hırsızlığından sonra { وَأَصْلَحَ } “...ve [hâlini] düzeltirse...” üzerindeki kul haklarından arınarak ve bir daha dönmemeye azmederek işini düzeltirse { فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “...şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder. Muhakkak ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” Tövbesini kabul eder, böylece ahirette ona azap etmez. El kesme cezasına gelince, çoğunluğa göre bu tövbe ile düşmez; çünkü onda hırsızlığa maruz kalan kişinin hakkı vardır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٤٠]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 40]

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠)

{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠) } “Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır. O dilediğine azap eder, dilediğini bağışlar. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (40)”

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الخطاب للنبي ﷺ أو لكل أحد. يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ قدم التعذيب على المغفرة إيتاء على ترتيب ما سبق، أو لأن استحقاق التعذيب مقدم أو لأن المراد به القطع وهو في الدنيا.

{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır...” Hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem yahut herkesedir. { يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “...O dilediğine azap eder, dilediğini bağışlar. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” Azap etmenin bağışlamadan önce zikredilmesi, önceki tertibe uygunluk sağlamak içindir ya da azabı hak ediş öncelikli olduğundan yahut bununla dünyadaki el kesme cezası kastedildiği içindir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٤١]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 41]

يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لاَ يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١)

{ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لاَ يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١) } “Ey Resûl! Kalpleri iman etmediği halde ağızlarıyla «İnandık» diyenlerden ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar yalana kulak verirler; sana gelmeyen başka bir topluluk için dinlerler. Kelimeleri konuldukları yerlerden [kaydırıp] tahrif ederler ve «Eğer size bu verilirse alın, şayet o verilmezse sakının!» derler. Allah bir kimsenin fitneye düşmesini dilerse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir zillet, ahirette ise büyük bir azap vardır. (41)”

يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لاَ يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ أي صنيع الذين يقعون في الكفر سريعاً أي في إظهاره إذا وجدوا منه فرصة. مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ أي من المنافقين والباء متعلقة بقالوا لا بآمنا والواو تحتمل الحال والعطف. وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا عطف على مِنَ الَّذِينَ قالُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ خبر محذوف أي هم سماعون، والضمير للفريقين، أو للذين يسارعون ويجوز أن يكون مبتدأ ومن الذين خبره أي ومن اليهود قوم سماعون واللام في للكذب، إما مزيدة للتأكيد أو لتضمين السماع معنى القبول

{ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لاَ يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “Ey Resûl! ...küfürde yarışanlar seni üzmesin...” Yani bir fırsat bulduklarında küfrü açığa vurmaya çabucak düşen kimselerin yaptıkları [seni üzmesin]. { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “...Kalpleri iman etmediği halde ağızlarıyla «İnandık» diyenlerden...” Yani münafıklardan. 'Bi' (ب) harf-i ceri 'âmennâ'ya değil 'kâlû'ya taalluk etmektedir; vâv harfi ise hâl de atıf da olabilir. { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا } “...ve Yahudilerden...” ifadesi { مِنَ الَّذِينَ قالُوا } üzerine matuftur. { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “...Onlar yalana kulak verirler...” mahzuf bir ifadenin haberidir; yani 'onlar dinleyicidirler' demektir. Zamir iki gruba birden ya da küfürde yarışanlara aittir; bunun mübteda, 've mine'llezîne' ifadesinin de onun haberi olması caizdir, yani 'Yahudilerden yalana kulak veren bir topluluk vardır' demektir. 'Li'l-kezib'deki lâm harfi ya tekit için zâiddir yahut işitme (sem') fiiline kabul manası tazmin ettirmek içindir,

أي قابلون لما تفتريه الأحبار، أو للعلة والمفعول محذوف أي: سماعون كلامك ليكذبوا عليك فيه.

Yani hahamların uydurduğu yalanları kabul edicidirler; yahut illet bildirmek içindir ve mef'ûl mahzuftur, yani: 'Sana yalan isnat etmek üzere sözünü dinlerler' demektir.

سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ أي لجمع آخرين من اليهود لم يحضروا مجلسك وتجافوا عنك تكبراً وإفراطاً في البغضاء، والمعنى على الوجهين أي مصغون لهم قابلون كلامهم، أو سماعون منك لأجلهم والإِنهاء إليهم، ويجوز أن تتعلق اللام بالكذب لأن سماعون الثاني مكرر للتأكيد أي: سماعون ليكذبوا لقوم آخرين. يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ أي يميلونه عن مواضعه التي وضعه الله فيها، إما لفظاً: بإهماله أو تغيير وضعه، وإما معنى: بحمله على غير المراد وإجرائه في غير مورده، والجملة صفة أخرى لقوم أو صفة لسماعون أو حال من الضمير فيه أو استئناف لا موضع له، أو في موضع الرفع خبراً لمحذوف أي هم يحرفون وكذلك يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ أي إن أوتيتم هذا المحرف فاقبلوه واعملوا به. وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ بل أفتاكم محمد بخلافه فَاحْذَرُوا أي احذروا قبول ما أفتاكم به.

{ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } “...sana gelmeyen başka bir topluluk için dinlerler.” Yani senin meclisinde bulunmayan, kibir ve aşırı kin yüzünden senden uzak duran Yahudilerden başka bir topluluk için [dinlerler]. Her iki veche göre de anlam: Onlara kulak verip sözlerini kabul ederler veya onlar adına ve onlara iletmek üzere senden dinlerler demektir. Lâm harfinin 'kizb' lafzına taalluk etmesi de caizdir; zira ikinci 'semmâûn' lafzı tekit için tekrarlanmıştır, yani: 'Başka bir kavim lehine yalan uydurmak için dinlerler' demektir. { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } “...Kelimeleri konuldukları yerlerden [kaydırıp] tahrif ederler...” Yani Allah'ın koyduğu yerlerden onu saptırırlar; ya lafzan: Onu terk ederek veya lafzını değiştirerek; ya da manen: Amaçlanmayan bir manaya hamlederek ve kendi bağlamı dışına taşıyarak. Cümle, kavim (kavm) için başka bir sıfattır yahut 'semmâûn'un sıfatıdır veya oradaki zamirden hâldir yahut iraptan mahalli olmayan bir istînâftır ya da mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mevkiindedir, yani 'onlar tahrif ederler' demektir. Aynı şekilde { يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ } “...«Eğer size bu verilirse alın...» derler.” ifadesi de öyledir; yani 'size bu tahrif edilmiş hüküm verilirse onu kabul edin ve onunla amel edin' [derler]. { وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ } “...şayet o verilmezse...” aksine Muhammed size bunun hilafına fetva verirse { فَاحْذَرُوا } “...sakının!...” yani size verdiği fetvayı kabul etmekten sakının.

روي (أن شريفاً من خيبر زنى بشريفة وكانا محصنين فكرهوا رجمهما، فأرسلوهما مع رهط منهم إلى بني قريظة ليسألوا رسول الله ﷺ عنه وقالوا: إن أمركم بالجلد والتحميم فاقبلوا وإن أمركم بالرجم فلا، فأمرهم بالرجم فأبوا عنه، فجعل ابن صوريا حكماً بينه وبينهم، وقال له: أنشدك الله الذى لاَ إله إلا هو الذي فلق البحر لموسى، ورفع فوقكم الطور، وأنجاكم وأغرق آل فرعون والذي أنزل عليكم كتابه وحلاله وحرامه هل تجدون فيه الرجم على من أحصن، قال: نعم. فوثبوا عليه فقال: خفت إن كذبته أن ينزل علينا العذاب، فأمر رسول الله ﷺ بالزانيين فرجما عند باب المسجد) .

Rivayet edildi ki: Hayber eşrafından bir adam ile yine eşraftan bir kadın zina ettiler ve her ikisi de evli (muhsan) idi. Onları recmetmeyi çirkin gördüler; bu yüzden onları, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sorsunlar diye kendi adamlarından bir grup ile Benî Kurayza'ya gönderdiler ve dediler ki: 'Eğer size sopa vurmayı ve yüzü karalamayı emrederse kabul edin; eğer recmi emrederse kabul etmeyin.' Resûlullah onlara recmi emretti, fakat onlar bundan kaçındılar. Bunun üzerine İbn Sûriyâ'yı kendisiyle onlar arasında hakem kıldı ve ona: 'Musa için denizi yaran, Tûr'u üzerinize kaldıran, sizi kurtarıp Firavun hanedanını boğan ve size kitabını, helalini ve haramını indiren, kendisinden başka ilah olmayan Allah aşkına söyle; muhsan olan kimseye recm cezasını onda buluyor musunuz?' dedi. O da: 'Evet' dedi. Bunun üzerine ona saldırdılar. İbn Sûriyâ: 'Ona yalan söylersem üzerimize azap inmesinden korktum' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zina eden iki kişinin recmedilmesini emretti ve mescidin kapısında recmedildiler.

وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ ضلالته أو فضيحته فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً فلن تستطيع له من الله شيئا في دفعها. أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ من الكفر وهو كما ترى نص على فساد قول المعتزلة. لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ هو أن بالجزية والخوف من المؤمنين. وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ وهو الخلود في النار، والضمير للذين هادوا إن استأنفت بقوله ومن الذين وإلا فللفريقين.

{ وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ } “Allah bir kimsenin fitneye düşmesini... dilerse...” sapkınlığını veya rezil olmasını [dilerse] { فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “...artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın.” onu defetmek hususunda Allah'a karşı onun adına hiçbir şeye güç yetiremezsin. { أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir...” küfürden [temizlemek istemediği kimselerdir]; bu da gördüğün gibi Mu'tezile'nin görüşünün batıl olduğuna açık bir nasstır. { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “...Onlar için dünyada bir zillet...” Bu da cizye ile ve müminlerden korkmalarıyladır. { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “...ahirette ise büyük bir azap vardır.” Bu da cehennemde ebedî kalmaktır. { وَمِنَ الَّذِينَ } sözüyle istînâf yaparsan zamir Yahudilere aittir; aksi takdirde iki gruba birdendir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٤٢]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 42]

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢)

{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) } “Yalana kulak verirler, haramı çokça yerler. Şayet sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah adil olanları sever. (42)”

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ كرره للتأكيد. أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ أي الحرام كالرشا من سحته إذا استأصله لأنه مسحوت البركة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والكسائي ويعقوب في المواضع الثلاثة بضمتين وهما لغتان كالعنق والعنق، وقرئ بفتح السين على لفظ المصدر. فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ تخيير لرسول الله ﷺ إذا تحاكموا إليه بين الحكم والإِعراض ولهذا قيل: لو تحاكم كتابيان إلى القاضي لم يجب عليه الحكم، وهو قول للشافعي والأصح وجوبه إذا كان المترافعان أو أحدهما ذمياً لأنا التزمنا الذب عنهم ودفع الظلم منهم، والآية ليست في أهل الذمة، وعند أبي حنيفة يجب مطلقاً. وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً بأن يعادوك لإِعراضك عنهم فإن الله ﷾ يعصمك من الناس. وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ أي بالعدل الذي أَمَرَ الله بِهِ. إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ فيحفظهم ويعظم شأنهم.

{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “Yalana kulak verirler...” Tekit için tekrarlamıştır. { أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “...haramı çokça yerler...” Yani rüşvet gibi haramı [yerler]. Bu kelime, bereketi kökünden kazındığı için, kökünü kazımak anlamındaki 'sehtehu' (سحته) fiilinden gelir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kûb her üç yerde de iki ötre ile (es-Suhut) okumuşlardır; bunlar 'el-unuk' ve 'el-unk' gibi iki ayrı lehçedir. Sîn harfinin fethasıyla mastar lafzı üzere de okunmuştur. { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “...Şayet sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir...” Kendisine muhakeme olmak üzere başvurduklarında Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem hüküm vermek ile yüz çevirmek arasında serbest bırakmadır. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: İki ehl-i kitap kadıya başvurursa kadının hüküm vermesi vacip olmaz; bu Şâfiî'nin bir görüşüdür. Sahih olan görüş ise, davacılardan her ikisi veya biri zimmî ise hüküm vermenin vacip olduğudur; çünkü biz onları savunmayı ve onlardan zulmü gidermeyi taahhüt ettik. Bu âyet ise ehl-i zimmet hakkında değildir. Ebû Hanîfe'ye göre ise mutlak olarak hüküm vermek vaciptir. { وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً } “...Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler...” Onlardan yüz çevirdiğin için sana düşmanlık etmek suretiyle [zarar veremezler]; çünkü aziz ve celil olan Allah seni insanlardan korur. { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “...Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet...” Yani Allah'ın emrettiği adaletle [hükmet]. { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “...Şüphesiz Allah adil olanları sever.” Onları korur ve şanlarını yüceltir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٤٣]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 43]

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣)

{ وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken nasıl oluyor da seni hakem kılıyorlar, sonra da bunun ardından yüz çeviriyorlar? Onlar mümin değillerdir. (43)”

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ تعجيب من تحكيمهم من لا يؤمنون به، والحال أن الحكم منصوص عليه في الكتاب الذي هو عندهم، وتنبيه على أنهم ما قصدوا بالتحكيم معرفة الحق وإقامة الشرع، وإنما طلبوا به ما يكون أهون عليهم وإن لم يكن حكم الله تعالى في زعمهم، وفِيها حُكْمُ اللَّهِ حال من التوراة إن رفعتها بالظرف، وإن جعلتها مبتدأ فمن ضميرها المستكن فيه وتأنيثها لكونها نظيرة المؤنث

{ وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken nasıl oluyor da seni hakem kılıyorlar...” Hüküm yanlarındaki kitapta açıkça belirtilmişken, iman etmedikleri birini hakem kılmalarına karşı bir hayret ifadesidir; ayrıca onların hakem kılmakla hakkı öğrenmeyi ve şeriatı uygulamayı amaçlamadıklarına, bilakis kendi zanlarınca Yüce Allah'ın hükmü olmasa bile kendilerine daha kolay gelen şeyi aradıklarına bir uyarıdır. { فِيها حُكْمُ اللَّهِ } ifadesi, onu zarf ile merfû kılarsan Tevrat'tan hâldir; şayet onu mübteda kılarsan onda gizli bulunan zamirden hâldir. Tevrat kelimesinin müennes kılınması ise,

في كلامهم لفظاً كموماة ودوداة. ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ ثم يعرضون عن حكمك الموافق لكتابهم بعد التحكيم، وهو عطف على يحكمونك داخل في حكم التعجيب. وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ بكتابهم لإِعراضهم عنه أولاً وعما يوافقه ثانياً، أو بك وبه.

Arap kelamında lafzan 'mûmât' (مَوْماة) ve 'dûdât' (دَوْداة) gibi müennesin benzeri olmasındandır. { ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “...sonra da bunun ardından yüz çeviriyorlar...” Hakem kıldıktan sonra senin kitaplarına uygun olan hükmünden yüz çevirirler; bu ifade 'yuhakkimûneke' fiiline matuftur ve taaccüb (hayret) hükmüne dahildir. { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “...Onlar mümin değillerdir.” İlk olarak kitaplarından, ikinci olarak da ona uygun olandan yüz çevirdikleri için kendi kitaplarına iman eden kimseler değillerdir; yahut sana ve ona [iman eden kimseler değillerdir].

[سورة المائدة (٥) : آية ٤٤]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 44]

إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤)

{ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤) } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. [Allah'a] teslim olmuş peygamberler, Yahudilere onunla hükmederlerdi; kendilerini Rabb'e adayanlar (rabbanîler) ve âlimler (ahbâr) de Allah'ın kitabından korumakla görevlendirildikleri şeylerle [hükmederlerdi] ve onlar buna şahittiler. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun; âyetlerimi az bir değere satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir. (44)”

إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً يهدي إلى الحق. وَنُورٌ يكشف عما استبهم من الأحكام. يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ يعني أنبياء بني إسرائيل، أو موسى ومن بعده إن قلنا شرع من قبلنا شرع لنا ما لم ينسخ، وبهذه الآية تمسك القائل به. الَّذِينَ أَسْلَمُوا صفة أجريت على النبيين مدحاً لهم وتنويهاً بشأن المسلمين، وتعريضاً باليهود وأنهم بمعزل عن دين الأنبياء عليهم الصلاة والسلام واقتفاء هديهم. لِلَّذِينَ هادُوا متعلق بأنزل، أو بيحكم أي يحكمون بها في تحاكمهم وهو يدل على أن النبيين أنبياؤهم. وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ زهادهم وعلماؤهم السالكون طريقة أنبيائهم عطف على النبيون بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ بسبب أمر الله إياهم بأن يحفظوا كتابه من التضييع والتحريف، والراجع إلى ما محذوف ومن للتبيين. وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ رقباء لا يتركون أن يغير، أو شهداء يبينون ما يخفى منه كما فعل ابن صوريا. فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ نهي للحكام أن يخشوا غير الله في حكوماتهم ويداهنوا فيها خشية ظالم أو مراقبة كبير. وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ولا تستبدلوا بأحكامي التي أنزلتها. ثَمَناً قَلِيلًا هو الرشوة والجاه وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مستهيناً به منكراً له. فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ لاستهانتهم به وتمردهم بأن حكموا بغيره، ولذلك وصفهم بقوله الْكافِرُونَ والظَّالِمُونَ والْفاسِقُونَ، فكفرهم لإِنكاره، وظلمهم بالحكم على خلافه، وفسقهم بالخروج عنه. ويجوز أن يكون كل واحدة من الصفات الثلاث باعتبار حال انضمت إلى الامتناع عن الحكم به ملائمة لها، أو لطائفة كما قيل هذه في المسلمين لاتصالها بخطابهم، والظالمون في اليهود، والفاسقون في النصارى.

{ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet... vardır...” Hakka ileten [bir hidayet]. { وَنُورٌ } “...ve bir nur...” Kapalı kalan hükümleri aydınlatan [bir nur]. { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ } “...peygamberler onunla hükmederlerdi...” Yani İsrailoğulları peygamberleri; yahut 'bizden öncekilerin şeriatı neshedilmedikçe bizim için de şeriattır' dersek Musa ve ondan sonrakiler. Bu görüşü savunanlar bu âyete tutunmuşlardır. { الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “...[Allah'a] teslim olmuş...” Peygamberleri övmek, Müslümanların şanını yüceltmek ve peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm dininden ve onların hidayetine uymaktan uzak oldukları hususunda Yahudilere tarizde bulunmak üzere peygamberler için getirilmiş bir sıfattır. { لِلَّذِينَ هادُوا } “...Yahudilere...” ifadesi 'enzelne'ye veya 'yahkumu'ya taalluk eder; yani davalarında onunla hükmederler demektir, bu da peygamberlerin onların peygamberleri olduğuna delalet eder. { وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ } “...kendilerini Rabb'e adayanlar (rabbanîler) ve âlimler (ahbâr) de...” Onların zahidleri ve peygamberlerinin yolunu izleyen âlimleri demektir; 'en-nebiyyûn' üzerine matuftur. { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “...Allah'ın kitabından korumakla görevlendirildikleri şeylerle...” Allah'ın, kitabını zayi olmaktan ve tahriften korumalarını kendilerine emretmesi sebebiyle; 'mâ'ya dönen zamir mahzuftur, 'min' ise tebyîn içindir. { وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ } “...ve onlar buna şahittiler...” Değiştirilmesine fırsat vermeyen bekçiler idiler yahut İbn Sûriyâ'nın yaptığı gibi onda kapalı olanı açıklayan şahitler idiler. { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } “...Artık insanlardan korkmayın, benden korkun...” Hâkimlerin hükümlerinde Allah'tan başkasından korkmalarına, bir zâlimin korkusuyla veya bir büyüğün hatırını gözeterek hükümde yaranmacılık yapmalarına yönelik bir nehiydir. { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي } “...âyetlerimi... satmayın...” İndirdiğim hükümlerimi değiştirmeyin. { ثَمَناً قَلِيلًا } “...az bir değere...” O da rüşvet ve makamdır. { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “...Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse...” Onu hafife alarak ve inkâr ederek. { فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “...işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” Onu hafife aldıkları ve başkasıyla hükmederek başkaldırdıkları için böyledir. Bundan dolayı onları { الْكافِرُونَ }, { الظَّالِمُونَ } ve { الْفاسِقُونَ } olarak nitelendirmiştir. Onların küfrü inkârlarından, zulmü onun hilafına hükmetmelerinden, fıskı ise onun dışına çıkmalarındandır. Bu üç sıfatın her birinin, onunla hükmetmekten kaçınmaya eklenen ve ona uygun düşen bir hâl sebebiyle olması da caizdir; yahut bir topluluğa has kılınmış olabilir, nitekim bu ifadenin hitaplarına bitişik olmasından dolayı Müslümanlar hakkında, 'zâlimûn'un Yahudiler hakkında, 'fâsikûn'un ise Hristiyanlar hakkında olduğu söylenmiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٤٥]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 45]

وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)

{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥) } “Orada onlara: «Cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas vardır» diye yazdık [farz kıldık]. Kim bunu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefaret olur. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir. (45)”

وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ وفرضنا على اليهود. فِيها في التوراة. أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ أي أن النفس تقتل بالنفس. وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ رفعها الكسائي على أنها جمل معطوفة على أن وما في حيزها باعتبار المعنى وكأنه قيل: وكتبنا عليهم النفس بالنفس، والعين بالعين، فإن الكتابة والقراءة تقعان على الجمل كالقول، أو مستأنفة ومعناها: وكذلك العين مفقوءة بالعين، والأنف مجدوعة بالأنف، والأذن مصلومة بالأذن، والسن مقلوعة بالسن، أو على أن المرفوع منها معطوف على المستكن في قوله بالنفس، وإنما ساغ لأنه في الأصل مفصول عنه بالظرف، والجار والمجرور حال مبينة للمعنى، وقرأ نافع وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وفي أذنيه بإسكان الذال حيث وقع. وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ أي ذات قصاص، وقراءة الكسائي أيضاً بالرفع ووافقه ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر على أنه إجمال للحكم بعد التفصيل. فَمَنْ تَصَدَّقَ من المستحقين. بِهِ بالقصاص أي فمن عفا عنه. فَهُوَ فالتصدق. كَفَّارَةٌ لَهُ للمتصدق يكفر الله به ذنوبه. وقيل للجاني يسقط عنه ما لزمه. وقرئ «فهو كفارته له» أي فالمتصدق كفارته التي يستحقها

