أَوْ يَرْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ جمامها وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ لمتمردون في الكفر معتدون فيه.
'Yahut bazı nefisleri dinlenmişlikleri bağlar...' { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “Şüphesiz insanlardan birçoğu fasıktır.” Küfürde haddi aşanlar ve onda taşkınlık edenlerdir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 50]
أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)
{ أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠) } “Yoksa onlar cahiliye hükmünü mü arıyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kimdir? (50)”
أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ الذي هو الميل والمداهنة في الحكم، والمراد بالجاهلية الملة الجاهلية التي هي متابعة الهوى. وقيل نزلت في بني قريظة والنضير طلبوا إلى رسول الله ﷺ أن يحكم بما كان يحكم به أهل الجاهلية من التفاضل بين القتلى. وقرئ برفع الحكم على أنه مبتدأ، ويَبْغُونَ خبره، والراجع محذوف حذفه في الصلة في قوله تعالى: أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا واستضعف ذلك في غير الشعر وقرئ «أفحكم الجاهلية» أي يبغون حاكماً كحكام الجاهلية يحكم بحسب شهيتهم. وقرأ ابن عامر «تبغون» بالتاء على قل لهم أفحكم الجاهلية تبغون. وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ أي عندهم، واللام للبيان كما في قوله تعالى: هَيْتَ لَكَ أي هذا الاستفهام لقوم يوقنون فإنهم هم الذين يتدبرون الأمور ويتحققون الأشياء بأنظارهم فيعلمون أن لا أحسن حكماً من الله ﷾.
{ أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa onlar cahiliye hükmünü mü arıyorlar?” Hükümde taraf tutmayı ve yağcılık yapmayı [mı istiyorlar?] Cahiliye ile kastedilen, hevaya uymaktan ibaret olan cahiliye dinidir. [Bu ayetin], aralarında öldürülenler konusunda cahiliye ehlinin uyguladığı üstünlük/ayrımcılık ile hükmetmesini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den isteyen Kurayza ve Nadîroğulları hakkında indiği söylenmiştir. 'El-Hukm' kelimesinin mübteda, 'yebğûne' fiilinin onun haberi olarak merfû okunuşu da vardır; bağ zamiri ise Yüce Allah'ın { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا } ayetinde sıladaki zamirin hazfedilmesi gibi hazfedilmiştir. Ancak şiir dışında bu [hazf] zayıf görülmüştür. Ayrıca «أفحكم الجاهلية» şeklinde de okunmuştur; yani cahiliye hakimleri gibi kendi arzularına göre hüküm verecek bir hakimi arıyorlar demektir. İbn Âmir ise «تبغون» şeklinde 'te' ile okumuştur; bu, 'Onlara de ki: Siz cahiliye hükmünü mü arıyorsunuz?' takdirindedir. { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “...Kesin bilgiyle inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kimdir?” Yani onların nezdinde [daha güzel olan kimdir?] 'Lâm' harfi, Yüce Allah'ın { هَيْتَ لَكَ } ayetinde olduğu gibi beyan içindir. Yani bu istifham (soru), kesin bilgiyle inanan bir topluluk içindir. Çünkü işleri derinlemesine düşünen, basiretleriyle eşyanın hakikatini kavrayan ve aziz ve celil olan Allah'tan daha güzel hüküm veren kimse olmadığını bilenler onlardır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 51]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır. Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. (51)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ فلا تعتمدوا عليهم ولا تعاشروهم معاشرة الأحباب. بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إيماء على علة النهي، أي فإنهم متفقون على خلافكم يوالي بعضهم بعضاً لاتحادهم في الدين وإجماعهم على مضادتكم. وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ أي ومن والاهم منكم فإنه من جملتهم، وهذا التشديد في وجوب مجانبتهم كما
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin...” Onlara güvenip dayanmayın ve onlarla dostça muaşerette bulunmayın. { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “...Onlar birbirlerinin dostudurlar...” Yasağın gerekçesine bir işarettir. Yani onlar size muhalefet hususunda hemfikirdirler; dindeki birliktelikleri ve size karşı düşmanlıktaki ittifakları sebebiyle birbirlerini dost edinirler. { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “...Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır...” Yani sizden kim onları dost edinirse o da onların zümresindendir. Onlardan sakınmanın zorunluluğundaki bu şiddet, tıpkı
قال ﵊: «لا تتراءى ناراهما»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın şöyle buyurması gibidir: «Ateşleri birbirini görmesin.»
، أو لأن الموالي لهم كانوا منافقين. إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ أي الذين ظلموا أنفسهم بموالاة الكفار أو المؤمنين بموالاة أعدائهم.
Yahut onları dost edinenlerin münafık olmalarından dolayıdır. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “...Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” Yani kâfirleri dost edinmek suretiyle kendilerine zulmedenleri yahut düşmanlarını dost edinmek suretiyle müminlere zulmedenleri [doğru yola iletmez].
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٢]
[Mâide Suresi (5): Ayet 52]
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢)
{ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) } “Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih yahut katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. (52)”
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يعنى ابن أبي وأضرابه. يُسارِعُونَ فِيهِمْ أي في موالاتهم ومعاونتهم.
{ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanların...” İbn Übey ve benzerlerini kastetmektedir. { يُسارِعُونَ فِيهِمْ } “...onların arasına koşuştuklarını görürsün...” Yani onları dost edinmeye ve onlara yardım etmeye [koşuştuklarını].
يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ يعتذرون بأنهم يخافون أن تصيبهم دائرة من دوائر الزمان بأن ينقلب الأمر وتكون الدولة للكفار.
{ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ } “... 'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek...” Zamanın felaketlerinden birinin başlarına gelmesinden, işlerin tersine dönüp üstünlüğün kâfirlerin eline geçmesinden korktuklarını mazeret olarak ileri sürerler.
روي (أن عبادة بن الصامت رضي الله تعالى عنه قال لرسول الله ﷺ: إن لي موالي من اليهود كثيراً عددهم، وإني أبرأ إلى الله وإلى رسوله من ولايتهم وأوالي الله ورسوله، فقال ابن أبي: إني رجل أخاف الدوائر ولا أبرأ من ولاية موالي) فنزلت.
Rivayet edildi ki Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu teâlâ anh Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Benim Yahudilerden çok sayıda antlaşmalı dostum var. Ben onların dostluğundan Allah'a ve Resûlü'ne sığınarak berî olduğumu bildiriyor, Allah'ı ve Resûlü'nü dost ediniyorum' dedi. İbn Übey ise: 'Ben felaketlerin gelmesinden korkan bir adamım, antlaşmalı dostlarımın dostluğundan berî olamam' dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.
فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ لرسول الله ﷺ على أعدائه وإظهار المسلمين. أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ يقطع شأفة اليهود من القتل والإِجلاء، أو الأمر بإظهار أسرار المنافقين وقتلهم. فَيُصْبِحُوا أي هؤلاء المنافقون. عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ على ما استبطنوه من الكفر والشك في أمر الرسول ﷺ، فضلاً عما أظهروه مما أشعر على نفاقهم.
{ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } “Umulur ki Allah bir fetih... getirir” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlarına karşı [bir fetih ihsan eder] ve Müslümanları galip kılar. { أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } “...yahut katından bir emir [getirir]...” Yahudilerin kökünü kazıyacak öldürme ve sürgün [gibi bir emir], yahut münafıkların sırlarını açığa çıkarma ve onları öldürme emrini [getirir]. { فَيُصْبِحُوا } “...de olurlar” Yani bu münafıklar [olurlar]. { عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ } “...içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman...” Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in davası hakkında nifaklarını hissettirecek şekilde açığa vurdukları bir yana, içlerinde sakladıkları küfür ve şüpheden ötürü [pişman olurlar].
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٣]
[Mâide Suresi (5): Ayet 53]
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣) } “İman edenler: 'Kesinlikle sizinle beraber olduklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?' derler. Onların amelleri boşa gitmiştir de hüsrana uğrayanlar olmuşlardır. (53)”
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا بالرفع قراءة عاصم وحمزة والكسائي على أنه كلام مبتدأ ويؤيده قراءة ابن كثير ونافع وابن عامر مرفوعاً بغير واو على أنه جواب قائل يقول فماذا يقول المؤمنون حينئذ، وبالنصب قراءة أبي عمرو ويعقوب عطفاً على أن يأتي باعتبار المعنى، وكأنه قال: عسى أن يأتي الله بالفتح ويقول الذين آمنوا، أو يجعله بدلاً من اسم الله تعالى داخلاً في اسم عسى مغنياً عن الخبر بما تضمنه من الحدث، أو على الفتح بمعنى عسى الله أن يأتي بالفتح وبقول المؤمنين فإن الإِتيان بما يوجبه كالإِتيان به. أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ يقول المؤمنين بعضهم لبعض تعجباً من حال المنافقين وتبجحاً بما منَّ الله ﷾ عليهم من الإِخلاص أو يقولونه لليهود، فإن المنافقين حلفوا لهم بالمعاضدة كما حكى الله تعالى عنهم وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وجهد الأيمان أغلظها، وهو في الأصل مصدر ونصبه على الحال على تقدير وأقسموا بالله يجهدون جهد أيمانهم، فحذف الفعل وأقيم المصدر مقامه ولذلك ساغ كونها معرفة أو على المصدر لأنه بمعنى أقسموا. حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ إما من جملة المقول أو من قول الله ﷾ شهادة لهم بحبوط أعمالهم، وفيه معنى التعجب كأنه قيل أحبط أعمالهم فما أخسرهم.
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler derler:” Merfû okunuşu Âsım, Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir; yeni bir başlangıç cümlesi oluşuna dayanır. İbn Kesîr, Nâfi ve İbn Âmir'in 'vav'sız olarak merfû okumaları da bunu destekler; bu takdirde 'O zaman müminler ne der?' diyen birinin sorusuna cevap olur. Mensûb okunuşu ise Ebû Amr ve Ya'kûb'un kıraatidir; mana bakımından 'en ye'tiye' ifadesine matuftur. Sanki şöyle denmiştir: 'Umulur ki Allah bir fetih getirir ve iman edenler de derler.' Yahut Allah Teâlâ'nın isminden bedel kılınarak 'asâ'nın ismine dahil edilir ve içerdiği hades (eylem) sebebiyle habere ihtiyaç bırakmaz. Yahut 'feth' kelimesine matuftur; yani 'Umulur ki Allah fethi ve müminlerin sözünü getirir' manasındadır. Zira bir şeyi gerektiren şeyi getirmek, o şeyin kendisini getirmek gibidir. { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ } “'Kesinlikle sizinle beraber olduklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?'” Müminler münafıkların haline şaşırarak ve aziz ve celil olan Allah'ın kendilerine lütfettiği ihlas ile sevinerek birbirlerine söylerler; yahut bunu Yahudilere söylerler. Çünkü münafıklar, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu sözde olduğu gibi onlara destek olacaklarına dair yemin etmişlerdi: 'Eğer sizinle savaşırlarsa muhakkak size yardım ederiz.' 'Cehdü'l-eymân', yeminlerin en kuvvetlisidir. Aslında masdardır ve 've aksemû billâhi yechudûne cehde eymânihim' takdiriyle hal olarak nasbedilmiştir; fiil hazfedilip masdar onun yerine geçirilmiştir, bu yüzden marife olması caiz olmuştur; yahut 'aksemû' manasında olduğu için mef'ûl-i mutlak olarak nasbedilmiştir. { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ } “Onların amelleri boşa gitmiştir de hüsrana uğrayanlar olmuşlardır.” Ya söylenen sözün bir parçasıdır ya da amellerinin boşa çıktığına dair bir şahitlik olarak aziz ve celil olan Allah'ın kelamıdır. Bunda bir taaccüb (şaşkınlık) manası vardır; sanki 'Amellerini boşa çıkardı, ne kadar da hüsrandadırlar!' denilmiştir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 54]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse bilsin ki, Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar. Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütuftur. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. (54)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ قرأه على الأصل نافع وابن عامر وهو كذلك في الإِمام، والباقون بالإِدغام وهذا من الكائنات التي أخبر الله تعالى عنها قبل وقوعها، وقد ارتد من العرب في أواخر عهد رسول الله ﷺ ثلاث فرق: بنو مدلج وكان رئيسهم ذا الحمار الأسود العنسي، تنبأ باليمن واستولى على بلاده ثم قتله فيروز الديلمي ليلة قبض رسول الله ﷺ من غدها وأخبر الرسول ﷺ في تلك الليلة فسر المسلمون وأتى الخبر في أواخر ربيع الأول.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” Nâfi ve İbn Âmir bunu aslı üzere [men yertedid] şeklinde okumuştur ve İmam Mushaf'ta da böyledir; diğerleri ise idğam ile okumuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın vuku bulmadan önce haber verdiği gaybî olaylardandır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatının son dönemlerinde Araplardan üç fırka irtidat etmiştir: Reisleri 'Zü'l-Hımâr' el-Esved el-Ansî olan Müdlicoğulları; Yemen'de peygamberlik iddia etmiş ve oranın beldelerine hakim olmuştu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ertesi sabah vefat ettiği gece Feyrûz ed-Deylemî onu öldürdü. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem o gece bunu haber verdi, Müslümanlar sevindi ve bu haber [Medine'ye] Rebîülevvel ayının sonlarında ulaştı.
وبنو حنيفة أصحاب مسيلمة تنبأ وكتب إلى رسول الله ﷺ: من مسيلمة رسول الله إلى محمد رسول الله ﷺ أما بعد فإن الأرض نصفها لي ونصفها لك، فأجاب من محمد رسول الله ﷺ إلى مسيلمة الكذاب أما بعد فإن الأرض لله يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتقين، فحاربه أبو بكر رضي الله تعالى عنه بجند من المسلمين وقتله وحشي قاتل حمزة. وبنو أسد قوم طليحة بن خويلد تنبأ
Müseylime'nin adamları olan Hanîfeoğulları; o peygamberlik iddia etmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle yazmıştı: 'Allah'ın elçisi Müseylime'den Allah'ın elçisi Muhammed'e: İmdi bilesin ki yeryüzünün yarısı bana, yarısı da sana aittir.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle cevap verdi: 'Allah'ın elçisi Muhammed'den yalancı Müseylime'ye: İmdi bilesin ki yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar ve akıbet takva sahiplerinindir.' Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh Müslümanlardan bir orduyla onunla savaştı ve onu Hamza'nın katili Vahşî öldürdü. Tuleyha b. Huveylid'in kavmi olan Esedoğulları; o da peygamberlik iddia etti,
فبعث إليه رسول الله ﷺ خالداً فهرب بعد القتال إلى الشام ثم أسلم وحسن إسلامه.
bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona Hâlid'i gönderdi. Savaştan sonra Şam'a kaçtı, sonra Müslüman oldu ve İslam'ı güzelleşti.
وفي عهد أبي بكر ﵁ سبع فزارة قوم عيينة بن حصن، وغطفان قوم فرة بن سلمة القشيري وبنو سليم قوم الفجاءة بن عبد يا ليل، وبنو يربوع قوم مالك بن نويرة، وبعض تميم قوم سجاح بنت المنذر المتنبئة زوجة مسيلمة، وكندة قوم الأشعث بن قيس، وبنو بكر بن وائل بالبحرين قوم الحطم بن زيد وكفى الله أمرهم على يده، وفي إمرة عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه غسان قوم جبلة بن الأيهم تنصر وسار إلى الشام. فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ قيل هم أهل اليمن لما
Ebû Bekir radıyallâhu anh döneminde ise yedi fırka irtidat etti: Uyeyne b. Hısn'ın kavmi Fezâre; Kurre b. Seleme el-Kuşeyrî'nin kavmi Gatafân; el-Fücâe b. Abd Yâlîl'in kavmi Süleymoğulları; Mâlik b. Nüveyre'nin kavmi Yerbûoğulları; Müseylime'nin hanımı olup peygamberlik iddia eden Secâh bint el-Münzir'in kavmi olan Temîm'in bir kısmı; Eş'as b. Kays'ın kavmi Kinde; Bahreyn'de el-Hutam b. Zeyd'in kavmi Bekr b. Vâiloğulları ki Allah onların işini onun eliyle bitirdi. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'ın hilafetinde ise Cebele b. el-Eyhem'in kavmi Gassân; Cebele Hristiyanlaştı ve Şam'a gitti. { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “...Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler...” Bunların Yemen ehli olduğu söylenmiştir; çünkü
روي (أنه ﵊ أشار إلى أبي موسى الأشعري وقال:
Rivayet edildi ki [Peygamber] aleyhisselâm Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye işaret edip şöyle buyurdu:
هم قوم هذا) .
«Onlar bunun kavmidir.»
وقيل الفرس لأنه ﵊ سُئل عنهم فضرب يده على عاتق سلمان وقال: هذا وذووه.
Farslar olduğu da söylenmiştir; zira [Peygamber] aleyhisselâm'a onlar sorulduğunda elini Selmân'ın omzuna vurup: «Bu ve bunun kavmidir» buyurmuştur.
وقيل الذين جاهدوا يوم القادسية ألفان من النخع وخمسة آلاف من كندة وبجيله، وثلاثة آلاف من أفناء الناس. والراجع إلى من محذوف تقديره فسوف يأتي الله بقوم مكانهم ومحبة الله تعالى للعباد إرادة الهدى والتوفيق لهم في الدنيا وحسن الثواب في الآخرة، ومحبة العباد له إرادة طاعته والتحرز عن معاصيه. أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ عاطفين عليهم متذللين لهم، جمع ذليل لا ذلول فإن جمعه ذلل، واستعماله مع على إما لتضمنه معنى العطف والحنو أو للتنبيه على أنهم مع علو طبقتهم وفضلهم على المؤمنين خاضعون لهم أو للمقابلة. أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ شداد متغلبين عليهم من عزه إذا غلبه، وقرئ بالنصب على الحال.
Kādisiye günü cihad edenler olduğu da söylenmiştir ki bunlar Nahâ kabilesinden iki bin, Kinde ve Becîle'den beş bin ve diğer insan topluluklarından üç bin kişiydi. 'Men' şart edatına dönen zamir hazfedilmiştir; takdiri 'fesevfe ye'tillâhu bi-kavmin mekânehüm' (Allah onların yerine bir topluluk getirecektir) şeklindedir. Allah Teâlâ'nın kulları sevmesi, dünyada onlar için hidayet ve muvaffakiyet, ahirette ise güzel mükafat dilemesidir. Kulların O'nu sevmesi ise O'na itaat etmeyi ve günahlarından sakınmayı istemeleridir. { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “...müminlere karşı alçak gönüllü...” Onlara karşı şefkatli ve mütevazıdırlar. Zülûl değil, zelîl kelimesinin çoğuludur; zira zülûl'ün çoğulu zülül gelir. 'Alâ' harfi ceriyle kullanılması ya şefkat ve merhamet manasını içermesinden, ya derecelerinin yüksekliğine ve müminlere olan üstünlüklerine rağmen onlara boyun eğdiklerine dikkat çekmekten ya da mukabele (karşıtlık) sanatından ötürüdür. { أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “...kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar...” Onlara karşı çetin ve üstündürler; galebe çaldığında kullanılan 'azzehû' ifadesindendir. Hal olarak nasb ile de okunmuştur.
يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ صفة أخرى لقوم، أو حال من الضمير في أعزة. وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ عطف على يجاهدون بمعنى أنهم الجامعون بين المجاهدة في سبيل الله والتصلب في دينه، أو حال بمعنى أنهم مجاهدون وحالهم خلاف حال المنافقين، فإنهم يخرجون في جيش المسلمين خائفين ملامة أوليائهم من اليهود فلا يعملون شيئاً يلحقهم فيه لوم من جهتهم، واللومة المرة من اللوم وفيها وفي تنكير لائم مبالغتان. ذلِكَ إشارة إلى ما تقدم من الأوصاف. فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ يمنحه ويوفق له وَاللَّهُ واسِعٌ كثير الفضل.
{ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda cihad ederler...” 'Kavm' için diğer bir sıfattır yahut 'eizze' kelimesindeki zamirden haldir. { وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “...ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar.” 'Yücâhidûne' fiiline matuftur; Allah yolunda cihad ile O'nun dininde sebatı kendilerinde birleştiren kimseler oldukları manasındadır. Yahut haldir; mücahid oldukları ve durumlarının münafıkların durumunun aksine olduğu manasındadır. Zira münafıklar Yahudilerden olan dostlarının kınamasından korkarak Müslüman ordusu içinde çıkarlar ve onların tarafından kendilerine bir kınama gelmesin diye hiçbir şey yapmazlar. 'Levme' kelimesi tek bir kınamayı ifade eder; bunda ve 'lâim' kelimesinin nekre yapılmasında iki mübalağa vardır. { ذلِكَ } “İşte bu...” Geçen vasıflara işarettir. { فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “...Allah'ın dilediğine verdiği bir lütuftur.” Onu bağışlar ve ona muvaffak kılar. { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Allah lütfu geniş olandır...” İhsanı pek çok olandır.
عَلِيمٌ بمن هو أهله.
{ عَلِيمٌ } “...her şeyi bilendir.” Buna ehil olanı [bilendir].
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 55-56]
إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦)
{ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦) } “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun elçisi ve namazı dosdoğru kılan, rükû ederken zekâtı veren müminlerdir. (55) Kim Allah'ı, O'nun elçisini ve iman edenleri dost edinirse bilsin ki, galip gelecek olanlar ancak Allah'ın tarafında olanlardır. (56)”
إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا لما نهى عن موالاة الكفرة ذكر عقيبه من هو حقيق بها، وإنما قال وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَلم يقل أولياؤكم للتنبيه على أن الولاية لله ﷾ على الأصالة ولرسوله ﷺ وللمؤمنين على التبع. الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ صفة للذين آمنوا فإنه جرى مجرى الاسم، أو بدل منه ويجوز نصبه ورفعه على المدح. وَهُمْ راكِعُونَ متخشعون في صلاتهم وزكاتهم، وقيل هو حال مخصوصة بيؤتون، أي يؤتون الزكاة في حال ركوعهم في الصلاة حرصاً على الإحسان ومسارعه إليه، وإنها نزلت في علي ﵁ حين سأله سائل وهو راكع في صلاته، فطرح له خاتمه. واستدل بها الشيعة على إمامته زاعمين أن المراد بالولي المتولي للأمور والمستحق للتصرف فيها، والظاهر ما ذكرناه مع أن حمل الجمع على الواحد أيضاً خلاف الظاهر وإن صح أنه نزل فيه فلعله جيء بلفظ الجمع لترغيب الناس في مثل فعله فيندرجوا فيه، وعلى هذا يكون دليل على أن الفعل القليل في الصلاة لا يبطلها وأن صدقة التطوع تسمى زكاة.
{ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun elçisi ve... müminlerdir.” Kâfirleri dost edinmeyi yasaklayınca, hemen ardından buna layık olan kimseyi zikretti. 'Evliyâuküm' (dostlarınız) demeyip { وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } demesi, velayetin asıl olarak aziz ve celil olan Allah'a, O'na tabi olarak da Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere ait olduğuna dikkat çekmek içindir. { الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “...namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren...” İsim konumuna geçtiği için 'ellezîne âmenû' ifadesinin sıfatıdır yahut ondan bedeldir; övgü maksadıyla nasbı ve ref'i de caizdir. { وَهُمْ راكِعُونَ } “...ve rükû ederken...” Namazlarında ve zekâtlarında huşû içindedirler. Bunun 'yü'tûne' fiiline mahsus bir hal olduğu da söylenmiştir; yani iyilik yapmaya hırslarından ve ona acele etmelerinden ötürü namazda rükû halinde iken zekât verirler. Bu ayetin, Ali radıyallâhu anh namazda rükûda iken bir dilenci kendisinden bir şey istediğinde yüzüğünü ona atması üzerine indiği söylenmiştir. Şia, veli kelimesinden kastedilenin işleri üstlenen ve tasarruf hakkına sahip olan kimse olduğunu iddia ederek bu ayetle onun imametine delil getirmiştir. Zahir olan bizim zikrettiğimizdir; bununla birlikte çoğul lafzının tekil şahsa hamledilmesi de zahire aykırıdır. Eğer onun hakkında indiği sahih kabul edilirse, insanların onun yaptığı fiilin benzerine teşvik edilmesi ve bu kapsama dahil olmaları için çoğul lafzıyla getirilmiş olabilir. Buna göre bu durum, namazdaki az fiilin namazı bozmadığına ve nafile sadakaya da zekât denilebileceğine bir delil olur.
وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا ومن يتخذهم أولياء. فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ أي فإنهم هم الغالبون، ولكن وضع الظاهر موضع المضمر تنبيهاً على البرهان عليه فكأنه قيل: ومن يتول هؤلاء فهم حزب الله وحزب الله هم الغالبون وتنويهاً بذكرهم وتعظيماً لشأنهم وتشريفاً لهم بهذا الاسم، وتعريضاً لمن يوالي غير هؤلاء بأنه حزب الشيطان. وأصل الحزب القوم يجتمعون لأمر حَزَّ بِهِمْ.
{ وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Kim Allah'ı, O'nun elçisini ve iman edenleri dost edinirse...” Onları dost edinirse [bilsin ki]. { فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ } “...bilsin ki, galip gelecek olanlar ancak Allah'ın tarafında olanlardır.” Yani şüphesiz onlar galip gelecek olanlardır; ancak buna dair delile dikkat çekmek için zamir yerine açık isim konulmuştur. Sanki şöyle denmiştir: 'Kim bunları dost edinirse onlar Allah'ın tarafındadır ve Allah'ın tarafında olanlar ise galip gelecek olanlardır.' Bu, onların adını yüceltmek, şanlarını büyütmek, onları bu isimle şereflendirmek ve bunların dışındakileri dost edinenlerin şeytanın fırkası olduğunu ima etmek içindir. 'Hizb' kelimesinin aslı, kendilerini sıkan ve üzen bir iş için toplanan topluluktur.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٧]
[Mâide Suresi (5): Ayet 57]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun. (57)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ نزلت في رفاعة بن زيد وسويد بن الحرث أظهرا الإِسلام ثم نافقا، وكان رجال من المسلمين يوادونهما. وقد رتب النهي عن موالاتهم على اتخاذهم دينهم هزواً ولعباً إيماء إلى العلة وتنبيهاً على أن من هذا شأنه بعيد عن الموالاة جدير بالمعاداة والبغضاء، وفصل المستهزئين بأهل الكتاب والكفار على قراءة من جره وهم أبو عمرو والكسائي ويعقوب، والكفار وإن عم أهل الكتاب يطلق على المشركين خاصة لتضاعف كفرهم، ومن نصبه عطفه على الذين اتخذوا على أن النهي عن موالاة من ليس على الحق رأساً سواء من كان ذا دين تبع فيه الهوى وحرفه عن الصواب كأهل الكتاب ومن لم يكن كالمشركين. وَاتَّقُوا اللَّهَ بترك المناهي. إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ لأن الإِيمان حقاً يقتضي ذلك. وقيل إن كنتم مؤمنين بوعده ووعيده.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin...” Müslüman görünüp sonra münafıklık yapan ve Müslümanlardan bazı kimselerin kendilerine sevgi beslediği Rifâa b. Zeyd ve Süveyd b. el-Hâris hakkında inmiştir. Onları dost edinme yasağının onların dini alay ve oyun edinmelerine bağlanması, gerekçeye bir işaret ve bu durumda olan kimsenin dostluktan uzak, düşmanlık ve buğza layık olduğuna bir tenbihtir. Mecrûr okuyanların —ki bunlar Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kûb'dur— kıraatine göre alay edenler Ehl-i Kitap ve kâfirler olarak tafsil edilmiştir. Kâfirler kelimesi her ne kadar Ehl-i Kitab'ı da kapsasa da küfürlerinin katmerli olmasından ötürü müşriklere has kılınır. Mensûb okuyan kimse ise bunu 'ellezînettehazû' üzerine atfetmiştir; buna göre yasak, Ehl-i Kitap gibi hevaya uyup dinden sapan ve onu haktan tahrif eden bir dine sahip olanlar olsun veya müşrikler gibi böyle olmayanlar olsun, asla hak üzere bulunmayan herkesi dost edinmekten men etmektir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “...Allah'tan korkun...” Yasakları terk etmek suretiyle [Allah'tan korkun]. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “...Eğer mümin iseniz.” Çünkü hakiki iman bunu gerektirir. O'nun vaadine ve tehdidine inanıyorsanız manasında olduğu da söylenmiştir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 58]
وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ (٥٨)
{ وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ (٥٨) } “Namaz için çağrıda bulunduğunuzda onu alay ve eğlenceye alırlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır. (58)”
وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً أي اتخذوا الصلاة، أو المنادة وفيه دليل على أن الأذان مشروع للصلاة.
{ وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً } “Namaz için çağrıda bulunduğunuzda onu alay ve eğlenceye alırlar...” Yani namazı veya çağrıyı [alay ve eğlenceye alırlar]. Bunda ezanın namaz için meşru olduğuna delil vardır.
روي: أن نصرانياً بالمدينة كان إذا سمع المؤذن يقول أشهد أن محمداً رسول الله، قال:
Rivayet edildi ki: Medine'de Hristiyan bir adam müezzinin 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh' dediğini duyduğu zaman şöyle derdi:
أحرق الله الكاذب، فدخل خادمه ذات ليلة بنار وأهله نيام فتطاير شررها في البيت فأحرقه وأهله.
'Allah yalancıyı yaksın.' Bir gece ev halkı uyurken hizmetçisi ateşle içeri girdi; ateşten bir kıvılcım evin içine sıçradı ve hem adamı hem de ev halkını yaktı.
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ فإن السفه يؤدي إلى الجهل بالحق والهزء به، والعقل يمنع منه.
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ } “Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.” Zira sefihlik hakkı bilmemeye ve onunla alay etmeye götürür, akıl ise bundan alıkoyar.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 59]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩) } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizden ancak Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz ve sizin çoğunuzun fasık olduğu için mi hoşlanmıyor, bizi ayıplıyorsunuz?' (59)”
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا هل تنكرون منا وتعيبون، يقال نقم منه كذا إذا أنكره وانتقم إذا كافأه. وقرئ تَنْقِمُونَ بفتح القاف وهي لغة. إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ الإِيمان بالكتب المنزّلة كلها. وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ عطف على أَنْ آمَنَّا وكأن المستثنى لازم الأمرين وهو المخالفة أي: ما تنكرون منا إلا مخالفتكم حيث دخلنا الإِيمان وأنتم خارجون منه، أو كان الأصل واعتقاد أن أكثركم فاسقون فحذف المضاف، أو على ما أي: وما تنقمون منا إلا الإِيمان بالله وبما أنزل وبأن أكثركم فاسقون، أو على علة محذوفة والتقدير هل تنقمون منا إِلا أن آمنا لقلة إِنصافكم وفسقكم، أو نصب بإضمار فعل يدل عليه هل تنقمون أي: ولا تنقمون أن أكثركم فاسقون، أو رفع على الابتداء والخبر محذوف أي:
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizden... mi hoşlanmıyor, bizi ayıplıyorsunuz?'” Bizde çirkin görüp bizi ayıplıyor musunuz? Bir şeyi çirkin gördüğünde 'nakame minhu kezâ', onu cezalandırdığında ise 'intakame' denir. 'Kāf' harfinin fethasıyla { تَنْقَمُونَ } şeklinde de okunmuştur ki bu bir lügattir. { إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ } “...ancak Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz... [için mi?]” İndirilen bütün kitaplara iman etmeyi [kasteder]. { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } “...ve sizin çoğunuzun fasık olduğu [için mi?]” 'En âmennâ' ifadesine matuftur; sanki müstesna olan iki işin gereği olan şeydir ki o da muhalefettir. Yani: Biz imana girdiğimiz ve siz ondan çıktığınız için ancak bize muhalefetinizi mi kınıyorsunuz? Yahut aslın 've i'tikâdü enne ekseraküm fâsikûn' (çoğunuzun fasık olduğuna inanmamız) olmasıdır da muzaf hazfedilmiştir. Yahut 'mâ' edatına matuftur; yani: 'Bizden ancak Allah'a, indirilene ve sizin çoğunuzun fasık olduğuna iman etmemizden ötürü mü hoşlanmıyorsunuz?' manasındadır. Yahut hazfedilmiş bir illete matuftur; takdiri ise şöyledir: 'İnsafınızın azlığı ve fıskınız sebebiyle sadece iman ettiğimiz için mi bizi ayıplıyorsunuz?' Yahut 'hel tenkımûne' fiilinin delalet ettiği gizli bir fiil ile mensûbtur; yani 've çoğunuzun fasık olmasını ayıplamıyorsunuz' demektir. Yahut mübteda olarak merfûdur ve haberi hazfedilmiştir; yani:
وفسقكم ثابت معلوم عندكم ولكن حب الرياسة والمال يمنعكم عن الإِنصاف. والآية خطاب ليهود سألوا رسول الله ﷺ عمن يؤمن به فقال: أؤمن بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا إلى قوله: وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فقالوا حين سمعوا ذكر عيسى: لا نعلم ديناً شراً من دينكم.
'Sizin fıskınız sizin katınızda sabit ve malumdur, ancak makam ve mal sevgisi sizi insaftan alıkoymaktadır.' Ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kime iman ettiğini soran Yahudilere hitaptır. O da: 'Allah'a ve bize indirilene iman ettik...' [ayetini] '...ve biz O'na teslim olanlarız' sözüne kadar okuyunca, İsa'nın zikrini duyduklarında şöyle dediler: 'Biz sizin dininizden daha kötü bir din bilmiyoruz.'
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 60]
قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠)
{ قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠) } “De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, makamca daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.' (60)”
قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ أي من ذلك المنقوم. مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ جزاء ثابتاً عند الله ﷾، والمثوبة مختصة بالخير كالعقوبة بالشر فوضعت هاهنا موضعها على طريقة قوله:
{ قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ } “De ki: '...bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi?'” Yani o kınanan şeyden [daha kötüsünü]. { مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ } “...Allah katında ceza bakımından...” Aziz ve celil olan Allah katında sabit bir ceza bakımından. 'Mesûbet' kelimesi kötülük için olan 'ukûbet' gibi iyiliğe mahsustur; burada şairin şu sözünde olduğu gibi onun yerine konulmuştur:
تَحِيَّةٌ بينهم ضرب وجيع
'Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir.'
ونصبها على التمييز عن بشر. مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ بدل من بشر على حذف مضاف أي بشر من أهل ذلك من لعنه الله، أو بشر من ذلك دين من لعنه الله، أو خبر محذوف أي هو من لعنه الله وهم اليهود أبعدهم الله من رحمته وسخط عليهم بكفرهم وانهماكهم في المعاصي بعد وضوح الآيات، ومسخ بعضهم قردة وهم أصحاب السبت، وبعضهم خنازير وهم كفار أهل مائدة عيسى ﵊. وقيل كلا المسخين في أصحاب السبت مسخت شبانهم قردة ومشايخهم خنازير. وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ عطف على صلة من وكذا عَبَدَ الطَّاغُوتَ على البناء للمفعول، ورفع الطَّاغُوتَ وعَبَدَ بمعنى صار معبوداً، فيكون الراجع محذوفاً أي فيهم أو بينهم، ومن قرأ «وعابد الطاغوت» أو عَبَدَ على أنه نعت كفطن ويقظ أو عبدة أو عَبَدَ الطَّاغُوتَ على أنه جمع كخدم أو أن أصله عبدة فحذف التاء للإضافة عطفه على القردة، ومن قرأ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ بالجر عطفه على من، والمراد مِنْ الطاغوت العجل وقيل الكهنة وكل من أطاعوه في معصية الله تعالى. أُولئِكَ أي الملعونون. شَرٌّ مَكاناً جعل مكانهم شراً ليكون أبلغ في الدلالة على شرارتهم، وقيل مَكاناً منصرفاً. وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ قصد الطريق المتوسط بين غلو النصارى وقدح اليهود، والمراد من صيغتي التفضيل الزيادة مطلقاً لا بالإضافة إلى المؤمنين في الشرارة والضلالة.
Kelimenin mensûb oluşu, 'bi-şerrin' ifadesinden temyiz olması sebebiyledir. { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } “...Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı...” [ifadesi], 'bi-şerrin'den bedeldir; bu da muzafın hazfiyle 'o kınanan şeyin ehlinden daha kötüsü, Allah'ın lanetlediği kimsedir' veya 'ondan daha kötüsü, Allah'ın lanetlediği kimsenin dinidir' takdirindedir. Yahut hazfedilmiş [bir mübtedanın] haberidir, yani 'o, Allah'ın lanetlediği kimsedir' demektir ki onlar da Yahudilerdir. Açık delillerden sonra inkârları ve günahlara dalmaları sebebiyle Allah onları rahmetinden uzaklaştırmış ve onlara gazap etmiştir. Onlardan bir kısmını maymuna dönüştürmüştür ki bunlar Cumartesi ehlidir; bir kısmını da domuza dönüştürmüştür ki bunlar İsa aleyhisselâm'ın sofrasını inkâr eden kafirlerdir. Her iki dönüşümün de Cumartesi ehlinde gerçekleştiği; gençlerinin maymuna, yaşlılarının ise domuza dönüştürüldüğü de söylenmiştir. { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } “...ve tağuta tapan...” [ifadesi], 'men'in sılasına matuftur. Aynı şekilde meçhul fiil kalıbında 'ubide't-tâğûtü' şeklinde okunarak 'et-tâğût'un merfû kılınması ve 'ubide' fiilinin 'mabud oldu' manasına gelmesi de böyledir; bu durumda dönen zamir hazfedilmiş olur, yani 'içlerinde' veya 'aralarında' [mabud oldu] demektir. Kim de 've âbidi't-tâğûti' veya 'fatın' ve 'yakız' gibi bir sıfat kabul ederek 'abede' yahut 'abedete' ya da 'hadem' gibi bir cemî (çoğul) kabul ederek veya aslının 'abedetün' olup izafetten dolayı t harfinin hazfedildiğini kabul ederek 'abede't-tâğûti' şeklinde okursa, bunu 'el-kırade' üzerine atfeder. Kim de 've abede't-tâğûti' şeklinde cer ile okursa, bunu 'men' üzerine atfeder. Tağuttan maksat buzağıdır; kâhinler ve Allah Teâlâ'ya isyan hususunda kendilerine itaat ettikleri herkes olduğu da söylenmiştir. { أُولئِكَ } “İşte onlar...” yani lanetlenenler. { شَرٌّ مَكاناً } “...makamca daha kötü...” Kötülüklerine delaletin daha beliğ olması için onların mekânı kötü kılınmıştır. Mekânın 'dönüş yeri / akıbet' olduğu da söylenmiştir. { وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “...ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.” Hristiyanların aşırılığı ile Yahudilerin hakareti arasındaki orta yolu kastetmektedir. İki tafdîl sîgasından maksat ise kötülük ve sapkınlıkta müminlere kıyasla değil, mutlak anlamda fazlalıktır.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦١ الى ٦٢]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 61-62]
وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢)
{ وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) } “Size geldiklerinde: 'İman ettik' derler. Hâlbuki küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır. Gizlemekte olduklarını Allah daha iyi bilir. (61) Onlardan birçoğunun günaha, düşmanlığa ve haram yemeye koştuklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! (62)”
وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا نزلت في يهود نافقوا رسول الله ﷺ أو في عامة المنافقين. وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ أي يخرجون من عندك كما دخلوا لم يؤثر فيهم ما سمعوا منك، والجملتان حالان من فاعل قالوا وبالكفر وبه حالان من فاعلي دخلوا وخرجوا، وقد وإن دخلت لتقريب الماضي من الحال ليصح أن يقع حالاً أفادت أيضاً لما فيها من التوقع أن أمارة النفاق كانت لائحة عليهم، وكان الرسول ﷺ يظنه ولذلك قال: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ أي من الكفر، وفيه وعيد لهم.
{ وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا } “Size geldiklerinde: 'İman ettik' derler.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı münafıklık yapan Yahudiler veya genel olarak münafıklar hakkında inmiştir. { وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } “Hâlbuki küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır.” Yani senin yanından nasıl girdilerse öyle çıkarlar; senden işittikleri şeyler onlara tesir etmemiştir. İki cümle, 'kâlû' fiilinin failinin halidir; 'bi'l-küfri' ve 'bihî' de 'dehalû' ve 'haracû' fiillerinin faillerinin halidir. 'Kad' edatı, geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırıp hâl olmasına elverişli kılmak için girmiş olsa da, barındırdığı beklenti (tevakku) sebebiyle münafıklık alametinin üzerlerinde apaçık göründüğünü de ifade etmiştir; Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu seziyordu. Bu yüzden Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ } “Gizlemekte olduklarını Allah daha iyi bilir.” yani küfürden gizlediklerini [daha iyi bilir] buyurmuştur. Bunda onlar için bir tehdit vardır.
وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ أي من اليهود أو من المنافقين. يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ أي الحرام وقيل الكذب لقوله: عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَالْعُدْوانِ الظلم، أو مجاوزة الحد في المعاصي. وقيل الْإِثْمِ ما يختص بهم والعدوان ما يتعدى إلى غيرهم. وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ أي الحرام خصه بالذكر للمبالغة. لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ لبئس شيئاً عملوه.
{ وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ } “Onlardan birçoğunun... görürsün.” yani Yahudilerden veya münafıklardan [birçoğunun]. { يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ } “...günaha... koştuklarını...” yani harama. 'Günah söz söylemeleri' ayetinden ötürü yalan olduğu da söylenmiştir. { وَالْعُدْوانِ } “...ve düşmanlığa...” zulme yahut günahlarda haddi aşmaya [koştuklarını]. 'İsm'in kendilerine mahsus olan, 'udvân'ın ise başkalarına sirayet eden şeyler olduğu da söylenmiştir. { وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ } “...ve haram yemeye...” yani haramı [yemeye]; mübalağa için bunu ayrıca zikretmiştir. { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Yaptıkları şey ne kadar kötüdür!
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٣]
[Mâide Suresi (5): Ayet 63]
لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)
{ لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) } “Rabbanîlerin ve bilginlerin onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetmeleri gerekmez miydi? Yapmakta oldukları sanat (tavır) ne kötüdür! (63)”
لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ تحضيض لعلمائهم على النهي عن ذلك فإن لولا إذا دخل على الماضي أفاد التوبيخ وإذا دخل على المستقبل أفاد التحضيض. لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ أبلغ من قوله لبئس مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ من حيث إن الصنع عمل الإنسان بعد تدرب فيه وتروٍ وتحري إجادة، ولذلك ذم به خواصهم ولأن ترك الحسبة أقبح من مواقعه المعصية، لأن النفس تلتذ بها وتميل إليها ولا كذلك ترك الإِنكار عليها فكان جديرا بأبلغ الذم.
{ لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ } “Rabbanîlerin ve bilginlerin onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetmeleri gerekmez miydi?” Âlimlerini bundan menetmeye bir teşviktir. Zira 'levlâ' geçmiş zamana dahil olduğunda kınama (tevbih), gelecek zamana dahil olduğunda ise teşvik (tahdîd) ifade eder. { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ } “Yapmakta oldukları sanat (tavır) ne kötüdür!” [ifadesi], 'lebise mâ kânû ya'melûn' sözünden daha beliğdir; zira 'san'at' (sun'), insanın bir işte tecrübe kazandıktan, etraflıca düşündükten ve en iyisini yapmaya gayret ettikten sonraki eylemidir. Bu sebeple onların seçkinleri bununla kınanmıştır. Ayrıca iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı (hisbe) terk etmek, günahı bizzat işlemekten daha çirkindir; çünkü nefis günahtan lezzet alır ve ona meyleder, ancak kötülüğü inkâr etmeyi terk etmek öyle değildir. Bu yüzden en beliğ kınamaya layık olmuştur.
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 64]
وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤) } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi sarf eder. Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür. Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez. (64)”
وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ أي هو ممسك يقتر بالرزق وغل اليد وبسطها مجاز عن البخل والجود ولا قصد فيه إلى إثبات يد وغل وبسط ولذلك يستعمل حيث لا يتصور ذلك كقوله:
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler.” Yani O tutucudur, rızkı kısar. Elin bağlanması ve açılması cimrilik ve cömertlikten kinayedir; burada hakiki bir el, bağlanma ve açılma ispatı kastedilmemiştir. Bu sebeple bunun tasavvur edilemeyeceği yerlerde de kullanılır; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
جَاَد الحِمَى بَسَطَ اليدينِ بِوَابل ... شَكَرَتْ نَدَاهُ تلاَعُهُ وَوِهَادُهُ
'Korunan otlağa sağanak yağmurla cömertlik etti de iki elini açtı; / Onun cömertliğine yüksek yerleri de alçak yerleri de şükretti.'
ونظيره من المجازات المركبة: شابت لمة الليل. وقيل معناه إنه فقير لقوله تعالى: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ. غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا دعاء عليهم بالبخل والنكد أو بالفقر والمسكنة، أو بغل الأيدي حقيقة يغلون أسارى في الدنيا ومسحوبين إلى النار في الآخرة فتكون المطابقة من حيث اللفظ وملاحظة الأصل كقولك: سبني سب الله دابره. بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ ثنى اليد مبالغة في الرد ونفي البخل عنه تعالى وإثباتاً لغاية الجود، فإن غاية ما يبذله السخي من ماله أن يعطيه بيديه، وتنبيهاً على منح الدنيا والآخرة وعلى ما يعطي للاستدراج وما يعطي للإِكرام. يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ تأكيد لذلك أي هو مختار في إِنفاقه يوسع تارة ويضيق أخرى على حسب مشيئته ومقتضى حكمته، لا على تعاقب سعة وضيق في ذات يد، ولا يجوز جعله حالاً من الهاء للفصل بينهما بالخبر ولأنها مضاف إليها، ولا من اليدين إذ لا ضمير لهما فيه ولا من ضميرهما لذلك. والآية نزلت في فنحاص بن عازوراء فإنه قال ذلك لما كف الله عن اليهود ما بسط عليهم من السعة بشؤم تكذيبهم محمداً ﷺ وأشرك فيه الآخرون لأنهم رضوا بقوله: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً أي هم طاغون كافرون ويزدادون طغياناً وكفراً بما يسمعون من القرآن كما يزداد المريض مرضاً من تناول الغذاء الصالح للأصحاء. وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ فلا تتوافق قلوبهم ولا تتطابق أقوالهم. كُلَّما أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ كلما أرادوا حرب الرسول ﷺ وإثارة شر عليه ردهم الله ﷾ بأن أوقع بينهم منازعة كف بها عنه شرهم، أو كلما أرادوا حرب أحد غلبوا فإنهم لما خالفوا حكم التوراة سلط الله عليهم بختنصر ثم أفسدوا فسلط عليهم فطرس الرومي، ثم أفسدوا فسلط عليهم المجوس، ثم أفسدوا فسلط عليهم المسلمين، وللحرب صلة أوقدوا أو صفة ناراً.
Mürekkep mecazlardan bunun bir benzeri de: 'Gecenin saçları ağardı' sözüdür. Bunun manasının 'O fakirdir' demek olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: 'Şüphesiz Allah, «Allah fakirdir, biz ise zenginiz» diyenlerin sözünü işitmiştir' buyurmuştur. { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “Söylediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar!” Onların cimri ve bereketsiz yahut fakir ve muhtaç olmaları için bir bedduadır; yahut dünyada esir olarak ellerinin bağlanması, ahirette de ateşe sürüklenmeleri suretiyle hakiki manada ellerin bağlanması için bir bedduadır. Böylece senin 'Bana sövdü, Allah onun kökünü kazısın' demen gibi lafız ve asıl mana gözetilerek bir mutabakat sağlanmış olur. { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır...” Reddetmede mübalağa yapmak, Allah Teâlâ'dan cimriliği nefyetmek ve cömertliğin son noktasını ispat etmek için el tesniye (iki el) olarak getirilmiştir; zira cömert bir kimsenin malından verebileceği en ileri nokta, onu iki eliyle vermesidir. Ayrıca dünya ve ahiret bağışlarına, mühlet vermek (istidrac) için verdikleri ile ikram için verdiklerine dikkat çekmek içindir. { يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “...dilediği gibi sarf eder.” Bunun için bir tekittir; yani O infakında muhtardır, elinde bir genişlik ve darlığın birbirini takip etmesiyle değil, meşietine ve hikmetinin gereğine göre bazen bollaştırır bazen daraltır. Bunun [zamir olan] hâ harfinden hâl yapılması caiz değildir; çünkü araları haberle ayrılmıştır ve o muzafun ileyhtir. 'Yedeyn'den de olamaz; çünkü onda bunlara ait bir zamir yoktur; aynı sebepten dolayı o ikisinin zamirinden de hâl olamaz. Bu ayet Finhas b. Âzûrâ hakkında inmiştir; zira o, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarının uğursuzluğu sebebiyle Allah Yahudilere yaymış olduğu bolluğu kesince böyle söylemişti; diğerleri de onun sözüne razı oldukları için bu günahta ona ortak olmuşlardır. { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır.” Yani onlar azgındırlar, kâfirdirler; sağlığı yerinde olanlar için yararlı olan bir gıdayı almaktan hastanın hastalığının artması gibi, Kur'an'dan işittikleri şeyler sebebiyle azgınlık ve küfürleri artacaktır. { وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık.” Artık kalpleri uyuşmaz ve sözleri birbirini tutmaz. { كُلَّما أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür.” Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı ne zaman savaş açmak ve ona karşı bir şer uyandırmak isteseler, aralarına bir çekişme düşürerek Aziz ve Celil olan Allah onları geri püskürtmüş ve böylece onların şerrini ondan defetmiştir. Yahut birine ne zaman savaş açmak isteseler mağlup olmuşlardır; zira Tevrat'ın hükmüne muhalefet ettiklerinde Allah onların başına Buhtunnasr'ı musallat etti; sonra fesat çıkardılar, bu defa başlarına Romalı Fıtrus'u musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, başlarına Mecusileri musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar ve bu kez başlarına Müslümanları musallat etti. 'Li'l-harbi' ifadesi 'evkadû' fiilinin sılası yahut 'nâran' kelimesinin sıfatıdır.
وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أي للفساد وهو اجتهادهم في الكيد وإثارة الحروب والفتن وهتك المحارم.
{ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar.” yani bozgunculuk için [koşarlar]; bu da onların tuzak kurma, savaş ve fitneleri kışkırtma ve haramları çiğneme hususundaki gayretleridir.
وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ فلا يجازيهم إلا شرا.
{ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Allah ise bozguncuları sevmez.” Dolayısıyla onları ancak kötülükle cezalandırır.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 65-66]
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦)
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦) } “Eğer ehl-i kitap iman edip sakınsalardı, elbette onların kötülüklerini örterdik ve onları Naîm cennetlerine koyardık. (65) Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır; çoğunun yapmakta olduğu ise ne kötüdür! (66)”
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا بمحمد ﷺ وبما جاء به. وَاتَّقَوْا ما عددنا من معاصيهم ونحوه.
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا } “Eğer ehl-i kitap iman edip...” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun getirdiklerine [iman edip]. { وَاتَّقَوْا } “...sakınsalardı...” saydığımız günahlarından ve benzerlerinden [sakınsalardı].
لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ التي فعلوها ولم نؤاخذهم بها. وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ وجعلناهم داخلين فيها.
{ لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } “...elbette onların kötülüklerini örterdik...” işlemiş oldukları günahları [örterdik] ve bunlardan ötürü onları muaheze etmezdik. { وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “...ve onları Naîm cennetlerine koyardık.” ve onları oraya giren kimseler kılardık.
وفيه تنبيه على عظم معاصيهم وكثرة ذنوبهم، وأن الإِسلام يجب ما قبله، وإن جل وأن الكتابي لا يدخل الجنة ما لم يسلم.
Bunda, onların günahlarının büyüklüğüne ve masiyetlerinin çokluğuna; ne kadar büyük olursa olsun İslam'ın kendisinden öncekileri sileceğine ve ehl-i kitabın Müslüman olmadıkça cennete giremeyeceğine bir dikkat çekme vardır.
وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ بإذاعة ما فيهما من نعت محمد ﵊ والقيام بأحكامها. وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ يعني سائر الكتب المنزلة فإنها من حيث إنهم مكلفون بالإِيمان بها كالمنزل إليهم، أو القرآن لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ لوسع عليهم أرزاقهم بأن يفيض عليهم بركات مّنَ السماء والأرض، أو يكثر ثمرة الأشجار وغلة الزروع، أو يرزقهم الجنان اليانعة الثمار. فيجتنونها من رأس الشجر ويلتقطون ما تساقط على الأرض بين بذلك أن ما كف عنهم بشؤم كفرهم ومعاصيهم لا لقصور الفيض، ولو أنهم آمنوا وأقاموا ما أمروا به لوسع عليهم وجعل لهم خير الدارين. مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i... gereğince uygulasalardı...” o ikisinde bulunan Muhammed aleyhisselâm'ın vasıflarını ilan ederek ve hükümlerini yerine getirerek [uygulasalardı]. { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ } “...ve Rablerinden kendilerine indirileni...” yani diğer indirilmiş kitapları; zira onlara iman etmekle mükellef olmaları bakımından bu kitaplar kendilerine indirilmiş gibidir; yahut Kur'an'ı [uygulasalardı]. { لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “...elbette üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi.” Semadan ve arzdan üzerlerine bereketler yağdırarak rızıklarını bollaştırırdı; yahut ağaçların meyvesini ve ekinlerin mahsulünü çoğaltırdı ya da onlara meyveleri olgunlaşmış cennetler bahşederdi de meyveleri ağaçların tepesinden toplarlar, yere düşenleri de devşirirlerdi. Bununla, kendilerinden kesilen şeylerin bereketin yetersizliğinden değil, küfür ve günahlarının uğursuzluğundan kaynaklandığını; şayet iman edip emrolundukları şeyleri uygulasalardı rızıklarının bollaştırılacağını ve her iki yurdun hayrının kendilerine verileceğini beyan etmiştir. { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır...”
عادلة غير غالية ولا مقصرة، وهم الذين آمنوا بمحمد ﷺ. وقيل مقتصدة متوسطة في عداوته. وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ أي بئس ما يعملونه، وفيه معنى التعجب أي ما أسوأ عملهم وهو المعاندة وتحريف الحق والإِعراض عنه والإِفراط في العداوة.
Adaletli, aşırıya kaçmayan ve gevşeklik göstermeyen [bir topluluktur] ki onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlerdir. 'Muktesıde'nin ona düşmanlıkta orta yolu tutanlar olduğu da söylenmiştir. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ } “...çoğunun yapmakta olduğu ise ne kötüdür!” Yani yaptıkları şey ne kötüdür! Bunda taaccüb (şaşkınlık) manası vardır; yani yaptıkları ne kadar da kötüdür! Bu da inatlaşmaları, hakkı tahrif etmeleri, ondan yüz çevirmeleri ve düşmanlıkta aşırıya kaçmalarıdır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٧]
[Mâide Suresi (5): Ayet 67]
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧)
{ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧) } “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (67)”
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ جميع ما أنزل إِليك غير مراقب أحداً ولا خائف مكروهاً.
{ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et.” Hiç kimseden çekinmeden ve hoşlanılmayacak bir durumdan korkmadan sana indirilenlerin tamamını [tebliğ et].
وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ وإن لم تبلغ جميعه كما أمرتك. فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ فما أديت شيئاً منها، لأن كتمان بعضها يضيع ما أدي منها كترك بعض أركان الصلاة، فإن غرض الدعوة ينتقض به، أو فكأنك ما بلغت شيئاً منها كقوله: فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً من حيث أن كتمان البعض والكل سواء في الشفاعة واستجلاب العقاب.
{ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ } “Eğer bunu yapmazsan...” sana emrettiğim gibi onun tamamını tebliğ etmezsen. { فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “...O'nun elçiliğini yapmamış olursun.” ondan hiçbir şeyi yerine getirmemiş olursun; zira bir kısmını gizlemek, tıpkı namazın bazı rükünlerini terk etmek gibi tebliğ edilen kısmı da boşa çıkarır; çünkü davetin maksadı bununla iptal olur. Yahut bir kısmını gizlemekle tamamını gizlemek, şefaatte ve azabı celbetmekte eşit olması bakımından, 'Sanki bütün insanları öldürmüş gibidir' ayetinde olduğu gibi sanki ondan hiçbir şeyi tebliğ etmemişsin gibi olur.
وقرأ نافع وابن عامر وأبو بكر رِسالاتِهِ بالجمع وكسر التاء. وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ عدة وضمان من الله ﷾ بعصمة روحه ﷺ من تعرض الأعادي وإزاحة لمعاذيره. إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ لا يمكنهم مما يريدون بك.
Nâfi, İbn Âmir ve Ebû Bekr, 'risâlâtihî' şeklinde çoğul ve t harfinin kesresiyle okumuşlardır. { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır.” Düşmanların tasallutundan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in canını korumaya dair Aziz ve Celil olan Allah'tan bir vaat ve teminattır; mazeretlerini de ortadan kaldırmaktadır. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” Senin hakkında istedikleri şeye onları muvaffak kılmaz.
وعن النبي ﷺ: «بعثني الله برسالاته فضقت بها ذرعاً فأوحى الله تعالى إليَّ إن لم تبلغ رسالتي عذبتك وضمن لي العصمة فقويت» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Allah beni elçilikleriyle gönderdiğinde bundan dolayı içim daraldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bana: «Eğer risaletimi tebliğ etmezsen sana azap ederim» diye vahyetti ve korunmamı garanti etti; böylece güç kazandım.'
وعن أنس رضي الله تعالى عنه، كان رسول الله ﷺ يحرس حتى نزلت، فأخرج رأسه من قبة أدم فقال: انصرفوا يا أيها الناس فقد عصمني الله من الناس.
Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, bu ayet inene kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nöbetçiler tarafından korunurdu. [Ayet inince] deriden çadırından başını çıkarıp: 'Ey insanlar, dağılın! Zira Allah beni insanlardan korumuştur' buyurdu.
وظاهر الآية يوجب تبليغ كل ما أنزل ولعل المراد به تبليغ ما يتعلق به مصالح العباد، وقصد بإنزاله إطلاعهم عليه فإن من الأسرار الإِلهية ما يحرم افشاؤه.
Ayetin zahiri indirilen her şeyin tebliğini vacip kılmaktadır; ancak burada murat edilen, kulların maslahatlarıyla ilgili olan ve indirilmesiyle onların muttali kılınması hedeflenen şeylerin tebliğidir; zira ilahi sırlardan ifşası haram olanlar da vardır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 68]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨) } “De ki: 'Ey ehl-i kitap! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça hiçbir şey üzerinde değilsiniz.' Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. O halde o kâfirler topluluğu için üzülme! (68)”
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ أي دين يعتد به ويصح أن يسمى شيئاً لأنه باطل. حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ ومن إقامتها الإيمان بمحمد ﷺ والإِذعان لحكمه، فإن الكتب الإلهية بأسرها آمرة بالإِيمان بمن صدقه والمعجزة ناطقة بوجوب الطاعة له، والمراد إقامة أصولها وما لم ينسخ من فروعها. وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ فلا تحزن عليهم لزيادة طغيانهم وكفرهم بما تبلغه إليهم، فإن ضرر ذلك لاحق بهم لا يتخطاهم وفي المؤمنين مندوحة لك عنهم.
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ } “De ki: 'Ey ehl-i kitap! ...hiçbir şey üzerinde değilsiniz.'” yani bâtıl olduğu için kayda değer ve bir şey olarak adlandırılması sahih olan hiçbir din üzerinde değilsiniz. { حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “...Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça...” Onları uygulamanın bir gereği de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmek ve onun hükmüne boyun eğmektir; zira ilahi kitapların tamamı onu tasdik eden kimseye iman etmeyi emretmekte, mucize de ona itaatin vacip olduğunu açıkça bildirmektedir. Buradaki maksat, o kitapların asıllarını ve füruundan neshedilmemiş olanlarını uygulamaktır. { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. O halde o kâfirler topluluğu için üzülme!” Onlara tebliğ ettiğin şeyler sebebiyle azgınlık ve küfürlerinin artmasına onlar namına üzülme; zira bunun zararı başkasına geçmeyip bizzat kendilerine dokunacaktır; müminler ise senin için onlara bedel yeterlidir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 69]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩) } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan her kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (69)”
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى سبق تفسيره في سورة «البقرة» والصابئون رفع على الابتداء وخبره محذوف والنية به التأخير عما في حيز إن والتقدير: إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى حكمهم كذا والصابئون كذلك كقوله:
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlar...” Bunun tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti. 'Ves-sâbiûne' ibaresi mübteda olarak merfûdur, haberi hazfedilmiştir ve niyet bakımından 'inne'nin kapsamında olan şeylerden sonraya bırakılmıştır. Takdiri ise şöyledir: 'Şüphesiz iman edenlerin, Yahudilerin ve Hristiyanların hükmü şöyledir; Sâbiîler de böyledir.' Tıpkı şairin şu sözlerinde olduğu gibi:
فإنِّي وَقَيَّارٌ بها لَغَرِيبُ وقوله:
'Şüphesiz ben ve Kayyâr orada garibiz.' Ve şairin şu sözü gibi:
وَإِلا فَاعْلَمُوا أَنَّا وَأَنْتُم ... بُغَاةٌ مَا بَقينا فِي شِقَاق
'Aksi takdirde bilin ki ayrılık içinde kaldığımız sürece biz de siz de azgınlarız.'
أي فاعلموا أنا بغاة وأنتم كذلك، وهو كاعتراض دل به على أنه لما كان الصابئون مع ظهور ضلالهم وميلهم عن الأديان كلها يتاب عليهم إن صح منهم الإِيمان والعمل الصالح، كان غيرهم أولى بذلك. ويجوز أن يكون والنصارى معطوفاً عليه ومن آمن خبرهما وخبر إن مقدر دل عليه ما بعده كقوله:
Yani: 'Bilin ki biz azgınız, siz de öylesiniz.' Bu, Sâbiîlerin sapıklıklarının açıklığına ve bütün dinlerden yüz çevirmiş olmalarına rağmen, kendilerinden iman ve salih amel sahih bir şekilde gerçekleştiğinde tevbelerinin kabul edileceğini, dolayısıyla başkalarının buna evleviyetle layık olduğunu gösteren itirazi bir cümle gibidir. 'Ven-nasârâ'nın ona matuf olması, 'men âmene'nin de her ikisinin haberi olması ve 'inne'nin haberinin ise sonrasının delaletiyle takdir edilmesi caizdir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلِفُ
'Biz yanımızdakiyle, sen de yanındakiyle razısın; oysa görüşler farklıdır.'
ولا يجوز عطفه على محل إن واسمها فإنه مشروط بالفراغ من الخبر، إذ لو عطف عليه قبله كان الخبر خبر المبتدأ وخبر إن معاً فيجتمع عليه عاملان ولا على الضمير في هادوا لعدم التأكيد والفصل، ولأنه يوجب كون الصابئين هوداً. وقيل إِن بمعنى نعم وما بعدها في موضع الرفع بالابتداء. وقيل الصَّابِئُونَ منصوب بالفتحة وذلك كما جوز بالياء جوز بالواو. مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً في محل الرفع بالابتداء وخبره. فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ والجملة خبر إن أو خبر المبتدأ كما مر والراجع محذوف، أي:
Bunun, 'inne' ve isminin mahalline atfedilmesi ise caiz değildir; zira bu, haberin tamamlanmış olması şartına bağlıdır. Çünkü haberden önce ona atfedilirse, haber hem mübtedanın hem de 'inne'nin aynı anda haberi olur ve böylece üzerinde iki amil toplanmış olur. Te'kid ve fasıl bulunmadığı için ve ayrıca Sâbiîlerin Yahudi olmasını gerektireceğinden dolayı 'hâdû'daki zamire de atfedilemez. 'İnne'nin 'neam' (evet) manasında olduğu ve sonrasının mübteda olarak merfû konumda bulunduğu da söylenmiştir. 'Es-Sâbiûne'nin fetha ile mensûb olduğu da söylenmiştir; bu da yâ ile caiz görüldüğü gibi vav ile de caiz görülmüştür. { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً } “...her kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse...” ibaresi mübteda olarak merfû konumdadır; haberi ise: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “...onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” [ifadesidir]. Cümle, 'inne'nin haberi yahut daha önce geçtiği üzere mübtedanın haberidir ve dönen zamir hazfedilmiştir; yani:
من آمن منهم، أو النصب على البدل من اسم إن وما عطف عليه. وقرئ و «الصابئين» وهو الظاهر و «الصابيون» بقلب الهمزة ياء و «الصابون» بحذفها من صبأ بإبدال الهمزة ألفاً، أو من صبوت لأنهم صبوا إلى اتباع الشهوات ولم يتبعوا شرعاً ولا عقلا.
'Onlardan her kim iman ederse' [demektir]; yahut 'inne'nin isminden ve ona matuf olanlardan bedel olarak nasb mahallindedir. Zahir olan 'ves-sâbiîne' şeklinde de okunmuştur; hemzenin yâ harfine dönüştürülmesiyle 'es-sâbiyûne' ve hazfedilmesiyle 'es-sâbûne' şeklinde de okunmuştur ki bu, hemzenin elife çevrilmesiyle 'sebee'den yahut hiçbir şeriata ve akla uymayıp sadece heva ve heveslere meylettikleri için 'sebavtü' kökünden gelir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٧٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 70]
لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠)
{ لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠) } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü almış ve onlara peygamberler göndermiştik. Ne zaman bir peygamber onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı. (70)”
لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا ليذكروهم وليبينوا لهم أمر دينهم. كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لاَ تَهْوى أَنْفُسُهُمْ بما يخالَف هواهم من الشرائع ومشاق التكاليف. فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ جواب الشرط والجملة صفة رسلاً والراجع محذوف أي رسول منهم. وقيل الجواب محذوف دل عليه ذلك وهو استئناف، وإنما جيء ب يَقْتُلُونَ موضع قتلوا على حكاية الحال الماضية استحضاراً لها واستفظاعاً للقتل وتنبيهاً على أن ذلك من ديدنهم ماضياً ومستقبلاً ومحافظة على رؤوس الآي.
{ لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü almış ve onlara peygamberler göndermiştik.” Onlara hatırlatmada bulunsunlar ve dinlerinin emirlerini açıklasınlar diye [göndermiştik]. { كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لاَ تَهْوى أَنْفُسُهُمْ } “Ne zaman bir peygamber onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse...” şeriatlardan ve mükellefiyetlerin meşakkatlerinden hevalarına muhalif olan şeyleri [getirdiyse]. { فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } “...bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı.” Şartın cevabıdır; cümle 'rusülen'in sıfatıdır ve dönen zamir hazfedilmiştir, yani 'onlardan bir elçi' [demektir]. Cevabın hazfedildiği, buna mezkûr kısmın delalet ettiği ve cümlenin istînâf olduğu da söylenmiştir. 'Katelû' (öldürdüler) yerine { يَقْتُلُونَ } “öldürüyorlardı” şeklinde muzâri sîgasının getirilmesi, olayı gözde canlandırmak, öldürme fiilinin çirkinliğini vurgulamak, bunun hem geçmişte hem gelecekte onların âdeti olduğuna dikkat çekmek ve ayet sonlarındaki uyumu muhafaza etmek maksadıyla geçmiş hâlin hikâye edilmesi (hikâye-i hâl-i mâziye) kabilindendir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٧١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 71]
وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١)
{ وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١) } “Bir fitne (bela) kopmayacağını sandılar da körleştiler ve sağırlaştılar. Sonra Allah onların tevbelerini kabul etti. Ardından içlerinden birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir. (71)”
وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ أي وحسب بنو إسرائيل أن لا يصيبهم بلاء وعذاب بقتل الأنبياء وتكذيبهم.
{ وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Bir fitne (bela) kopmayacağını sandılar...” Yani İsrailoğulları, peygamberleri öldürmeleri ve yalanlamaları sebebiyle kendilerine bir bela ve azabın isabet etmeyeceğini sandılar.
وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي ويعقوب لاَ تَكُونَ بالرفع على أنّ أن المخففة من الثقيلة، وأصله أنه لا تكون فتنة فخففت أن وحذف ضمير الشأن فصار: أن لا تكون وإدخال فعل الحسبان عليها وهي للتحقيق تنزيل له منزلة العلم لتمكنه في قلوبهم، وأن أو أن بما في حيزها ساد مسد مفعوليه. فَعَمُوا عن الدين أو الدلائل والهدى. وَصَمُّوا عن استماع الحق كما فعلوا حين عبدوا العجل. ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أي ثم تابوا فتاب الله عليهم. ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كرة أخرى. وقرئ بالضم فيهما على أن الله تعالى عماهم وصمهم أي رماهم بالعمى والصمم، وهو قليل واللغة الفاشية أعمى وأصم. كَثِيرٌ مِنْهُمْ بدل من الضمير، أو فاعل والواو علامة الجمع كقولهم: أكلوني البراغيث، أو خبر مبتدأ محذوف أي العمى والصم كثير منهم.
Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Ya'kûb, 'enne'nin muhaffefesi olan 'en' kabul ederek 'lâ tekûne'yi ref ile [tekûnü şeklinde] okumuşlardır; aslı 'ennehû lâ tekûnü fitnetün'dür; 'enne' hafifletilmiş ve şe'n zamiri hazfedilerek 'en lâ tekûnü' haline gelmiştir. Tahkik bildiren 'en' edatının başına zan fiilinin getirilmesi, kalplerinde iyice yerleşmiş olmasından ötürü zannın ilim menzilesine indirilmesidir; 'en' yahut 'en' ve sılası iki mefulün yerine geçmiştir. { فَعَمُوا } “...körleştiler...” dinden yahut delillerden ve hidayetten [yüz çevirerek körleştiler]. { وَصَمُّوا } “...ve sağırlaştılar.” buzağıya taptıklarında yaptıkları gibi hakkı dinlemekten [sağırlaştılar]. { ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Sonra Allah onların tevbelerini kabul etti.” yani sonra tevbe ettiler de Allah tevbelerini kabul etti. { ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا } “Ardından yine körleşti ve sağırlaştı...” bir defa daha [körleştiler ve sağırlaştılar]. Allah Teâlâ'nın onları kör ve sağır kıldığı, yani onlara körlük ve sağırlık verdiği anlamında her iki fiilin ötre ile [umû ve summû şeklinde] okunuşu da rivayet edilmiştir; ancak bu azdır, yaygın lügat ise 'a'mâ' ve 'asamma' şeklindedir. { كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “...içlerinden birçoğu...” zamirden bedeldir; yahut Arapların 'ekelûnî el-barâğîs' (pireler beni yediler) sözünde olduğu gibi faildir ve vâv harfi cemî (çoğul) alametidir; yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'körleşenler ve sağırlaşanlar onların çoğudur' demektir.