{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ } “...onlara... yazdık [farz kıldık]...” Yahudilere farz kıldık. { فِيها } “Orada...” Tevrat'ta. { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “...«Cana can...» diye...” Yani cana karşılık can öldürülür. { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ } “...«göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş...»” Kisâî, mana bakımından 'enne'ye ve onun alanına giren kısma matuf cümleler kılarak bunları merfû okumuştur; sanki şöyle denilmiştir: Onlara cana can, göze göz farz kılındı. Zira yazma ve okuma fiilleri, kavil (söz) gibi cümlelerin üzerine vaki olur. Yahut bunlar müstakil cümlelerdir; anlamı şöyledir: Aynı şekilde göze karşı göz çıkarılır, burna karşı burun kesilir, kulağa karşı kulak kesilir, dişe karşı diş sökülür. Yahut bu merfû lafızlar 'bi'n-nefs' ifadesindeki gizli zamire matuftur; bunun caiz olması ise aslen ondan zarfla ayrılmış olmasındandır, câr ve mecrûr ise manayı açıklayan bir hâldir. Nâfi', geçtiği her yerde zâl harfinin sükûnu ile { وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ } ve 'fî uznihî' şeklinde okumuştur. { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “...«ve yaralara kısas vardır»...” Yani kısas sahibidir. Kisâî'nin kıraati bunda da ref iledir; hükmün tafsilattan sonra icmâlen belirtilmesi esasına dayanarak İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir de ona muvafakat etmiştir. { فَمَنْ تَصَدَّقَ } “Kim... bağışlarsa...” hak sahiplerinden kim [bağışlarsa] { بِهِ } “...bunu...” kısası, yani kim ondan vazgeçerse { فَهُوَ } “...bu...” bağışlamak { كَفَّارَةٌ لَهُ } “...kendisi için bir kefaret olur.” Sadaka veren kimse için bir kefaret olur, Allah bununla onun günahlarını örter. Suçlu için olup üzerinden gereken cezanın düşmesidir de denilmiştir. «Fe-huve keffâratuhu lehû» şeklinde de okunmuştur; yani bağışlayan kimsenin

بالتصدق له لا ينقص منها شيء. وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِن القصاص وغيره. فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ.

bağışlaması sebebiyle hak ettiği kefareti kendisi içindir, ondan hiçbir şey eksilmez. { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse...” kısastan ve diğer hükümlerden [indirdiğiyle]. { فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “...işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.”

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٤٦ الى ٤٧]

[Mâide Suresi (5) : Âyetler 46-47]

وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧)

{ وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧) } “Onların izleri üzere, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik. Ona, içinde hidayet ve nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı tasdik eden, takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan İncil'i verdik. (46) İncil ehli, Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (47)”

وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ أي وأتبعناهم على آثارهم، فحذف المفعول لدلالة الجار والمجرور عليه، والضمير للنبيون. بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مفعول ثان عدي إليه الفعل بالباء. مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ وقرئ بفتح الهمزة. فِيهِ هُدىً وَنُورٌ في موضع النصب بالحال. وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ عطف عليه وكذا قوله: وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ ويجوز نصبهما على المفعول له عطفاً على محذوف أو تعلقاً به وعطف.

{ وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ } “Onların izleri üzere... gönderdik...” Yani onların peşinden izleri üzere gönderdik; câr ve mecrûrun delalet etmesi sebebiyle mef'ûl hazfedilmiştir, zamir ise peygamberlere aittir. { بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “...Meryem oğlu İsa'yı...” fiilin bâ (ب) harfiyle geçişli kılındığı ikinci mef'ûldür. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } “...kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak... Ona... İncil'i verdik...” Hemzenin fethasıyla (el-Enceel) da okunmuştur. { فِيهِ هُدىً وَنُورٌ } “...içinde hidayet ve nur bulunan...” Hâl olarak nasb mevkiindedir. { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ } “...kendinden önceki Tevrat'ı tasdik eden...” ifadesi onun üzerine matuftur; keza { وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “...takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan...” sözü de öyledir. Bu ikisinin mahzuf bir ifadeye atıfla mef'ûlün leh olarak veya ona taalluk edip matuf olarak nasb edilmesi de caizdir.

وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ «عليه» في قراءة حمزة، وعلى الأول اللام متعلقة بمحذوف أي وآتيناه ليحكم، وقرئ: «وأن ليحكم» على أَنَّ أَنْ موصولة بالأمر كقولك: أمرتك بأن قم أي وأمرنا بأن ليحكم. وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ عن حكمه، أو عن الإِيمان إن كان مستهيناً به، والآية تدل على أن الإِنجيل مشتمل على الأحكام وأن اليهودية منسوخة ببعثة عيسى ﵊، وأنه كان مستقلاً بالشرع وحملها على وليحكموا بما أنزل الله فيه من إيجاب العمل بأحكام التوراة خلاف الظاهر.

{ وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجİلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ } “İncil ehli, Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin...” Hamza'nın kıraatinde «ve-le-yahkume» (veya 'aleyhi') şeklindedir. Birinci kıraate göre lâm harfi mahzuf bir ifadeye taalluk eder, yani 'hükmetsin diye ona verdik' demektir. «Ve en liyahkume» şeklinde de okunmuştur; bu, 'sana kalkmanı emrettim' sözünde olduğu gibi 'en' harfinin emirle bitiştirilmesine dayanır, yani 'hükmetsinler diye emrettik' demektir. { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “...Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.” O'nun hükmünün dışına çıkanlardır; şayet hafife alıyorsa imandan çıkanlardır. Bu âyet, İncil'in hükümleri ihtiva ettiğine, Yahudiliğin İsa'nın aleyhisselâm gönderilmesiyle neshedildiğine ve onun bağımsız bir şeriata sahip olduğuna delalet eder. Âyeti 'Allah'ın onda Tevrat'ın hükümleriyle amel etmeyi farz kılmasından indirdiği şeylerle hükmetsinler' şeklinde yorumlamak ise zahire aykırıdır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٤٨]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 48]

وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)

{ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨) } “Sana da kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı ve ona şahit olarak hak ile Kitab'ı indirdik. O hâlde aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve sana gelen haktan [ayrılıp] onların heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve açık bir yol kıldık. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir. (48)”

وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ أي القرآن. مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ من جنس الكتب المنزلة، فاللام الأولى للعهد والثانية للجنس. وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ ورقيباً على سائر الكتب يحفظه عن التغيير ويشهد له بالصحة والثبات، وقرئ على بنية المفعول أي هومن عليه وحوفظ من التحريف والحافظ له هو الله ﷾، أو الحفاظ في كل عصر. فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ أي بما أنزل الله إليك. وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ بالانحراف عنه إلى ما يشتهونه فعن صلة للا تتبع لتضمنه معنى لا تنحرف، أو حال من فاعله أي لا تتبع أهواءهم مائلاً عما جاءك. لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ أيها الناس. شِرْعَةً شريعة وهي الطريق إلى الماء شبه بها الدين لأنه طريق إلى ما هو سبب الحياة الأبدية. وقرئ بفتح الشين. وَمِنْهاجاً وطريقاً واضحاً في الدين من نهج الأمر إذا وضح. واستدل به على أنا غير متعبدين بالشرائع المتقدمة. وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً جماعة متفقة على دين واحد في جميع الأعصار من غير نسخ وتحويل، ومفعول لو شاء محذوف دل عليه الجواب، وقيل المعنى لو شاء الله اجتماعكم على الإسلام لأجبركم عليه. وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ من الشرائع المختلفة المناسبة لكل عصر وقرن، هل تعملون بها مذعنين لها معتقدين أن اختلافها بمقتضى الحكمة الإلهية، أم تزيغون عن الحق وتفرِّطون في العمل. فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ فابتدروها انتهازاً للفرصة وحيازة لفضل السبق والتقدم. إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً استئناف فيه تعليل الأمر بالاستباق ووعد

{ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } “Sana da... hak ile Kitab'ı indirdik...” Yani Kur'an'ı. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ } “...kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı...” İndirilen kitaplar cinsinden; birinci lâm ahd için, ikincisi ise cins içindir. { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “...ve ona şahit olarak...” Diğer kitaplar üzerine bir gözetleyici olarak, onu değiştirilmekten korur ve onun doğruluğuna ve sabitliğine şehadet eder. Mef'ûl yapısında ('muheymen') da okunmuştur; yani kendisine güvenilen ve tahriften korunan demektir, onu koruyan ise aziz ve celil olan Allah'tır veya her asırdaki hafızlardır. { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “...O hâlde aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet...” Yani Allah'ın sana indirdiğiyle [hükmet]. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } “...ve sana gelen haktan [ayrılıp] onların heveslerine uyma.” Ondan sapıp onların arzuladıkları şeylere yönelerek; buradaki 'an' (عن) harfi 'sapma' anlamını içerdiği için 'lâ tettebi'' fiilinin sılasıdır yahut failinden hâldir, yani: 'Sana gelenden yüz çevirerek onların heveslerine uyma' demektir. { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ } “...Sizden her biriniz için... kıldık...” Ey insanlar! { شِرْعَةً } “...bir şeriat...” Şeriat, suya götüren yoldur; din de ebedî hayatın sebebi olan şeye götüren bir yol olduğu için ona benzetilmiştir. Şîn harfinin fethasıyla ('şer'aten') da okunmuştur. { وَمِنْهاجاً } “...ve açık bir yol...” Dinde açık bir yol [kıldık]; nitekim 'nehece'l-emr', iş açık oldu demektir. Bununla, bizden öncekilerin şeriatlarıyla mükellef olmadığımıza delil getirilmiştir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “...Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı...” Bütün asırlarda nesih ve değişiklik olmaksızın tek bir din üzerinde birleşmiş bir topluluk yapardı. 'Lev şâe'nin mef'ûlü mahzuftur, cevap ona delalet etmiştir. 'Allah sizin İslam üzere toplanmanızı dileseydi sizi buna mecbur ederdi' manasında olduğu da söylenmiştir. { وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ } “...fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]...” Her asra ve çağa uygun olarak verdiği farklı şeriatlar hususunda; bu farklılıkların ilahî hikmetin gereği olduğuna inanıp boyun eğerek bunlarla amel ediyor musunuz, yoksa haktan sapıp amelde kusur mu ediyorsunuz diye [sınamak için]. { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } “...Öyleyse hayırlarda yarışın...” Fırsatı ganimet bilerek, öncülük ve üstünlük faziletini elde etmek için hayırlara koşun. { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü Allah'adır...” Yarışma emrinin gerekçesini içeren, koşanlar için bir vaad

ووعيد للمبادرين والمقصرين. فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ بالجزاء الفاصل بين المحق والمبطل والعامل والمقصر.

ve kusur edenler için bir tehdit barındıran müstakil bir cümledir. { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “...O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir.” Haklı ile bâtıl olanı, amel eden ile kusur edeni birbirinden ayıran karşılıkla [haber verecektir].

[سورة المائدة (٥) : آية ٤٩]

[Mâide Suresi (5) : Âyet 49]

وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩)

{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩) } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların heveslerine uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın. Eğer yüz çevirirlerse bil ki, Allah ancak bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Şüphesiz insanlardan birçoğu fasıktır. (49)”

وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ عطف على الكتاب أي أنزلنا إليك الكتاب والحكم، أو على الحق أي أنزلناه بالحق وبأن احكم، ويجوز أن يكون جملة بتقدير وأمرنا أن أحكم. وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ أي أن يضلوك ويصرفوك عنه، وأن بصلته بدل من هم بدل الاشتمال أي احذر فتنتهم، أو مفعول له أي احذرهم مخافة أن يفتنوك.

{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet...” 'El-Kitâb' üzerine matuftur; yani sana Kitab'ı ve hükmetmeyi indirdik demektir. Yahut 'bi'l-hakkı' ifadesine matuftur; yani onu hak ile ve aralarında hükmetmen emriyle indirdik demektir. 'Ve emarnâ en ihkum' takdiriyle müstakil bir cümle olması da caizdir. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “...onların heveslerine uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın...” Yani seni saptırıp ondan çevirmelerinden [sakın]. 'En' sılasıyla birlikte 'hum' zamirinden bedel-i iştimaldir; yani 'onların seni saptırmasından sakın' demektir. Yahut mef'ûlün lehdir; yani 'seni saptırmalarından korkarak onlardan sakın' demektir.

روي (أن أحبار اليهود قالوا: اذهبوا بنا إلى محمد لعلنا نفتنه عن دينه، فقالوا: يا محمد قد عرفت أنا أحبار اليهود وأنا إن اتبعناك اتبعنا اليهود كلهم، إن بيننا وبين قومنا خصومة فنتحاكم إليك فتقضي لنا عليهم ونحن نؤمن بك ونصدقك، فأبى ذلك رسول الله ﷺ فنزلت.

Rivayet edildi ki Yahudi hahamları: 'Bizi Muhammed'e götürün, belki onu dininden saptırırız' dediler ve şöyle konuştular: 'Ey Muhammed! Bildiğin gibi biz Yahudilerin hahamlarıyız. Biz sana uyarsak bütün Yahudiler bize uyar. Bizimle kavmimiz arasında bir dava var; senin hakemliğine başvuralım, sen de onların aleyhine bizim lehimize hüküm ver, biz de sana iman edip seni tasdik edelim.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu reddetti, bunun üzerine bu âyet indi.

فَإِنْ تَوَلَّوْا عن الحكم المنزل وأرادوا غيره. فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ يعني ذنب التولي عن حكم الله ﷾، فعبر عنه بذلك تنبيهاً على أن لهم ذنوباً كثيرة وهذا مع عظمه واحد منها معدود من جملتها، وفيه دلالة على التعظيم كما في التنكير ونظيره قول لبيد:

{ فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse...” indirilen hükümden yüz çevirip başkasını isterlerse { فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ } “...bil ki, Allah ancak bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir...” Yani aziz ve celil olan Allah'ın hükmünden yüz çevirme günahı sebebiyle [cezalandırmak istemektedir]. Pek çok günahları olduğuna ve büyüklüğüne rağmen bu günahın da onlardan biri ve onların toplamından sayıldığına dikkat çekmek üzere bu şekilde ifade edilmiştir. Bunda tenkîrdeki (belirsizlikteki) gibi bir tazim (büyütme) delaleti vardır; Lebîd'in şu sözü de bunun bir benzeridir: